संयुक्त राष्ट्र महासभा

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ne">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>newiki</dbname>
    <base>https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मीडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता वार्ता</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र वार्ता</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकि वार्ता</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा वार्ता</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत वार्ता</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी वार्ता</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">पोर्टल</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">पोर्टल वार्ता</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मस्यौदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मस्यौदा वार्ता</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>संयुक्त राष्ट्र महासभा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16780</id>
    <revision>
      <id>1358064</id>
      <parentid>1047680</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T21:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sunlightson</username>
        <id>66105</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7624" sha1="9dne5ezzmjcz1facp7qlai6sbph3165" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = संयुक्त राष्ट्र महासभा
| image=UN General Assembly hall.jpg |image size=250px
| caption = संयुक्त राष्ट्र महासभा सदन
| acronyms = {{hlist|class=nowrap |GA |UNGA |AG}}
| established = १९४५
| type = प्रधान अंग
| status = सक्रिय
| head = {{nowrap|[[:en:President of the United Nations General Assembly|अध्यक्ष]]: [[जोन विलियम अशे]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Assembly faces 'pivotal' year as it seeks to define development agenda for post-2015 era, new president says at opening of sixty-eighth session |url=http://www.un.org/News/Press/docs//2013/ga11415.doc.htm |publisher=United Nations Department of Public Information, News and Media Division, New York |accessdate=18 September 2013}}&lt;/ref&gt;}}
| parent = संयुक्त राष्ट्र सङ्घ
| website = [http://www.un.org/ga www.un.org/ga]
| subsidiaries = | footnotes = 
}}

[[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र]]को '''महासभा''' [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को छः मुख्य अंगहरूमध्येको एक हो । यस सभाको प्रत्येक वर्ष सबै सदस्य राष्ट्रहरूका प्रतिनिधिहरूका साथ सम्मेलन हुन्छ । यी प्रतिनिधिहरू माझबाट एक जनालाई अध्यक्ष छानिन्छ । 
== सदस्यता ==
{{main|संयुक्त राष्ट्रका सदस्य राष्ट्रहरू}}
संयुक्त राष्ट्रका सबै १९३ सदस्य राष्ट्रहरू महासभाका सदस्य हुन्, साथै सडक-पाठन गर्ने राष्ट्रहरूको रूपमा पवित्र सिट र फलिस्तीन तथा युरोपेली सङ्घ (सन् १९७४ देखि) थपिएका छन्। थप रूपमा, संयुक्त राष्ट्र महासभाले कुनै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थालाई वा इकाइलाई निरीक्षक स्थिति दिने अनुमति दिन सक्छ, जसले उक्त इकाइलाई संयुक्त राष्ट्र महासभाको कार्यमा सहभागी हुन अधिकार दिन्छ, यद्यपि सीमा सहित।
== एजेन्डा ==
प्रत्येक सत्रको एजेन्डा सात महिनासम्मको अग्रिममा योजना बनाइन्छ र अस्थायी एजेन्डामा समावेश गरिने वस्तुहरूको प्रारम्भिक सूची जारी गर्नेबाट सुरु हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dhl/resguide/gasess.htm#gaagen |title=Introduction - UN Documentation: General Assembly |publisher=United Nations Research Guides and Resources at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021004337/http://www.un.org/Depts/dhl/resguide/gasess.htm |archive-date=21 October 2013 }}&lt;/ref&gt;यो सत्रको उद्घाटन भन्दा ६० दिनअघि अस्थायी कार्यसूचीमा रूपान्तरण गरिन्छ। सत्र सुरु भएपछि, अन्तिम कार्यसूची पूर्ण भेलामा अपनाइन्छ जसले विभिन्न मुख्य समितिहरूलाई काम बाँड्छ, जसले पछि प्रतिवेदनहरू सभा समक्ष प्रस्तुत गर्छन् ताकि सहमति वा मतदानद्वारा अपनाइने।
एजेन्डामा रहेका सामग्रीहरूलाई नम्बर दिइएको छ। हालका वर्षहरूमा महासभाका नियमित पूर्ण सत्रहरू सुरुमा केवल तीन महिनाको अवधिभर मात्र सञ्चालन गर्न तय गरिएका थिए; तथापि, थप कामको भारले यी सत्रहरूलाई अर्को सत्र नजत्तिकै विस्तार गरेको छ। सत्रका नियमित रूपमा तय गरिएका हिस्सा सामान्यतया 'सेप्टेम्बरको तेस्रो हप्ताको मंगलवार, जसमा कम्तिमा एक कार्य दिन समावेश भएको पहिलो हप्ताबाट गनिन्छ,' संयुक्त राष्ट्रसंघको कार्यविधि नियम अनुसार सुरु हुन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/sessions.shtml|title=Sessions, Rules of Procedure |website=General Assembly of the United Nations |access-date=29 June 2017|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106213735/https://www.un.org/en/ga/about/ropga/sessions.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यी नियमित बैठकहरू मध्ये अन्तिम दुईलाई सामान्यतया ठीक तीन महिनापछि अवकाशको लागि तालिका बनाइन्थ्यो &lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2009/ga10859.doc.htm |title=General Assembly Adopts Work Programme for Sixty-Fourth Session |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102210630/https://www.un.org/News/Press/docs/2009/ga10859.doc.htm |archive-date=2 November 2012 |website= UN General Assembly }}&lt;/ref&gt; संसदको सुरु हुनु अघि अघिसम्म स्थगित गरिएपछि डिसेम्बरको सुरुमा रोकिएका थिए तर जनवरीमा पुनः सुरू गरिएका थिए र त्यसपछि सुरु हुने सत्रहरूको ठीक अघि सम्म विस्तार गरियो।&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/en/ga/64/meetings/index.shtml#sep10 High-level meetings of the 64th Session]&quot;, General Assembly of the UN. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726044220/https://www.un.org/en/ga/64/meetings/index.shtml#sep10 |date=26 July 2018 }}.&lt;/ref&gt;


== विवरण ==
==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{संयुक्त राष्ट्र}}

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{stub}}
{{Commonscat|United Nations General Assembly}}

[[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]
[[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू]]</text>
      <sha1>9dne5ezzmjcz1facp7qlai6sbph3165</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोभियत सङ्घ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16916</id>
    <revision>
      <id>1358052</id>
      <parentid>1342349</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत सङ्घको अन्त्य */</comment>
      <origin>1358052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32060" sha1="ic5s41lv8kydlynhhud7r4up6q34wn7" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = Союз Советских Социалистических Республик&lt;br /&gt;''सोयुज सोभेत्स्किख सोत्सियालिस्तिचेस्किख रिस्पुब्लिक''
|conventional_long_name = सोभियत समाजवादी गणतन्त्रहरूको सङ्घ
|common_name = सोभियत सङ्घ
|continent = युरेसिया
|era = [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को अन्तबाट [[शीतयुद्ध]]
|government_type = [[सङ्घ (प्रशासन)|सङ्घ]],&lt;br&gt;मार्क्सवाद-लेनिनवाद, [[साम्यवाद]]
|year_start = सन् १९२२
|year_end = सन् १९९१
|date_start = ३० दिसम्बर
|event_start = स्थापना सन्धी
|date_end = २६ दिसम्बर
|event_end = सङ्घको विघटन
|p1 = रूसी सो.सं.स.ग.
|flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg
|p2 = पार-कोकस सो.सं.स.ग.
|flag_p2 = Flag of Transcaucasian SFSR.svg
|p3 = युक्रेनी सो.स.ग.
|flag_p3 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg
|p4 = बेलारूसी सो.स.ग.
|flag_p4 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg
|s1 = रूस
|flag_s1 = Flag of Russia 1991-1993.svg
|s2 = जर्जिया (देश){{!}}जर्जिया
|flag_s2=Flag of Georgia (1990-2004).svg
|s3 = युक्रेन
|flag_s3 = Flag of Ukraine.svg
|s4 = मोल्दोभा
|flag_s4 = Flag of Moldova.svg
|s5 = बेलारूस
|flag_s5 = Flag of Belarus (1991-1995).svg
|s6 = आर्मेनिया
|flag_s6 = Flag of Armenia.svg
|s7 = अजरबैजान
|flag_s7 = Flag of Azerbaijan.svg
|s8 = कजाख्स्तान
|flag_s8 = Flag of the Kazakh SSR.svg
|s9 = उज्बेकिस्तान
|flag_s9 = Flag of Uzbekistan.svg
|s10 = तुर्कमेनिस्तान
|flag_s10 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg
|s11 = किर्गिस्तान
|flag_s11 = Flag of Kyrgyz SSR.svg
|s12 = ताजिकिस्तान
|flag_s12 = Flag of Tajik SSR.svg
|s13 = एस्टोनिया{{!}}एस्टोनिया&lt;sup&gt;३&lt;/sup&gt;
|flag_s13 = Flag of Estonia.svg
|s14 = लात्भिया{{!}}लात्भिया &lt;sup&gt;३&lt;/sup&gt;
|flag_s14 = Flag of Latvia.svg
|s15 = लिथुआनिया{{!}}लिथुआनिया&lt;sup&gt;३&lt;/sup&gt;
|flag_s15 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg
|
|
|image_flag = Flag of the Soviet Union.svg
|flag = सोभियत सङ्घको झण्डा
|image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg
|symbol = सोभियत सङ्घको 
|symbol_type = निशाना छाप
|image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
|image_map_size = 220px
|image_map_caption = [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]] पछि सोभियत सङ्घ
|capital = मस्को
|latd=55|latm=45|latNS=N|longd=37|longm=37|longEW=E
|largest_city = मस्को 
|national_motto = Пролетарии всех стран, соединяйтесь!&lt;br /&gt;''प्रोलेतारी व्सेख स्त्रान, सोएदिन्याइतेस​!''&lt;br /&gt;नेपाली: विश्वको मजदूर, एक हऔँ!
|national_anthem = &quot;इन्तरनासियोनाल&quot;&lt;br /&gt;(सन् १९२२–१९४४) [[File:Internationale orchestral arrangement.ogg]]&lt;br /&gt;&quot;सोभियत सङ्घको राष्ट्रगान&quot;&lt;br /&gt;(सन् १९४४–१९९१) [[File:Soviet Anthem Instrumental 1955.ogg]]
|common_languages = [[रुसी भाषा|रूसी]], धेरै जसो अन्य
|demonym = सोभियती
|religion = नास्तिकता
|currency = सोभियत रूबल (руб) (SUR)
|currency_code = SUR
|leader1                = [[जोसेफ स्टालिन]] &lt;small&gt;(प्रथम)&lt;small&gt;
|leader2                = भ्लादिमिर इभास्को &lt;small&gt;(अन्तिम)&lt;small&gt;
|year_leader1           = सन् १९२२–१९५२
|year_leader2           = सन् १९९१
|title_leader           = महासचिव
|
|representative1        = मिखाइल कालिनिन &lt;small&gt;(प्रथम)&lt;small&gt;
|representative2        = [[मिखाइल गोर्बाचोभ]] &lt;small&gt;(अन्तिम)&lt;small&gt;
|year_representative1   = सन् १९२२–१९३८
|year_representative2   = सन् १९८८–१९९१
|title_representative   = राष्ट्राध्यक्ष
|
|deputy1                = [[भ्लादिमिर लेनिन]] &lt;small&gt;(प्रथम)&lt;small&gt;
|deputy2                = इभान सिलायेभ &lt;small&gt;(अन्तिम)&lt;small&gt;
|year_deputy1           = सन् १९२२–१९२४
|year_deputy2           = सन् १९९१
|title_deputy           = सरकारी अध्यक्ष
|
|legislature = सर्वोच्च सोभियत
|house1 = सङ्घीय सोभियत
|house2 = राष्ट्रियताहरूको सोभियत
|stat_year1 = सन् १९९१
|stat_area1 = 22402200
|stat_pop1 = 293047571
|footnotes =
|utc_offset = +२ देखि  +१३
|cctld = .su&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|calling_code = ७
}}

'''सोभियत सङ्घ''' (&lt;small&gt;[[रुसी भाषा|रूसी भाषा]]: Сове́тский Сою́з, सोवेत्स्की सोयूज; &lt;/small&gt;; औपचारिक नाम: '''सोभियत समाजवादी गणतन्त्रहरूको सङ्घ''', Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Union of Soviet Socialist Republics) सन् १९२२ देखि १९८१ सम्ममा युरेसियाको ठुलो भूभागमा विस्तृत एक [[कम्युनिस्ट राज्य]] थियो। सोभियत सङ्घ आफ्नो स्थापना देखि सन् १९९० सम्म [[साम्यवाद|साम्यवादी पार्टी]] (कम्युनिस्ट पार्टी) द्वारा शासित रहेको थियो। संवैधानिक रूपबाट सोभियत सङ्घ १५ स्वशासित गणतन्त्रहरूको सङ्घ थियो तर वास्तवमा पुरै देशको प्रशासन र अर्थव्यवस्थामा केन्द्रीय सरकारको कडा नियन्त्रणमा रहेको थियो। [[रुस|रूसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र]] यस देशको सबभन्दा ठुलो गणतन्त्र र राजनीतिक, साँस्कृतिक र आर्थिक केन्द्र थियो यसकारण पुरै देशमा गहिरो रूसीकरण भएको थियो। सोही कारणले गर्दा विदेशमा पनि सोभियत सङ्घलाई प्राय जसो गल्तीले  'रूस' भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो।

== इतिहास ==
===स्थापना===

सोभियत सङ्घ स्थापनाको प्रक्रिया सन् १९१७ को रूसी क्रान्तिको साथ सुुरु भएको थियो। [[रुसी साम्राज्य|रूसी साम्राज्य]]को [[जार]] (सम्राट) लाई सत्ताबाट हटाएपछि [[भ्लादिमिर लेनिन]]को नेतृत्वमा [[बोल्सेभिक पार्टी]]ले सत्ता कब्जा गरेेेेको थियो तर बोल्सेभिक-विरोधी श्वेत आन्दोलनको साथ [[गृहयुद्ध]]मा फस्न पुगेेेेको थियो। बोल्सेभिक [[लाल सेना]]ले गृहयुद्धको समयमा त्सारको पतनको फाइदा उठाउँदै रूसबाट स्वतन्त्र घोषणा गरेका राज्यहरूलाई पनि कब्जा गरेको थियो। सन् १९२२ को डिसेम्बरमा बोल्सेभिकको पूर्ण जीत हासिल गरेपछि र लेनिनले रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारुस]] र [[कोकस क्षेत्र]]लाई समायोजन गरी सोभियत सङ्घको स्थापनाको घोषणा गरेेेेका थिए।&lt;ref name=&quot;ref93zicip&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe], pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 9780761479000, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''&lt;/ref&gt;

=== सङ्क्षिप्त इतिहास ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!मिति
!घटना
!
|-
|'''सन् १९१७ अप्रिल'''
|[[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिन]] र अन्य [[क्रान्तिकारी]] जर्मनीबाट रूस फिर्ता।
|
|-
|'''सन् १९१७ अक्टोबर'''
|बोल्सेभिकद्वारा [[अलेक्सान्दार केरेन्स्की]]को सत्ता पलट र मस्कोमा अधिकार।
|
|-
|'''सन् १९१८-२०''' 
|बोल्सेभिक र विरोधि गृहयुद्ध।
|
|-
|'''सन् १९२०'''
|[[पोल्यान्ड]]सँग युद्ध
|
|-
|'''सन् १९२१'''
|पोल्यान्डसँग शान्ति सन्धि, नयाँ आर्थिक नीति, बजार अर्थव्यवस्थाको वापसी, स्थिरता।
|
|-
|'''सन् १९२२'''
|रूस, बेलारूस र कोकेसस (सन् १९३६ बाट जर्जिया, अर्मेनिया, अजरबैजान) क्षेत्रको मिलन; सोभियत सङ्घको स्थापना।
|
|-
|'''सन् १९२२'''
|जर्मनीद्वारा सोभियत सङ्घलाई मान्यता प्रदान।
|
|-
|'''सन् १९२४'''
|सोभियत सङ्घमा [[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा तानाशाही]]को नयाँ संविधान लागू। [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिन]]को मृत्यु, [[जोसेफ स्टालिन]]द्वारा सत्तामा नियन्त्रण।
|
|-
|'''सन् १९३३'''
|अमेरिकाद्वारा सोभियत सङ्घलाई मान्यता प्रदान।
|
|-
|'''सन् १९३४'''
|सोभियत सङ्घ [[राष्ट्र सङ्घ]]मा सहभागी।
|
|-
|'''सन् १९३९ अगस्ट'''
|[[मोलोटोभ-रिबेनट्रोप सन्धि|नाजी-सोभियत अनाक्रमण सन्धि]]; [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ।
|
|-
|'''सन् १९४१ जुन'''
|[[महान देशभक्तिपूर्ण युद्ध (द्वितीय विश्व युद्ध)|जर्मनीद्वारा सोभियत सङ्घ माथि हमला]]
|
|-
|'''सन् १९४३'''
|स्टालिनग्रादको लडाइँमा जर्मनीको हार
|
|-
|'''सन् १९४५'''
|सोभियत सैनिकद्वारा बर्लिन कब्जा, याल्टा र पोट्सड्यामम सम्मेलनबाट जर्मनी विभाजित गरेर [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी जर्मनी]] र [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]]को निर्माण। जापानको आत्मसमर्पण र [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]]को समाप्ति
|
|-
|'''सन् १९४८-४९'''
|बर्लिन नाकाबन्दी। पश्चिमी सेना र सोभियत सेनाबीच सङ्घर्ष
|
|-
|'''सन् १९४९'''
|सोभियत सङ्घद्वारा [[परमाणु बम]] निर्माण। चीनको कम्युनिस्ट सरकारलाई मान्यता प्रदान
|
|-
|'''सन् १९५०-५३'''
|[[कोरियाली युद्ध]] ; सोभियत सङ्घ र पश्चिम बीच सम्बन्धमा तनाव
|
|-
|'''सन् १९५३ मार्च'''
|[[जोसेफ स्टालिन|स्टालिन]]को मृत्यु। [[निकिता ख्रुश्चेभ]] कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको प्रथम सचिव
|
|-
|'''सन् १९५३'''
|सोभयत सङ्घद्वारा आफ्नो पहिलो [[हाइड्रोजन बम]] परिक्षण
|
|-
|'''सन् १९५५'''
|[[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धि]]
|
|-
|'''१९५६'''
|सोभियत सेनाद्वारा [[हङ्गेरी]] विद्रोहको दमन, [[मध्य पूर्व]]मा [[स्वेज सङ्कट]]
|
|-
|'''सन् १९५७'''
|पहिलो अन्तरिक्ष यान [[स्पुतनिक-१|स्पूतनिक]] धरतीको कक्षमा प्रक्षपण, चीनको पश्चिमसँग बढ्दो निकटताले दुई कम्युनिस्ट देश बीच दुरी उत्पन्न।
|
|-
|'''सन् १९६०'''
|सोभियत सङ्घले [[सन् १९६० यु-२ घटना|अमेरिकाको जासूसी जहाज यु-२ गिरावाट]]
|
|-
|'''सन् १९६१'''
|[[युरी गागरिन]] अन्तरिक्षमा जाने पहिलो व्यक्ति (मानव) बने
|
|-
|'''सन् १९६१ अक्टोबर ३०'''
|[[जार बम्बा]]को परिक्षण 
|
|-
|'''सन् १९६२'''
|[[क्युबा क्षेप्यास्त्र सङ्कट|क्युबामा सोभियत मिसाइल पहुँच]]
|
|-
|'''सन् १९६३'''
|सोभियत सङ्घद्वारा अमेरिका र ब्रिटेनको साथ परमाणु सन्धि, अमेरिका र सोभियत सङ्घ बीच हट-लाइन स्थापित।
|
|-
|'''सन् १९६४'''
|ख्रुश्चेभको स्थानमा [[लियोनिद ब्रेझनेभ]]द्वारा पदभार ग्रहण
|
|-
|'''सन् १९६९'''
|सोभियत र चिनियाँ सेनामा सीमा विवाद
|
|-
|'''सन् १९७७'''
|नयाँ संविधानबाट [[लियोनिद ब्रेझनेभ]] राष्ट्रपति चुनिए
|
|-
|'''सन् १९८२'''
|[[लियोनिद ब्रेझनेभ|ब्रेझनेभ]]को निधन, [[केजिबी|केजीबी]] प्रमुख [[युरी आन्द्रोपोभ]]ले सत्ता सम्हाले
|
|-
|'''सन् १९८२'''
|[[युरी आन्द्रोपोभ]]को निधन, कोन्सटान्टिन चेरनेन्कोले सत्ता सम्हाले
|
|-
|'''सन् १९८५'''
|[[मिखाइल गोर्बाचोभ]] कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव बने, खुलापन र पुनर्निर्माणको नीति सुरुवात
|
|-
|'''सन् १९८६'''
|[[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]], युक्रेन र बेलारूसको ठुलो क्षेत्र विकिरणबाट प्रभावित
|
|-
|'''सन् १९८७'''
|सोभियत सङ्घ र अमेरिकाबीच [[मध्यम दूरीको आणविक शक्ति सन्धि|मध्यम दूरीको परमाणु मिसाइल नष्ट गर्ने समझौता]]
|
|-
|'''सन् १९८८'''
|[[मिखाइल गोर्बाचोभ]] राष्ट्रपतिमा नियुक्त। कम्युनिस्ट पार्टीको सम्मेलनमा निजी क्षेत्रको लागि ढोका खोल्ने सहमति
|
|-
|'''सन् १९८९'''
|[[अफगानिस्तान]]बाट सोभियत सेनाको फिर्ता।
|
|-
|'''सन् १९९०'''
|सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीमा एक पार्टीको सत्ता अन्त्य गर्न मतदान, [[बोरिस येल्तसिन]]द्वारा सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता त्याग
|
|-
|'''सन् १९९१ अगस्ट'''
|रक्षा मन्त्री दिमित्री याजोभ, उप राष्ट्रपति गेनादी यानायेभ र केजीबी प्रमुखद्वारा राष्ट्रपति [[मिखाइल गोर्बाचोभ]] हिरासतमा, तीन दिन पछि यी सबै गिरफ्तार, [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]द्वारा सोभियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी प्रतिबन्धित, [[युक्रेन]]लाई स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा मान्यता प्रदान र नयाँ देशद्वारा स्वतन्त्रता घोषणा
|
|-
|'''सन् १९९१ सेप्टेम्बर'''
|'काङ्ग्रेस अफ पिपल्स डिप्युटीज' द्वारा सोभियत सङ्घको विघटनको लागि मतदान
|
|-
|'''सन् १९९१ डिसेम्बर ८'''
|रूस, युक्रेन र बेलारूसका नेताद्वारा स्वतन्त्र राष्ट्रको राष्ट्रमण्डल निर्माण
|
|-
|''' सन् १९९१ डिसेम्बर २५'''
|[[मिखाइल गोर्बाचोभ]]द्वारा पदबाट राजनीमा, अमेरिकाद्वारा स्वतन्त्र सोभियत राष्ट्रलाई मान्यता प्रदान
|
|-
|'''सन् १९९१ डिसेम्बर २६'''
|रूसी सरकारद्वारा सोभियत सङ्घको कार्यालय सञ्चालन
|
|}

=== स्टालिन र द्वितीय विश्वयुद्ध ===

सन् १९२४ मा लेनिनको मृत्यु पश्चा [[जोसेफ स्टालिन]] सत्तामा आएका थिए। उसले सोभियत सङ्घमा औद्योगीकरण गर्दै  केन्द्रीकृत आर्थिक व्यवस्था बनाएका थिए। [[कृषि]] र अन्य व्यवसायहरूको सामूहिकीकरण गरिएपछि खेत तथा जमिनहरू किसानहरूको निजी सम्पत्ति नभई राष्ट्रको सम्पत्ति भए भने त्यस माथि किसानहरूको गुट सरकारी निर्देशनमा काम गर्न लागेका थिए। यसै केन्द्रीकृत अर्थव्यवस्थालाई [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]]मा लडाई लड्नको लागि प्रयोग गरियो जसबाट सोभियत सङ्घको जीत भएको थियो। स्टालिनले आफ्नो शासनकालमा साम्यवादी पार्टीको धेरै जसो सदस्य र नेताहरूलाई अलग गरेर हत्या पछि उनले सोभियत सङ्घको धेरै समुदायहरू माथि पनि अत्याचार गरेका थिए।

द्वितीय विश्वयुद्धमा सुरुमा [[जर्मनी]] र सोभियत सङ्घमा एक सन्धी थियो जसको अन्तर्गत उनीहरूले [[पोल्यान्ड]]लाई दुई भागमा बाँडेका थिए भने क्रोसी क्षेत्रमा सोभियत सङ्घलाई प्राप्त भएको थियो। सन् १९४१ मा जर्मनीले यस सन्धिको विपक्षमा रहेर सोभियत सङ्घमा हमला गरेको थियो। यसबाट सोभियत सङ्घ [[मित्रपक्ष शक्ति]] गुट [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[ब्रिटेन]]को साथ गएपछि यस गुटले जर्मनीको विरुद्ध लडेेेको थियो। जर्मनी-सोभियत युद्ध निकै भयङ्कर थियो र यसमा २.७ करोड सोभियत नागरिकहरूको मृत्यु भएको थियो। अन्तमा सोभियत सङ्घ विजयी भएपछि पूर्वी [[युरोप]]को धेरै जसो देश (पोल्यान्ड, [[हङ्गेरी]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]], [[बुल्गेरिया|बुल्गारिया]] र पूर्वी जर्मनी)मा उसको नियन्त्रण भएको थियो।

=== शीत युद्ध ===
''मुख्य लेख : [[शीतयुद्ध]]''

पूर्वी यूरोपमा आफ्नो नियन्त्रणको अधीन देशहरूको साथ सोभियत सङ्घले एक साम्यवादी सैन्य [[मित्रपक्ष]] बनाएको थियो जसलाई वार्सा सन्धी गुटको नामबाट चिनिन्छ। यसको विपक्ष अमेरिकाको नेतृत्वमा पश्चिमी देशहरूको गुट थियो। दुवै विपक्षीहरूको बीच [[शीत युद्ध]] जारी रहेको थियो।

स्टालिनको मृत्यु पश्चात् विभिन्न साम्यवादी नेताहरूमा सर्वोच्च नेता बन्ने खिचातानी भएपछि [[निकिता ख्रुश्चेभ]] सत्तामा आएका थिए। सत्तामा आएपछि ख्रुस्चेभले स्टालिनको सबैभन्दा कठोर​ तानाशाही नीतिहरूलाई उल्टाएका थिए। 

सोभियत सङ्घ अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा सबैभन्दा अगाडि निस्किएको थियो। सन् १९५७ मा उनले विश्वको सबैभन्दा पहिलो कृत्रिम उपग्रह [[स्पुतनिक-१|स्पुतनिक]] पृथ्वीको आसपास [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]]मा पुर्‍याएका थिए। सन् १९६१ मा सोभियत वायु-सैनिक [[युरी गागरिन]]  पृथ्वीबाट माथि अन्तरिक्षमा पुग्ने सबैभन्दा पहिलो मानव बनेका थिए। 

सन् १९६२ मा [[क्युबा क्षेप्यास्त्र सङ्कट|क्युबा मिसाइल सङ्कट]]मा अमेरिका र सोभियत सङ्घको बीच निकै गम्भीर तनाव बनेेेेेेेेपछि उनीहरू परमाणु प्रलयको अवस्थामा पुगेका थिए। सन् १९७० को दशकमा सोभियत-अमेरिकी सम्बन्धमा तनाव कम भएपनि सन् १९७९ मा जब सोभियत सङ्घले [[अफगानिस्तान]]मा हस्तक्षेप गर्दै त्यहाँ आफ्नो सैनिक पठाएपछि यी दुई देश बीच सम्बन्ध बिग्रिन सुरु भएको थियो।

=== सोभियत सङ्घको अन्त्य ===
{{मुख्य|सोभियत संघको विघटन}}
अफगानिस्तानमा सोभियत नियन्त्रणको विरुद्ध विद्रोह र गृहयुद्ध लगातार जारी रहँदै अन्तत: सन् १९८९ मा सोभियत सैनिक त्यहाँबाट लक्ष्य पूरा नगरी देश फर्किएका थिए। देशमा आर्थिक सङ्कट निरन्तर जारी रहँदा र विदेशी सम्बन्ध पनि पेचिलो बनेको थियो। अन्तिम सोभियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचोभ]]ले देशमा ग्लास्नोस्त नामक राजनीतिक खुलापनको आर्थिक ढाँचाको बदल्ने नीतिको अन्तर्गत सुधार गर्ने कोशिश गरेतापनि उनी विफल बनेका थिए। सन् १९९१ को डिसेम्बरमा उनको विचारधाराको विरुद्ध [[राज्यविप्लव]]को कोशिश भएतापनि त्यसलाई दबाइएको थियो। यस घटना पछि सोभियत सङ्घ विघटन भएको थियो र उसको १५ गणतन्त्र सबै स्वतन्त्र देशको रूपमा अगाडि आएका थिए। सोभियत सङ्घको विघटन पश्चात् अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिहरूमा [[रुस|रूस]]लाई सोभियत सङ्घको उत्तराधिकारीको मान्यता दिइएको थियो।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

{{कमन्सश्रेणी|Soviet Union|सोभियत सङ्घ}}

* [http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm सोभियत रूसको छवि, जन डुई ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121085401/http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm |date=2008-01-21 }}
* [http://plakatai.my1.ru/photo/11-1 सोभियत क्रान्तिकारी पोस्टर]
* [http://soviethistory.com/ सोभियत सङ्घको दस्तावेज र अन्य सामग्रीहरू: सन् १९१७-१९९१]
* [http://sovietrevival.bravehost.com/ जागृति कार्यक्रम, चेचेन विद्रोही] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708091704/http://sovietrevival.bravehost.com/ |date=2011-07-08 }}
* [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sutoc.html सोभियत सङ्घ]
* [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm सोभियत सङ्घको बारेमा जर्मन प्रकाशनहरूको सूची कोष] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }} - लगभग १.७५ लाख अभिलेख
* [http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf युद्ध, झडप र हमलाहरूले पुर्‍याएको क्षति]

[[श्रेणी:साम्यवाद]]
[[श्रेणी:भूतपूर्व देश]]
[[श्रेणी:१९२२ मा स्थापित देश वा क्षेत्र]]
[[श्रेणी:१९९१लमा विस्थापित देश वा क्षेत्र]]
[[श्रेणी:सोभियत सङ्घ]]</text>
      <sha1>ic5s41lv8kydlynhhud7r4up6q34wn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:Cold War</title>
    <ns>10</ns>
    <id>34833</id>
    <revision>
      <id>1358048</id>
      <parentid>1251794</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13355" sha1="gna7xzibhnqyr7a0kej9025w92rto4p" xml:space="preserve">{{Military navigation
|raw_name  = Cold War
|title = [[शीतयुद्ध]]
|style = wide
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}

|above = [[Template:Cold War figures|'''सहभागीहरू र उल्लेखनीय तथ्याङ्कहरू''']]{{·}} [[अष्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, संयुक्त राज्य सुरक्षा सन्धि]]{{·}} [[नेटो]]{{·}} [[असंलग्न अभियान]]{{·}} [[दक्षिणपूर्व एशिया संधि संगठन]]{{·}} [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धि संगठन]]

|group1 = १९४०स
|list1  = [[याल्टा सम्मेलन]]{{·}} [[सञ्चालन अवांछनीय|सञ्चालन ''अज्ञात'']]{{·}} [[पोट्सडम सम्मेलन]]{{·}} [[इगोर गौजेनको|गौजेनो इफेयर]]{{·}} [[भियतनाममा युद्ध (१९४५–१९४६)]]{{·}} [[ईरानको संकट 1946]]{{·}} [[ग्रीक गृहयुद्ध]]{{·}} [[कोर्फ च्यानल दुर्घटना]]{{·}} [[जर्मनीमा नीतिको पुनर्स्थापना]]{{·}} [[पहिलो हिन्दचीन युद्ध]]{{·}} [[ट्रमन सिद्धान्त]]{{·}} [[एशियाई सम्बन्ध सम्मेलन]]{{·}} [[मार्शल प्लान]]{{·}} [[चेकोस्लोवाक वर्ल्ड यिनी फोटोज 1948]]{{·}} [[टिटो-स्टालिन विभाजन]]{{·}} [[बर्लिन ब्लकड्रेड]]{{·}} [[पश्चिमी धोखाधडी]]{{·}} [[फलामे पर्दा]]{{·}} [[पूर्वी ब्लक]]{{·}} [[चिनियाँ गृहयुद्ध|चिनियाँ गृहयुद्ध (दोस्रो चरण)]]

|group2 = १९५०स
|list2  = [[कोरियाली युद्ध]]{{·}} [[१९५३ ईरानी 'कु']]{{·}} [[पूर्वी जर्मनीको 1953 को उत्थान]]{{·}} [[1954 ग्वाटेमेला कुपोरेट डेट]]{{·}} [[भियतनाम विभाजन]]{{·}} [[पहिलो ताइवान स्ट्रेट संकट]]{{·}} [[जिनेवा शिखर सम्मेलन (1955)]]{{·}} [[पोजनन्ना 1956 विरोध]]{{·}} [[हंगेरी क्रान्ति 1956]]{{·}} [[स्वेज सङ्कट]]{{·}} [[स्पुत्न्न्निक संकट]]{{·}} [[दोस्रो ताइवान स्ट्रेट संकट]]{{·}} [[क्युबा क्रान्ति]]{{·}} [[भान्सा बहस]]{{·}} [[एशियाई-अफ्रिकी सम्मेलन]]{{·}} [[ईटाई संशोधन]]{{·}} [[म्याकर्तिवाद]]{{·}} [[ओपरेशन ग्लेडियो|ओपरेशन ''ग्लेडियो'']]{{·}} [[हेलस्टीन सिद्धान्त]]

|group3 = १९६०स
|list3  = [[कंगो संकट]]{{·}} [[चीन-सोभियत विभाजन]]{{·}} [[१९६० यू-२ घटना]]{{·}} [[बे अफ पिग्स आक्रमण]]{{·}} [[बर्लिन सङ्कट, १९६१]]{{·}} [[बर्लिन पर्खाल]]{{·}} [[क्युबा क्षेप्यास्त्र सङ्कट|क्युबा मिसाइल संकट]]{{·}} [[भियतनाम युद्ध]]{{·}} [[1964 ब्राजीलियन कुर्सी डीटीटी]]{{·}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका डोमिनिकन रिपब्लिक को (1965–1966)]]{{·}} [[दक्षिण अफ्रिका सीमा युद्ध]]{{·}} [[रोड्सियन बुश युद्ध]]{{·}} [[नयाँ अर्डरमा संक्रमण]]{{·}} [[डोमिनो सिद्धान्त]]{{·}} [[आसियान घोषणा]]{{·}} [[लाओटिन गृह युद्ध]]{{·}} [[ग्रीक सैन्य कोन्टा को 1967–1974]]{{·}} [[छ-दिनको युद्ध]]{{·}} [[उत्तेजनाको युद्ध]]{{·}} [[चीनको सांस्कृतिक क्रान्ति|सांस्कृतिक क्रान्ति]]{{·}} [[भारत-चीन युद्ध]]{{·}} [[प्राग स्प्रिंग]]{{·}} [[गौलाश कम्युनिस्ट]]{{·}} [[चीन-सोभियत सीमा विवाद]]

|group4 = १९७०स
|list4  = [[डिटेन्टे]]{{·}} [[परमाणु गैर-प्रसार सन्धि]]{{·}} [[जोर्डन मा कालो सेप्टेम्बर]]{{·}} [[कम्बोडियन नागरिक युद्ध]]{{·}} [[ऋएअल्पोलितिक]]{{·}} [[पिङ पङ कुटनीति]]{{·}} [[बर्लिनमा चार पावर सम्झौता]]{{·}} [[१९७२ निक्सन चीन भ्रमण]]{{·}} [[1973 चिली को सेना डीटीटी]]{{·}} [[योम किपुर युद्ध]]{{·}} [[रणनीतिक शस्त्र सीमा वार्ता]]{{·}} [[अंगोला गृहयुद्ध]]{{·}} [[मोजाम्बिकन गृहयुद्ध]]{{·}} [[ओगेडेन युद्ध]]{{·}} [[चीन-अल्बेनियन् विभाजन]]{{·}} [[कम्बोडिया-भियतनाम युद्ध]]{{·}} [[चीन-भियतनाम युद्ध]]{{·}} [[ईरानी क्रान्ति]]{{·}} [[ओपरेशन कन्डक्टर|ओपरेशन ''कन्डक्टर'']]{{·}} [[बाङ्लादेश स्वतन्त्रता युद्ध]] {{·}} [[कोरियाली एयरलाइन्स उडान 902]]

|group5 = १९८०स
|list5  = [[अफगानिस्तानमा सोभियत युद्ध]]{{·}} [[ईरान-इराक युद्ध]] {{·}} [[१९८० ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक बहिष्कार|१९८०]] र [[१९८४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक बहिष्कार]]{{·}} [[एकता का इतिहास|ठोसता]] &lt;small&gt;([[पोलिश संकटको सोभियत प्रतिक्रिया 1980–1981|सोभियत प्रतिक्रिया]])&lt;/small&gt;{{·}} [[छोन्त्रस]]{{·}} [[केन्द्रीय अमेरिकी संकट]]{{·}} [[ऋय़ाण]]{{·}} [[कोरियाली एयरलाइन्स उडान 007]]{{·}} [[आर्चर सक्षम पार्नुहोस् 83]]{{·}} [[रणनीतिक रक्षा पहल|स्टार वार्स]]{{·}} [[ग्रेनेडाको आक्रमण]]{{·}}[[जनताको शक्ति क्रांति]]{{·}} [[तियानानमेन स्क्वायरको विरोध 1989]]{{·}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका पानामा आक्रमण]]{{·}} [[बर्लिन पर्खाल#पतन|बर्लिन पर्खालको पतन]]{{·}} [[संशोधन को 1989]]{{·}} [[ग्लासनोस्त]]{{·}} [[पेरेस्त्रोइका]]

|group6 = १९९० को दशक
|list6  = [[1990 मंगोलिया मा लोकतान्त्रिक क्रान्ति|मङ्गोलिया मा लोकतांत्रिक क्रान्ति]] {{·}} [[जर्मन पुन: एकीकरण]] {{.}} [[यूगोस्लाभियाको विखण्डन]]{{·}} [[सोभियत संघको विघटन|सोभियत विखण्डन]]{{·}} [[चेकोस्लोवाकियाको विखण्डन]]

|group7 = विदेशी&lt;br&gt; नीति&lt;!--This listing is CHRONOLOGICAL--&gt;
|list7  = [[ट्रमन सिद्धान्त]]{{·}} [[मार्शल प्लान]]{{·}} [[समावेश]]{{·}} [[आइजेनहावर सिद्धान्त]]{{·}} [[डोमिनो सिद्धान्त]]{{·}} [[केनेडी सिद्धान्त]]{{·}} [[शान्तिपूर्ण सहानुभूति]]{{·}} [[ओस्त्पोलितिक]]{{·}} [[जोनसन सिद्धान्त]]{{·}} [[ब्रेज्नेभ सिद्धान्त]]{{·}} [[निक्सन सिद्धान्त]]{{·}} [[ऊल्ब्रिच्त सिद्धान्त]]{{·}} [[कार्टर सिद्धान्त]]{{·}} [[रेगन डक्ट्रेन]]{{·}} [[रोलब्याक]]

|group8 = विचारधाराहरू&lt;!--This listing is ALPHABETICAL--&gt;
|list8  = [[पूँजीवाद]] &lt;small&gt;([[शिकागो स्कूल अर्थशास्त्र को बारे मा|शिकागो स्कूल]]{{·}} [[कीनेशियन अर्थशास्त्र|कीनेशियनवाद]]{{·}} [[मनिटरिज्म]]{{·}} [[नवशास्त्रीय अर्थशास्त्र]]{{·}} [[आपूर्ति-पक्ष अर्थशास्त्र]]{{·}} [[थैचरर]]{{·}} [[रेगनोमिक्स]])&lt;/small&gt;{{·}} &lt;br&gt;[[साम्यवाद]] &lt;small&gt;[[मार्क्सवाद]]{{·}} (''[[मार्क्सवाद-लेनिनवाद]]''{{·}} [[लेनिनवाद]]{{·}}  [[कास्त्रोवाद]]{{·}} [[युरो-साम्यवाद]]{{·}} [[ग्वेभारावाद]]{{·}} [[झुचे]]{{·}} [[बायाँ कम्युनिस्ट]]{{·}} [[माओवादी]]{{·}} [[स्टालिनवाद]]{{·}} [[टिटोवाद]]{{·}}[[पिङ-पङ कूटनीति]] {{.}} [[ट्रोत्स्क्यिस्म]])&lt;/small&gt;{{·}} [[उदार लोकतान्त्रिक]]{{·}}[[सामाजिक लोकतान्त्रिक]]

|group9 = संगठनहरू
|list9  = [[आसियान]]{{·}} [[केन्द्रिय गुप्तचर संस्था|सि.आइ.ए]]{{·}} [[कोमेकन]]{{·}} [[युरोपेली आर्थिक समुदाय|इ.इ.सि.]]{{·}} [[ख्घ्भ]]{{·}} [[सेक्रेट इन्टिलिजेन्स सर्भिस|एम.आइ.सिक्स]]{{·}} [[स्थिर]]{{·}} [[केजिबी]]

|group10 = प्रचार
|list10 = [[सक्रिय उपायहरू]]{{·}} ''[[ईश्वेस्तिअ]]''{{·}} ''[[प्राभ्दा]]''{{·}} [[रेडियो नि: शुल्क युरोप/रेडियो लिबर्टी]]{{·}} [[रातो घोडा]]{{·}} [[सोभियत संघको टेलीग्राफ एजेन्सी|टि.ए.एस.एस]]{{·}} [[भ्वाइस अफ अमेरिका]]{{·}} [[रूसको आवाज]]

|group11 = दौडहरू
|list11  = [[शस्त्र दौड]]{{·}} [[परमाणु हथियार दौड]]{{·}} [[अन्तरिक्ष दौड]]

|group12 = यो पनि हेर्नुहोस्
|list12  = [[ब्रिंकनशिप (शीतयुद्ध)|ब्रिंकनशिप]]{{·}} [[नाटो-रूस सम्बन्ध]]{{·}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका मा सोवियत र रूसी सैनिक को इतिहास|सोवियत र रूसी सैनिक {{#ifeq:{{{dots}}}|off|US|यूएस}}]]{{·}} [[सोभियत यूनियन&amp;nbsp;– संयुक्त राज्य सम्बन्ध]]{{·}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका को सूची - सोवियत संघ को शिखर सम्मेलन|यूएस-सोभियत सम्मेलन]]

|below = '''[[:श्रेणी:शीतयुद्ध|श्रेणी]]{{·}} [[पोर्टल:शीतयुद्ध|पोर्टल]]{{·}} [[शीतयुद्ध घटनाहरूको समयरेखा|समयरेखा]]'''

}}&lt;noinclude&gt;

===Use===
The template defaults to ''U.S.''  For ''US'' use &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Cold War|dots=off}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.

[[श्रेणी:युद्ध र द्वन्द्व टेम्प्लेट]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gna7xzibhnqyr7a0kej9025w92rto4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लेस्टर बी. पियरसन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60659</id>
    <revision>
      <id>1358043</id>
      <parentid>1168134</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* यी पनि हेर्नुहोस् */</comment>
      <origin>1358043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6851" sha1="fhng6kngk1uadsxxsur8i60zkv8ejlg" xml:space="preserve">{{Infobox Prime Minister
|honorific-prefix =The Right Honourable
|birthname             = लेस्टर बी. पियरसन
|honorific-suffix = [[Privy Council of the United Kingdom|PC (UK)]] [[Queen's Privy Council for Canada|PC (Can)]] [[Order of Merit (Commonwealth)|OM]] [[Companion of the Order of Canada|CC]] [[Order of the British Empire|OBE]] [[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|M.A. (Oxon)]] [[Legum Doctor|LL.D.]]
|image            = Lester B. Pearson with a pencil.jpg
|caption          = Lester B. Pearson, 1944
|order            = 14th
|office           = Prime Minister of Canada
|term_start       = {{start date|1963|4|22|df=y}}
|term_end         = {{end date|1968|4|20|df=y}}
|monarch          = [[एलिजाबेथ द्वितीय]]
|predecessor      = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|successor        = [[पियर ट्रुडो|पिएरी ट्रुडो]]
|office2          = Leader of the [[Liberal Party of Canada]]
|term_start2      = {{start date|1958|1|16|df=y}}
|term_end2        = {{end date|1968|4|6|df=y}}
|predecessor2     = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor2       = [[पियर ट्रुडो|पिएरी ट्रुडो]]
|office3           = [[Leader of the Official Opposition (Canada)|Leader of the Opposition]]
|term_start3       = {{start date|1958|1|16|df=y}}
|term_end3         = {{end date|1963|4|22|df=y}}
|monarch3          = एलिजाबेथ द्वितीय
|predecessor3      = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor3        = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|office4           = 8th [[Minister of Foreign Affairs (Canada)|Secretary of State for External Affairs]]
|term_start4       = {{start date|1948|9|10|df=y}}
|term_end4         = {{end date|1957|6|20|df=y}}
|primeminister4    = [[विलियम ल्योन म्याकेन्जी किङ]], [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|predecessor4      = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor4        = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|office5           = Second [[List of Canadian ambassadors to the United States|Canadian Ambassador to the United States]]
|term_start5       = 1944
|term_end5         = 1946
|primeminister5    = [[विलियम ल्योन म्याकेन्जी किङ]]
|predecessor5      = [[Leighton McCarthy]]
|successor5        = [[H. H. Wrong]]
|office6           = 8th [[President of the United Nations General Assembly]]
|term6             = 1952
|predecessor6      = [[Luis Padilla Nervo]]
|successor6        = [[Vijaya Lakshmi Pandit]]
| riding9          = [[Algoma East]]
| parliament9      = Canadian
| term_start9      = {{start date|1948|10|25|df=y}}
| term_end9        = {{end date|1968|4|23|df=y}}
| majority9        =
| predecessor9     = [[Thomas Farquhar]]
| successor9       = None (district abolished)
|birth_date       = {{birth date|1897|4|23}}
|birth_place      = [[Newtonbrook]], [[Toronto, Ontario]]
|death_date       = {{death date|1972|12|27|1897|4|23}}
|death_place      = [[Ottawa, Ontario]]
|party            = [[Liberal Party of Canada|Liberal]]
|religion         = [[Methodist Church of Canada|Methodist]], then the [[United Church of Canada]]
|children         = [[Geoffrey Pearson]], Patricia Pearson
|profession       = [[Diplomat]], [[Politician]], [[Historian]]
|spouse           = [[Maryon Pearson]]
|alma_mater       = [[University of Toronto]] &lt;small&gt;([[Bachelor of Arts|B.A.]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]] &lt;small&gt;([[Bachelor of Arts|B.A.]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]] &lt;small&gt;([[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|M.A.]])&lt;small&gt;
| blank1       = Awards &lt;!-- use blank1/data1 workaround since &quot;awards&quot; are military --&gt;
| data1        = [[Nobel Prize for Peace]] ([[1957]])
|signature     = Lester B Pearson Signature 2.svg
}}
'''लेस्टर बी. पियरसन''' [[क्यानडा]]का राजनितिज्ञ  तथा   [[प्रधानमन्त्री]] थिए। उनको जन्म स.न् १८८७को [[अप्रिल]] २७ मा [[ओन्टारियो]]को [[टोरन्टो]] सहरमा भएको थियो।
==प्रारम्भिक जीवन==
==पारिवारिक जीवन==
==राजनितिज्ञको रूपमा==
==प्रधानमन्त्रीको रूपमा==
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist}}
==बाहिरी कडीहरू==
{{Commons category|Lester B. Pearson}}
{{wikiquote}}
* [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/pearson-lecture.html ''The Four Faces of Peace'' - Nobel Lecture, ११ December १९५७]
* [http://collections.ic.gc.ca/discourspm/anglais/lbp/bio.html Biography] at the [[Library and Archives Canada]]
* 
* [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/peacekeeping/peacekeepers-and-peacemakers-canadas-diplomatic-contribution/pearson-wins-nobel-peace-prize.html Lester B. Pearson: From Peacemaker to Prime Minister] at the CBC Digital Archives
* [http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006175 Lester Bowles Pearson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324111439/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006175 |date=2008-03-24 }} at ''[[The Canadian Encyclopedia]]''
* [http://www.suezcrisis.ca An in-depth exploration of Pearson’s diplomacy during the Suez Crisis of १९५६], created by National Dream Productions in conjunction with [[The Historica Dominion Institute]]

==यी पनि हेर्नुहोस्==
{{क्यानडाका प्रधानमन्त्रीहरू}}

{{Commonscat|Lester B. Pearson}}

{{Persondata
| NAME              = Pearson, Lester Bowles &quot;Mike&quot;
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = 14th Prime Minister of Canada (1963–1968)
| DATE OF BIRTH     = {{birth date|df=yes|1897|4|23}}
| PLACE OF BIRTH    = [[Newtonbrook, Ontario]]
| DATE OF DEATH     = {{death date|df=yes|1972|12|27}}
| PLACE OF DEATH    = [[Ottawa]]
}}
[[श्रेणी:क्यानडाका राजनितिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:क्यानडाका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७२ मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:नोबेल शान्ति पुरस्कार सम्मानितहरू]]</text>
      <sha1>fhng6kngk1uadsxxsur8i60zkv8ejlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358044</id>
      <parentid>1358043</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8089" sha1="mtvq9rrdufm0cn1y19n8nmv9fqcreol" xml:space="preserve">{{Infobox Prime Minister
|honorific-prefix =The Right Honourable
|birthname             = लेस्टर बी. पियरसन
|honorific-suffix = [[Privy Council of the United Kingdom|PC (UK)]] [[Queen's Privy Council for Canada|PC (Can)]] [[Order of Merit (Commonwealth)|OM]] [[Companion of the Order of Canada|CC]] [[Order of the British Empire|OBE]] [[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|M.A. (Oxon)]] [[Legum Doctor|LL.D.]]
|image            = Lester B. Pearson with a pencil.jpg
|caption          = Lester B. Pearson, 1944
|order            = 14th
|office           = Prime Minister of Canada
|term_start       = {{start date|1963|4|22|df=y}}
|term_end         = {{end date|1968|4|20|df=y}}
|monarch          = [[एलिजाबेथ द्वितीय]]
|predecessor      = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|successor        = [[पियर ट्रुडो|पिएरी ट्रुडो]]
|office2          = Leader of the [[Liberal Party of Canada]]
|term_start2      = {{start date|1958|1|16|df=y}}
|term_end2        = {{end date|1968|4|6|df=y}}
|predecessor2     = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor2       = [[पियर ट्रुडो|पिएरी ट्रुडो]]
|office3           = [[Leader of the Official Opposition (Canada)|Leader of the Opposition]]
|term_start3       = {{start date|1958|1|16|df=y}}
|term_end3         = {{end date|1963|4|22|df=y}}
|monarch3          = एलिजाबेथ द्वितीय
|predecessor3      = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor3        = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|office4           = 8th [[Minister of Foreign Affairs (Canada)|Secretary of State for External Affairs]]
|term_start4       = {{start date|1948|9|10|df=y}}
|term_end4         = {{end date|1957|6|20|df=y}}
|primeminister4    = [[विलियम ल्योन म्याकेन्जी किङ]], [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|predecessor4      = [[लुइ सेन्ट लोरेन्ट|लुइस सेन्ट लोरेन्ट]]
|successor4        = [[जोन डाइफेनबेकर]]
|office5           = Second [[List of Canadian ambassadors to the United States|Canadian Ambassador to the United States]]
|term_start5       = 1944
|term_end5         = 1946
|primeminister5    = [[विलियम ल्योन म्याकेन्जी किङ]]
|predecessor5      = [[Leighton McCarthy]]
|successor5        = [[H. H. Wrong]]
|office6           = 8th [[President of the United Nations General Assembly]]
|term6             = 1952
|predecessor6      = [[Luis Padilla Nervo]]
|successor6        = [[Vijaya Lakshmi Pandit]]
| riding9          = [[Algoma East]]
| parliament9      = Canadian
| term_start9      = {{start date|1948|10|25|df=y}}
| term_end9        = {{end date|1968|4|23|df=y}}
| majority9        =
| predecessor9     = [[Thomas Farquhar]]
| successor9       = None (district abolished)
|birth_date       = {{birth date|1897|4|23}}
|birth_place      = [[Newtonbrook]], [[Toronto, Ontario]]
|death_date       = {{death date|1972|12|27|1897|4|23}}
|death_place      = [[Ottawa, Ontario]]
|party            = [[Liberal Party of Canada|Liberal]]
|religion         = [[Methodist Church of Canada|Methodist]], then the [[United Church of Canada]]
|children         = [[Geoffrey Pearson]], Patricia Pearson
|profession       = [[Diplomat]], [[Politician]], [[Historian]]
|spouse           = [[Maryon Pearson]]
|alma_mater       = [[University of Toronto]] &lt;small&gt;([[Bachelor of Arts|B.A.]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]] &lt;small&gt;([[Bachelor of Arts|B.A.]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]] &lt;small&gt;([[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|M.A.]])&lt;small&gt;
| blank1       = Awards &lt;!-- use blank1/data1 workaround since &quot;awards&quot; are military --&gt;
| data1        = [[Nobel Prize for Peace]] ([[1957]])
|signature     = Lester B Pearson Signature 2.svg
}}
'''लेस्टर बी. पियरसन''' [[क्यानडा]]का राजनितिज्ञ  तथा   [[प्रधानमन्त्री]] थिए। उनको जन्म स.न् १८८७को [[अप्रिल]] २७ मा [[ओन्टारियो]]को [[टोरन्टो]] सहरमा भएको थियो।

पियर्सन १९५२ देखि १९५३ सम्म संयुक्त राष्ट्र महासभाका सातौं अध्यक्ष पनि थिए। उनी १९५३ मा [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र संघको महासचि]]व बन्ने उम्मेदवार थिए, तर सोभियत संघले उनलाई [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद् भिटो अधिकार|भिटो]] गरेको थियो। १९५७ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ मार्फत [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]] समाधान गर्ने भूमिकाको लागि, पियर्सनलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nobel peace Prize 1957 Lester Bowles Pearson |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1957/pearson/facts/ |website=Norwegian Nobel Institute}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
==पारिवारिक जीवन==
==राजनितिज्ञको रूपमा==
==प्रधानमन्त्रीको रूपमा==
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist}}
==बाहिरी कडीहरू==
{{Commons category|Lester B. Pearson}}
{{wikiquote}}
* [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/pearson-lecture.html ''The Four Faces of Peace'' - Nobel Lecture, ११ December १९५७]
* [http://collections.ic.gc.ca/discourspm/anglais/lbp/bio.html Biography] at the [[Library and Archives Canada]]
* 
* [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/peacekeeping/peacekeepers-and-peacemakers-canadas-diplomatic-contribution/pearson-wins-nobel-peace-prize.html Lester B. Pearson: From Peacemaker to Prime Minister] at the CBC Digital Archives
* [http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006175 Lester Bowles Pearson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324111439/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006175 |date=2008-03-24 }} at ''[[The Canadian Encyclopedia]]''
* [http://www.suezcrisis.ca An in-depth exploration of Pearson’s diplomacy during the Suez Crisis of १९५६], created by National Dream Productions in conjunction with [[The Historica Dominion Institute]]

==यी पनि हेर्नुहोस्==
{{क्यानडाका प्रधानमन्त्रीहरू}}

{{Commonscat|Lester B. Pearson}}

{{Persondata
| NAME              = Pearson, Lester Bowles &quot;Mike&quot;
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = 14th Prime Minister of Canada (1963–1968)
| DATE OF BIRTH     = {{birth date|df=yes|1897|4|23}}
| PLACE OF BIRTH    = [[Newtonbrook, Ontario]]
| DATE OF DEATH     = {{death date|df=yes|1972|12|27}}
| PLACE OF DEATH    = [[Ottawa]]
}}
[[श्रेणी:क्यानडाका राजनितिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:क्यानडाका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७२ मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:नोबेल शान्ति पुरस्कार सम्मानितहरू]]</text>
      <sha1>mtvq9rrdufm0cn1y19n8nmv9fqcreol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बेलायती साम्राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74266</id>
    <revision>
      <id>1358025</id>
      <parentid>1307023</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1497" sha1="puco31hub7bkx6ftdu5gzumzm2geo6v" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमापनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहेको हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>puco31hub7bkx6ftdu5gzumzm2geo6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358026</id>
      <parentid>1358025</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सन्दर्भ सामग्रीहरू */</comment>
      <origin>1358026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1686" sha1="jxjko2vwecywl5t581xtunkuzapul33" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमापनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहेको हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

* {{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |author-link=Ashley Jackson (historian) |title=The British Empire: A Very Short Introduction |date=2013 |publisher=OUP |isbn=978-0-1996-0541-5}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>jxjko2vwecywl5t581xtunkuzapul33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358027</id>
      <parentid>1358026</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="c59yj7938gl16efmmmvjf6rp4pranu4" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमा पनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहने हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

* {{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |author-link=Ashley Jackson (historian) |title=The British Empire: A Very Short Introduction |date=2013 |publisher=OUP |isbn=978-0-1996-0541-5}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>c59yj7938gl16efmmmvjf6rp4pranu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358028</id>
      <parentid>1358027</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1358028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="nmtz7wtbh24bclr457v5vv6pbqobi7u" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमा पनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहने हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}

दोस्रो विश्वयुद्धमा, पूर्वी एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियामा रहेका बेलायतका उपनिवेशहरू जापानी साम्राज्यले कब्जा गरेको थियो। बेलायत र यसका सहयोगीहरूको अन्तिम [[विजय]]को बावजुद, बेलायती प्रतिष्ठा र बेलायती अर्थतन्त्रमा परेको क्षतिले साम्राज्यको पतनलाई तीव्र बनायो। बेलायतको सबैभन्दा मूल्यवान र जनसंख्या भएको भारतले १९४७ मा ठूलो उपनिवेशीकरण आन्दोलनको स्वरुप स्वतन्त्रता प्राप्त गर्‍यो। १९५६ को [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]]ले विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा बेलायतको पतन पुष्टि गर्‍यो, र १ जुलाई १९९७ मा हङकङ चीनलाई हस्तान्तरण गर्नु धेरैका लागि ब्रिटिश साम्राज्यको अन्त्यको प्रतीक बन्यो।&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brendon|2007|p=660}}
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

* {{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |author-link=Ashley Jackson (historian) |title=The British Empire: A Very Short Introduction |date=2013 |publisher=OUP |isbn=978-0-1996-0541-5}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>nmtz7wtbh24bclr457v5vv6pbqobi7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358029</id>
      <parentid>1358028</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="k1xn1ugze07570wo1hodun1cp3rbp1m" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमा पनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहने हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}

दोस्रो विश्वयुद्धमा, पूर्वी एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियामा रहेका बेलायतका उपनिवेशहरू जापानी साम्राज्यले कब्जा गरेको थियो। बेलायत र यसका सहयोगीहरूको अन्तिम [[विजय]]को बावजुद, बेलायती प्रतिष्ठा र बेलायती अर्थतन्त्रमा परेको क्षतिले साम्राज्यको पतनलाई तीव्र बनायो। बेलायतको सबैभन्दा मूल्यवान र जनसंख्या भएको भारतले १९४७ मा ठूलो उपनिवेशीकरण आन्दोलनको स्वरुप स्वतन्त्रता प्राप्त गर्‍यो। १९५६ को [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]]ले विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा बेलायतको पतन पुष्टि गर्‍यो, र १ जुलाई १९९७ मा हङकङ चीनलाई हस्तान्तरण गर्नु धेरैका लागि ब्रिटिश साम्राज्यको अन्त्यको प्रतीक बन्यो।&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brendon|2007|p=660}}&lt;/ref&gt;
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

* {{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |author-link=Ashley Jackson (historian) |title=The British Empire: A Very Short Introduction |date=2013 |publisher=OUP |isbn=978-0-1996-0541-5}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>k1xn1ugze07570wo1hodun1cp3rbp1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358030</id>
      <parentid>1358029</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सन्दर्भ सामग्रीहरू */</comment>
      <origin>1358030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3492" sha1="6f9g6919d1s5ljgfz21msaafkgkvj56" xml:space="preserve">[[चित्र:The British Empire1.png|thumb|right|200px|ब्रिटिस साम्राज्य]]
[[चित्र:BritishEmpire1920.png|right|200px]] 
'''ब्रिटिस साम्राज्य''' इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो र शक्तिशाली साम्राज्य थियो। यसले विश्वको चार भागमा एक भाग पूरा आफ्नो अधीन गरेको  थियो भने यसलाई [[संयुक्त अधिराज्य]]ले अधिकार गरेको थियो। त्यस समयमा ५० करोड मान्छे ब्रिटिसको हातमा थिए।

यसको कम्तिमा पनि एउटा भूभागमा सूर्य सधैं चम्किरहने हुनाले, यसलाई &quot;सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्य&quot; भनेर वर्णन गरिएको थियो।{{Sfn|Jackson|2013|pp=5–6}}

दोस्रो विश्वयुद्धमा, पूर्वी एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियामा रहेका बेलायतका उपनिवेशहरू जापानी साम्राज्यले कब्जा गरेको थियो। बेलायत र यसका सहयोगीहरूको अन्तिम [[विजय]]को बावजुद, बेलायती प्रतिष्ठा र बेलायती अर्थतन्त्रमा परेको क्षतिले साम्राज्यको पतनलाई तीव्र बनायो। बेलायतको सबैभन्दा मूल्यवान र जनसंख्या भएको भारतले १९४७ मा ठूलो उपनिवेशीकरण आन्दोलनको स्वरुप स्वतन्त्रता प्राप्त गर्‍यो। १९५६ को [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]]ले विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा बेलायतको पतन पुष्टि गर्‍यो, र १ जुलाई १९९७ मा हङकङ चीनलाई हस्तान्तरण गर्नु धेरैका लागि ब्रिटिश साम्राज्यको अन्त्यको प्रतीक बन्यो।&lt;ref&gt;{{Harvnb|Brendon|2007|p=660}}&lt;/ref&gt;
==सम्पूर्ण इतिहास==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
===पुस्तक सूची===
* {{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |author-link=Ashley Jackson (historian) |title=The British Empire: A Very Short Introduction |date=2013 |publisher=OUP |isbn=978-0-1996-0541-5}}
* {{Cite book |last=Brendon |first=Piers |author-link=Piers Brendon |title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997 |date=2007 |publisher=Random House |isbn=978-0-2240-6222-0}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]</text>
      <sha1>6f9g6919d1s5ljgfz21msaafkgkvj56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शीतयुद्ध</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94821</id>
    <revision>
      <id>1358082</id>
      <parentid>1158526</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T08:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7805" sha1="ep2b4srwrjf4iqttwjp0dr8jj2raut5" xml:space="preserve">[[चित्र:NATO vs. Warsaw (1949-1990).svg|right|thumb|upright=2|नेटो तथा वार्सा पक्षका राष्ट्रहरू]]

[[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]] पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] तथा [[सोभियत सङ्घ]] को बिच उत्पन्न तनावको स्थितलाई '''शीत युद्ध''' को संज्ञा दिइएको थियो।

शीतयुद्ध [[अन्तरिक्ष दौड]], जासुसी, प्रचार अभियान, प्रतिबन्ध र खेल कूटनीति जस्ता प्राविधिक प्रतिद्वन्द्विताहरू मार्फत व्यक्त गरिएको थियो।
==शीतयुद्धको अर्थ==
[[दोस्रो विश्व युद्ध]] सकिएपछि सन् १९४५ देखि १९८९ को बीचको समयमा संसार दुई ध्रुवमा बाँडिएको थियो । ती दुई ध्रुवको नेतृत्व अमेरिका र सोभियत सङ्घले गरेका थिए । शीतयुद्ध शब्दको प्रयोग अमेरिका र सोभियत सङ्घबीच त्यो समयमा रहेको तनावपूर्ण सम्बन्धलाई लिएर गरिन्छ । परमाणु युद्धको आशंकामा दुवै पक्ष कहिलै पनि सिधै युद्धमा होमिएनन् । तर त्यो समयमा करोडौं मानिस डरमा बाँच्न बाध्य रहे ।

इतिहासकार यसलाई सरकार संचालनका दुई व्यवस्था ([[पूँजीवाद|पुँजीवाद]] र [[साम्यवाद]])बीचको लडाईकारूपमा हेर्छन् । यसमा अमेरिकाले पुँजीवादी व्यवस्थाको प्रतिनिधित्व गरेको थियो भने रूसले साम्यवादी व्यवस्थाको । देश चलाउने तरिका दुवै देशको फरक थियो र दुवैलाई लाग्थ्यो की आफ्नो प्रणाली उत्कृष्ट छ । दुवै देश यो मान्न थालेका थिए की दोस्रो पक्ष आफ्नो व्यवस्था  संसारभर लागु गराउने कोसिस गरिरहेको छ । यही नै तनावको सबैभन्दा ठूलो कारण थियो ।

== सुरूवात ==
सन् १९४५ मा [[दोस्रो विश्व युद्ध]] सकिनु त्यस्तो मोड थियो जसका कारण शीत युद्ध सुरू भयो । युद्धको समयमा अमेरिका र [[सोभियत सङ्घ]] एक अर्काका सहयोगी थिए र नाजी जर्मनी उनीहरूको साझा दुस्मन थियो । तर वास्तविकता यो थियो की युद्ध सकिएपछि नाजी जर्मनीको अस्तित्व सकियो । यो युद्धले यूरोपलाई छुट्टाइदिएको थियो र दुवै देश शक्तिशाली हुँदै गएका थिए ।

युद्ध सकिएपछि दुवै देश संसारलाई आ–आफ्नै तरिकाले चलाउन चाहान्थे । उनीहरूकाबीचमा युरोपलाई कसरी फुटाउने भन्ने बारेमा पनि ठूलो मतभेद थियो । यही कारण [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] र सोभियत सङ्घको बीचमा दुश्मनी सुरू भएको हो । किनकी दुवै देश संसारमा आफ्नो दबदबा बढाउने होडमा अघि बढेका थिए ।

दुवै देशले आफ्ना सहयोगी देशको [[गठबन्धन]] बनाउन सुरू गरे । अमेरिका र पश्चिमी देशले मिलेर ‘[[उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन|नेटो]]’ गठन गरे । अर्को तर्फ सोभियत सङ्घलाई पूर्वी युरोपका पोल्यान्ड र हङ्गेरी जस्ता देशको समर्थन थियो । दुवै पक्षलाई एक अर्काले हमला गर्ने डर थियो । यसको नतिजा हतियार निर्माणमा भएको होडबाजीमा देखियो । उनीहरूले हतियारको भण्डार बढाउन सुरू गरे । ६० को दशकमा आइपुग्दासम्म अमेरिका र सोभियत सङ्घले आफ्नो तागत यतीसम्म बढाएका थिएकी उनीहरूको परमाणु मिसाइल महादेशको सिमा पार गरेर हमला गर्न सक्षम थिए । सन् १९६२ मा [[क्युबा क्षेप्यास्त्र सङ्कट|क्युबा मिसाइल संकट]]को दिनमा परमाणु युद्धको सम्भावना चरम थियो । संसारभर [[गृहयुद्ध]]को स्थिति थियो । अमेरिका र सोभियत सङ्घको समर्थनमा अप्रत्यक्षरूपमा लड्नु समान्य झैं थियो ।

लिभरपुल जोन मुरिस युनिभर्सिटीका सिनियर लेक्चरर मेलकम क्रेग भन्छन्, ‘शीत युद्ध कहिलै शितल थिएन । दुवै शक्तिबीचको लडाईमा लाखौं मानिसको ज्यान गएको थियो । [[कम्बोडिया]], [[कङ्गो|कंगो]], [[कोरिया]], [[इथोपिया]], [[सोमालिया]] जस्ता ठाँउमा शित युद्ध एक बर्बाद गरिदिने लडाई थियो ।’

==अन्तराष्ट्रिय राजनीतिमा शीतयुद्धको प्रभाव==

==यो पनि हेर्नुहोस्==

*[[विश्वयुद्ध]]

==स्रोत==
{{reflist}}

{{Cold War}}

[[श्रेणी:युद्ध]]
[[श्रेणी:शीतयुद्ध]]
[[श्रेणी:ऐतिहासिक युगहरू]]</text>
      <sha1>ep2b4srwrjf4iqttwjp0dr8jj2raut5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिखाइल गोर्बाचोभ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97583</id>
    <revision>
      <id>1358071</id>
      <parentid>1219122</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19803" sha1="ds5s4tpwl44yc8u8898h584euk4o22z" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = मिखाइल गोर्बाचोभ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Михаил Горбачёв&lt;/small&gt;
| image = Михаил Горбачёв (03-12-1989).png
| caption = सन् १९८९ मा गोर्बाचोभ
| order = [[सोभियत सङ्घ]]का राष्ट्रपति
| vicepresident = गेनादी यानायभ
| term_start = १५ मार्च १९९०
| term_end = २५ डिसेम्बर १९९१
| predecessor = पदको स्थापना
| successor = पदको विलुप्ती
| order2 = सोभियत सङ्घका महासचिव
| deputy2 = आनातोली लुकियानोभ
| term_start2 = २५ मे १९८९
| term_end2 = १५ मार्च १९९०
| predecessor2 = पदको स्थापना
| successor2 = आनातोली लुकियानोभ (कार्यकारी भूमिका राष्ट्रपतिलाई हस्तान्तरण)
| order3 = सर्वोच्च सोभियत प्रेसिडियमको अध्यक्ष
| term_start3 = १ अक्टोबर १९८८
| term_end3 = २५ मे १९८९
| predecessor3 = आन्द्रे ग्रोमिको
| successor3 = पदको विलुप्ती
| order4 = सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीका सहासचिव
| deputy4 = येगोर लिगाचेभ&lt;br /&gt; भ्लादिमिर इबास्को &lt;small&gt;(सन् १९९०-१९९१)&lt;/small&gt;
| term_start4 = ११ मार्च १९८५
| term_end4 = २४ अगस्ट १९९१
| predecessor5 = कनस्टान्टिन चेरनेनको
| successor5 = पदको विलुप्ती
| office6 =  सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको समितिका सदस्य
| term_start6 = २७ नोभेम्बर १९७९
| term_end6 = २४ अगस्ट १९९१
| office7 = सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको सदस्य
| term_start7 = २७ नोभेम्बर १९७८
| term_end7 = २४ अगस्ट १९९१
| birth_date = {{birth date and age|1931|3|2|df=yes}}
| birth_place =  प्रिबलनोये, स्ताभरोपोल क्राई, [[सोभियत सङ्घ]]
| death_date = ३० अगस्ट २०२२
| death_place = 
| birthname = 
| party = रूसको स्वतन्त्र गणप्रजातान्त्रिक पार्टी &lt;small&gt;(सन् २००८-२०२२)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;सामाजिक गणप्रजातान्त्रिक सङ्घ घ&lt;small&gt;(सन् २००७-२०२२)&lt;/small&gt;
| otherparty = रूसी सामाजिक गणप्रजातान्त्रिक पार्टी&lt;small&gt;(सन् २००१-२००४)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टी &lt;small&gt;(सन् १९५०-१९९१)&lt;/small&gt;
| spouse = राइसा गोर्बाचोभ &lt;small&gt;(सन् १९५३-१९९९; मृत्यु )&lt;/small&gt;
| children = इरिना बिर्गानस्काया 
| alma_mater = मस्को प्रदेश विश्वविद्यालय
| profession = [[अधिवक्ता|वकिल]]
| nationality = रूसी
| religion = [[नास्तिक]]
| signature = Gorbachev Signature.svg
| website = [http://www.gorby.ru/ गोर्बाचोभ फाउन्डेसन]
}}

'''मिखाइल गोर्बाचोभ''' ({{भाषा-रूसी|Михаи́л Серге́евич Горбачёв}}) एक रूसी र पूर्व सोभियती राजनीतिज्ञ हुन्। उनी [[सोभियत सङ्घ]]को आठौँ र अन्तिम नेता थिए र सन् १९८५ देखि १९९१ सम्म सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव थिए। 
उनी सन् १९८८ देखि १९९१ सम्म (सन् १९८८ देखि १९८९ सम्म सर्वोच्च सोभियतको प्रेसिडियमको अध्यक्षको रूपमा, सन् १९८९ देखि १९९० सम्म सर्वोच्च सोभियत अध्यक्षको रूपमा र सन् १९९० देखि १९९१ सम्म सोभियत सङ्घको अध्यक्षको रूपमा) [[सोभियत सङ्घ]]को [[राष्ट्रप्रमुख]] थिए। वैचारिक रुपमा उनी सुरुमा [[मालेवाद|मार्क्सवाद-लेनिनवाद]] विचारधारासँग जोडिएका थिए, यद्यपि सन् १९९० को दशकको प्रारम्भमा उनी सामाजिक प्रजातन्त्र तर्फ लागेका थिए।

सन् १९८९-९० मा पूर्वी गुटका कयौँ कम्युनिस्ट राष्ट्रहरू माक्सवादी-लेनिनवादी शासन त्यागेको समयमा गोर्बचोभले सैन्य हस्तक्षेप गर्न अस्विकार गरेका थिए। आन्तरिक रूपमा बढ्दो राष्ट्रवादी रुझानले सोभियत सङ्घ खण्डन हुने खतरा बढिरहेको थियो। त्यसकारण कट्टरपन्थीहरूले सन् १९९१ मा गोर्बचोभ विरुद्ध असफल सैन्य विद्रोहको प्रयास गरेका थिए। यसपछि गोर्बाचिभको इच्छा विपरित [[सोभियत संघको विघटन|सोभियत सङ्घ विघटन]] हुँदा उनले पदबाट राजीनामा दिएका थिए। राजीनामा पछि उनले आफ्नो गोर्बाचोभ फाउन्डेसन सुरु गरे भने उनी [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी राष्ट्रपति]] [[बोरिस येल्तसिन]] र [[भ्लादिमिर पुटिन|भ्लादिमिर पुतिन]]का कट्टर आलोचक बनेका थिए। रुसको सामाजिक-लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अभियान गोर्बाचोभबाट सुरु भएको थियो।

== कम्युनिस्ट पार्टीमा उदय ==
गोर्बाचोभले १९६१ अक्टोबरमा महत्त्वपूर्ण २२ औँ पार्टी कंग्रेसलाई भाग लिए, जहाँ [[निकिता ख्रुश्चेभ|निकिता ख्रुश्चेव]]ले बीस वर्ष भित्र प्रति व्यक्ति उत्पादनमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]को भन्दा बढी पुर्याउने योजना घोषणा गरेका थिए। उनी १९६३ मा स्टाभरोपोल क्षेत्रीय समितिमा पार्टी ओर्गेन्स विभागको प्रमुखलाई पदोन्नति गरिएको थियो।

== सोभियत सङ्घ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html|title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor|date=12 March 1985|work=द न्युयोर्क टाइम्स|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html|archive-date=8 October 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यु ==

गोर्बाचेभको मृत्यु सन् २०२२ अगस्ट ३० का दिन [[मस्को]]को केन्द्रीय क्लिनिकल अस्पतालमा ९१ वर्षको उमेरमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-mikhail-gorbachev-obituaries-5cb7a604243668f08dfaed953c09559e|title=Mikhail Gorbachev, who steered Soviet breakup, dead at 91|last=Heintz|first=Jim|date=30 August 2022|work=The Associated Press|access-date=30 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/mikhail-gorbachev-who-ended-cold-war-dies-aged-92-agencies-2022-08-30/|title=Last Soviet leader Gorbachev, who ended Cold War and won Nobel prize, dies aged 91|last=Ljunggren|first=David|date=30 August 2022|website=Reuters|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830203925/https://www.reuters.com/world/mikhail-gorbachev-who-ended-cold-war-dies-aged-92-agencies-2022-08-30/|archive-date=30 August 2022|url-status=live|access-date=30 August 2022}}&lt;/ref&gt; उनी लामो समयदेखि गम्भीर बिरामी भएको अस्पतालले जनाएको छ। अस्पतालका अनुसार सन् २०२० को सुरुदेखि नै डाक्टरहरूको निरन्तर निगरानीमा थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2022/08/30/europe/mikhail-gorbachev-dies-intl/index.html|title=Mikhail Gorbachev, Soviet president who took down the Iron Curtain, dies|last1=Lister|first1=Tim|date=30 August 2022|website=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830212933/https://www.cnn.com/2022/08/30/europe/mikhail-gorbachev-dies-intl/index.html|archive-date=30 August 2022|access-date=30 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/14974527|title=Источник: ухудшения здоровья Горбачева нет|date=20 June 2022|website=TASS|language=ru|trans-title=Source: no deterioration in Gorbachev's health|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiokp.ru/obschestvo/predstavitel-gorbacheva-podtverdil-chto-politik-prokhodit-gemodializ_nid633575_au57449au|title=Представитель Горбачева подтвердил наличие проблем с почками у политика|last=Вишнева|first=Светлана|date=2022-06-20|website=radiokp.ru|language=ru|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; उनको इच्छा अनुसार सन् १९९९ मा मृत्यु भएकी श्रीमती राइसाको छेउमा मस्कोको नोभोडेभिची चिहानमा उनको अन्तिम संस्कार गरिनेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ren.tv/news/v-rossii/1017930-gorbacheva-pokhoroniat-riadom-s-suprugoi-na-novodevichem-kladbishche|title=Горбачева похоронят рядом с супругой на Новодевичьем кладбище|date=2022-08-30|website=РЕН ТВ|language=ru|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; [[अलेक्सान्दार केरेन्स्की]] र सोभियत सङ्घका नेता भासिली कुज्नेत्सोभलाई उछिनेर गोर्बाचेभ इतिहासमा रूसको सबैभन्दा लामो समयसम्म बाँचेका शासक थिए, [[अलेक्सान्दार केरेन्स्की|केरेन्स्की]] र भासिली कुज्नेत्सोभजो दुवै ८९ वर्षको उमेरसम्म बाँचेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruposters.ru/news/10-04-2020/gorbachev-samim-dolgozhivuschim-rossiiskim-pravitelem|title=Горбачев стал самым долгоживущим российским правителем|website=Ruposters.ru|language=ru-RU|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt;

=== प्रतिक्रिया ===
क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभका अनुसार [[रुसको राष्ट्रपति]] [[भ्लादिमिर पुटिन|भ्लादिमिर पुतिन]]ले गोर्बाचेभको निधनमा शोक व्यक्त गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/russias-putin-expresses-deepest-condolences-death-gorbachev-interfax-2022-08-30/|title=Russia's Putin expresses deepest condolences on death of Gorbachev -Interfax|last=Reuters|date=2022-08-30|work=Reuters|access-date=2022-08-30|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[संयुक्त अधिराज्यको प्रधानमन्त्री|बेलायतका प्रधानमन्त्री]] [[बोरिस जोनसन]], पूर्व अमेरिकी विदेश सचिव कन्डोलिजा राइस र आयरल्यान्डका ताओइसेच माइकल मार्टिनले र [[युरोपेली आयोग]]का अध्यक्ष [[उर्सुला भोन डर लेन]]ले [[ट्विटर]]मा गोर्बाचोभलाई श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/aug/30/mikhail-gorbachev-former-soviet-leader-dies-moscow-live|title=Mikhail Gorbachev, former Soviet leader, dies – global reaction|date=2022-08-30|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; [[संयुक्त राष्ट्र]]का [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव|महासचिव]] [[एन्टोनियो गुटेरेस]]ले गोर्बाचेभ &quot;इतिहासको सिलसिला परिवर्तन गर्ने र एक शक्तिशाली विश्वव्यापी नेता, प्रतिबद्ध बहुपक्षीय र शान्तिका लागि अथक वकालत गर्ने एक किसिमका राजनेता &quot; भएको बताएका छन्। [[शीतयुद्ध]]को अन्त्यको सन्दर्भमा &quot;इतिहासले मिखाइल गोर्बाचेभलाई आफ्नो महान् राष्ट्रलाई लोकतन्त्रतर्फ डोर्‍याउने विशालका रूपमा सम्झनेछ&quot; भनी बताए। क्यानाडाका पूर्वप्रधानमन्त्री [[ब्रायन मुलरोनी]]ले &quot;उनीसँग व्यवहार गर्न निकै रमाइलो मानिस थिए &quot; र &quot;इतिहासले उहाँलाई परिवर्तनकारी नेताको रूपमा सम्झनेछ&quot; बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/global-reactions-death-last-soviet-leader-mikhail-gorbachev-2022-08-30/|title=Global reactions to the death of last Soviet leader Mikhail Gorbachev|last=Reuters|date=2022-08-30|work=Reuters|access-date=2022-08-31|language=en}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category}}
{{Wikiquote|Mikhail Gorbachev|मिखाइल गोर्बाचोभ}}
{{Wikinews|Mikhail Gorbachev|मिखाइल गोर्बाचोभ}}

* [http://www.gorby.ru/ गोर्बाचोभ फाउन्डेसन]

{{Navboxes
| title = मिखाइल गोर्बाचोभ सँग सम्बन्धित लेखहरु
| state = collapsed
| list1 =


{{Cold War}}

{{ढाँचा:टाइम वर्ष व्यक्ति}}

}}
[[श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू]]
[[श्रेणी:नोबेल शान्ति पुरस्कार सम्मानितहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:रुसी राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:सोभियत सङ्घ कम्युनिष्ट पार्टीका महासचिवहरू]]
[[श्रेणी:शीत युद्धकालीन व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:सन् २०२२ मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:सन् १९३१ मा जन्म]]</text>
      <sha1>ds5s4tpwl44yc8u8898h584euk4o22z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358084</id>
      <parentid>1358071</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T08:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1358084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19806" sha1="otutnss522p3wwuaorl2ujiqwfai3q0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = मिखाइल गोर्बाचोभ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Михаил Горбачёв&lt;/small&gt;
| image = Михаил Горбачёв (03-12-1989).png
| caption = सन् १९८९ मा गोर्बाचोभ
| order = [[सोभियत सङ्घ]]का राष्ट्रपति
| vice_president = गेनादी यानायभ
| term_start = १५ मार्च १९९०
| term_end = २५ डिसेम्बर १९९१
| predecessor = पदको स्थापना
| successor = पदको विलुप्ती
| order2 = सोभियत सङ्घका महासचिव
| deputy2 = आनातोली लुकियानोभ
| term_start2 = २५ मे १९८९
| term_end2 = १५ मार्च १९९०
| predecessor2 = पदको स्थापना
| successor2 = आनातोली लुकियानोभ (कार्यकारी भूमिका राष्ट्रपतिलाई हस्तान्तरण)
| order3 = सर्वोच्च सोभियत प्रेसिडियमको अध्यक्ष
| term_start3 = १ अक्टोबर १९८८
| term_end3 = २५ मे १९८९
| predecessor3 = आन्द्रे ग्रोमिको
| successor3 = पदको विलुप्ती
| order4 = सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीका सहासचिव
| deputy4 = येगोर लिगाचेभ&lt;br /&gt; भ्लादिमिर इबास्को &lt;small&gt;(सन् १९९०-१९९१)&lt;/small&gt;
| term_start4 = ११ मार्च १९८५
| term_end4 = २४ अगस्ट १९९१
| predecessor5 = कनस्टान्टिन चेरनेनको
| successor5 = पदको विलुप्ती
| office6 =  सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको समितिका सदस्य
| term_start6 = २७ नोभेम्बर १९७९
| term_end6 = २४ अगस्ट १९९१
| office7 = सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको सदस्य
| term_start7 = २७ नोभेम्बर १९७८
| term_end7 = २४ अगस्ट १९९१
| birth_date = {{birth date and age|1931|3|2|df=yes}}
| birth_place =  प्रिबलनोये, स्ताभरोपोल क्राई, [[सोभियत सङ्घ]]
| death_date = ३० अगस्ट २०२२
| death_place = 
| birth_name = 
| party = रूसको स्वतन्त्र गणप्रजातान्त्रिक पार्टी &lt;small&gt;(सन् २००८-२०२२)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;सामाजिक गणप्रजातान्त्रिक सङ्घ घ&lt;small&gt;(सन् २००७-२०२२)&lt;/small&gt;
| other_party = रूसी सामाजिक गणप्रजातान्त्रिक पार्टी&lt;small&gt;(सन् २००१-२००४)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टी &lt;small&gt;(सन् १९५०-१९९१)&lt;/small&gt;
| spouse = राइसा गोर्बाचोभ &lt;small&gt;(सन् १९५३-१९९९; मृत्यु )&lt;/small&gt;
| children = इरिना बिर्गानस्काया 
| alma_mater = मस्को प्रदेश विश्वविद्यालय
| profession = [[अधिवक्ता|वकिल]]
| nationality = रूसी
| religion = [[नास्तिक]]
| signature = Gorbachev Signature.svg
| website = [http://www.gorby.ru/ गोर्बाचोभ फाउन्डेसन]
}}

'''मिखाइल गोर्बाचोभ''' ({{भाषा-रूसी|Михаи́л Серге́евич Горбачёв}}) एक रूसी र पूर्व सोभियती राजनीतिज्ञ हुन्। उनी [[सोभियत सङ्घ]]को आठौँ र अन्तिम नेता थिए र सन् १९८५ देखि १९९१ सम्म सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव थिए। 
उनी सन् १९८८ देखि १९९१ सम्म (सन् १९८८ देखि १९८९ सम्म सर्वोच्च सोभियतको प्रेसिडियमको अध्यक्षको रूपमा, सन् १९८९ देखि १९९० सम्म सर्वोच्च सोभियत अध्यक्षको रूपमा र सन् १९९० देखि १९९१ सम्म सोभियत सङ्घको अध्यक्षको रूपमा) [[सोभियत सङ्घ]]को [[राष्ट्रप्रमुख]] थिए। वैचारिक रुपमा उनी सुरुमा [[मालेवाद|मार्क्सवाद-लेनिनवाद]] विचारधारासँग जोडिएका थिए, यद्यपि सन् १९९० को दशकको प्रारम्भमा उनी सामाजिक प्रजातन्त्र तर्फ लागेका थिए।

सन् १९८९-९० मा पूर्वी गुटका कयौँ कम्युनिस्ट राष्ट्रहरू माक्सवादी-लेनिनवादी शासन त्यागेको समयमा गोर्बचोभले सैन्य हस्तक्षेप गर्न अस्विकार गरेका थिए। आन्तरिक रूपमा बढ्दो राष्ट्रवादी रुझानले सोभियत सङ्घ खण्डन हुने खतरा बढिरहेको थियो। त्यसकारण कट्टरपन्थीहरूले सन् १९९१ मा गोर्बचोभ विरुद्ध असफल सैन्य विद्रोहको प्रयास गरेका थिए। यसपछि गोर्बाचिभको इच्छा विपरित [[सोभियत संघको विघटन|सोभियत सङ्घ विघटन]] हुँदा उनले पदबाट राजीनामा दिएका थिए। राजीनामा पछि उनले आफ्नो गोर्बाचोभ फाउन्डेसन सुरु गरे भने उनी [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी राष्ट्रपति]] [[बोरिस येल्तसिन]] र [[भ्लादिमिर पुटिन|भ्लादिमिर पुतिन]]का कट्टर आलोचक बनेका थिए। रुसको सामाजिक-लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अभियान गोर्बाचोभबाट सुरु भएको थियो।

== कम्युनिस्ट पार्टीमा उदय ==
गोर्बाचोभले १९६१ अक्टोबरमा महत्त्वपूर्ण २२ औँ पार्टी कंग्रेसलाई भाग लिए, जहाँ [[निकिता ख्रुश्चेभ|निकिता ख्रुश्चेव]]ले बीस वर्ष भित्र प्रति व्यक्ति उत्पादनमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]को भन्दा बढी पुर्याउने योजना घोषणा गरेका थिए। उनी १९६३ मा स्टाभरोपोल क्षेत्रीय समितिमा पार्टी ओर्गेन्स विभागको प्रमुखलाई पदोन्नति गरिएको थियो।

== सोभियत सङ्घ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html|title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor|date=12 March 1985|work=द न्युयोर्क टाइम्स|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html|archive-date=8 October 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यु ==

गोर्बाचेभको मृत्यु सन् २०२२ अगस्ट ३० का दिन [[मस्को]]को केन्द्रीय क्लिनिकल अस्पतालमा ९१ वर्षको उमेरमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-mikhail-gorbachev-obituaries-5cb7a604243668f08dfaed953c09559e|title=Mikhail Gorbachev, who steered Soviet breakup, dead at 91|last=Heintz|first=Jim|date=30 August 2022|work=The Associated Press|access-date=30 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/mikhail-gorbachev-who-ended-cold-war-dies-aged-92-agencies-2022-08-30/|title=Last Soviet leader Gorbachev, who ended Cold War and won Nobel prize, dies aged 91|last=Ljunggren|first=David|date=30 August 2022|website=Reuters|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830203925/https://www.reuters.com/world/mikhail-gorbachev-who-ended-cold-war-dies-aged-92-agencies-2022-08-30/|archive-date=30 August 2022|url-status=live|access-date=30 August 2022}}&lt;/ref&gt; उनी लामो समयदेखि गम्भीर बिरामी भएको अस्पतालले जनाएको छ। अस्पतालका अनुसार सन् २०२० को सुरुदेखि नै डाक्टरहरूको निरन्तर निगरानीमा थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2022/08/30/europe/mikhail-gorbachev-dies-intl/index.html|title=Mikhail Gorbachev, Soviet president who took down the Iron Curtain, dies|last1=Lister|first1=Tim|date=30 August 2022|website=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830212933/https://www.cnn.com/2022/08/30/europe/mikhail-gorbachev-dies-intl/index.html|archive-date=30 August 2022|access-date=30 August 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/14974527|title=Источник: ухудшения здоровья Горбачева нет|date=20 June 2022|website=TASS|language=ru|trans-title=Source: no deterioration in Gorbachev's health|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiokp.ru/obschestvo/predstavitel-gorbacheva-podtverdil-chto-politik-prokhodit-gemodializ_nid633575_au57449au|title=Представитель Горбачева подтвердил наличие проблем с почками у политика|last=Вишнева|first=Светлана|date=2022-06-20|website=radiokp.ru|language=ru|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; उनको इच्छा अनुसार सन् १९९९ मा मृत्यु भएकी श्रीमती राइसाको छेउमा मस्कोको नोभोडेभिची चिहानमा उनको अन्तिम संस्कार गरिनेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ren.tv/news/v-rossii/1017930-gorbacheva-pokhoroniat-riadom-s-suprugoi-na-novodevichem-kladbishche|title=Горбачева похоронят рядом с супругой на Новодевичьем кладбище|date=2022-08-30|website=РЕН ТВ|language=ru|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; [[अलेक्सान्दार केरेन्स्की]] र सोभियत सङ्घका नेता भासिली कुज्नेत्सोभलाई उछिनेर गोर्बाचेभ इतिहासमा रूसको सबैभन्दा लामो समयसम्म बाँचेका शासक थिए, [[अलेक्सान्दार केरेन्स्की|केरेन्स्की]] र भासिली कुज्नेत्सोभजो दुवै ८९ वर्षको उमेरसम्म बाँचेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruposters.ru/news/10-04-2020/gorbachev-samim-dolgozhivuschim-rossiiskim-pravitelem|title=Горбачев стал самым долгоживущим российским правителем|website=Ruposters.ru|language=ru-RU|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt;

=== प्रतिक्रिया ===
क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभका अनुसार [[रुसको राष्ट्रपति]] [[भ्लादिमिर पुटिन|भ्लादिमिर पुतिन]]ले गोर्बाचेभको निधनमा शोक व्यक्त गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/russias-putin-expresses-deepest-condolences-death-gorbachev-interfax-2022-08-30/|title=Russia's Putin expresses deepest condolences on death of Gorbachev -Interfax|last=Reuters|date=2022-08-30|work=Reuters|access-date=2022-08-30|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[संयुक्त अधिराज्यको प्रधानमन्त्री|बेलायतका प्रधानमन्त्री]] [[बोरिस जोनसन]], पूर्व अमेरिकी विदेश सचिव कन्डोलिजा राइस र आयरल्यान्डका ताओइसेच माइकल मार्टिनले र [[युरोपेली आयोग]]का अध्यक्ष [[उर्सुला भोन डर लेन]]ले [[ट्विटर]]मा गोर्बाचोभलाई श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/aug/30/mikhail-gorbachev-former-soviet-leader-dies-moscow-live|title=Mikhail Gorbachev, former Soviet leader, dies – global reaction|date=2022-08-30|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-08-30}}&lt;/ref&gt; [[संयुक्त राष्ट्र]]का [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव|महासचिव]] [[एन्टोनियो गुटेरेस]]ले गोर्बाचेभ &quot;इतिहासको सिलसिला परिवर्तन गर्ने र एक शक्तिशाली विश्वव्यापी नेता, प्रतिबद्ध बहुपक्षीय र शान्तिका लागि अथक वकालत गर्ने एक किसिमका राजनेता &quot; भएको बताएका छन्। [[शीतयुद्ध]]को अन्त्यको सन्दर्भमा &quot;इतिहासले मिखाइल गोर्बाचेभलाई आफ्नो महान् राष्ट्रलाई लोकतन्त्रतर्फ डोर्‍याउने विशालका रूपमा सम्झनेछ&quot; भनी बताए। क्यानाडाका पूर्वप्रधानमन्त्री [[ब्रायन मुलरोनी]]ले &quot;उनीसँग व्यवहार गर्न निकै रमाइलो मानिस थिए &quot; र &quot;इतिहासले उहाँलाई परिवर्तनकारी नेताको रूपमा सम्झनेछ&quot; बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/global-reactions-death-last-soviet-leader-mikhail-gorbachev-2022-08-30/|title=Global reactions to the death of last Soviet leader Mikhail Gorbachev|last=Reuters|date=2022-08-30|work=Reuters|access-date=2022-08-31|language=en}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category}}
{{Wikiquote|Mikhail Gorbachev|मिखाइल गोर्बाचोभ}}
{{Wikinews|Mikhail Gorbachev|मिखाइल गोर्बाचोभ}}

* [http://www.gorby.ru/ गोर्बाचोभ फाउन्डेसन]

{{Navboxes
| title = मिखाइल गोर्बाचोभ सँग सम्बन्धित लेखहरु
| state = collapsed
| list1 =


{{Cold War}}

{{ढाँचा:टाइम वर्ष व्यक्ति}}

}}
[[श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू]]
[[श्रेणी:नोबेल शान्ति पुरस्कार सम्मानितहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:रुसी राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:सोभियत सङ्घ कम्युनिष्ट पार्टीका महासचिवहरू]]
[[श्रेणी:शीत युद्धकालीन व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:सन् २०२२ मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:सन् १९३१ मा जन्म]]</text>
      <sha1>otutnss522p3wwuaorl2ujiqwfai3q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोरिस येल्तसिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97730</id>
    <revision>
      <id>1358053</id>
      <parentid>1218818</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="8zi47dgi64rz84jl7mkyyxzh5rizos8" xml:space="preserve">[[चित्र:Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg|अङ्गुठाकार|1997]]
'''बोरिस निकोलयभिच येल्तसिन''' ({{lang-rus|Бори́с Никола́евич Е́льцин|a=ru-Boris Nikolayevich Yeltsin.ogg|p=bɐˈrʲis nʲɪkɐˈlaɪvʲɪtɕ ˈjelʲtsɨn}}; १ फेब्रुअरी १९३१ – २३ अप्रिल २००७) सोभियत सङ्घ तथा रूसी राजनीतिज्ञ थिए जसले [[रुसको राष्ट्रपति|रूसको पहिलो राष्ट्रपति]]को रूपमा सन् १९९१ देखि सन् १९९९ सम्मको पदभार सम्हालेका थिए। रूसी महासङ्घका प्रथम राष्ट्रपति बरिस येल्तसिनलाई केही मानिसहरू रूसमा प्रजातन्त्रको जग बसाल्ने महान मसिहाको रूपमा सम्झने गर्दछन्।

== प्रारम्भिक जीवन ==

=== बाल्यकाल: सन् १९३१-१९४८ ===
बोरिस येलतसिनको जन्म सन् १९३१ फेब्रुअरी १ का दिन रूसको बुत्का, तत्कालीन रुसी सोभियत समाजवादी गणराज्यमा भएको थियो। उनको परिवार त्यहाँ कम्तीमा पनि [[अठारौँ शताब्दी]] देखि बस्दै आएका थिए।{{sfnm|1a1=Aron|1y=2000|1p=4|2a1=Colton|2y=2008|2p=17}}{{sfn|Colton|2008|p=14}} उनका पिता, निकोलाई येल्तसिनले उनकी आमासँग सन् १९२८ मा विवाह गरेका थिए।{{sfnm|1a1=Aron|1y=2000|1p=4|2a1=Colton|2y=2008|2p=16}} येल्तसिन सधैँ आफ्नो बुबा भन्दा पनि आमा सँग नजिक रहे;{{sfn|Colton|2008|pp=35–36}} उनी आफ्ना पत्नी र छोराछोरी भन्दा पनि आमासँग नै नजिक रहेका थिए।{{sfn|Colton|2008|p=39}}

[[चित्र:Youth of Eltsin.JPG|thumb|left|upright=0.7|येल्तसिन {{small|(बायाँबाट दोस्रो)}} बाल्यकालका साथीहरूसँग येल्तसिन]]

== रुसी महासङ्घको राष्ट्रपति ==
=== राजिनामा ===

सन् १९९९ डिसेम्बर ३१ का दिन येल्तसिनले टेलिभिजन मार्फत आफ्नो राजीनामा सम्बोधन गरेका थिए।{{sfn|Colton|2008|p=1}} सम्बोधनमा उनले उनको प्रशासनमा आएको साँस्कृतिक, राजनैतिक र आर्थिक स्वतन्त्रताको प्रशंसा गर्दै रुसी जनतासँग &quot;तिम्रो र मेरो धेरै सपनाहरूलाई पूरा गर्न नसकेको&quot;मा माफी मागेका थिए।{{sfn|Colton|2008|p=2}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      =Sinelschikova, E.
 |url         = https://www.rbth.com/history/331510-how-boris-yeltsin-resigned
 |title       = How Boris Yeltsin, Russia’s first president, resigned
 |publisher   = Russia Beyond the Headlines
 |date        = 2019-12-31
 |accessdate  = 2020-01-29
}}&lt;/ref&gt;[[चित्र:Boris Yeltsin 31 December 1999.jpg|thumb|राजिनामा दिएपछि पुतिन र अलेक्जेन्डर भोलोसिनको साथमा येल्तसिन]]
आफ्नो दोस्रो कार्यअवधि बाँकी छँदै उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[भ्लादिमिर पुटिन|भ्लादिमिर पुतिन]]लाई राष्ट्रपतिको कार्यभार हस्तान्तरण गरेका थिए।

केही अनुमान अनुसार पद छाड्ने बेलामा उनको लोकप्रियता २% जति निम्न स्तरमा थियो। सर्वेक्षणअनुसार पनि अधिकांश रुसी नागरिकहरू येल्तसिनको राजिनामाबाट खुसी थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.russiavotes.org/president/yeltsin_public_opinion.php|title=Public opinion on the Yeltsin years|date=August 12, 2015|website=Russia Votes|access-date=March 7, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== बेलाभेजा सन्धी ===
[[चित्र:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin.jpg|alt=|left|thumb|दायाँ बाट:  लियोनिद क्राभ्चुक, सुस्केभिच  र  बरिस येल्तसिन, बेलाभेजा सन्धीमा हस्ताक्षर गरेपछि]]

== मृत्यु तथा अन्त्येष्टि ==

[[चित्र:Funeral of Boris Yeltsin-1.jpg|thumb|left|179px|येल्तसिनको अन्त्येष्टि]]
बोरिस येल्तसिनको मृत्यु सन् २००७ अप्रिल २३ का दिन ७६ वर्षको उमेरमा मुटु रोगबाट भएको थियो।&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{cite web|url=http://kp.ru/daily/23892/66451/|title=У первого президента не выдержало сердце|publisher=Komsomolskaya Pravda|date=24 April 2007|accessdate=24 April 2007|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2007/04/23/elzin2|title=Ельцин умер от остановки сердца|publisher=Lenta|date=23 April 2007|accessdate=24 April 2007|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6584481.stm|publisher=BBC|title=Russian ex-president Yeltsin dies|date=23 April 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1262163,00.html |title=Former Russian President Yeltsin dies |publisher=Sky News|date=23 April 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070425152547/http://news.sky.com/skynews/article/0%2C%2C30200-1262163%2C00.html |archivedate=25 April 2007 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:रुसी राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:रुसका राष्ट्रपतिहरू]]</text>
      <sha1>8zi47dgi64rz84jl7mkyyxzh5rizos8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सूक्ष्मतरङ्ग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98030</id>
    <revision>
      <id>1358035</id>
      <parentid>1241925</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="e256ess4hyed4c6h5j61axxlakmayy2" xml:space="preserve">[[चित्र:Frazier_Peak,_tower_and_Honda_Element.jpg|thumb|266x266px|विविध किसिमका डिस एन्टिना सहितका दुरसञ्चार टावर। यो टावरको निर्माण [[क्यालिफोर्निया]] फ्रेजिएर पिक भेन्चुरा काउन्टीमा माइक्रोवेव रिले लिंकको काम गर्न गरिएको हो। ]]
'''सूक्ष्मतरङ्ग '''तरंगदैर्ध्य १ मिटर देखि १ मिलिमिटर वा ३०० MHz (मेगाहर्ट्ज) देखि ३०० GHz आवृति हुने [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय]]''' '''हो।

==माइक्रोवेभका स्रोतहरू ==
==उपयोग ==
===सञ्चार ===
फाइबर-अप्टिक ट्रान्समिसनको आविस्कार अगाडि, अधिकांश लामो दुरीको टेलिफोन कल माइक्रोवेभ रेडियो लिंकको माध्यमबाट गरिन्थ्यो।
===परिबहन ===
===राडार ===
=== रेडियो खगोलविज्ञान ===
===ताप तथा शक्ति उपयोग ===
=== स्पेक्ट्रोस्कोपी ===

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}{{reflist|35em}}</text>
      <sha1>e256ess4hyed4c6h5j61axxlakmayy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358036</id>
      <parentid>1358035</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* माइक्रोवेभका स्रोतहरू */</comment>
      <origin>1358036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="e2qi1sfr1jsxba6k8iix4cw21j9d069" xml:space="preserve">[[चित्र:Frazier_Peak,_tower_and_Honda_Element.jpg|thumb|266x266px|विविध किसिमका डिस एन्टिना सहितका दुरसञ्चार टावर। यो टावरको निर्माण [[क्यालिफोर्निया]] फ्रेजिएर पिक भेन्चुरा काउन्टीमा माइक्रोवेव रिले लिंकको काम गर्न गरिएको हो। ]]
'''सूक्ष्मतरङ्ग '''तरंगदैर्ध्य १ मिटर देखि १ मिलिमिटर वा ३०० MHz (मेगाहर्ट्ज) देखि ३०० GHz आवृति हुने [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय]]''' '''हो।

==माइक्रोवेभका स्रोतहरू ==
उच्च-शक्ति माइक्रोवेभ स्रोतहरूमा माइक्रोवेभहरू उत्पादन गर्न विशेष भ्याकुम ट्यूबहरू प्रयोग गरिन्छ। यी उपकरणहरूले नियन्त्रित द्युतीय वा चुम्बकीय क्षेत्रको प्रभावमा भ्याकुममा इलेक्ट्रोनहरूको ब्यालिस्टिक गति प्रयोग गर्छ।

==उपयोग ==
===सञ्चार ===
फाइबर-अप्टिक ट्रान्समिसनको आविस्कार अगाडि, अधिकांश लामो दुरीको टेलिफोन कल माइक्रोवेभ रेडियो लिंकको माध्यमबाट गरिन्थ्यो।
===परिबहन ===
===राडार ===
=== रेडियो खगोलविज्ञान ===
===ताप तथा शक्ति उपयोग ===
=== स्पेक्ट्रोस्कोपी ===

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}{{reflist|35em}}</text>
      <sha1>e2qi1sfr1jsxba6k8iix4cw21j9d069</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358037</id>
      <parentid>1358036</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* राडार */</comment>
      <origin>1358037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2972" sha1="bd77uykrbtkzvm7mfy07ksba5j4r1u5" xml:space="preserve">[[चित्र:Frazier_Peak,_tower_and_Honda_Element.jpg|thumb|266x266px|विविध किसिमका डिस एन्टिना सहितका दुरसञ्चार टावर। यो टावरको निर्माण [[क्यालिफोर्निया]] फ्रेजिएर पिक भेन्चुरा काउन्टीमा माइक्रोवेव रिले लिंकको काम गर्न गरिएको हो। ]]
'''सूक्ष्मतरङ्ग '''तरंगदैर्ध्य १ मिटर देखि १ मिलिमिटर वा ३०० MHz (मेगाहर्ट्ज) देखि ३०० GHz आवृति हुने [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय]]''' '''हो।

==माइक्रोवेभका स्रोतहरू ==
उच्च-शक्ति माइक्रोवेभ स्रोतहरूमा माइक्रोवेभहरू उत्पादन गर्न विशेष भ्याकुम ट्यूबहरू प्रयोग गरिन्छ। यी उपकरणहरूले नियन्त्रित द्युतीय वा चुम्बकीय क्षेत्रको प्रभावमा भ्याकुममा इलेक्ट्रोनहरूको ब्यालिस्टिक गति प्रयोग गर्छ।

==उपयोग ==
===सञ्चार ===
फाइबर-अप्टिक ट्रान्समिसनको आविस्कार अगाडि, अधिकांश लामो दुरीको टेलिफोन कल माइक्रोवेभ रेडियो लिंकको माध्यमबाट गरिन्थ्यो।
===परिबहन ===
===राडार ===
राडार प्रविधिमा सूक्ष्मतरङ्ग को उपयोग गरी वस्तु पहिचान गर्ने वा पत्ता लगाउने काम गरिन्छ। यसको सहयोगले गतिशील वस्तु जस्तै: वायुयान, जलयान, मोटरगाडी आदिको दूरी, ऊंचाई, दिशा, गति आदि टाढाबाट नै मापन गरिन्छ। यसबाहेक मौसममा तीव्र रुपमा आउने परिवर्तन (weather formations) पनि थाहा पाउन सकिन्छ।

=== रेडियो खगोलविज्ञान ===
===ताप तथा शक्ति उपयोग ===
=== स्पेक्ट्रोस्कोपी ===

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}{{reflist|35em}}</text>
      <sha1>bd77uykrbtkzvm7mfy07ksba5j4r1u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358038</id>
      <parentid>1358037</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T15:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ताप तथा शक्ति उपयोग */</comment>
      <origin>1358038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="es9uvgs052kwd0eh1srq9pk417j28oy" xml:space="preserve">[[चित्र:Frazier_Peak,_tower_and_Honda_Element.jpg|thumb|266x266px|विविध किसिमका डिस एन्टिना सहितका दुरसञ्चार टावर। यो टावरको निर्माण [[क्यालिफोर्निया]] फ्रेजिएर पिक भेन्चुरा काउन्टीमा माइक्रोवेव रिले लिंकको काम गर्न गरिएको हो। ]]
'''सूक्ष्मतरङ्ग '''तरंगदैर्ध्य १ मिटर देखि १ मिलिमिटर वा ३०० MHz (मेगाहर्ट्ज) देखि ३०० GHz आवृति हुने [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय]]''' '''हो।

==माइक्रोवेभका स्रोतहरू ==
उच्च-शक्ति माइक्रोवेभ स्रोतहरूमा माइक्रोवेभहरू उत्पादन गर्न विशेष भ्याकुम ट्यूबहरू प्रयोग गरिन्छ। यी उपकरणहरूले नियन्त्रित द्युतीय वा चुम्बकीय क्षेत्रको प्रभावमा भ्याकुममा इलेक्ट्रोनहरूको ब्यालिस्टिक गति प्रयोग गर्छ।

==उपयोग ==
===सञ्चार ===
फाइबर-अप्टिक ट्रान्समिसनको आविस्कार अगाडि, अधिकांश लामो दुरीको टेलिफोन कल माइक्रोवेभ रेडियो लिंकको माध्यमबाट गरिन्थ्यो।
===परिबहन ===
===राडार ===
राडार प्रविधिमा सूक्ष्मतरङ्ग को उपयोग गरी वस्तु पहिचान गर्ने वा पत्ता लगाउने काम गरिन्छ। यसको सहयोगले गतिशील वस्तु जस्तै: वायुयान, जलयान, मोटरगाडी आदिको दूरी, ऊंचाई, दिशा, गति आदि टाढाबाट नै मापन गरिन्छ। यसबाहेक मौसममा तीव्र रुपमा आउने परिवर्तन (weather formations) पनि थाहा पाउन सकिन्छ।

=== रेडियो खगोलविज्ञान ===
===ताप तथा शक्ति उपयोग ===
[[चित्र:microwave oven flashon.jpg|thumb|300px|एक माइक्रोवेभ ओभन]]

'''माइक्रोवेव ओभन''' खाना पकाउन र खानालाई तताउन प्रयोग गरिने एक उपकरण हो। यस कार्यको लागि यो चुल्हो द्विविद्युतीय (dielectric) [[ताप]]को प्रयोग गर्छ। यसले खाना भित्र रहेको पानी र अन्य ध्रुवीय अणुलाई सूक्ष्मतरंग [[विकिरण]]को उपयोग गरी तातो बनाउँछ। यो ताप धेरै हदसम्म सम्पूर्ण खानामा समान रुपमा फैलन्छ। [[म्याग्नेट्रन]] यसका मुख्य अंग हो जसले सूक्ष्मतरंगे उत्पन्न गर्छ।

=== स्पेक्ट्रोस्कोपी ===

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}{{reflist|35em}}</text>
      <sha1>es9uvgs052kwd0eh1srq9pk417j28oy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358039</id>
      <parentid>1358038</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T15:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* ताप तथा शक्ति उपयोग */</comment>
      <origin>1358039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4160" sha1="1tr7jm0ufx3561i423o6mifzft3fm7o" xml:space="preserve">[[चित्र:Frazier_Peak,_tower_and_Honda_Element.jpg|thumb|266x266px|विविध किसिमका डिस एन्टिना सहितका दुरसञ्चार टावर। यो टावरको निर्माण [[क्यालिफोर्निया]] फ्रेजिएर पिक भेन्चुरा काउन्टीमा माइक्रोवेव रिले लिंकको काम गर्न गरिएको हो। ]]
'''सूक्ष्मतरङ्ग '''तरंगदैर्ध्य १ मिटर देखि १ मिलिमिटर वा ३०० MHz (मेगाहर्ट्ज) देखि ३०० GHz आवृति हुने [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय]]''' '''हो।

==माइक्रोवेभका स्रोतहरू ==
उच्च-शक्ति माइक्रोवेभ स्रोतहरूमा माइक्रोवेभहरू उत्पादन गर्न विशेष भ्याकुम ट्यूबहरू प्रयोग गरिन्छ। यी उपकरणहरूले नियन्त्रित द्युतीय वा चुम्बकीय क्षेत्रको प्रभावमा भ्याकुममा इलेक्ट्रोनहरूको ब्यालिस्टिक गति प्रयोग गर्छ।

==उपयोग ==
===सञ्चार ===
फाइबर-अप्टिक ट्रान्समिसनको आविस्कार अगाडि, अधिकांश लामो दुरीको टेलिफोन कल माइक्रोवेभ रेडियो लिंकको माध्यमबाट गरिन्थ्यो।
===परिबहन ===
===राडार ===
राडार प्रविधिमा सूक्ष्मतरङ्ग को उपयोग गरी वस्तु पहिचान गर्ने वा पत्ता लगाउने काम गरिन्छ। यसको सहयोगले गतिशील वस्तु जस्तै: वायुयान, जलयान, मोटरगाडी आदिको दूरी, ऊंचाई, दिशा, गति आदि टाढाबाट नै मापन गरिन्छ। यसबाहेक मौसममा तीव्र रुपमा आउने परिवर्तन (weather formations) पनि थाहा पाउन सकिन्छ।

=== रेडियो खगोलविज्ञान ===
===ताप तथा शक्ति उपयोग ===
[[चित्र:microwave oven flashon.jpg|thumb|300px|एक माइक्रोवेभ ओभन]]

'''माइक्रोवेव ओभन''' ले खानाबाट २.४५ गिगाहंर्ज (१२ सेमी) को तरङ्ग प्रवाह गरेर खाना पकाउन र खानालाई तताउन प्रयोग गरिने एक उपकरण हो। यस कार्यको लागि यो चुल्हो द्विविद्युतीय (dielectric) [[ताप]]को प्रयोग गर्छ। यसले खाना भित्र रहेको पानी र अन्य ध्रुवीय अणुलाई सूक्ष्मतरंग [[विकिरण]]को उपयोग गरी तातो बनाउँछ। यो ताप धेरै हदसम्म सम्पूर्ण खानामा समान रुपमा फैलन्छ। [[म्याग्नेट्रन]] यसका मुख्य अंग हो जसले सूक्ष्मतरंगे उत्पन्न गर्छ।

=== स्पेक्ट्रोस्कोपी ===

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}{{reflist|35em}}</text>
      <sha1>1tr7jm0ufx3561i423o6mifzft3fm7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रुसी साम्राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99099</id>
    <revision>
      <id>1358033</id>
      <parentid>1200635</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12618" sha1="rvjjdsixyro03q3dzl2cgcjo95utr9w" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|conventional_long_name= रुसी साम्राज्य
|native_name={{native name|ru|Российская Империя|italics=off}}|common_name=Imperial Russia
|continent=यूरेसिया, उत्तर अमेरिका
|region=मध्य तथा पूर्वी युरोप, ककेसस, उत्तर, मध्य, र पश्चिम एसिया, सुदुर पूर्व
|status=सम्राज्य
|year_start=१७२१
|year_end=१९१७
|image_flag=Flag of Russia.svg
|flag_type=[[Flag of Russian Empire|Flag]]
|image_coat=Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg
|symbol_type=Lesser coat of arms
|symbol_type_article=Coat of arms of Russia#1721–1917: Russian Empire
|national_motto=[[Gott mit uns|{{lang|ru-Latn|S nami Bog!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{lang|ru|Съ нами Богъ!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;God is with us!&quot;}}]]|national_anthem=[[God Save the Tsar!|{{lang|ru-Latn|Bozhe, Tsarya khrani!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{lang|ru|Боже, Царя храни!|nocat=y}}&lt;br/&gt;{{small|&quot;God Save the Tsar!&quot;}}]]{{center|[[File:Bozhe, tsarya khrani!.ogg]]}}|image_map=Russian Empire (1867).svg|image_map2=The Russian Empire-en.svg|image_map_caption={{small|'''Russian Empire at its peak in 1865:'''}}
&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;
{{legend|#346733|Russian Empire}}
{{legend|#49C946|Protectorates and sphere of influence}}
&lt;/div&gt;|capital=[[सेन्ट पिटर्सवर्ग]]&lt;br /&gt;{{small|(1721–28; 1730–1917)}}&lt;br&gt;[[मस्को]]&lt;br /&gt;{{small|(1728–30)}}
|common_languages='''आधिकारिक :''' [[रुसी भाषा|रुसी]]&lt;br/&gt;
{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title='''Regional:'''|[[Armenian language|Armenian]] |[[Azerbaijani language|Azerbaijani]] |[[Belarusian language|Belarusian]] |[[Chechen language|Chechen]] |[[Estonian language|Estonian]] |[[Finnish language|Finnish]] |[[Georgian language|Georgian]] |[[Iranian language|Farsi]] |[[Kazakh language|Kazakh]] |[[Kyrgyz language|Kyrgyz]] |[[Latvian language|Latvian]] |[[Lithuanian language|Lithuanian]] | [[Mongolian language|Mongolian]] |[[Polish language|Polish]] |[[Romanian language|Romanian]] |[[Swedish language|Swedish]]
|[[Tajik language|Tajik]] |[[Turkish language|Turkish]] |[[Turkmen language|Turkmen]] |[[Ukrainian language|Ukrainian]] |[[Uzbek language|Uzbek]]}}|religion='''Dominant:'''&lt;br/&gt;[[Orthodox Christianity]]
{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title='''Minor:'''|[[Catholic Church|Roman Catholicism]]|[[Protestant Church|Protestantism]]|[[Lutheranism]]|[[Judaism]]|[[इस्लाम धर्म]]|[[बुद्ध धर्म]]}}|government_type={{nowrap|[[पूर्ण राजतन्त्र]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1721–1906)}}&lt;br/&gt;[[संवैधानिक राजतन्त्र]]&lt;br /&gt;{{small|(1906–17;  ''de jure'')}}&lt;ref&gt;The State Duma was more used just for show to lower dissent in the nation as only nobility voted in favor of the Tsar; the Duma was dissolved in 1906-1907 [http://spartacus-educational.com/RUSduma.htm More info]&lt;/ref&gt;|title_leader=[[सम्राट]]|leader1=[[पिटर महान]] {{small|(first)}}|year_leader1=१७२१-१७२५|leader2=[[जार निकोलस द्वितीय]] {{small|(last)}}|year_leader2=१८९४-१९१७|title_deputy={{longitem|[[List of heads of government of Russia#Russian Empire (1905–1917)|Prime Minister]]}}|deputy1=[[Sergei Witte]] {{small|(first)}}|year_deputy1=१९०५-१९०६|deputy2=[[Nikolai Golitsyn]] {{small|(last)}}|year_deputy2=१९१७|legislature=Emperor along with the legislative assembly&lt;ref&gt;&quot;The Sovereign Emperor exercises legislative power in conjunction with the State Council and State Duma&quot;. [[Russian Constitution of 1906|Fundamental laws]], [http://www.imperialhouse.ru/en/dynastyhistory/dinzak1.html art. 7]&lt;/ref&gt;|house1=[[State Council of Imperial Russia|State Council]]|house2=[[State Duma of the Russian Empire|State Duma]]|event_start=Empire proclaimed&lt;br /&gt;by [[Peter the Great|Peter I]]|date_start=22 Oct {{small|&amp;#91;O.S. 11 Oct&amp;#93;}}|event1=[[Decembrist revolt]]&lt;br /&gt;took place|date_event1=26 Dec {{small|&amp;#91;O.S. 14 Dec&amp;#93;}} 1825|event2={{nowrap|[[Emancipation reform of 1861|Emancipation reform]]&lt;br /&gt;proclaimed}}|date_event2=3 Mar {{small|&amp;#91;O.S. 19 Feb&amp;#93;}} 1861
|event3=[[सन् १९०५-१९०७ को प्रथम रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति|१९०५ क्रान्ति]]&lt;br /&gt;took place|date_event3={{small|Jan–Dec}} 1905|event4={{nowrap|[[Russian Constitution of 1906|Constitution]]&lt;br /&gt;adopted}}|date_event4=6 May {{small|&amp;#91;O.S. 23 Apr&amp;#93;}} 1906
|event5=[[फेब्रुअरी क्रान्ति]]&lt;br /&gt;took place|date_event5={{small|Feb–Mar}} 1917|event6=[[Abdication]]&lt;br /&gt;of [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]|date_event6=15 Mar {{small|&amp;#91;O.S. 2 Mar&amp;#93;}} 1917|event_end=[[Russian Republic|Republic]] proclaimed&lt;br /&gt;by the [[Russian Provisional Government|Provisional Government]]|date_end=14 Sep {{small|&amp;#91;O.S. 1 Sep&amp;#93;}}|stat_year1=1895&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|url=https://www.jstor.org/stable/2600793|accessdate=11 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of world-systems research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;|stat_area1=२२८०००००|stat_year2=[[Russian Empire Census|1897]]|stat_pop2=१२५६४००२१|currency=[[Russian ruble|रुबल]]|p1=Tsardom of Russia|flag_p1=Flag of Tzar of Muscovia.svg|s1=Russian Republic|flag_s1=Flag of Russia.svg|today={{flag|आर्मेनिया}}&lt;br /&gt;{{flag|अफगानिस्तान}}&lt;br /&gt;{{flag|Azerbaijan}}&lt;br /&gt;{{flag|Belarus}}&lt;br /&gt;{{flag|चीन}}&lt;br /&gt;{{flag|Estonia}}&lt;br /&gt;{{flag|Finland}}&lt;br /&gt;{{flag|Georgia}}&lt;br /&gt;{{flag|Iran}}&lt;br /&gt;{{flag|Kazakhstan}}&lt;br /&gt;{{flag|Kyrgyzstan}}&lt;br /&gt;{{flag|Latvia}}&lt;br /&gt;{{flag|Lithuania}}&lt;br /&gt;{{flag|Moldova}}&lt;br /&gt;{{flag|Mongolia}}&lt;br /&gt;{{flag|North Korea}}&lt;br /&gt;{{flag|Poland}}&lt;br /&gt;{{flag|Romania}}&lt;br /&gt;{{flag|Russia}}&lt;br /&gt;{{flag|Tajikistan}}&lt;br /&gt;{{flag|Turkey}}&lt;br /&gt;{{flag|Turkmenistan}}&lt;br /&gt;{{flag|Ukraine}}&lt;br /&gt;{{flag|Uzbekistan}}&lt;br /&gt;{{flag|United States}}&lt;ref&gt;[[Alaska]] was [[purchase of Alaska|sold]] to the [[United States]] in [[1867]].&lt;/ref&gt;|footnotes={{unbulleted list
  | {{longitem|style=line-height:1.05em |{{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' After 1866, Alaska was [[Alaska Purchase|sold to the United States]], but [[Batumi|Batum]], [[Kars]], [[Pamir Mountains|Pamir]] and [[Transcaspian Region|Transcaspia]] were acquired.}}
  | {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Renamed [[Petrograd]] in 1914.
  | {{longitem|style=line-height:1.05em |{{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Russia continued to use the [[Julian calendar]] until after the&lt;br/&gt;[[February Revolution|collapse of the empire]] (see [[Old Style and New Style dates]]).}} 
 }}}}

'''रुसी साम्राज्य ( Russian Empire or Russia )''' ({{Lang-ru|Российская Империя}}) [[युरोप]] , [[एसिया]] र [[उत्तर अमेरिका]]मा फैलिएको एक विशाल साम्राज्य थियो। यसको स्थापना सन् १७२१ मा भएको थियो, भने सन् १९१७ को [[फेब्रुअरी क्रान्ति]]मा [[जार]] शाहीको अन्त्य पछि अन्तरिम सरकारले शक्ति आफ्नो हातमा लियो ।&lt;ref&gt;Swain says, &quot;The first government to be formed after the February Revolution of 1917 had, with one exception, been composed of liberals.&quot; {{cite book |author=Geoffrey Swain |title=Trotsky and the Russian Revolution |url=https://books.google.com/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15 |year=2014 |publisher=Routledge |page=15 |isbn=9781317812784 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919081708/https://books.google.com/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15 |archive-date=19 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}; also see {{cite book |author=Alexander Rabinowitch |title=The Bolsheviks in Power: The First Year of Soviet Rule in Petrograd |url=https://books.google.com/books?id=BEoBCGJ4VqYC&amp;pg=PA1 |year=2008 |publisher=Indiana UP |page=1 |isbn=978-0253220424 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910221609/https://books.google.com/books?id=BEoBCGJ4VqYC&amp;pg=PA1 |archive-date=10 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

विश्व इतिहासमा जमिन भुभागको क्षेत्रफलको आधारमा रुसी साम्राज्य तेश्रो ठुलो साम्राज्य थियो जुन तीन महादेशमा फैलिएको थियो। रुसी साम्राज्य भन्दा ठुला [[ब्रिटिस साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्य]] र [[मङ्गोल साम्राज्य]] मात्र थियो। रुसी साम्राज्यको उदय छिमेकी प्रतिस्पर्धी शक्तिहरु स्विडिस साम्राज्य, पोलिस राष्ट्रमण्डल, [[फारसी साम्राज्य|पर्सियन साम्राज्य]] ([[फारसी साम्राज्य]]) र [[अटोमन साम्राज्य]]को पतनसंग जोडिएको छ । यसले सन् १८१२ -१८१४ सम्मको [[नेपोलियन बोनापार्ट]]को युरोप नियन्त्रण गर्ने र पश्चिम देखि दक्षिणसम्म फैलने महत्त्वाकांक्षी अभियान वा [[नेपोलियनकालीन युद्ध]]लाई रोक्न महत्त्वपुर्ण भूमिका खेलेको थियो ।

रुसी साम्राज्यको शासन व्यवस्था [[सन् १९०५-१९०७ को प्रथम रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति|सन् १९०५ रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति]] सम्म [[पूर्ण राजतन्त्र]]मा आधारित थियो, त्यसपछि [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को स्थापना भयो । प्रथम विश्व युद्धको समयमा यसको प्रदर्शन निकै फितलो भयो । १९१८ मा बोल्सेभिकद्वारा शाही परिवारको  हत्या गरियो । त्यसपछिको रक्तपातपूर्ण [[गृहयुद्ध]]पछी १९२० मा बोल्सेभिक सत्तामा आयो । १९२२-२३ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत युनियन]]को स्थापना भयो र शक्ति हत्यायो।

==टिप्पणी ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
{{YouTube|30em|title=Film «Moscow clad in snow», 00:07:22, 1908|id=EPgbIK002us}}

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]
[[श्रेणी:एसियाका भूतपूर्व साम्राज्यहरू]]</text>
      <sha1>rvjjdsixyro03q3dzl2cgcjo95utr9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358034</id>
      <parentid>1358033</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12658" sha1="esy20r6pkyflrmezidlmsj4v2p3jedq" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|conventional_long_name= रुसी साम्राज्य
|native_name={{native name|ru|Российская Империя|italics=off}}|common_name=Imperial Russia
|continent=यूरेसिया, उत्तर अमेरिका
|region=मध्य तथा पूर्वी युरोप, ककेसस, उत्तर, मध्य, र पश्चिम एसिया, सुदुर पूर्व
|status=सम्राज्य
|year_start=१७२१
|year_end=१९१७
|image_flag=Flag of Russia.svg
|flag_type=[[Flag of Russian Empire|Flag]]
|image_coat=Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg
|symbol_type=Lesser coat of arms
|symbol_type_article=Coat of arms of Russia#1721–1917: Russian Empire
|national_motto=[[Gott mit uns|{{lang|ru-Latn|S nami Bog!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{lang|ru|Съ нами Богъ!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;God is with us!&quot;}}]]|national_anthem=[[God Save the Tsar!|{{lang|ru-Latn|Bozhe, Tsarya khrani!|nocat=y}}&lt;br /&gt;{{lang|ru|Боже, Царя храни!|nocat=y}}&lt;br/&gt;{{small|&quot;God Save the Tsar!&quot;}}]]{{center|[[File:Bozhe, tsarya khrani!.ogg]]}}|image_map=Russian Empire (1867).svg|image_map2=The Russian Empire-en.svg|image_map_caption={{small|'''Russian Empire at its peak in 1865:'''}}
&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;
{{legend|#346733|Russian Empire}}
{{legend|#49C946|Protectorates and sphere of influence}}
&lt;/div&gt;|capital=[[सेन्ट पिटर्सवर्ग]]&lt;br /&gt;{{small|(१७२१-२८; १७३०-१७१७)}}&lt;br&gt;[[मस्को]]&lt;br /&gt;{{small|(१७२८-१७३०)}}
|common_languages='''आधिकारिक :''' [[रुसी भाषा|रुसी]]&lt;br/&gt;
{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title='''Regional:'''|[[Armenian language|Armenian]] |[[Azerbaijani language|Azerbaijani]] |[[Belarusian language|Belarusian]] |[[Chechen language|Chechen]] |[[Estonian language|Estonian]] |[[Finnish language|Finnish]] |[[Georgian language|Georgian]] |[[Iranian language|Farsi]] |[[Kazakh language|Kazakh]] |[[Kyrgyz language|Kyrgyz]] |[[Latvian language|Latvian]] |[[Lithuanian language|Lithuanian]] | [[Mongolian language|Mongolian]] |[[Polish language|Polish]] |[[Romanian language|Romanian]] |[[Swedish language|Swedish]]
|[[Tajik language|Tajik]] |[[Turkish language|Turkish]] |[[Turkmen language|Turkmen]] |[[Ukrainian language|Ukrainian]] |[[Uzbek language|Uzbek]]}}|religion='''Dominant:'''&lt;br/&gt;[[Orthodox Christianity]]
{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title='''Minor:'''|[[Catholic Church|Roman Catholicism]]|[[Protestant Church|Protestantism]]|[[Lutheranism]]|[[Judaism]]|[[इस्लाम धर्म]]|[[बुद्ध धर्म]]}}|government_type={{nowrap|[[पूर्ण राजतन्त्र]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1721–1906)}}&lt;br/&gt;[[संवैधानिक राजतन्त्र]]&lt;br /&gt;{{small|(1906–17;  ''de jure'')}}&lt;ref&gt;The State Duma was more used just for show to lower dissent in the nation as only nobility voted in favor of the Tsar; the Duma was dissolved in 1906-1907 [http://spartacus-educational.com/RUSduma.htm More info]&lt;/ref&gt;|title_leader=[[सम्राट]]|leader1=[[पिटर महान]] {{small|(first)}}|year_leader1=१७२१-१७२५|leader2=[[जार निकोलस द्वितीय]] {{small|(last)}}|year_leader2=१८९४-१९१७|title_deputy={{longitem|[[List of heads of government of Russia#Russian Empire (1905–1917)|Prime Minister]]}}|deputy1=[[Sergei Witte]] {{small|(first)}}|year_deputy1=१९०५-१९०६|deputy2=[[Nikolai Golitsyn]] {{small|(last)}}|year_deputy2=१९१७|legislature=Emperor along with the legislative assembly&lt;ref&gt;&quot;The Sovereign Emperor exercises legislative power in conjunction with the State Council and State Duma&quot;. [[Russian Constitution of 1906|Fundamental laws]], [http://www.imperialhouse.ru/en/dynastyhistory/dinzak1.html art. 7]&lt;/ref&gt;|house1=[[State Council of Imperial Russia|State Council]]|house2=[[State Duma of the Russian Empire|State Duma]]|event_start=Empire proclaimed&lt;br /&gt;by [[Peter the Great|Peter I]]|date_start=22 Oct {{small|&amp;#91;O.S. 11 Oct&amp;#93;}}|event1=[[Decembrist revolt]]&lt;br /&gt;took place|date_event1=26 Dec {{small|&amp;#91;O.S. 14 Dec&amp;#93;}} 1825|event2={{nowrap|[[Emancipation reform of 1861|Emancipation reform]]&lt;br /&gt;proclaimed}}|date_event2=3 Mar {{small|&amp;#91;O.S. 19 Feb&amp;#93;}} 1861
|event3=[[सन् १९०५-१९०७ को प्रथम रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति|१९०५ क्रान्ति]]&lt;br /&gt;took place|date_event3={{small|Jan–Dec}} 1905|event4={{nowrap|[[Russian Constitution of 1906|Constitution]]&lt;br /&gt;adopted}}|date_event4=6 May {{small|&amp;#91;O.S. 23 Apr&amp;#93;}} 1906
|event5=[[फेब्रुअरी क्रान्ति]]&lt;br /&gt;took place|date_event5={{small|Feb–Mar}} 1917|event6=[[Abdication]]&lt;br /&gt;of [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]|date_event6=15 Mar {{small|&amp;#91;O.S. 2 Mar&amp;#93;}} 1917|event_end=[[Russian Republic|Republic]] proclaimed&lt;br /&gt;by the [[Russian Provisional Government|Provisional Government]]|date_end=14 Sep {{small|&amp;#91;O.S. 1 Sep&amp;#93;}}|stat_year1=1895&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|url=https://www.jstor.org/stable/2600793|accessdate=11 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of world-systems research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;|stat_area1=२२८०००००|stat_year2=[[Russian Empire Census|1897]]|stat_pop2=१२५६४००२१|currency=[[Russian ruble|रुबल]]|p1=Tsardom of Russia|flag_p1=Flag of Tzar of Muscovia.svg|s1=Russian Republic|flag_s1=Flag of Russia.svg|today={{flag|आर्मेनिया}}&lt;br /&gt;{{flag|अफगानिस्तान}}&lt;br /&gt;{{flag|Azerbaijan}}&lt;br /&gt;{{flag|Belarus}}&lt;br /&gt;{{flag|चीन}}&lt;br /&gt;{{flag|Estonia}}&lt;br /&gt;{{flag|Finland}}&lt;br /&gt;{{flag|Georgia}}&lt;br /&gt;{{flag|Iran}}&lt;br /&gt;{{flag|Kazakhstan}}&lt;br /&gt;{{flag|Kyrgyzstan}}&lt;br /&gt;{{flag|Latvia}}&lt;br /&gt;{{flag|Lithuania}}&lt;br /&gt;{{flag|Moldova}}&lt;br /&gt;{{flag|Mongolia}}&lt;br /&gt;{{flag|North Korea}}&lt;br /&gt;{{flag|Poland}}&lt;br /&gt;{{flag|Romania}}&lt;br /&gt;{{flag|Russia}}&lt;br /&gt;{{flag|Tajikistan}}&lt;br /&gt;{{flag|Turkey}}&lt;br /&gt;{{flag|Turkmenistan}}&lt;br /&gt;{{flag|Ukraine}}&lt;br /&gt;{{flag|Uzbekistan}}&lt;br /&gt;{{flag|United States}}&lt;ref&gt;[[Alaska]] was [[purchase of Alaska|sold]] to the [[United States]] in [[1867]].&lt;/ref&gt;|footnotes={{unbulleted list
  | {{longitem|style=line-height:1.05em |{{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' After 1866, Alaska was [[Alaska Purchase|sold to the United States]], but [[Batumi|Batum]], [[Kars]], [[Pamir Mountains|Pamir]] and [[Transcaspian Region|Transcaspia]] were acquired.}}
  | {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Renamed [[Petrograd]] in 1914.
  | {{longitem|style=line-height:1.05em |{{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Russia continued to use the [[Julian calendar]] until after the&lt;br/&gt;[[February Revolution|collapse of the empire]] (see [[Old Style and New Style dates]]).}} 
 }}}}

'''रुसी साम्राज्य ( Russian Empire or Russia )''' ({{Lang-ru|Российская Империя}}) [[युरोप]] , [[एसिया]] र [[उत्तर अमेरिका]]मा फैलिएको एक विशाल साम्राज्य थियो। यसको स्थापना सन् १७२१ मा भएको थियो, भने सन् १९१७ को [[फेब्रुअरी क्रान्ति]]मा [[जार]] शाहीको अन्त्य पछि अन्तरिम सरकारले शक्ति आफ्नो हातमा लियो ।&lt;ref&gt;Swain says, &quot;The first government to be formed after the February Revolution of 1917 had, with one exception, been composed of liberals.&quot; {{cite book |author=Geoffrey Swain |title=Trotsky and the Russian Revolution |url=https://books.google.com/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15 |year=2014 |publisher=Routledge |page=15 |isbn=9781317812784 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919081708/https://books.google.com/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15 |archive-date=19 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}; also see {{cite book |author=Alexander Rabinowitch |title=The Bolsheviks in Power: The First Year of Soviet Rule in Petrograd |url=https://books.google.com/books?id=BEoBCGJ4VqYC&amp;pg=PA1 |year=2008 |publisher=Indiana UP |page=1 |isbn=978-0253220424 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910221609/https://books.google.com/books?id=BEoBCGJ4VqYC&amp;pg=PA1 |archive-date=10 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

विश्व इतिहासमा जमिन भुभागको क्षेत्रफलको आधारमा रुसी साम्राज्य तेश्रो ठुलो साम्राज्य थियो जुन तीन महादेशमा फैलिएको थियो। रुसी साम्राज्य भन्दा ठुला [[ब्रिटिस साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्य]] र [[मङ्गोल साम्राज्य]] मात्र थियो। रुसी साम्राज्यको उदय छिमेकी प्रतिस्पर्धी शक्तिहरु स्विडिस साम्राज्य, पोलिस राष्ट्रमण्डल, [[फारसी साम्राज्य|पर्सियन साम्राज्य]] ([[फारसी साम्राज्य]]) र [[अटोमन साम्राज्य]]को पतनसंग जोडिएको छ । यसले सन् १८१२ -१८१४ सम्मको [[नेपोलियन बोनापार्ट]]को युरोप नियन्त्रण गर्ने र पश्चिम देखि दक्षिणसम्म फैलने महत्त्वाकांक्षी अभियान वा [[नेपोलियनकालीन युद्ध]]लाई रोक्न महत्त्वपुर्ण भूमिका खेलेको थियो ।

रुसी साम्राज्यको शासन व्यवस्था [[सन् १९०५-१९०७ को प्रथम रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति|सन् १९०५ रुसी पुँजीजीवी प्रजातन्त्रवादी क्रान्ति]] सम्म [[पूर्ण राजतन्त्र]]मा आधारित थियो, त्यसपछि [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को स्थापना भयो । प्रथम विश्व युद्धको समयमा यसको प्रदर्शन निकै फितलो भयो । १९१८ मा बोल्सेभिकद्वारा शाही परिवारको  हत्या गरियो । त्यसपछिको रक्तपातपूर्ण [[गृहयुद्ध]]पछी १९२० मा बोल्सेभिक सत्तामा आयो । १९२२-२३ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत युनियन]]को स्थापना भयो र शक्ति हत्यायो।

==टिप्पणी ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
{{YouTube|30em|title=Film «Moscow clad in snow», 00:07:22, 1908|id=EPgbIK002us}}

[[श्रेणी:साम्राज्य]]
[[श्रेणी:यूरोपको पूर्व साम्राज्य]]
[[श्रेणी:एसियाका भूतपूर्व साम्राज्यहरू]]</text>
      <sha1>esy20r6pkyflrmezidlmsj4v2p3jedq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99757</id>
    <revision>
      <id>1358063</id>
      <parentid>1318689</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T21:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33574-11</username>
        <id>79153</id>
      </contributor>
      <origin>1358063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6155" sha1="g074jzzd0qzcv37hke5g48lzoghw62m" xml:space="preserve">{{Infobox national football team
| Name           = उज्बेकिस्तान
| Badge          =
| Badge_size     = 180px
| Nickname       = ''White Wolves''&lt;br&gt;''Turanians''&lt;br&gt;
| Association    = [[उज्बेकिस्तान फुटबल सङ्घ]] 
| Confederation  = [[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] ([[एसिया]])
| Sub-confederation = [[ मध्य एसिया फुटबल सङ्घ]]([[मध्य एसिया]], [[अफगानिस्तान]] र [[इरान]])
| Coach          = 
| Captain        = 
| Most caps      = [[Server Djeparov]] (१२६)
| Top scorer     = [[Maksim Shatskikh]] (३४)
| Home Stadium   = [[मिलिय स्टेडियम]]&lt;br&gt;[[Pakhtakor Markaziy Stadium|Pakhtakor Stadium]]
| FIFA Trigramme = UZB
| FIFA Rank      = {{Nft rank|९६|down|१|date=२० सेप्टेम्बर २०१८}}
| FIFA max       = ४५
| FIFA max date  = नोभेम्बर २००६–जनवरी २००७
| FIFA min       = ११९
| FIFA min date  = नोभेम्बर १९९६
| Elo Rank       = {{Nft rank|५८|up|२|date=२४ जुलाई २०१८}} &lt;!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no &quot;releases&quot; from which a team can go up or down in ranking --&gt;
| Elo max        = ४३
| Elo max date   = नोभेम्बर २०१६
| Elo min        = ९५
| Elo min date   = फेब्रुअरी २००१
|pattern_la1 = 
|pattern_b1  = _lcfc1819t
|pattern_ra1 = 
|pattern_sh1 = _lcfc1819t
|pattern_so1 = _3 stripes on white
|leftarm1    = FFFFFF
|body1       = FFFFFF
|rightarm1   = FFFFFF
|shorts1     = FFFFFF
|socks1      = 0101E8  
|pattern_la2 = 
|pattern_b2  = _adidas regista 18 white
|pattern_ra2 = 
|pattern_sh2 = _tastigo17 white
|pattern_so2 = _color brand white
|leftarm2    = 0000FF 
|body2       = 0000FF 
|rightarm2   = 0000FF 
|shorts2     = 0000FF 
|socks2      = 0000FF 
| First game         = {{झण्डा|ताजिकिस्तान}} २–२ '''उज्बेकिस्तान''' {{flagicon|UZB}} &lt;br&gt; ([[दुसान्बे|दुशान्वे]], [[ताजिकिस्तान]]; १७ जून १९९२)
| Largest win        = {{flagicon|UZB}} '''उज्बेकिस्तान''' १५–० {{झण्डा|मङ्गोलिया}} &lt;br&gt; ([[चियाङ्ग माइ]], [[थाइल्यान्ड]]; डिसेम्बर ५, १९९८)
| Largest loss       = {{fb|JPN}} ८–१ '''उज्बेकिस्तान''' {{flagicon|UZB}} &lt;br&gt; ([[सिडन]], [[लेबनान]]; अक्टोबर १७, २०००)
| World cup apps     =
| World cup first    =
| World cup best     =
| Regional name      = [[एएफसी एसिया कप|एसिया कप]]
| Regional cup apps  = ७
| Regional cup first = [[१९९६ एएफसी एसिया कप|१९९६]]
| Regional cup best  = चौथो स्थान, [[२०११ एएफसी एसिया कप|२०११]]
}}
'''उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टिम''' अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगितामा [[उज्बेकिस्तान]]को प्रतिनिधित्वको गर्ने पुरुष फुटबल टिम हो । यो उज्बेकिस्तानमा फुटबलको लागि शासकीय निकाय उज्बेकिस्तान फुटबल संघको नियन्त्रणमा रहेकोे  छ । यसको गृह मैदान [[तास्केन्त|ताशकेन्ट]]मा रहेकोे मिलि रंगशाला हो । यो [[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]]को सदस्य राष्ट्र हो ।

==फिफा बरियताक्रम ==
''अन्तिम सम्पदान ९ मार्च २०१७''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[फिफा विश्व वरीयता|फिफा विश्व बरियता]]
|- style=&quot;background:#cfc&quot;
| उच्च स्थान
|- style=&quot;background:#fcc&quot;
| निम्न स्थान 
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%&quot;
|-
!width=40 |Year
!width=40 |जनवरी
!width=40 |फेब्रुअरी 
!width=40 |मार्च 
!width=40 |अप्रिल 
!width=40 |मे
!width=40 |जून 
!width=40 |जुलाई 
!width=40 |अगस्ट
!width=40 |सेप्टेम्बर 
!width=40 |अक्टोबर 
!width=40 |नोभेम्बर 
!width=40 |डिसेम्बर
|-
|bgcolor=efefef|'''२०१६'''||७३||७१||style=&quot;background:#fcc&quot;|७४||६६||६६||६६||५६||५५||४९||style=&quot;background:#cfc&quot;|५८||६२||
|-
|'''२०१७'''|| || ६३ || ६३ || || || || || || || || ||
|}
==बाहिरी कडी==
{{commons category|उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टिम}}
* [http://the-uff.com/ उज्बेकिस्तान फुटबल सङ्घ]
* [https://www.fifa.com/associations/association=uzb/index.html उज्बेकिस्तानको फिफा प्रोफाइल]
* [http://www.the-afc.com/english/national/default_NA.asp?nationalID=94 एएफसी प्रोफाइल: उज्बेकिस्तान]
* [http://www.uzfootball.uz/ उज्बेकिस्तानका अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरु] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313170525/http://www.uzfootball.uz/ |date=2014-03-13 }}

==सन्दर्भ सामग्री==
{{कमन्सश्रेणी|Uzbekistan national football team}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय फुटबल टोलीहरू]]</text>
      <sha1>g074jzzd0qzcv37hke5g48lzoghw62m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मर्चेन्ट बैंक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105355</id>
    <revision>
      <id>1358014</id>
      <parentid>1354378</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T12:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>1358014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1983" sha1="qicm0168d4gaaptb1ohngq9qrg6tjz3" xml:space="preserve">'''मर्चेन्ट बैङ्क भनेको''' [[प्रतिभूति|धितोपत्र]]को [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन|प्राथमिक निष्कासन]] गर्ने कामको जिम्मा लिने तथा प्रत्याभूती गर्ने संस्थालाई  भनिन्छ । यी संस्थाले दरखास्त सङ्कलन गर्ने, बाँडफाँड गर्ने, पैसा फिर्ता गर्ने, प्रमाणपत्र वितरण गर्ने जस्ता कार्य गर्छन् ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Merchant bank |url=https://www.nasdaq.com/glossary/m/merchant-bank |website=Nasdaq}}&lt;/ref&gt;

== मर्चेन्ट बैङ्क कार्यहरू ==
#निष्काशन व्यवस्थापन
#सेयर रजिष्टर
#अन्डरराइटिङ
#लगानी व्यवस्थापन
==इतिहास ==
मर्चेन्ट बैंकहरू पहिलो आधुनिक [[बैङ्क|बैंक]] थिए। तिनीहरू मध्य युगमा इटालियन अन्न र कपडा व्यापारी समुदायबाट देखा परेका थिए र ११ औं शताब्दीमा सेन्ट गाइल्स ([[इङ्ल्यान्ड|इङ्गल्याण्ड]]) को ठूलो युरोपेली मेलाको समयमा, त्यसपछि शैम्पेन मेलाहरू ([[फ्रान्स]]) मा विकास हुन थाले।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{ठुटो}}

[[श्रेणी:बैङ्किङ]]</text>
      <sha1>qicm0168d4gaaptb1ohngq9qrg6tjz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358015</id>
      <parentid>1358014</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T12:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मर्चेन्ट बैङ्क कार्यहरू */</comment>
      <origin>1358015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="1ubo9ruwijjnz5nd7rc17blg62mqa67" xml:space="preserve">'''मर्चेन्ट बैङ्क भनेको''' [[प्रतिभूति|धितोपत्र]]को [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन|प्राथमिक निष्कासन]] गर्ने कामको जिम्मा लिने तथा प्रत्याभूती गर्ने संस्थालाई  भनिन्छ । यी संस्थाले दरखास्त सङ्कलन गर्ने, बाँडफाँड गर्ने, पैसा फिर्ता गर्ने, प्रमाणपत्र वितरण गर्ने जस्ता कार्य गर्छन् ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Merchant bank |url=https://www.nasdaq.com/glossary/m/merchant-bank |website=Nasdaq}}&lt;/ref&gt;

== मर्चेन्ट बैङ्क कार्यहरू ==
मर्चेन्ट बैंकहरुले गर्ने कामलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2016-08-07 |title=मर्चेन्ट बैंक के हो ? जान्नुहोस्, यसका कामहरु |url=https://bankingkhabar.com/archives/8492 |access-date= |website=बैंकिङ खबर |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
#निष्काशन व्यवस्थापन
#सेयर रजिष्टर
#अन्डरराइटिङ
#लगानी व्यवस्थापन
==इतिहास ==
मर्चेन्ट बैंकहरू पहिलो आधुनिक [[बैङ्क|बैंक]] थिए। तिनीहरू मध्य युगमा इटालियन अन्न र कपडा व्यापारी समुदायबाट देखा परेका थिए र ११ औं शताब्दीमा सेन्ट गाइल्स ([[इङ्ल्यान्ड|इङ्गल्याण्ड]]) को ठूलो युरोपेली मेलाको समयमा, त्यसपछि शैम्पेन मेलाहरू ([[फ्रान्स]]) मा विकास हुन थाले।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{ठुटो}}

[[श्रेणी:बैङ्किङ]]</text>
      <sha1>1ubo9ruwijjnz5nd7rc17blg62mqa67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विजय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111484</id>
    <revision>
      <id>1358031</id>
      <parentid>1323653</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ऐतिहासिक तस्विर */</comment>
      <origin>1358031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5016" sha1="ofsfmgnwaxajcxn14nj85v4hcyhxu2k" xml:space="preserve">[[चित्र:Churchill_V_sign_HU_55521.jpg|अङ्गुठाकार|[[विन्स्टन चर्चिल|चर्चिल]] V चिन्ह देखाउँदै । चोरी औंला र माझी औंलाको V चिन्ह ले victory अर्थात विजयलाई जनाउँछ।]]
[[File:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|thumb|Churchill waving the [[Victory sign]] to the crowd in [[Whitehall]] on the day he broadcast to the nation that the war with Germany had been won, ८ मे १९४५]]
'''विजय''' शब्द मूल रूपमा [[युद्ध]] जीतको लागि प्रयोग गरिन्छ। [[खेल|खेलकुद]]मा पनि खेल जितेको अवस्थालाई विजय हासिल गरेको भनिन्छ। [[नेपाली बृहत् शब्दकोश|बृहत नेपाली शब्दकोश]]मा '''विजय'''को परिभाषा यस प्रकार छ: &lt;ref&gt;{{Cite web |last=बृहत नेपाली शब्दकोश |title=विजय |url=https://nepalishabdakosh.com/dictionary/NepNep/विजय/विजय-meaning-in-nepali }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240520183547/https://nepalishabdakosh.com/dictionary/NepNep/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF-meaning-in-nepali |date=2024-05-20 }}&lt;/ref&gt; 

# [सं०] १. लडाइँमा शत्रुपक्षलाई हराउने काम; युद्धमा हुने जित। 
# २. वादविवाद, प्रतियोगिता, बाजी आदिमा पाएको सफलता वा जित; जय; जितबाजी। 
# ३. साठी संवत्सरमध्ये एक।&quot;

== श्रीमद् भगवद्गीता ==
[[श्रीमद्भगवद गीता|भगवद गीता]] अध्याय २, श्लोक ३८ मा [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] [[अर्जुन]]लाई भनेका छन् : &lt;ref&gt;{{Cite web |title=अध्याय 2: श्लोक-38 |url=https://www.geetaparamrahasyam.com/chapters/chapter-2-sankhya-yoga/verse/116 |access-date=2024/05/20 |website=गीता परमरहस्यम् }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240520184820/https://www.geetaparamrahasyam.com/chapters/chapter-2-sankhya-yoga/verse/116 |date=2024-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhagavad Gita 2 38 |url=https://brah.ma/shlok/sukhdukhe-same-kritva |website=ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240520190126/https://brah.ma/shlok/sukhdukhe-same-kritva |date=2024-05-20 }}&lt;/ref&gt;

''सुखदु:खे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |''

''ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ||''

विजय-पराजय, लाभ-हानि र सुख-दुखलाई समान सम्झेर्, युद्धको को लागी तयार होउ, , यस प्रकार युद्ध गर्दा तिमीलाईइ पाप लाग्दैन 

== ऐतिहासिक तस्विर ==
[[चित्र:Raising_a_flag_over_the_Reichstag_600x778.png|पाठ=Raising a flag over the Reichstag 600x778|बायाँ|अङ्गुठाकार|227x227px|जर्मन माथि विजय प्राप्त गरे पछि राइसट्यागमा सोभियत झान्डा फहराउँदै]]&lt;gallery&gt;
चित्र:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|''अमेरिकी विजय पछि झण्डा उठाउदै''
चित्र:Stamps of Azerbaijan, 2010-903.jpg|[[दोस्रो विश्व युद्ध|दोश्रो विश्वयुद्ध]]मा सोभियत विजयको ६५ औँ वार्षिकोत्सबमा प्रकाशित अजबैजानी टिकट
चित्र:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|[[फिफा विश्वकप|विश्व कप फुटबल]] रसिया [[२०१८ फिफा विश्वकप|२०१८]] को बिजेता टोली फ्रान्स
&lt;/gallery&gt;
== यो पनि हेर्नुहोस् ==

* [[युद्ध]]
* [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]]
* [[युद्ध बन्दी]]
* [[वीरगति]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:विजय]]</text>
      <sha1>ofsfmgnwaxajcxn14nj85v4hcyhxu2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सन् २००७–२००८ को वित्तीय सङ्कट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113953</id>
    <revision>
      <id>1358011</id>
      <parentid>1337761</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T11:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारणहरू */</comment>
      <origin>1358011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28848" sha1="qrzpiu0mbb8ias3kx3e61ro3jwd2xh0" xml:space="preserve">'''सन् २००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट''' एक गम्भीर विश्वव्यापी वित्तीय सङ्कट थियो। [[खराब कर्जा]]को कारण बैङ्कहरूले अत्यधिक जोखिम लिँदा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा यो सङ्कट १५ सेप्टेम्बर २००८ मा लेहम्यान ब्रदर्स [[दामासाही]] भएसँगै र अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्किङ सङ्कटसँगै चरम शिखरमा पुगेको थियो। यो सङ्कटले महान आर्थिक शिथिलता जस्तो विश्वव्यापी आर्थिक शिथिलता निम्त्याएको थियो जुन कोरोनाभाइरसका कारण परेको आर्थिक शिथिलता भन्दा अघि [[महामन्दी]] पछि कै ठूलो [[आर्थिक मन्दी]] थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|last=Gopinath|first=Gita|date=April 14, 2020|website=अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons|last=Eigner|first=Peter|date=July 1, 2015|publisher=Hungarian Academy of Science|last2=Umlauft|first2=Thomas S.|ssrn=2612243}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update|title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?|last=Eichengreen|last2=O'Rourke|date=March 8, 2010|website=[[VoxEU.org]]}}&lt;/ref&gt; त्यसपछस सन् २००९ को उत्तरार्धमा [[युनान]]मा र सन् २००८–२०११ आइसल्यान्डेेेली वित्तीय सङ्कट सुरु भएसँगै युरोपमा कर्जा सङ्कट देखिन थालेको थियो।

== कारणहरू ==

=== घर-जग्गा बबलमा वृद्धि ===
[[चित्र:Median_and_Average_Sales_Prices_of_New_Homes_Sold_in_United_States_1963-2008_annual.png|अङ्गुठाकार|361x361पिक्सेल|१९६३ र २००८ को बीच संयुक्त राज्य अमेरिकामा बिक्री गरिएका नयाँ घरको मध्यिका र औसत बिक्री मूल्य दर्शाउने ग्राफ.(नोट: यो मुद्रास्फीतिको लागि समायोजित छैन).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.census.gov/const/uspriceann.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520042017/http://www.census.gov/const/uspriceann.pdf |archive-date=20 मे 2010 |access-date=12 मई 2010}}&lt;/ref&gt;]]
१९९७ र २००६ बीच अमेरिकी घरको मूल्यमा १२४% वृद्धि भयो। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9972489|title=CSI: credit crunch &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Economist.com|date=2008|accessdate=19 मे 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174555/https://www.economist.com/special-report/2007/10/18/csi-credit-crunch|archivedate=25 डिसेम्बर 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २००१ मा समाप्त हुने दुइ दशकको समयमा, घरको राष्ट्रिय माध्यिक मूल्य औसत घरेलू आय भन्दा २.९ देखि ३.१ रह्यो । यो अनुपात २००४ मा ४.० र २००६ मा ४.६ सम्म पुग्यो। । &lt;ref name=&quot;businessweek1&quot;&gt;{{cite web |author=Ben Steverman and David Bogoslaw |date=अक्टोबर  18, 2008&lt;!--, 12:01AM EST --&gt; |title=The Financial Crisis Blame Game - BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/investor/content/oct2008/pi20081017_950382.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174600/https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&amp;uuid=f134a480-086c-11e9-812b-e76655ba7e18&amp;url=L2J1c2luZXNzd2Vlay9pbnZlc3Rvci9jb250ZW50L29jdDIwMDgvcGkyMDA4MTAxN185NTAzODIuaHRt |archivedate=25 डिसेम्बर 2018 |accessdate=24 अक्टोबर  2008 |publisher=Businessweek.com}}&lt;/ref&gt; यो आवासीय बुमको परिणामस्वरूप घर जग्गाको कयौं मालिकहरूले आफ्नो घरको लागि न्यूनतम ब्याज दरमा वित्त व्यवस्थापन गरे, वा मूल्यवृद्धि द्वारा सुरक्षित द्वितीय बन्धकको साथ उपभोक्ताको व्ययमा वित्त व्यवस्थापन गरे।

यस प्रकार घरको माग र मूल्य बढिरहेको थियो। त्यसैले लगानीकर्ताकरूको ध्यान अमेरिकाको घर-जग्गा तर्फ मोडियो । घर जग्गाको बढ्दो मूल्य देखेर लगानीकर्ताहरू घर-जग्गामा लगानी गर्न थाले। अमेरिकामा घरको माग र घर-जग्गाको मूल्य निरन्तर बढीरहन्छ भन्ने उनीहरूको अनुमान थियो ।

घर जग्गामा चलेको यो तेजीको फाइदा इन्भेस्टमेन्ट बैंक ([[मर्चेन्ट बैंक]]) हरू पनि उठाउन चाहन्थे। इन्भेस्टमेन्ट बैंक कम्पनीलाई पूँजी संकलन गर्न, मर्जर तथा अधिग्रहणमा मद्दत गर्न, डेरिभेटिभ ट्रेडिङ गर्न सुबिधा प्रदान गर्छ । इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले बैंक सँग लोन (ऋण) खरिद गर्न थाले र कयौं लोनलाई मिलाएर मिश्रित डेरिभेटिभ प्रोडक्ट बनाउन लागे, जसको नाम कोल्याटरलाईज्ड डेब्ट अल्बिगेसन ( [[:en:collateralized debt obligation|Collateralized debt obligation]], CDO) राखिएको थियो। र यी सिडिओहरूलाई इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीबाट रेटिङ गराए।&lt;ref name=&quot;giantpool&quot;&gt;{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}&lt;/ref&gt; क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी ती ऋणहरूलाई मूल्याङ्कन गर्ने काम गर्थ्यो। (ती ऋणहरूलाई जाँच गर्थ्यो ती सिडिओलाई ग्रेड प्रदान गर्थ्यो ।&lt;ref name=&quot;giantpool2&quot;&gt;{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}&lt;/ref&gt;) त्यसपछी इन्भेस्टमेन्ट बैंक ती सिडिओहरू लगानीकर्ताहरूलाई बिक्री गर्थे। सामान्यतया बैंकले ऋणीलाई ऋण दिने समयमा बैंक ऋणीको वित्तिय अवस्था जाँच गरेर, उनको आय-व्याय प्रामाणित गरेर मात्र ऋण स्वीकृत गर्छ। यो मामिलामा बैंकले ऋण इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई बिक्री गरिरहेको थियो। भने इन्भेस्टमेन्ट बैंक ती ऋणलाई जोडेर सिडिओ बनाएर लगानीकर्ताहरूलाई बेचिरहेको थियो। यसमा ऋणको जोखिम बैंकले इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई हस्तान्तरण गरेको थियो र इन्भेस्टमेन्ट बैंकले ऋणको जोखिम सिडिओ लगानीकर्तालाई हस्तान्तरण गरेको थियो। क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीले ती मध्ये धेरै सिडिओलाई &quot;ट्रिपल ए&quot; (एएए) रेटिङ प्रदान गरे। एएए रेटिङ सबैभन्दा उच्च रेटिङ हो, र यो रेटिङ पाएको लगानीलाई सबैभन्दा सुरक्षित लगानी मानिन्छ। एएए रेटिङ र राम्रो प्रतिफल देखेर लगानीकर्ताहरू सिडिओमा झुम्मिए। सिडिओको बढ्दो माग र आकर्षण देखेर इन्भेस्टमेन्ट बैंक बैंकहरू सँग अझै धेरै ऋणको माग गर्न थाले। तर बैंकले राम्रो वित्तीय अवस्था भएका र ऋण तिर्न सक्षम भएकाहरूलाई आवास ऋण दिइसकेका थिए। त्यसैले बैंकले ती मानिस हरूलाई पनि आवास ऋण दिन थाले जसले ऋण चुकाउन सक्छ्न् भन्ने कुनै निश्चितता थिए। यस्तो असुरक्षित स्तरको ऋणलाई सबप्राइम लोन भनिन्छ। धेरै लोन बेचेर इन्भेस्टमेन्ट बैंक बाट धेरै कमिसन पाउने चक्करमा बैंकले वित्तीय क्षमता र अवस्था जाँच नगरी ऋण दिइरहेको थियो। बैंक यी सबप्राइम लोन इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई बिक्री गर्थे र इन्भेस्टमेन्ट बैंक यी सुबप्राइम लोनको सिडिओ बनाएर क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीबाट &quot;एएए&quot; रेटिङ दिलाउन थाले । लगभग ७०% सिडिओलाई क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीले &quot;एएए&quot; रेटिङ प्रदान गरेको थियो। &quot;एएए रेटिङ&quot;को कारणले ती सबप्राइम लोनबाट बनेको सिडिओ को पनि राम्रो माग आउन थाल्यो ।

यसरी बैंकले सबप्राइम लोन बिक्री गरिरह्यो र इन्भेस्टमेन्ट बैंकले उक्त सबप्राइम लोनको सिडिओ बनाएर लगानीकर्ताहरूलाई बिक्री गरिरहे। सन् २००० देखी २००७ सम्म इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले अरबौं अरबौं डलरको सिडिओ बेचेर अरबौं डलरको मुनाफा कमाइरहेका थिए। बैंक, इन्भेस्टमेन्ट बैंक को साथसाथै क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी पनि निकै मुनाफा कमाइरहेका थिए। मुडिज ([[:en:Moody's|Moody's Investors Service]] ), एक अमेरिकी क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी कम्पनी थियो, को मुनाफा २००० देखी २००७ को बिचमा ४ गुणाले बृद्धि भएको थियो । [[बैङ्क|बैंक]], इन्भेस्टमेन्ट बैंक र क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी को मिलिभगतको काम २००८ को सुरुवातसम्म यसरी नै चलिरह्यो ।

एआइ जी (AIG [[:en:American International Group|American International Group]] ) , विश्वको सबैभन्दा ठूलो बीमा कम्पनीले सिडिओको जोखिम बहन गर्न थाल्यो । बिमा नोक्सानबाट सुरक्षा पाउन गरिन्छ। एआइजीलाई लागेको थियो सिडिओलाई &quot;एएए&quot; रेटिङ प्रदान गरिएको छ। त्यसैले सिडिओ असफल हुने सम्भावना निकै कम छ। त्यसैले उसले सिडिओ मा बिमा सेवा प्रदान गर्न सुरु गर्‍यो। र त्यसको नाम क्रेडिट डिफल्ट स्वाप राखियो। सिडिओ लगानीकर्ता क्षतिबाट सुरक्षा पाउन सिडिएस को खरिद गर्न थाले। सिडिएस को विशेष कुरा यो थियो कि सिडिओ नभएको मनिसले पनि सिडिएस खरिद गर्न सक्थे। जसले सिडिएस खरिद गरेका थिए, उनीहरूले हरेक त्रैमासमा एआइजीलाई प्रिमियम रकम बुझाउनु पर्थ्यो । यदि सिडिओ असफल भएमा फेल भएमा, त्यसको क्षति एआइजीले बहन गर्थ्यो। सिडिएस को बिक्री बापत एआइजीले आफ्नो कर्मचारी तथा अभिकर्ताहरूलाई ठूला ठूला बोनस प्रदान गरिरहेको थियो । तर एआइजीले &quot;यदी सिडिओ फेल भयो भने कती क्षति बहन गर्नुपर्छ्&quot; भन्ने कुरा कहिल्यै सोचेन ।

=== लोन डिफल्ट ===
बैंकले दिएको धेरैजसो ऋण समायोज्य दरको ऋण थियो। समायोज्य दरको ऋणको ब्याजदर सुरुवातको केहि समय त निकै न्युन हुन्थ्यो तर केहि वर्ष पछी निकै धेरै हुन्छ। धेरै जसो सबप्राइम लोन ऋणीलाई समायोज्य दरको बारेमा केही ज्ञान थिएन र बैंकले पनि यसको बारेमा केहि जानकारी दिएको थिएन। जो व्यक्तिले समायोज्य दरमा सबप्राइम लोन लिएका थिए, उनीहरूले सुरुमा त निकै कम ब्याज तिर्नुपर्‍यो तर केहि वर्ष पछी (३-४ वर्षपछि) खासगरी २००७ पछी उनीहरूले लिएको ऋणको ब्याज निकै बढी भयो। धेरै जसो ऋणीलाई समायोज्य दरको बारेमा केही ज्ञान थिएन र ब्याजदर बढ्ने बित्तिकै जसले सबप्राइम लोन लिएका थिए, उनीहरूलाई बढेको यो ब्याज तिर्न निकै मुस्किल पर्न थाल्यो र उनीहरूले लोन डिफल्ट गर्न सुरु गरे अर्थात उनीहरूले ऋण चुकाउन बन्द गरे। 

तब बैंकहरूले धितोको घर बेचेर त्यो ऋण असुल गर्न थाले। अर्थात बैंकहरूले आफ्नो पैसा ती घरहरू बेचेर उठाउन सुरु गरे। यो यसकारणले भइरहेको थियो किनभने बैंकले उनीहरूको जाँच बिना र उनीहरूको ऋण तिर्न सक्ने क्षमता बिना नै उनीहरूलाई ऋण प्रदान गरिरहेको थियो। धेरै जसो ऋणीहरूसँग त लगातारको कमाइ (ढुक्कको कमाइ) पनि थिएन। तैपनि बैंकहरूले उनीहरूलाई आवास ऋण दिइरहेको थियो। यहाँ बैंकहरूले अर्को गल्ती पनि गरे। आवास खरिदको लागि ऋणीहरूले सबै पैसा बैंकबाट ऋण लिएका थिए। २००५ मा ५०% ऋणीहरूले घर किन्न आफ्नो तर्फबाट केही लगानी गरेका थिएनन् र बैंकबाट नै सबै पैसा राखेका थिए । जबकि सामान्यतया घर किन्नको लागि ऋणीले केही पैसा आफ्नो तर्फबाट राख्नु पर्थ्यो र बाँकी पैसा बैंकले ऋण दिने गर्थ्यो।

अब ब्याजदरमा वृद्धि भएपछि लोन डिफल्ट गर्ने अथवा ऋण नचुकाउने ऋणीहरूको संख्य बिस्तारै बढ्दै गयो। तब बैंकले सबै घरलाई लिलामीमा बेच्न थाल्यो। डिफल्ट गर्नेहरू धेरै भएकाले बैंकले धेरै घरहरू लिलामीको लागि निकाल्यो। २००७-०८ मा ब्याजदर पनि ५% मा आइसकेको थियो। बैंकले धेरै मानिसहरूलाई ऋण दिइसकेको थियो। त्यसैले लिलामी निकालिएको ती घरको लागि कोही ग्राहक भेटिएनन्। जसको कारण घरको मूल्य निकै घट्ययो र निकै कम स्तरमा आयो। जो मानिसहरूले घर किन्नको लागि ऋण लिएका थिए उनीहरूको ऋण घरको भाउ भन्दा निकै धेरै थियो। उनीहरूले जब घर खरिद गरेका थिए, घरको भाउ निकै उच्च थियो तर अब घर-जग्गामा निकै गिरावट देखिएको थियो। सेप्टेम्बर २००८ सम्ममा , औसत अमेरिकी आवास मूल्य मध्य २००६ को उच्च बिन्दुबाट २० % भन्दा धेरैले घटेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_4Nkye6tpWcC&amp;pg=PA128|title=Banking and Finance: Theory, Law and Practice|first=Gomez|last=Clifford|publisher=PHI Learning|date=November 30, 2011|isbn=9788120342378}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/10/23/a-helping-hand-to-homeowners|title=A Helping Hand to Homeowners|date=October 23, 2008|magazine=The Economist|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;  त्यसैले आवास लोन डिफल्ट गर्ने ऋणीहरूको संख्या बढ्दै गयो। यो डिफल्टको कारणले बैंकमा पैसा आउन बन्द भयो

=== आर्थिक पूर्वानुमानको भूमिका ===
मूलधारका अर्थशास्त्रीहरूले अर्थतन्त्रको ठूलो नियमनको बारेमा कुरा गरे तर वित्तीय संकटको व्यापक रूपमा पूर्वानुमान गरेका थिएनन्। असंख्य गैरशास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूले विभिन्न तर्कहरूका साथ संकटको भविष्यवाणी गरेका थिए। आफ्नो शोधमा डर्क बेजेमरले&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezemer |first=Dirk J |date=जून 2009 |title=“No One Saw This Coming”: Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174544/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/%0a%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |accessdate=23 अक्टूबर 2009 |publisher=Munich Personal RePEc Archive}}&lt;/ref&gt; संकट १२ अर्थशास्त्रीहरू [डीन बेकर (अमेरिका), विन गोडले (अमेरिका), फ्रेड ह्यारिसन (युके), माइकल हडसन (अमेरिका), एरिक जानजेन (अमेरिका) , स्टीभ किन (अष्ट्रेलिया), ज्याकब ब्रोसनर म्याडसेन र जेन्स कजायर सोरेन्सन (डेनमार्क), कर्ट रिचबेकर (अमेरिका), नुरिएल रुबिनी (अमेरिका), पिटर शिफ (अमेरिका) र रोबर्ट शिलर (अमेरिका)] लाई संकटको भविष्यवाणी गर्ने श्रेय दिएका छ्न्। अन्य विज्ञहरूले पनि आर्थिक संकटको संकेत गरेका थिए।&lt;ref&gt;&quot;अमेरिका में मंदी&quot; द इकोनॉमिस्ट, 15 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;रिचर्ड बर्नर, &quot;परफ़ेक्ट स्टॉर्म फ़ॉर द अमेरिकन कन्ज़्यूमर&quot;, मॉर्गन स्टेनली ग्लोबल इकोनॉमिक फ़ोरम, 12 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;कबीर चिब्बर, &quot;गोल्डमैन सीज़ सबप्राइम कटिंग $2 ट्रिलियन इन लेंडिंग&quot;, Bloomberg.com 16 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;

== विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव ==
===अमेरिकामा प्रभाव ===

[[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा श्रमिक र सम्पत्तिद्वारा उत्पादित वस्तु तथा सेवाको निर्यात सन् २००८ को चौथो त्रैमास र सन् २००९ को पहिलो त्रैमासमा ६ प्रतिशतको वार्षिक दरले गिरावट हुन पुगेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm |title=BEA Press Releases |access-date=12 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129175856/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm |archive-date=29 जनवरी 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; अमेरिकामा [[बेरोजगारी]] दर अक्टोबर २००९ मा १०.२% सम्म पुगेको थियो जुन सन् १९८३ यताकै उच्चतम बिन्दु थियो। यो सङ्कट पूर्वको स्थिति भन्दा दोब्बर थियो। प्रति सप्ताह कामको औसत घण्टा ३३ सम्म घट्न पुगेको थियो जुन सन् १९६४ देखि सरकारद्वारा तथ्याङ्क सङ्ग्रह आरम्भ गरेपछिको न्यूनतम विन्दु थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&amp;series_id=LNU04000000&amp;years_option=all_years&amp;periods_option=specific_periods&amp;periods=Annual+Data |title=BLS-Historical Unemployment Rate Table |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125001900/http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&amp;series_id=LNU04000000&amp;years_option=all_years&amp;periods_option=specific_periods&amp;periods=Annual+Data |archive-date=25 जनवरी 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jul2009/db20090710_255918.htm |title=Business Week-Unemployed lose with hour and wage cuts |access-date=12 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123141655/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jul2009/db20090710_255918.htm |archive-date=23 जनवरी 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== वैश्विक प्रभावहरू ===
अमेरिका विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र हो। सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्रमा असर परेपछि यससँग जोडिएका सबै अर्थतन्त्रहरू प्रत्यक्ष -अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएका थिए। सन् २००८ को वित्तीय सङ्कटले सम्पूर्ण विश्वमा असर पारेको र यसको फलस्वरूप विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको सुरुवात भएको थियो।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
 
{{ढाँचा:वित्तीय सङ्कट}}
[[श्रेणी:वित्तीय सङ्कटहरू]]</text>
      <sha1>qrzpiu0mbb8ias3kx3e61ro3jwd2xh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358013</id>
      <parentid>1358011</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T12:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31454" sha1="gt0mu6bd3m6rl4kz23quyfnhha9byet" xml:space="preserve">'''सन् २००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट''' एक गम्भीर विश्वव्यापी वित्तीय सङ्कट थियो। [[खराब कर्जा]]को कारण बैङ्कहरूले अत्यधिक जोखिम लिँदा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा यो सङ्कट १५ सेप्टेम्बर २००८ मा लेहम्यान ब्रदर्स [[दामासाही]] भएसँगै र अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्किङ सङ्कटसँगै चरम शिखरमा पुगेको थियो। यो सङ्कटले महान आर्थिक शिथिलता जस्तो विश्वव्यापी आर्थिक शिथिलता निम्त्याएको थियो जुन कोरोनाभाइरसका कारण परेको आर्थिक शिथिलता भन्दा अघि [[महामन्दी]] पछि कै ठूलो [[आर्थिक मन्दी]] थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|last=Gopinath|first=Gita|date=April 14, 2020|website=अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons|last=Eigner|first=Peter|date=July 1, 2015|publisher=Hungarian Academy of Science|last2=Umlauft|first2=Thomas S.|ssrn=2612243}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update|title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?|last=Eichengreen|last2=O'Rourke|date=March 8, 2010|website=[[VoxEU.org]]}}&lt;/ref&gt; त्यसपछस सन् २००९ को उत्तरार्धमा [[युनान]]मा र सन् २००८–२०११ आइसल्यान्डेेेली वित्तीय सङ्कट सुरु भएसँगै युरोपमा कर्जा सङ्कट देखिन थालेको थियो।

== कारणहरू ==

=== घर-जग्गा बबलमा वृद्धि ===
[[चित्र:Median_and_Average_Sales_Prices_of_New_Homes_Sold_in_United_States_1963-2008_annual.png|अङ्गुठाकार|361x361पिक्सेल|१९६३ र २००८ को बीच संयुक्त राज्य अमेरिकामा बिक्री गरिएका नयाँ घरको मध्यिका र औसत बिक्री मूल्य दर्शाउने ग्राफ.(नोट: यो मुद्रास्फीतिको लागि समायोजित छैन).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.census.gov/const/uspriceann.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520042017/http://www.census.gov/const/uspriceann.pdf |archive-date=20 मे 2010 |access-date=12 मई 2010}}&lt;/ref&gt;]]
१९९७ र २००६ बीच अमेरिकी घरको मूल्यमा १२४% वृद्धि भयो। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9972489|title=CSI: credit crunch &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Economist.com|date=2008|accessdate=19 मे 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174555/https://www.economist.com/special-report/2007/10/18/csi-credit-crunch|archivedate=25 डिसेम्बर 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २००१ मा समाप्त हुने दुइ दशकको समयमा, घरको राष्ट्रिय माध्यिक मूल्य औसत घरेलू आय भन्दा २.९ देखि ३.१ रह्यो । यो अनुपात २००४ मा ४.० र २००६ मा ४.६ सम्म पुग्यो। । &lt;ref name=&quot;businessweek1&quot;&gt;{{cite web |author=Ben Steverman and David Bogoslaw |date=अक्टोबर  18, 2008&lt;!--, 12:01AM EST --&gt; |title=The Financial Crisis Blame Game - BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/investor/content/oct2008/pi20081017_950382.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174600/https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&amp;uuid=f134a480-086c-11e9-812b-e76655ba7e18&amp;url=L2J1c2luZXNzd2Vlay9pbnZlc3Rvci9jb250ZW50L29jdDIwMDgvcGkyMDA4MTAxN185NTAzODIuaHRt |archivedate=25 डिसेम्बर 2018 |accessdate=24 अक्टोबर  2008 |publisher=Businessweek.com}}&lt;/ref&gt; यो आवासीय बुमको परिणामस्वरूप घर जग्गाको कयौं मालिकहरूले आफ्नो घरको लागि न्यूनतम ब्याज दरमा वित्त व्यवस्थापन गरे, वा मूल्यवृद्धि द्वारा सुरक्षित द्वितीय बन्धकको साथ उपभोक्ताको व्ययमा वित्त व्यवस्थापन गरे।

यस प्रकार घरको माग र मूल्य बढिरहेको थियो। त्यसैले लगानीकर्ताकरूको ध्यान अमेरिकाको घर-जग्गा तर्फ मोडियो । घर जग्गाको बढ्दो मूल्य देखेर लगानीकर्ताहरू घर-जग्गामा लगानी गर्न थाले। अमेरिकामा घरको माग र घर-जग्गाको मूल्य निरन्तर बढीरहन्छ भन्ने उनीहरूको अनुमान थियो ।

घर जग्गामा चलेको यो तेजीको फाइदा इन्भेस्टमेन्ट बैंक ([[मर्चेन्ट बैंक]]) हरू पनि उठाउन चाहन्थे। इन्भेस्टमेन्ट बैंक कम्पनीलाई पूँजी संकलन गर्न, मर्जर तथा अधिग्रहणमा मद्दत गर्न, डेरिभेटिभ ट्रेडिङ गर्न सुबिधा प्रदान गर्छ । इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले बैंक सँग लोन (ऋण) खरिद गर्न थाले र कयौं लोनलाई मिलाएर मिश्रित डेरिभेटिभ प्रोडक्ट बनाउन लागे, जसको नाम कोल्याटरलाईज्ड डेब्ट अल्बिगेसन ( [[:en:collateralized debt obligation|Collateralized debt obligation]], CDO) राखिएको थियो। र यी सिडिओहरूलाई इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीबाट रेटिङ गराए।&lt;ref name=&quot;giantpool&quot;&gt;{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}&lt;/ref&gt; क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी ती ऋणहरूलाई मूल्याङ्कन गर्ने काम गर्थ्यो। (ती ऋणहरूलाई जाँच गर्थ्यो ती सिडिओलाई ग्रेड प्रदान गर्थ्यो ।&lt;ref name=&quot;giantpool2&quot;&gt;{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}&lt;/ref&gt;) त्यसपछी इन्भेस्टमेन्ट बैंक ती सिडिओहरू लगानीकर्ताहरूलाई बिक्री गर्थे। सामान्यतया बैंकले ऋणीलाई ऋण दिने समयमा बैंक ऋणीको वित्तिय अवस्था जाँच गरेर, उनको आय-व्याय प्रामाणित गरेर मात्र ऋण स्वीकृत गर्छ। यो मामिलामा बैंकले ऋण इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई बिक्री गरिरहेको थियो। भने इन्भेस्टमेन्ट बैंक ती ऋणलाई जोडेर सिडिओ बनाएर लगानीकर्ताहरूलाई बेचिरहेको थियो। यसमा ऋणको जोखिम बैंकले इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई हस्तान्तरण गरेको थियो र इन्भेस्टमेन्ट बैंकले ऋणको जोखिम सिडिओ लगानीकर्तालाई हस्तान्तरण गरेको थियो। क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीले ती मध्ये धेरै सिडिओलाई &quot;ट्रिपल ए&quot; (एएए) रेटिङ प्रदान गरे। एएए रेटिङ सबैभन्दा उच्च रेटिङ हो, र यो रेटिङ पाएको लगानीलाई सबैभन्दा सुरक्षित लगानी मानिन्छ। एएए रेटिङ र राम्रो प्रतिफल देखेर लगानीकर्ताहरू सिडिओमा झुम्मिए। सिडिओको बढ्दो माग र आकर्षण देखेर इन्भेस्टमेन्ट बैंक बैंकहरू सँग अझै धेरै ऋणको माग गर्न थाले। तर बैंकले राम्रो वित्तीय अवस्था भएका र ऋण तिर्न सक्षम भएकाहरूलाई आवास ऋण दिइसकेका थिए। त्यसैले बैंकले ती मानिस हरूलाई पनि आवास ऋण दिन थाले जसले ऋण चुकाउन सक्छ्न् भन्ने कुनै निश्चितता थिए। यस्तो असुरक्षित स्तरको ऋणलाई सबप्राइम लोन भनिन्छ। धेरै लोन बेचेर इन्भेस्टमेन्ट बैंक बाट धेरै कमिसन पाउने चक्करमा बैंकले वित्तीय क्षमता र अवस्था जाँच नगरी ऋण दिइरहेको थियो। बैंक यी सबप्राइम लोन इन्भेस्टमेन्ट बैंकलाई बिक्री गर्थे र इन्भेस्टमेन्ट बैंक यी सुबप्राइम लोनको सिडिओ बनाएर क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीबाट &quot;एएए&quot; रेटिङ दिलाउन थाले । लगभग ७०% सिडिओलाई क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीले &quot;एएए&quot; रेटिङ प्रदान गरेको थियो। &quot;एएए रेटिङ&quot;को कारणले ती सबप्राइम लोनबाट बनेको सिडिओ को पनि राम्रो माग आउन थाल्यो ।

यसरी बैंकले सबप्राइम लोन बिक्री गरिरह्यो र इन्भेस्टमेन्ट बैंकले उक्त सबप्राइम लोनको सिडिओ बनाएर लगानीकर्ताहरूलाई बिक्री गरिरहे। सन् २००० देखी २००७ सम्म इन्भेस्टमेन्ट बैंकहरूले अरबौं अरबौं डलरको सिडिओ बेचेर अरबौं डलरको मुनाफा कमाइरहेका थिए। बैंक, इन्भेस्टमेन्ट बैंक को साथसाथै क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी पनि निकै मुनाफा कमाइरहेका थिए। मुडिज ([[:en:Moody's|Moody's Investors Service]] ), एक अमेरिकी क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी कम्पनी थियो, को मुनाफा २००० देखी २००७ को बिचमा ४ गुणाले बृद्धि भएको थियो । [[बैङ्क|बैंक]], इन्भेस्टमेन्ट बैंक र क्रेडिट रेटिङ एजेन्सी को मिलिभगतको काम २००८ को सुरुवातसम्म यसरी नै चलिरह्यो ।

एआइ जी (AIG [[:en:American International Group|American International Group]] ) , विश्वको सबैभन्दा ठूलो बीमा कम्पनीले सिडिओको जोखिम बहन गर्न थाल्यो । बिमा नोक्सानबाट सुरक्षा पाउन गरिन्छ। एआइजीलाई लागेको थियो सिडिओलाई &quot;एएए&quot; रेटिङ प्रदान गरिएको छ। त्यसैले सिडिओ असफल हुने सम्भावना निकै कम छ। त्यसैले उसले सिडिओ मा बिमा सेवा प्रदान गर्न सुरु गर्‍यो। र त्यसको नाम क्रेडिट डिफल्ट स्वाप राखियो। सिडिओ लगानीकर्ता क्षतिबाट सुरक्षा पाउन सिडिएस को खरिद गर्न थाले। सिडिएस को विशेष कुरा यो थियो कि सिडिओ नभएको मनिसले पनि सिडिएस खरिद गर्न सक्थे। जसले सिडिएस खरिद गरेका थिए, उनीहरूले हरेक त्रैमासमा एआइजीलाई प्रिमियम रकम बुझाउनु पर्थ्यो । यदि सिडिओ असफल भएमा फेल भएमा, त्यसको क्षति एआइजीले बहन गर्थ्यो। सिडिएस को बिक्री बापत एआइजीले आफ्नो कर्मचारी तथा अभिकर्ताहरूलाई ठूला ठूला बोनस प्रदान गरिरहेको थियो । तर एआइजीले &quot;यदी सिडिओ फेल भयो भने कती क्षति बहन गर्नुपर्छ्&quot; भन्ने कुरा कहिल्यै सोचेन ।

=== लोन डिफल्ट ===
बैंकले दिएको धेरैजसो ऋण समायोज्य दरको ऋण थियो। समायोज्य दरको ऋणको ब्याजदर सुरुवातको केहि समय त निकै न्युन हुन्थ्यो तर केहि वर्ष पछी निकै धेरै हुन्छ। धेरै जसो सबप्राइम लोन ऋणीलाई समायोज्य दरको बारेमा केही ज्ञान थिएन र बैंकले पनि यसको बारेमा केहि जानकारी दिएको थिएन। जो व्यक्तिले समायोज्य दरमा सबप्राइम लोन लिएका थिए, उनीहरूले सुरुमा त निकै कम ब्याज तिर्नुपर्‍यो तर केहि वर्ष पछी (३-४ वर्षपछि) खासगरी २००७ पछी उनीहरूले लिएको ऋणको ब्याज निकै बढी भयो। धेरै जसो ऋणीलाई समायोज्य दरको बारेमा केही ज्ञान थिएन र ब्याजदर बढ्ने बित्तिकै जसले सबप्राइम लोन लिएका थिए, उनीहरूलाई बढेको यो ब्याज तिर्न निकै मुस्किल पर्न थाल्यो र उनीहरूले लोन डिफल्ट गर्न सुरु गरे अर्थात उनीहरूले ऋण चुकाउन बन्द गरे। 

तब बैंकहरूले धितोको घर बेचेर त्यो ऋण असुल गर्न थाले। अर्थात बैंकहरूले आफ्नो पैसा ती घरहरू बेचेर उठाउन सुरु गरे। यो यसकारणले भइरहेको थियो किनभने बैंकले उनीहरूको जाँच बिना र उनीहरूको ऋण तिर्न सक्ने क्षमता बिना नै उनीहरूलाई ऋण प्रदान गरिरहेको थियो। धेरै जसो ऋणीहरूसँग त लगातारको कमाइ (ढुक्कको कमाइ) पनि थिएन। तैपनि बैंकहरूले उनीहरूलाई आवास ऋण दिइरहेको थियो। यहाँ बैंकहरूले अर्को गल्ती पनि गरे। आवास खरिदको लागि ऋणीहरूले सबै पैसा बैंकबाट ऋण लिएका थिए। २००५ मा ५०% ऋणीहरूले घर किन्न आफ्नो तर्फबाट केही लगानी गरेका थिएनन् र बैंकबाट नै सबै पैसा राखेका थिए । जबकि सामान्यतया घर किन्नको लागि ऋणीले केही पैसा आफ्नो तर्फबाट राख्नु पर्थ्यो र बाँकी पैसा बैंकले ऋण दिने गर्थ्यो।

अब ब्याजदरमा वृद्धि भएपछि लोन डिफल्ट गर्ने अथवा ऋण नचुकाउने ऋणीहरूको संख्य बिस्तारै बढ्दै गयो। तब बैंकले सबै घरलाई लिलामीमा बेच्न थाल्यो। डिफल्ट गर्नेहरू धेरै भएकाले बैंकले धेरै घरहरू लिलामीको लागि निकाल्यो। २००७-०८ मा ब्याजदर पनि ५% मा आइसकेको थियो। बैंकले धेरै मानिसहरूलाई ऋण दिइसकेको थियो। त्यसैले लिलामी निकालिएको ती घरको लागि कोही ग्राहक भेटिएनन्। जसको कारण घरको मूल्य निकै घट्ययो र निकै कम स्तरमा आयो। जो मानिसहरूले घर किन्नको लागि ऋण लिएका थिए उनीहरूको ऋण घरको भाउ भन्दा निकै धेरै थियो। उनीहरूले जब घर खरिद गरेका थिए, घरको भाउ निकै उच्च थियो तर अब घर-जग्गामा निकै गिरावट देखिएको थियो। सेप्टेम्बर २००८ सम्ममा , औसत अमेरिकी आवास मूल्य मध्य २००६ को उच्च बिन्दुबाट २० % भन्दा धेरैले घटेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_4Nkye6tpWcC&amp;pg=PA128|title=Banking and Finance: Theory, Law and Practice|first=Gomez|last=Clifford|publisher=PHI Learning|date=November 30, 2011|isbn=9788120342378}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/10/23/a-helping-hand-to-homeowners|title=A Helping Hand to Homeowners|date=October 23, 2008|magazine=The Economist|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;  त्यसैले आवास लोन डिफल्ट गर्ने ऋणीहरूको संख्या बढ्दै गयो। यो डिफल्टको कारणले बैंकमा पैसा आउन बन्द भयो

=== आर्थिक पूर्वानुमानको भूमिका ===
मूलधारका अर्थशास्त्रीहरूले अर्थतन्त्रको ठूलो नियमनको बारेमा कुरा गरे तर वित्तीय संकटको व्यापक रूपमा पूर्वानुमान गरेका थिएनन्। असंख्य गैरशास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूले विभिन्न तर्कहरूका साथ संकटको भविष्यवाणी गरेका थिए। आफ्नो शोधमा डर्क बेजेमरले&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bezemer |first=Dirk J |date=जून 2009 |title=“No One Saw This Coming”: Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225174544/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/%0a%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |accessdate=23 अक्टूबर 2009 |publisher=Munich Personal RePEc Archive}}&lt;/ref&gt; संकट १२ अर्थशास्त्रीहरू [डीन बेकर (अमेरिका), विन गोडले (अमेरिका), फ्रेड ह्यारिसन (युके), माइकल हडसन (अमेरिका), एरिक जानजेन (अमेरिका) , स्टीभ किन (अष्ट्रेलिया), ज्याकब ब्रोसनर म्याडसेन र जेन्स कजायर सोरेन्सन (डेनमार्क), कर्ट रिचबेकर (अमेरिका), नुरिएल रुबिनी (अमेरिका), पिटर शिफ (अमेरिका) र रोबर्ट शिलर (अमेरिका)] लाई संकटको भविष्यवाणी गर्ने श्रेय दिएका छ्न्। अन्य विज्ञहरूले पनि आर्थिक संकटको संकेत गरेका थिए।&lt;ref&gt;&quot;अमेरिका में मंदी&quot; द इकोनॉमिस्ट, 15 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;रिचर्ड बर्नर, &quot;परफ़ेक्ट स्टॉर्म फ़ॉर द अमेरिकन कन्ज़्यूमर&quot;, मॉर्गन स्टेनली ग्लोबल इकोनॉमिक फ़ोरम, 12 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;कबीर चिब्बर, &quot;गोल्डमैन सीज़ सबप्राइम कटिंग $2 ट्रिलियन इन लेंडिंग&quot;, Bloomberg.com 16 नवम्बर 2007.&lt;/ref&gt;

== विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव ==
===अमेरिकामा प्रभाव ===

[[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा श्रमिक र सम्पत्तिद्वारा उत्पादित वस्तु तथा सेवाको निर्यात सन् २००८ को चौथो त्रैमास र सन् २००९ को पहिलो त्रैमासमा ६ प्रतिशतको वार्षिक दरले गिरावट हुन पुगेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm |title=BEA Press Releases |access-date=12 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129175856/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm |archive-date=29 जनवरी 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; अमेरिकामा [[बेरोजगारी]] दर अक्टोबर २००९ मा १०.२% सम्म पुगेको थियो जुन सन् १९८३ यताकै उच्चतम बिन्दु थियो। यो सङ्कट पूर्वको स्थिति भन्दा दोब्बर थियो। प्रति सप्ताह कामको औसत घण्टा ३३ सम्म घट्न पुगेको थियो जुन सन् १९६४ देखि सरकारद्वारा तथ्याङ्क सङ्ग्रह आरम्भ गरेपछिको न्यूनतम विन्दु थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&amp;series_id=LNU04000000&amp;years_option=all_years&amp;periods_option=specific_periods&amp;periods=Annual+Data |title=BLS-Historical Unemployment Rate Table |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125001900/http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&amp;series_id=LNU04000000&amp;years_option=all_years&amp;periods_option=specific_periods&amp;periods=Annual+Data |archive-date=25 जनवरी 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jul2009/db20090710_255918.htm |title=Business Week-Unemployed lose with hour and wage cuts |access-date=12 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123141655/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jul2009/db20090710_255918.htm |archive-date=23 जनवरी 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== वैश्विक प्रभावहरू ===
अमेरिका विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र हो। सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्रमा असर परेपछि यससँग जोडिएका सबै अर्थतन्त्रहरू प्रत्यक्ष -अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएका थिए। सन् २००८ को वित्तीय सङ्कटले सम्पूर्ण विश्वमा असर पारेको र यसको फलस्वरूप विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको सुरुवात भएको थियो।

== अर्थशास्त्रीहरु द्वारा पूर्वानुमान ==
अर्थशास्त्रीहरू, विशेष गरी मूलधारको अर्थशास्त्रका, प्रायः संकटको भविष्यवाणी गर्न असफल भए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-04-15/what-good-are-economists-anyway|title=What Good Are Economists Anyway?|last=Coy|first=Peter|date=April 16, 2009|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 

त्यस्ता अन्य अर्थशास्त्रीहरू थिए जसले आसन्न संकटको चेतावनी दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2007/11/15/americas-vulnerable-economy|title=Recession in America|date=November 15, 2007|newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt;

[[भारतीय रिजर्भ बैङ्क|भारतीय रिजर्भ बैंक]]का पूर्व गभर्नर [[रघुराम राजन]]ले सन् २००५ मा [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]]को प्रमुख अर्थशास्त्री हुँदा संकटको भविष्यवाणी गरेका थिए। २००५ मा, यूएस [[फेडरल रिजर्भ]]को [[फेडरल रिजर्भका अध्यक्ष|अध्यक्ष]]को रूपमा सेवानिवृत्त हुन लागेका एलन ग्रीनस्प्यानलाई सम्मान गर्ने समारोहमा, राजनले वित्तीय क्षेत्रको आलोचना गर्ने विवादास्पद पेपर प्रस्तुत गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajan |first=Raghuram |date=November 2005 |title=Has Financial Development Made the World Riskier? |journal=NBER Working Paper No. 11728 |doi=10.3386/w11728 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; त्यो कागजमा, राजनले &quot;विपत्ति आउन सक्छ&quot; भनेर तर्क गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB123086154114948151|title=Mr Rajan Was Unpopular (But Prescient) at Greenspan Party|last=Lahart|first=Justin|date=January 2, 2009|work=[[The Wall Street Journal]]|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
 
{{ढाँचा:वित्तीय सङ्कट}}
[[श्रेणी:वित्तीय सङ्कटहरू]]</text>
      <sha1>gt0mu6bd3m6rl4kz23quyfnhha9byet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरल ऋण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114812</id>
    <revision>
      <id>1358022</id>
      <parentid>1168805</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3072" sha1="eypan4krwegqx81ia45xkn47w8sto3p" xml:space="preserve">'''सरल ऋण ([[सरल ऋण|नरम ऋण]])''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.businessdictionary.com/definition/soft-loan.html|title=What is soft loan? definition and meaning|website=BusinessDictionary.com|language=en|accessdate=2017-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124005752/http://www.businessdictionary.com/definition/soft-loan.html |date=2019-11-24 }}&lt;/ref&gt; बजारको [[साधारण व्याज|ब्याज]]दर भन्दा काम ब्याजदर सहितको [[कर्जा|ऋण]] हो। यसलाई ''नरम वित्तको'' रूपमा पनि चिनिन्छ। सरल ऋण प्राय: जसो सरकारहरूले उनीहरूलाई उचित लाग्ने परियोजनाहरूमा प्रदान गरिन्छ। [[विश्व बैङ्क]] र अन्य विकास संस्थाहरूले विकासोन्मुख देशहरूलाई सरल ऋण प्रदान गर्छन्।

सरल ऋणको एक उदाहरण [[चीन|चीनको]] [[एक्सपोर्ट-इम्पोर्ट बैङ्क]]ले अक्टोबर २००४ मा पूर्वाधार निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउन अंगोलालाई २ अर्ब डलरको सरल ऋण दिए। यसको बदलामा अंगोला सरकारले चीनलाई समुद्रको किनारमा भएको तेलको अन्वेषणमा भाग लिन दियो। &lt;ref&gt;http://www.iags.org/chinainafrica.pdf&lt;/ref&gt;

अर्को उदाहरण हो [[एसियाली विकास बैङ्क|एसियाली विकास बैङ्क (एडीबी)]]द्वारा [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिम बङ्गाल सरकार]]लाई (भारत)लाई स्वास्थ्य, शिक्षा र विकासको पूर्वाधारका लागि प्रयोग गरिने र सरकारले १६ आर्थिक सुधार लागू गर्ने शर्तमा २० अर्ब भारतीय रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-16/kolkata/37766565_1_soft-loan-amit-mitra-revenue-collection|title=Bengal gets 2,000-cr soft loan from Asian Development Bank|last=Mitra|first=Amit|date=16 March 2013|work=Times of India|access-date=29 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505041026/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-16/kolkata/37766565_1_soft-loan-amit-mitra-revenue-collection |date=5 May 2013 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:ऋण]]</text>
      <sha1>eypan4krwegqx81ia45xkn47w8sto3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाशक्ति</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115097</id>
    <revision>
      <id>1358023</id>
      <parentid>1356953</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11763" sha1="ftr3o0jzzryohk1xs1dttbgokpezatl" xml:space="preserve">[[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा  भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]]
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन ।

१९४४ मा, [[दोस्रो विश्वयुद्ध]को समयमा, यो शब्द पहिलो पटक [ब्रिटिश साम्राज्य]], [[सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लागि प्रयोग भएको थियो।&lt;ref name=&quot;The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox.2&quot;&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/superpowers-the-united-states-britain-and-the-soviet-uniontheir-responsibility-for-peace-by-william-t-r-fox-new-york-harcourt-brace-and-company-1944-pp-162-200-the-great-decision-by-james-t-shotwell-new-york-the-macmillan-company-1944-pp-234-300/62275F7F5673D641D4FCAAAC069A5BCA|title=The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox. (New York: Harcourt, Brace and Company. 1944. Pp. 162. $2.00.)|journal=[[American Political Science Review]]|volume=38|issue=5|pages=1013–1015|publisher=cambridge.org|doi=10.2307/1949612|jstor=1949612|access-date=2013-09-02|last1=Hall|first1=H. Duncan|date=October 1944|issn=0003-0554|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; शीतयुद्धको समयमा, ब्रिटिश साम्राज्यको पतन भयो, संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघले विश्व मामिलामा प्रभुत्व कायम भयो। शीतयुद्धको अन्त्य र १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै, संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्ति बन्यो।,&lt;ref name=&quot;Time-May-28-20152&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Bremer|first=Ian|date=28 May 2015|title=These Are the 5 Reasons Why the U.S. Remains the World's Only Superpower|url=https://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=18 November 2024|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609130806/http://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herring|first=George C.|url=https://archive.org/details/fromcolonytosupe00herr|title=From colony to superpower|date=2008|publisher=Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-507822-0}}&lt;/ref&gt; अमेरिकाको यो स्थितिलाई कहिलेकाहीं परमशक्ति (Hyperpower)को रूपमा पनि चिनिन्छ।&lt;ref name=&quot;Nossal2&quot;&gt;{{cite conference |first=Kim Richard|last=Nossal|title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the post–Cold War Era|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|conference=Biennial meeting, South African Political Studies Association, 29 June-2 July 1999|access-date=2007-02-28|archive-date=2012-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807084022/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|url-status=dead}}&lt;!-- subtitle: &quot;Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999 --&gt;&lt;/ref&gt;


=== सम्भावित महाशक्तिहरू===
{{main|सम्भावित महाशक्ति}}
[[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb|
संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग:
{{legend|#75507b|&lt;big&gt;[[ब्राजिल]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#cc0000|&lt;big&gt;[[चीन]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#3465a4|&lt;big&gt;[[युरोपेली सङ्घ]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#80CE0E|&lt;big&gt;[[भारत]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#f57900|&lt;big&gt;[[रुस|रसिया]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#edd400|&lt;big&gt;[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]&lt;/big&gt;}}]]
बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई &quot;सम्भावित महाशक्ति&quot; शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.&lt;/ref&gt; [[युरोपेली सङ्घ]],&lt;ref&gt;Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt; [[भारत]]&lt;ref&gt;Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', &quot;W.W Norton and Company&quot; {{ISBN|978-0-393-33193-6}}&lt;/ref&gt; र [[रुस|रसिया]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}&lt;/ref&gt; २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}&lt;/ref&gt; यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt; केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। &lt;ref name=&quot;BRICS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[अमेरिकी शताब्दी]]
* [[चिनियाँ शताब्दी]]
* [[सोभियत साम्राज्य]]
* [[उदयीमान शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति‎]]
* [[Group of Two]]
* [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony)
* [[Historic recurrence]]
* [[परमशक्ति]]
* [[International relations theory]]
* [[List of modern great powers]]
* [[मध्यम शक्ति]]
* [[मुनरो सिद्धान्त|मनरो डक्ट्रिन]]
* [[नाटो|नेटो]]
* [[सम्भावित महाशक्ति]]
* [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]]
* [[Second Superpower]]
* [[Small power]]
* [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]]
}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]]</text>
      <sha1>ftr3o0jzzryohk1xs1dttbgokpezatl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358024</id>
      <parentid>1358023</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11765" sha1="nyrx5n3s2b2i8elp6abtq3nuryauiiq" xml:space="preserve">[[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा  भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]]
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन ।

१९४४ मा, [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समयमा, यो शब्द पहिलो पटक [[ब्रिटिश साम्राज्य]], [[सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लागि प्रयोग भएको थियो।&lt;ref name=&quot;The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox.2&quot;&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/superpowers-the-united-states-britain-and-the-soviet-uniontheir-responsibility-for-peace-by-william-t-r-fox-new-york-harcourt-brace-and-company-1944-pp-162-200-the-great-decision-by-james-t-shotwell-new-york-the-macmillan-company-1944-pp-234-300/62275F7F5673D641D4FCAAAC069A5BCA|title=The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox. (New York: Harcourt, Brace and Company. 1944. Pp. 162. $2.00.)|journal=[[American Political Science Review]]|volume=38|issue=5|pages=1013–1015|publisher=cambridge.org|doi=10.2307/1949612|jstor=1949612|access-date=2013-09-02|last1=Hall|first1=H. Duncan|date=October 1944|issn=0003-0554|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; शीतयुद्धको समयमा, ब्रिटिश साम्राज्यको पतन भयो, संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघले विश्व मामिलामा प्रभुत्व कायम भयो। शीतयुद्धको अन्त्य र १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै, संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्ति बन्यो।,&lt;ref name=&quot;Time-May-28-20152&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Bremer|first=Ian|date=28 May 2015|title=These Are the 5 Reasons Why the U.S. Remains the World's Only Superpower|url=https://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=18 November 2024|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609130806/http://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herring|first=George C.|url=https://archive.org/details/fromcolonytosupe00herr|title=From colony to superpower|date=2008|publisher=Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-507822-0}}&lt;/ref&gt; अमेरिकाको यो स्थितिलाई कहिलेकाहीं परमशक्ति (Hyperpower)को रूपमा पनि चिनिन्छ।&lt;ref name=&quot;Nossal2&quot;&gt;{{cite conference |first=Kim Richard|last=Nossal|title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the post–Cold War Era|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|conference=Biennial meeting, South African Political Studies Association, 29 June-2 July 1999|access-date=2007-02-28|archive-date=2012-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807084022/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|url-status=dead}}&lt;!-- subtitle: &quot;Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999 --&gt;&lt;/ref&gt;


=== सम्भावित महाशक्तिहरू===
{{main|सम्भावित महाशक्ति}}
[[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb|
संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग:
{{legend|#75507b|&lt;big&gt;[[ब्राजिल]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#cc0000|&lt;big&gt;[[चीन]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#3465a4|&lt;big&gt;[[युरोपेली सङ्घ]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#80CE0E|&lt;big&gt;[[भारत]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#f57900|&lt;big&gt;[[रुस|रसिया]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#edd400|&lt;big&gt;[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]&lt;/big&gt;}}]]
बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई &quot;सम्भावित महाशक्ति&quot; शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.&lt;/ref&gt; [[युरोपेली सङ्घ]],&lt;ref&gt;Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt; [[भारत]]&lt;ref&gt;Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', &quot;W.W Norton and Company&quot; {{ISBN|978-0-393-33193-6}}&lt;/ref&gt; र [[रुस|रसिया]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}&lt;/ref&gt; २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}&lt;/ref&gt; यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt; केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। &lt;ref name=&quot;BRICS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[अमेरिकी शताब्दी]]
* [[चिनियाँ शताब्दी]]
* [[सोभियत साम्राज्य]]
* [[उदयीमान शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति‎]]
* [[Group of Two]]
* [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony)
* [[Historic recurrence]]
* [[परमशक्ति]]
* [[International relations theory]]
* [[List of modern great powers]]
* [[मध्यम शक्ति]]
* [[मुनरो सिद्धान्त|मनरो डक्ट्रिन]]
* [[नाटो|नेटो]]
* [[सम्भावित महाशक्ति]]
* [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]]
* [[Second Superpower]]
* [[Small power]]
* [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]]
}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]]</text>
      <sha1>nyrx5n3s2b2i8elp6abtq3nuryauiiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358042</id>
      <parentid>1358024</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11763" sha1="17pj1cbj6y36oq0sno5a1awn7ok4r4z" xml:space="preserve">[[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा  भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]]
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन ।

१९४४ मा, [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समयमा, यो शब्द पहिलो पटक [[ब्रिटिश साम्राज्य]], [[सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लागि प्रयोग भएको थियो।&lt;ref name=&quot;The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox.2&quot;&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/superpowers-the-united-states-britain-and-the-soviet-uniontheir-responsibility-for-peace-by-william-t-r-fox-new-york-harcourt-brace-and-company-1944-pp-162-200-the-great-decision-by-james-t-shotwell-new-york-the-macmillan-company-1944-pp-234-300/62275F7F5673D641D4FCAAAC069A5BCA|title=The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox. (New York: Harcourt, Brace and Company. 1944. Pp. 162. $2.00.)|journal=[[American Political Science Review]]|volume=38|issue=5|pages=1013–1015|publisher=cambridge.org|doi=10.2307/1949612|jstor=1949612|access-date=2013-09-02|last1=Hall|first1=H. Duncan|date=October 1944|issn=0003-0554|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; शीतयुद्धको समयमा, ब्रिटिश साम्राज्यको पतन भयो, संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघले विश्व मामिलामा प्रभुत्व कायम भयो। शीतयुद्धको अन्त्य र १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै, संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्ति बन्यो।,&lt;ref name=&quot;Time-May-28-20152&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Bremer|first=Ian|date=28 May 2015|title=These Are the 5 Reasons Why the U.S. Remains the World's Only Superpower|url=https://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=18 November 2024|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609130806/http://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herring|first=George C.|url=https://archive.org/details/fromcolonytosupe00herr|title=From colony to superpower|date=2008|publisher=Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-507822-0}}&lt;/ref&gt; अमेरिकाको यो स्थितिलाई कहिलेकाहीं परमशक्ति (Hyperpower)को रूपमा पनि चिनिन्छ।&lt;ref name=&quot;Nossal2&quot;&gt;{{cite conference |first=Kim Richard|last=Nossal|title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the post–Cold War Era|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|conference=Biennial meeting, South African Political Studies Association, 29 June-2 July 1999|access-date=2007-02-28|archive-date=2012-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807084022/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|url-status=dead}}&lt;!-- subtitle: &quot;Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999 --&gt;&lt;/ref&gt;

=== सम्भावित महाशक्तिहरू===
{{main|सम्भावित महाशक्ति}}
[[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb|
संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग:
{{legend|#75507b|&lt;big&gt;[[ब्राजिल]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#cc0000|&lt;big&gt;[[चीन]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#3465a4|&lt;big&gt;[[युरोपेली सङ्घ]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#80CE0E|&lt;big&gt;[[भारत]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#f57900|&lt;big&gt;[[रुस|रसिया]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#edd400|&lt;big&gt;[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]&lt;/big&gt;}}]]
बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई &quot;सम्भावित महाशक्ति&quot; शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.&lt;/ref&gt; [[युरोपेली सङ्घ]],&lt;ref&gt;Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt; [[भारत]]&lt;ref&gt;Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', &quot;W.W Norton and Company&quot; {{ISBN|978-0-393-33193-6}}&lt;/ref&gt; र [[रुस|रसिया]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}&lt;/ref&gt; २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}&lt;/ref&gt; यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt; केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। &lt;ref name=&quot;BRICS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[अमेरिकी शताब्दी]]
* [[चिनियाँ शताब्दी]]
* [[सोभियत साम्राज्य]]
* [[उदयीमान शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति‎]]
* [[Group of Two]]
* [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony)
* [[Historic recurrence]]
* [[परमशक्ति]]
* [[International relations theory]]
* [[List of modern great powers]]
* [[मध्यम शक्ति]]
* [[मुनरो सिद्धान्त|मनरो डक्ट्रिन]]
* [[नाटो|नेटो]]
* [[सम्भावित महाशक्ति]]
* [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]]
* [[Second Superpower]]
* [[Small power]]
* [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]]
}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]]</text>
      <sha1>17pj1cbj6y36oq0sno5a1awn7ok4r4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358045</id>
      <parentid>1358042</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11807" sha1="ij5lpj67oejjrqes9s5eaga5gl9k4rs" xml:space="preserve">[[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा  भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]]
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन ।

१९४४ मा, [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समयमा, यो शब्द पहिलो पटक [[ब्रिटिश साम्राज्य]], [[सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लागि प्रयोग भएको थियो।&lt;ref name=&quot;The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox.2&quot;&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/superpowers-the-united-states-britain-and-the-soviet-uniontheir-responsibility-for-peace-by-william-t-r-fox-new-york-harcourt-brace-and-company-1944-pp-162-200-the-great-decision-by-james-t-shotwell-new-york-the-macmillan-company-1944-pp-234-300/62275F7F5673D641D4FCAAAC069A5BCA|title=The Super-Powers; The United States, Britain, and the Soviet Union—Their Responsibility for Peace. By William T. R. Fox. (New York: Harcourt, Brace and Company. 1944. Pp. 162. $2.00.)|journal=[[American Political Science Review]]|volume=38|issue=5|pages=1013–1015|publisher=cambridge.org|doi=10.2307/1949612|jstor=1949612|access-date=2013-09-02|last1=Hall|first1=H. Duncan|date=October 1944|issn=0003-0554|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; शीतयुद्धको समयमा, ब्रिटिश साम्राज्यको पतन भयो, संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघले विश्व मामिलामा प्रभुत्व कायम भयो। शीतयुद्धको अन्त्य र १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै, संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्ति बन्यो।,&lt;ref name=&quot;Time-May-28-20152&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Bremer|first=Ian|date=28 May 2015|title=These Are the 5 Reasons Why the U.S. Remains the World's Only Superpower|url=https://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=18 November 2024|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609130806/http://time.com/3899972/us-superpower-status-military/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herring|first=George C.|url=https://archive.org/details/fromcolonytosupe00herr|title=From colony to superpower|date=2008|publisher=Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-507822-0}}&lt;/ref&gt; अमेरिकाको यो स्थितिलाई कहिलेकाहीं परमशक्ति (Hyperpower)को रूपमा पनि चिनिन्छ।&lt;ref name=&quot;Nossal2&quot;&gt;{{cite conference |first=Kim Richard|last=Nossal|title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the post–Cold War Era|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|conference=Biennial meeting, South African Political Studies Association, 29 June-2 July 1999|access-date=2007-02-28|archive-date=2012-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807084022/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|url-status=dead}}&lt;!-- subtitle: &quot;Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999 --&gt;&lt;/ref&gt;

=== सम्भावित महाशक्तिहरू===
{{main|सम्भावित महाशक्ति}}
[[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb|
संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग:
{{legend|#75507b|&lt;big&gt;[[ब्राजिल]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#cc0000|&lt;big&gt;[[चीन]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#3465a4|&lt;big&gt;[[युरोपेली सङ्घ]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#80CE0E|&lt;big&gt;[[भारत]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#f57900|&lt;big&gt;[[रुस|रसिया]]&lt;/big&gt;}}
{{legend|#edd400|&lt;big&gt;[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]&lt;/big&gt;}}]]
बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई &quot;सम्भावित महाशक्ति&quot; शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.&lt;/ref&gt; [[युरोपेली सङ्घ]],&lt;ref&gt;Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt; [[भारत]]&lt;ref&gt;Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', &quot;W.W Norton and Company&quot; {{ISBN|978-0-393-33193-6}}&lt;/ref&gt; र [[रुस|रसिया]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}&lt;/ref&gt; २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}&lt;/ref&gt; यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt; केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। &lt;ref name=&quot;BRICS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt;
==महाशक्तिको पतन==
==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[अमेरिकी शताब्दी]]
* [[चिनियाँ शताब्दी]]
* [[सोभियत साम्राज्य]]
* [[उदयीमान शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]]
* [[ठूला शक्ति‎]]
* [[Group of Two]]
* [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony)
* [[Historic recurrence]]
* [[परमशक्ति]]
* [[International relations theory]]
* [[List of modern great powers]]
* [[मध्यम शक्ति]]
* [[मुनरो सिद्धान्त|मनरो डक्ट्रिन]]
* [[नाटो|नेटो]]
* [[सम्भावित महाशक्ति]]
* [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]]
* [[Second Superpower]]
* [[Small power]]
* [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]]
}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]]</text>
      <sha1>ij5lpj67oejjrqes9s5eaga5gl9k4rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115778</id>
    <revision>
      <id>1358072</id>
      <parentid>938075</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6141" sha1="igxgzgf1xna2whabm5vv1kuccuhn5ib" xml:space="preserve">
मार्क्सवादी दर्शनमा, '''सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व''' यस्तो उत्पादनको रूप हो जहाँ सर्वहारा पार्टीले राजनीतिक शक्ति पाउँदछ। &lt;ref name=&quot;auth&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/10/authority.htm|title=On Authority|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;manif&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/|title=Karl Marx|last=Frederick Engels|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; सर्वहारा वर्गको तानाशाही भनेको [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] अर्थतन्त्र र [[साम्यवाद|कम्युनिष्ट]] अर्थव्यवस्थाको बीचको संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ उत्तरोत्तर क्रान्तिकारी राज्यले उत्पादनका साधनहरू कब्जा गर्छ र शासक सर्वहारा राज्य पार्टीको सीमान्तमा प्रत्यक्ष निर्वाचनको कार्यान्वयन गर्न बाध्य गर्दछ।  श्रमिक काउन्सिलमा प्रतिनिधिहरू निर्वाचित हुन्छन् जसले निजी स्वामित्वबाट सामूहिक स्वामित्व तर्फ उत्पादनका साधनका स्वामित्वलाई [[राष्ट्रियकरण]] गर्दछ। यस चरणमा पार्टीको प्रशासनिक सङ्गठनात्मक संरचना धेरै हदसम्म यसको प्रति-क्रान्तिलाई रोक्न र दिगो कम्युनिष्ट समाजमा संक्रमणको सुलभताका लागि राज्यको शक्तिमा दृढ शासन चलाउनुपर्ने आवश्यकताले निर्धारण गर्दछ। 

''सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व'' शब्दको रचना समाजवादी क्रान्तिकारी [[योसेफ वेइडेमेयर|जोसेफ वाइडेमेयरले]] गरेका थिए; जुन [[कार्ल मार्क्स]] र [[फ्रेडरिक एंगेल्स|फ्रेडरिक एंगेल्सले]] आफ्नो दर्शन र अर्थशास्त्रमा अपनाए। शब्द ''तानाशाही''  ले उत्पादन को साधनहरूमा राज्य को पूर्ण नियन्त्रण दर्शाउँछ। भौतिक उत्पादनको योजनाले जनताको सामाजिक र आर्थिक आवश्यकताहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य र कल्याणकारी सेवाहरूको अधिकार, सार्वजनिक आवासको सेवा पूर्ति गर्दछ। राजधानीलाई दुई महिना नियन्त्रण गरेको  [[पेरिस कम्युन]] (१८७१) दमन हुनु भन्दाअघि , सर्वहारावर्गको तानाशाहीको उदाहरण हो। मार्क्सवादी दर्शनमा ''[[पूँजीपति वर्गको अधिनायकत्व|पूँजीपतिवर्गको अधिनायकत्व]]''  शब्द सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व को विपरित शब्दावली हो।  

== सैद्धान्तिक दृष्टिकोण ==

=== कार्ल मार्क्स ===

=== फ्रेडरिक एंगेल्स ===
[[फ्रेडरिक एंगेल्स]]को [[सर्वहारा क्रान्ति]] र शासनको दर्शनमा बल र हिंसाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सन् १८७७ मा, [[यूजेन डयूहरिंग]] ‌ सँग बहस गर्दा एंगेल्सले शक्ति प्रयोगको विरुद्धमा आफ्नो आरक्षणको उपहास गरे। 

== भ्लादिमीर लेनिन ==
[[२० औँ शताब्दी]]मा [[भ्लादिमिर लेनिन|भ्लादिमिर लेनिन]]ले [[लेनिनवाद|लेनिनवाद]]को विकास गरे - जुन [[रूसी साम्राज्य]] (१७२१-१९१७) को सामाजिक-आर्थिक स्थितिमा [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादको]] अनुकूलन थियो। यो सिद्धान्त पछि केही कम्युनिष्ट राज्यहरूको आधिकारिक विचारधारा बन्न पुग्यो। 

=== सर्वहारा सरकार ===

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:मार्क्सवाद]]
[[Category:प्रजातन्त्र]]
[[Category:अधिनायकवाद]]
[[Category:Ideology of the Communist Party of the Soviet Union]]
[[श्रेणी:मार्क्सवाद शब्दावली]]</text>
      <sha1>igxgzgf1xna2whabm5vv1kuccuhn5ib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रूसको झण्डा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117085</id>
    <revision>
      <id>1358070</id>
      <parentid>1238891</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5590" sha1="oq504lgd9cpf2i0j4bimmsfgd2feegz" xml:space="preserve">{{Infobox flag
| Name = [[रुस|रूसी महासङ्घ]] &lt;!--(Российская Федерация)--&gt;
| Article =
| Type of flag =
| Image = Flag of Russia.svg
| Nickname = Триколор 
| Morenicks =
| Use = 110110
| Symbol ={{FIAV|normal}}
| Proportion = २:३
| Adoption = {{plainlist|
*१७००&lt;br/&gt;{{Small|(''[[de facto]]'' for vessels)}}
*१८८३&lt;br/&gt;{{Small|(''[[de facto]]'' for land use)}}
*२२ अगस्ट १९९१&lt;br/&gt;{{Small|(as flag of the [[RSFSR]])}}
*११ डिसेम्बर १९९३&lt;br/&gt;{{Small|(हालको संस्करण)}}}}
| Design = तेर्सो [[तिरङ्गा|तीन रंगे]]; सेतो, निलो र रातो 
| Designer = [[पिटर महान]]
}}

रूसको [[राष्ट्रिय झन्डा|राष्ट्रिय झन्डा]] एक [[तिरङ्गा|तिरंगा]] झन्डा हो जसमा तीन समान चौडाइको तेर्सो पट्टि छ। सबै भन्दा माथि सेतो, बीचमा निलो र सबैभन्दा तल रातो पट्टी रहेको छ।

झन्डाको को पहिलो प्रयोग रूसी व्यापारिक जहाजहरूक लागि गरिएको थियो र १६९६ मा रूसी जारशाहीको झन्डाको आधिकारिक बन्यो।

[[अक्टोबर क्रान्ति|बोल्सेभिक क्रान्ति]] पश्चात् रूसी सोभियत गणराज्यको निर्माण भएपछि, रूसी तीनरङ्गे झन्डा प्रयोग अन्त्य गरियो। यसको प्रयोग रूसी गृहयुद्ध को दौरान श्वेत आन्दोलन र रूसी राज्यहरूले गरे। सोभियत सङ्घ को निर्माण भएपछि यसले सुनौलो [[हँसिया हथौडा|हसियाँ हथौडा]] भएको रातो झन्डा प्रयोगमा ल्यायो।

== इतिहास ==
{{gallery|चित्र:Проекты флагов.jpg|&lt;center&gt;[[पिटर महान]]ले बनाएको झन्डाको स्केच, १६९९ &lt;/center&gt;|चित्र:National flags of Russia.jpg|&lt;center&gt;१८९६ भन्दा अघि र पछिको&lt;br&gt;रूसको राष्ट्रिय झन्डा &lt;/center&gt;|चित्र:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|&lt;center&gt;Magazine cover of &lt;br&gt;[[White émigré|white émigré]], 1932&lt;/center&gt;|चित्र:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|&lt;center&gt;[[बोरिस येल्तसिन]] १९९१ को कु प्रयासको दौरान झन्डा फहराउदै,&lt;/center&gt;|align=center|height=180}}

== प्रतीक ==
रूसी झन्डा को रङको अर्थ सम्बन्धी विभिन्न व्याख्या छन्। सेतो रङले कुलीनता र स्पष्टताको प्रतीक, निलो रङले निष्ठा, ईमानदारी, निर्दोषता र नैतिकताको लागि, र रातो रङले साहस, उदारता र प्रेम प्रतिनिधित्व गर्छ।&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=97&amp;Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра]&lt;/ref&gt;

==झलक ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=&quot;8&quot; heights=&quot;180&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
चित्र:Standart of the President RF.png|[[रुसको राष्ट्रपति|रूसी महासङ्घको राष्ट्रपति]]को आधिकारिक मानक
चित्र:Vladimir Putin and Mauricio Macri, 26 july 2018 (3).jpg|[[भ्लादिमिर पुटिन|पुटिन]]को पछाडी रहेको रूसी तिरंगा
चित्र:Flag at Russian Consulate-General in Edinburgh.jpg|इडनबर्ग को रूसी कन्सुलेटमा रहेको रूसी झन्डा 
चित्र:Flag on Russian ambassador's car.jpg|रूसी राजदुतको कारमा रहेको रूसी झन्डा 
चित्र:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg|अप्रिल २, १९९६ मा हस्ताक्षर गरिएको रुस र बेलारुसको सन्धिको सम्झनामा जारी गरिएको हुलाक टिकट 
चित्र:2019 Moscow Victory Day Parade 13.jpg|२०१९ को विजय दिवसको परेडको क्रममा  रूसी झन्डा र विजय झन्डा 
&lt;/gallery&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:राष्ट्रिय झन्डाहरू]]</text>
      <sha1>oq504lgd9cpf2i0j4bimmsfgd2feegz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अन्तरिक्ष दौड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121854</id>
    <revision>
      <id>1358083</id>
      <parentid>1357487</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T08:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8786" sha1="gastmihmzm9u219v43sw9imfz9ls1hr" xml:space="preserve">&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
चित्र:Sputnik asm.jpg|alt=Replica of Sputnik 1|[[स्पुतनिक-१]] को प्रतिकृति
चित्र:Gagarin in Sweden.jpg|अनरिक्षमा पुग्ने पहिलो मानव [[युरी गागरिन|युरी गगारिन]], १९६१
चित्र:Neil Armstrong pose.jpg|चन्द्रमामा हिड्ने पहिलो मानव, [[निल आर्मस्ट्रङ]], १९७९
&lt;/gallery&gt;'''अन्तरिक्ष दौड''' [[बीसौँ शताब्दी|२० औं शताब्दी]]मा दुई [[शीतयुद्ध]] विरोधी [[महाशक्ति]]हरू, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को बीचमा उत्कृष्ट स्पेसफ्लाइट क्षमता हासिल गर्नको लागी प्रतिस्पर्धा थियो। [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]पछि दुई राष्ट्रहरूको बीचको ब्यालिस्टिक मिसाइलमा आधारित आणविक हतियार दौडको क्रममा अन्तरिक्ष दौडको उत्पत्ति भएको थियो। स्पेसफ्लाइट उपलब्धिले प्रदर्शन गरेको प्राविधिक लाभ राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि आवश्यकको रूपमा देखिएको थियो, र यो त्यस समयको प्रतीकवाद र विचारधाराको अंशको रुपमा बिकास भयो। '''अन्तरिक्ष दौड'''ले [[उपग्रह|कृत्रिम उपग्रह]], [[चन्द्रमा]], [[शुक्रग्रह|शुक्र]] र [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा रोबोट अन्तरिक्ष अनुसन्धान यान को बिकास  र प्रक्षेपण, र मानवलाई [[पृथ्वीको तल्लो कक्ष]] र अन्त्यमा चन्द्रमासम्म पुर्यायो । &lt;ref&gt;[https://www.history.com/topics/cold-war/space-race history.com, Space Race]&lt;/ref&gt;

अन्तर्राष्ट्रिय जियोफाजिकल इयरमा अमेरिकाले कृत्रिम उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने आफ्नो योजना घोषणा गरेपछीको प्रतिकृयामा चार दिनपछी १९५५ अगस्ट २ मा सोभियत संघले निकट भविष्यमा उनीहरूले उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने घोषणा गरेपछी अन्तरिक्षा दौडको प्रतिस्पर्धा सुरु भयो । सोभियत संघले सन् १९५७ मा अक्टोबर ४ मा पहिलो सफल कृत्रिम उपग्रह  [[स्पुतनिक-१|स्पुतनिक १]] प्रक्षेपणको सफलता हासिल गर्‍यो । १९६१ अप्रिल १२ मा सोभियत संघले अन्तरिक्षमा पहिलो मानव [[युरी गागरिन|युरी गागारिन]]को उडान गरायो ।  सोभियत संघले प्रारम्भिक केही बर्षहरूमा पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो परिभ्रमण लिफ्ट क्षमता, घण्टाको सट्टामा दिनमा मापन गरिने उडान अवधिहरू, पहिलो बहु-व्यक्ति क्रूड् स्पेसलाइट,र पहिलो स्पेसवाक सहितको उल्लेखनीय प्रारम्भिक नेतृत्व प्रदर्शन गर्‍यो।  । &lt;ref name=&quot;Siddiqi 2003a, p. 460&quot;&gt;Siddiqi (2003a), p. 460&lt;/ref&gt;

जब अमेरिकी राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी]]ले &quot;चन्द्रमामा मानिसलाई पुर्याउने र उसलाई पृथ्वीमा सुरक्षित फर्काउने&quot; लक्ष्य राखेर कदम उठाए, तबा सोभियत संघ आफ्नो प्रारम्भिक नेतृत्वमा पछी पर्न थाल्यो।  केनेडीको चन्द्रमामा मान्छे पुर्याउने लक्ष्य १९६९ जुलाई मा अपोलो ११ को उडान बाट हासिल भयो ।  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1969-059A|title=Apollo 11 Command and Service Module (CSM)|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|accessdate=November 20, 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210000804/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1969-059A |date=February 10, 2021 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1969-059C|title=Apollo 11 Lunar Module / EASEP|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|accessdate=November 20, 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803160625/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1969-059C |date=August 3, 2019 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;orbit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo11.cfm|title=Apollo 11 Mission Summary|website=Smithsonian Air and Space Museum}}&lt;/ref&gt; यसलाई सोभियत संघको यस अघिका सबै उपलब्ध भन्दा ठूलो उपलब्धी मानिन्छ ।   सोभियत संघले दुई चालक चन्द्र कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो , तर अमेरिकाको अगाडि मानिसलाई चन्द्रमामा लैजान सक्ने प्रक्षेपण सवारीको विकास गर्न असफल भयो र अन्तमा पृथ्वीको कक्षीय अन्तरिक्ष स्टेशनहरूमा केन्द्रित गर्न चन्द्रमा अभियान  रद्द गरियो, जबकि अमेरिकाले अरु पाँचवटा अपोलो चालक दललाई चन्द्रमामा अवतरण गर्यो। । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/lunar_sites.html|title=Apollo Landing Site Coordinates|last=Williams|first=David R.|date=December 11, 2003|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|publisher=NASA|accessdate=September 7, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225003326/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/lunar/lunar_sites.html |date=December 25, 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[सोभियत संघको विघटन|सोभियत संघको पतन]]सँगै अन्ततः अमेरिका र नवगठित रूसी संघ १९९३ मा शटल-मिर र [[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन|अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन]] कार्यक्रमहरूमा सहमति जनाएर अन्तरिक्षमा पनि शीतयुद्धको प्रतिस्पर्धा अन्त्य गरे।
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
{{कमन्सश्रेणी|History of spaceflight}}

[[श्रेणी:रिचार्ड निक्सनको राष्ट्रपतिकाल]]
[[श्रेणी:जोन एफ. केनेडीको राष्ट्रपतिकाल]]
[[श्रेणी:शीतयुद्ध]]</text>
      <sha1>gastmihmzm9u219v43sw9imfz9ls1hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कम्बोडिया-भियतनाम युद्ध</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124548</id>
    <revision>
      <id>1358057</id>
      <parentid>1318925</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17818" sha1="qcmnx4u6j48d7mbm01j2g1xg51o98w1" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict = कम्बोडिया–भियतनाम युद्ध
| partof = [[तृतीय हिन्दचीन युद्ध]], [[शीतयुद्ध]] र [[चीन-सोभियत विभाजन]]
| image = [[चित्र:Tuol Sleng Genocide Museum (11958020455).jpg|border|300px]]
| caption = सन् १९८० को शताब्दीमा भियतनाम समर्थित पिआरकेद्वारा खोलिएको टुओल स्ल्याङ नरसंहार सङ्ग्रहालय
| date = ३० अप्रिल १९७७ – २३ अक्टोबर १९९९
| place = [[कम्बोडिया]], [[भियतनाम|दक्षिणी भियतनाम]] तथा पूर्व [[थाइल्यान्ड]]
| result = भियतनाम सेनाको विजयी
भियतनाम/ कम्पुचिया जनगणतन्त्रको विजय 
* खमेर रुज सत्ताबाट अपदस्त र प्रजातान्त्रिक कम्पुचियाको पतन 
* कम्बोडिया नरसंहारको अन्त्य 
* कम्पुचिया जन गणतन्त्रको स्थापना 
* [[चीन-भियतनाम युद्ध]] भियतनाममाथि चिनको आक्रमण 
* सन् १९८९ सम्म भियतनामको कब्जा 
| combatant1 = {{झन्डा|भियतनाम}} &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1979}} कम्प्युचिया राष्ट्रिय मुक्तिका लागि संयुक्त मोर्चा
| combatant2 = {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[गणतन्त्र कम्पुचिया]]
| combatant1a = '''आक्रमण:''' &lt;br&gt; {{flagicon|Vietnam|size=22px}} [[भियतनाम]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1979}} [[गणतन्त्र कम्पुचिया]] &lt;br&gt; '''समर्थनकारी देश:''' &lt;br&gt; {{flagicon|Soviet Union}} [[सोभियत सङ्घ]]
| combatant2a = '''आक्रमण पछि:''' &lt;br&gt; 
{{Flagdeco|Cambodia|1975}} लोकतान्त्रिक कम्पुचियाको गठबन्धन सरकार
* {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[खमेर रुज]]
* {{flagdeco|Cambodia|1970}} खमेर जनमुक्ति मोर्चा
* {{flagdeco|Cambodia}} [[मस्यौदा:फुन्किन्पेक|फुन्किन्पेक]]
{{झन्डा|थाइल्यान्ड}} &lt;br&gt; '''समर्थनकारी देश:''' &lt;br&gt; {{झन्डा|चीन}} &lt;br&gt; {{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}}
| commander1 = {{flagdeco|Vietnam}} [[लि दाक आन]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1979}} [[हेङ सामरिन]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1979}} [[हुन सेन]]
| commander2 = {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[पल पट]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[थ्यु सम्फान]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1970}} [[सोन सान]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1970}} [[दियेन देल]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia}} [[नरोदम सिहानुक]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Thailand}} [[प्रेम तिनसुलानन्दा]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Thailand}} [[चातिचाई चुनाभान]]
| strength1 = {{flagdeco|Vietnam}} १,५०,०००–२,००,००० सैनिक &lt;ref group=note&gt;প্রথমে ভিয়েতনামের আক্রমণকারী বাহিনীর সৈন্যসংখ্যা ছিল ১,৫০,০০০। ১৯৮২ সালে ভিয়েতনাম কম্বোডিয়া থেকে সৈন্য প্রত্যাহার আরম্ভ করার আগে কম্বোডিয়ায় ভিয়েতনামি সৈন্যসংখ্যা ২,০০,০০০-এ পৌঁছায়। Thayer, p. 10&lt;/ref&gt;
| strength2= '''सन् १९७९''': ७३,००० सैनिक&lt;ref name=&quot;Morris, p. 103&quot;&gt;Morris, p. 103&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 
'''सन् १९८९''': ३०,००० सैनिक&lt;ref group=note&gt;১৯৮৯ সালে কোয়ালিশন গভার্নমেন্ট অফ ডেমোক্রেটিক কম্পুচিয়ার তিনটি দলের মধ্যে খেমার রুজের সর্ববৃহৎ সৈন্যবাহিনী ছিল। কেপিএনএলএফ-এর ১০,০০০-এর কম সৈন্য ছিল, এবং এফইউএনসিআইএনপিইসি-এর সৈন্য সংখ্যা ছিল ২,০০০-এর কম।&lt;/ref&gt;
|casualties1= '''सन् १९७९–१९८९''': &lt;br&gt; १५,०००&lt;ref name=&quot;Thayer10&quot;/&gt;–२५,३०० सैनिकको मृत्यु&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;SIPRI Yearbook: Stockholm International Peace Research Institute&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ३०,००० सैनिक घाइते&lt;ref name=&quot;Thayer10&quot;&gt;ভিয়েতনামি সূত্রগুলো সাধারণত বিতর্কিত তথ্য প্রদান করে, কিন্তু ভিয়েতনামি জেনারেল ত্রান কং মানের হিসাব অনুযায়ী, ''১০ বছর দীর্ঘ কম্বোডিয়া অভিযানে কমপক্ষে ১৫,০০০ সৈন্য নিহত এবং আরো ৩০,০০০ আহত হয়''। এই হিসাবটিতে ১৯৭৫ থেকে ১৯৭৮ সালের মধ্যে হতাহত ভিয়েতনামি সৈন্যদের উল্লেখ নেই। Thayer, 10&lt;/ref&gt;
| casualties2 = '''१९७९''': १५,००० सैनिकको मृत्यु&lt;ref name=&quot;Khoo, p. 127&quot;&gt;Khoo, p. 127&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; '''कुल''': ५०,०००+ मृत्यु&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;SIPRI Yearbook: Stockholm International Peace Research Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rummel|first= Rudolph J.| title= China's Bloody Century : Genocide and Mass Murder Since 1900 (1991); Lethal Politics : Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917 (1990); Democide : Nazi Genocide and Mass Murder (1992); Death By Government (1994)|url= http://www2.hawaii.edu/~rummel/welcome.html}}&lt;/ref&gt;
| casualties3 = १,००,०००+ गैरसन्य सर्वसाधारणहरूको मृत्यु (सङ्कटकालमा मारिएका बाहेक)&lt;ref&gt;Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991&lt;/ref&gt;
| campaignbox =
}}


'''कम्बोडिया-भियतनाम युद्ध''' ({{lang-km|សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម}}, {{lang-vi|Chiến tranh Campuchia–Việt Nam}}),खमेर रुजद्वारा नियन्त्रित प्रजातान्त्रिक कम्पुचिया र [[भियतनाम|समाजवादी गणतन्त्र भियतनाम]] बीचको एक युद्ध थियो। यस युद्धलाई भियतनाममा '''दक्षिण पश्चिम सीमामा प्रत्याक्रमण''' ({{lang-vi|Chiến dịch Phản công Biên giới Tây-Nam}}), र कम्बोडियाली राष्ट्रवादी (खमेर राष्ट्रवादी)द्वारा '''कम्बोडिया माथि भियतनामी आक्रमण''' ({{lang-km|ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកកម្ពុជា}}) भनेर व्याख्या गरिन्छ। कम्बोडियाको कम्पुचिया क्रान्तिकारी सेनाले भियतनामको दक्षिण पश्चिम सीमामा &quot;बा चुक&quot; नरसंहार गरेपछि यो युद्ध सुरु भएको थियो जसमा ३,००० भन्दा धेरै भियतनामी आम-जनताको हत्या भएको थियो&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.warhistoryonline.com/instant-articles/7-facts-didnt-know-cambodian-vietnamese-war.html |website=War History Online |title=A Terrible Conflict – The Cambodian-Vietnamese War |date=4 November 2016 |access-date=12 March 2020}}&lt;/ref&gt; सन् १९७८ को डिसेम्बर २५ मा भियतनामले कम्पुचियामा आक्रमण गर्दै पूर्ण रूपमा देश कब्जा गरि कम्पुचिया कम्युनिस्ट पार्टीलाई सत्ताबाट अपदस्त गरेको थियो।

सन् १९७९ मा चीनले भियतमानको यसै आक्रमण र अधिकारलाई बहाना बनाएर भियतनाममाथि आक्रमण गरेको थियो जसलाई चीन-भियतनाम युद्ध पनि भनिन्छ।

[[भियतनाम युद्ध]]को समयमा, भियतनामी र कम्बोडियाका कम्युनिस्टले आआफ्नो देशमा रहेका अमेरिकी समर्थित सरकार विरुद्ध लड्न गठबन्धन बनाएका थिए। भियतनाममी कामरेडहरूसँग आपसी सहयोगको बाबजुद, खमेर रुजको नेतृत्वमा भियतनामी कम्युनिस्टहरू भियतनामको प्रभुत्व हुने हिन्दचिनियाँ महासङ्घ बनाउने योजना गरिरहेको डर थियो। भियतनामीहरूले उनीहरूमाथि प्रभुत्व जमाउने कुनै पनि प्रयास सफल हुन नदिन, खमेर रुज नेतृत्वले भियतनामी-प्रशिक्षित कर्मचारीहरूलाई तिनीहरूको आफ्नै श्रेणीमा हटाउन थाल्यो। त्यसपछि, मे १९७५ मा , नवगठित प्रजातान्त्रिक कम्पुचियाले भियतनामी टापु &quot;फु क्वोक&quot;मा हमला गरेर भियतनाममा आक्रमण सुरु गर्यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YY0DwAAQBAJ&amp;q=Ph%C3%BA+Qu%E1%BB%91c+1975+attack&amp;pg=PA315|title=The Macabresque: Human Violation and Hate in Genocide, Mass Atrocity and Enemy-making|isbn=9780190677886|last1=Weisband|first1=Edward|year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=isuDDwAAQBAJ&amp;q=Ph%C3%BA+Qu%E1%BB%91c+1975+attack&amp;pg=PA284|title=Sustainable Development Goals in Southeast Asia and ASEAN: National and Regional Approaches|date=14 January 2019|isbn=9789004391949}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/483295/kien-giang-soldiers-recount-a-decade-in-cambodia.html|title = Kiên Giang soldiers recount a decade in Cambodia}}&lt;/ref&gt;

लडाइँको बावजुद,  पुनर्एकीकृत भियतनाम र कम्पुचियाका नेताहरूले १९७६ मा बलियो सम्बन्ध स्थापित  गर्न धेरै सार्वजनिक कूटनीतिक आदानप्रदान गरे। यद्यपि, पर्दा पछाडि, कम्पुचियन (कम्बोडियाली) नेताहरूले भियतनामी विस्तारवादको रूपमा बुझेकाले उनीहरूको डर कायम नै थियो। त्यसैले, ३० अप्रिल १९७७ मा, तिनीहरूले भियतनाममा अर्को ठुलो सैन्य आक्रमण गरे। कम्पुचियन आक्रमणबाट स्तब्ध भएको भियतनामले १९७७ को अन्त्यमा कम्पुचेन सरकारलाई वार्ता गर्न बाध्य पार्ने प्रयासमा प्रत्याक्रमण सुरु गर्यो। भियतनामी सेनाको राजनीतिक उद्देश्यहरू हासिल नभएपनि, जनवरी १९७८ मा भियतनामी सेना फिर्ता भए। खमेर रुज गम्भीर रूपमा वार्ता गर्न इच्छुक थिएन।

==भियतनामी सुधार तथा फिर्ती==
==त्यसपछि ==
===पेरिस शान्ति सम्झौता ===
१९८५ जनवरी १४ मा, हुन सेन कम्पुचिया जनगणतन्त्रको प्रधानमन्त्री नियुक्त भए र प्रजातान्त्रिक कम्पुचियाको गठबन्धन सरकारसँग शान्ति वार्ता सुरु गरे। १९८७ डिसेम्बर २-४ को बीचमा, हुन सेनले कम्पिचियाको भविष्यबारे फ्रान्समा सिंहानुकसँग भेटे। १९८८ जनवरी २०-२१ मा थप छलफल भयो, र हुन सेनले सिंहानुकलाई तत्काल कम्पुचिया फर्कने सर्तमा कम्पुचिया सरकारमा सहभागी हुन प्रस्ताव राखे।&lt;ref name=&quot;Corfield (a), p. 104&quot;&gt;Corfield (a), p. 104&lt;/ref&gt; यद्यपि, नोम पेन्हमा उनलाई स्वागत गर्ने तयारी भएपनि सिंहानुकले यो प्रस्ताव स्वीकर गरेनन्।&lt;ref name=&quot;Corfield (a), p. 104&quot; /&gt;

त्यो सफलताको बाबजुद, हुन सेनको कम्पुचियन सरकार लोन नोल सरकारका दुई मन्त्री चेङ हेङ र इन ताम सँग सम्पर्क गर्न सफल भयो कम्पुचिया फिर्ता ल्यायो।&lt;ref name=&quot;Corfield (a), p. 104&quot; /&gt; कम्पुचियामा शान्ती स्थापना गर्ने पहिलो प्रमुख कदममा, प्रजातान्त्रिक कम्पुचिया र जन गणतन्त्र कम्पिचियाका प्रतिनिधिहरू बीच जाकर्तामा १९८८ जुलाई २५ मा अनौपचारिक बैठक भयो। त्यो बैठकमा, सिंहानुकले तीन चरणको योजना प्रस्ताव गरे। यसमा [[युद्धविराम]] आह्वान, भियतनामी सेनाको फिर्तीको निरिक्षण गर्न संयुक्त राष्ट्रसङ्घ शान्ति सेना,र सबै कम्पुचियन सेनालाई एउटै सेनामा समायोजन गर्नु थियो।&lt;ref name=&quot;Haas, p. 131&quot;&gt;Haas, p. 131&lt;/ref&gt;

भियतनामी विद्देश मंत्री Nguyen Co Thach urged ले संलग्न सबै पक्षलाई  कम्पुचियाको समस्यालाई आन्तरिक वा बाह्य फरक गर्न आह्वान गरे। शान्ति पुनर्स्थापनाको प्रक्रिया सुरु गर्न, भियतनामी प्रतिनिधिले दुई चरणको योजना प्रस्ताव गर्यो, यसको सुरुवात कम्पुचिया पक्षहरूसंग आन्तरिक वार्ताबाट सुरु भयो, र पछि सबै देश लाई गोलमेच वार्तामा संलग्न गरियो। The Vietnamese proposal won out at the meeting, but no agreements were reached.&lt;ref name=&quot;Haas, p. 131&quot; /&gt;

===वातावरणीय प्रभाव===
===राजनैतिक परिणाम===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{Cold War}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}


[[श्रेणी:भियतनाम सम्मिलित युद्धहरू]]</text>
      <sha1>qcmnx4u6j48d7mbm01j2g1xg51o98w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शरदचन्द्र शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124679</id>
    <revision>
      <id>1358018</id>
      <parentid>1350302</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6081" sha1="svtty3i75invvbcxlkmze0xkzoy3xxh" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix = 
|name             = शरदचन्द्र शाह
|native_name = 
|image            = 
|office           =अध्यक्ष, नेपाल ओलम्पिक कमिटी 
|deputy           = 
|term_start       = सन् १९७७
|term_end         = १९८८&lt;ref&gt;[https://www.nocnepal.org.np/presidents-of-nepal-olympic-committee PRESIDENTS OF NEPAL OLYMPIC COMMITTEE]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|predecessor      = [[खड्गविक्रम शाह]]
|Work             = 
|successor        =[[इन्दुबहादुर शाही]]
|office2 = [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल]]का सदस्य-सचिव 
|term_start2 = वि.सं. २०३३
|term_end2 = वि.सं. २०४५
|predecessor2 =[[खड्गविक्रम शाह]]
|work2
|successor2 = [[इन्दुबहादुर शाही]]
|birth_name       = 
|birth_date       =बि.स. २०१२
|birth_place      = 
|death_date       =२०६९ 
|spouse           = 
|children         = 
|party            =
|alma_mater       = 
|religion         = 
|website          = 
}}
'''शरदचन्द्र शाह''' [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल]]का चौँथो सदस्यसचिव तथा नेपाल ओलम्पिक कमिटीको तेस्रो अध्यक्ष थिए। उनले वि.सं. २०३४ देखि वि.सं. २०४५ सम्म राष्ट्रिय खेलकुद परिषदको सदस्य सचिव पदमा रहि काम गरेका थिए। २०४५ सालमा दशरथ रंगशालामा घटेको [[२०४४ को दशरथ रङ्गशाला दुर्घटना|फुटबल फुटबल दुर्घटना]] भयो। कम्तीमा ९३ जना दर्शकको ज्यान जाने त्यो घटनापछि उनले पदबाट राजीनामा दिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/10/1204268|title=शरदचन्द्र शाह : जसले राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिता सुरु गरे|date=२०७९ असोज २८|website=अन्लाईन खबर|accessdate=२०७९ असोज २८}}&lt;/ref&gt;

राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को सदस्यसचिव हुँदा शाहले बृहत राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको सुरुवात गरे। अन्तर नगर खेलकुदको आयोजना अनि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा [[दक्षिण एसियाली खेलकुद]] प्रतियोगिता ‘साग’ शाहको नै परिकल्पना थियो।

शरदचन्द्रले देशभरि निर्माण गरेको खेल पूर्वाधार प्रसंशनीय छन्। शाहको ११ वर्षे कार्यकालमा तत्कालीन ७५ वटै जिल्लामा कबर्ड हल र तत्कालीन पाँच विकास क्षेत्रमा रंगशाला निर्माण गर्नु ठूलो उपलब्धि थियो। उनको समयमा बनेका भौतिक पूर्वाधार र मैदान नै खेलाडीहरूले अहिले उपयोग गरिरहेका छन्।

२०६० बैशाख १८ मा शाहलाई प्रधानमन्त्रीको सल्लाहकार नियुक्त गरिएको थियो।

२०६२ मा शाह [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]]का विशेष दूतको रुपमा भारत गएका थिए।&lt;ref&gt;[https://reliefweb.int/report/nepal/india-will-resolve-nepal-standoff-few-days-says-nepali-diplomat India will resolve Nepal standoff in a few days, says Nepali diplomat]&lt;/ref&gt;

== जीवन ==
शरदचन्द्र शाहको जन्म बि.स. २०१२ मा  सल्यानी राजपरिवारमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ekantipur.com/sports/2022/03/23/164800378813478511.html|title=स्पोर्ट्स अवार्डमा इतिहास सम्झने प्रयास|last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|date=चैत्र ९, २०७८|access-date=2022-03-23|agency=कान्तिपुर}}&lt;/ref&gt;

==सम्मान ==
==मृत्यु ==
शरदचन्द्र शाहको मृत्यु २०६९ असार ५ मा सिंगापुरमा भएको थियो।&lt;ref&gt;[https://www.olympedia.org/athletes/1201757 Sharad Chandra Shah Biographical information]&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाहिरी लिङ्कहरू==
*[http://nsc.gov.np/page/show/8/ राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.nocnepal.org.np/presidents-of-nepal-olympic-committee PRESIDENTS OF NEPAL OLYMPIC COMMITTEE]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[श्रेणी:नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्यसचिवहरू]]</text>
      <sha1>svtty3i75invvbcxlkmze0xkzoy3xxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बालेन शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124706</id>
    <revision>
      <id>1358040</id>
      <parentid>1357006</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T15:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33728-35</username>
        <id>79146</id>
      </contributor>
      <origin>1358040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42888" sha1="82984rv0ylnn6gh2uzgzuf5we1o726y" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|२०८२ देखि नेपालको प्रधानमन्त्री}} 
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = &lt;!-- [[WP:NCIN]] अनुसार यहाँ कुनै पनि शैली/शीर्षक नथप्नुहोस् --&gt;
| honorific_suffix    = &lt;!-- [[WP:NCIN]] अनुसार यहाँ कुनै पनि शैली/शीर्षक नथप्नुहोस् --&gt;
| name                = बालेन शाह
| native_name         = 
| image               = Rt. Honourable Prime Minister Balendra Shah.jpg
| alt                 = चश्मा, कालो सुट ज्याकेट, कालो शर्ट र ढाका टोपी लगाएका शाहको तस्विर।
| caption             = शाहको आधिकारिक तस्वीर, २०८२
| office              = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालको प्रधानमन्त्री]]
| term_start          = १३ चैत २०८२
| term_end            = 
| president           = [[रामचन्द्र पौडेल]]
| predecessor         = [[सुशीला कार्की]] (अन्तरिम)
{{Collapsed infobox section begin|थप मन्त्रालयहरू}}
| 1blankname1         = मन्त्रालय र विभागहरू
| 1namedata1          = * [[प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय (नेपाल)|प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्]] 
* [[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]]
* [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]]
* विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन
* [[राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग]]
| term_start1         = 
| term_end1           = १३ चैत २०८२
| predecessor1        = सुशीला कार्की 
{{Collapsed infobox section end}}
| office2             = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]]
| term_start2         = १२ चैत २०८२
| term_end2           = 
| predecessor2        = [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]
| constituency2       = [[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]]
| office3             = [[काठमाडौँको नगर प्रमुख]]
| term_start3         = २०७९ जेठ १६
| term_end3           = २०८२ माघ ४
| deputy3             = सुनिता डङ्गोल
| predecessor3        = [[विद्यासुन्दर शाक्य]]
| successor3          = [[सुनिता डङ्गोल]] (कार्यवाहक)
| birth_name          = बालेन्द्र शाह
| birth_date          = {{birth date and age|1990|04|27|df=y}}
| birth_place         = [[काठमाडौँ]], नेपाल
| party               = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]
| alma_mater          = हिमालयन ह्वाइटहाउस इन्टरनेसनल कलेज ([[इन्जिनियरिङमा स्नातक|बिई]])&lt;br&gt;निट्टे मीनाक्षी इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, कर्नाटक (भारत) ([[इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर|एमटेक]])
| profession          = {{hlist|राजनीतिज्ञ|र्‍र्‍यापर|स्ट्रक्चरल इन्जिनियर}}
| spouse              = {{marriage|सविना काफ्ले|2018}}
| children            = १
| parents             = {{ubl|रामनारायण शाह|ध्रुवदेवी शाह}}
| signature           = Signature of Balen Shah.svg
}}

'''बालेन्द्र शाह''' (जन्म: २०४७ वैशाख १४) जसलाई '''बालेन''' भनेर चिनिन्छन्, एक नेपाली राजनीतिज्ञ, स्ट्रक्चरल इन्जिनियर र र्‍यापर हुन्। उनी वि.सं २०८२ चैत १३ का दिनदेखि नेपालको ४३औँ [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]को रूपमा कार्यरत छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first=सेतोपाटी संवाददाता:|title=बालेन शाह प्रधानमन्त्री नियुक्त |url=https://www.setopati.com/politics/385188/ |access-date=2026-03-27 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; उनी [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को विजयपछि [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] बनेका थिए। उनी नेपालको पहिलो [[मधेशी]] मूलका प्रधानमन्त्री हुन्। उनले यसअघि २०७९ देखि २०८२ सम्म [[काठमाडौँको नगर प्रमुख|काठमाडौँ महानगरपालिकाको १५औँ नगर प्रमुख]]का रूपमा सेवा गरेका थिए, जुन पद सम्हाल्ने उनी पहिलो [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र उम्मेदवार]] थिए।

[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९]]मा शाह काठमाडौँको नगर प्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। आफ्नो कार्यकालमा उनले फोहोर व्यवस्थापन र ट्राफिक व्यवस्थापनमा विभिन्न पहलहरू सुरु गरेका थिए। अनधिकृत संरचनाहरू भत्काउने, सुकुम्बासी बस्ती व्यवस्थापन र फुटपाथ व्यवसायीहरू विरुद्धको कारबाहीका कारण उनको प्रशासनले आलोचना र विवादको पनि सामना गर्नु परेको थियो। मेयरको रूपमा आफ्नो कार्यकालमा शाहले [[विशाल नेपाल]]को अवधारणालाई पनि प्रवद्र्धन गरेका थिए। शाह [[नेपालमा जेनजी आन्दोलन|जेनजी आन्दोलन]]को समयमा एक प्रमुख राजनीतिक व्यक्तित्वका रूपमा उदाएका थिए। २०८२ माघमा उनले काठमाडौँको मेयर पदबाट राजीनामा दिँदै [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]मा प्रवेश गरी प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२ पार्टीको प्रधानमन्त्री उम्मेदवारका रूपमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/articles/cp37x5nny2no|title=बालेन र हर्कले दिए चुनावमा उठ्न राजीनामा, कानुनमा के छ?
|last=|first=|language=नेपाली|date=२०८२ फागुन २३|website=[[बीबीसी नेपाली]]|accessdate=२०८२ चैत १२}}&lt;/ref&gt; उनले [[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]] मा पूर्वप्रधानमन्त्री [[केपी शर्मा ओली]]लाई भारी मतले पराजित गर्दै आफ्नो पार्टीलाई ऐतिहासिक बहुमत दिलाउन सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1886502/balen-elected-in-jhapa-5-by-a-margin-of-about-50000-votes|title=झापा-५ मा ओलीसँग करिब ५० हजार मतान्तरले बालेन निर्वाचित
|last=|first=|language=नेपाली|date=२०८२ फागुन २३|website=अनलाइन खबर|accessdate=२०८२ चैत १२}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक जीवन ==
बालेन शाहको जन्म [[विक्रम सम्वत्|वि.सं.]] २०४७ वैशाख १४ गते नरदेवी, [[काठमाडौँ]]मा [[मधेशी]] परिवारमा भएको थियो र उनको [[नामकरण संस्कार|न्वारन]]को नाम बालेन्द्र शाह हो। उनी सुदी जातिका हुन्।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|title=काठमाडौँका ‘लेन’मा बालेन|last=बेलवासे|first=अस्मिता|date=१२ जेठ २०७९|website=नागरीक|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526131230/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archivedate=१२ जेठ २०७९|dead-url=|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; उनी [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] चिकित्सक डा. रामनारायण शाह र उनकी दोस्रो पत्नी ध्रुवदेवी शाहका कान्छा छोरा हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/news/13998|title=‘वालेन जितेर एक पटक गाउँ आऊ’|last=दास|first=महेशकुमार|date=११ जेठ २०७९|website=[[गोरखापत्र]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525162723/https://gorkhapatraonline.com/news/13998|archivedate=११ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/272342|title=काठमाडौँले पर्खिरहेको मेयर बालेन शाह|last=श्रेष्ठ|first=सुदीप|date=११ जेठ २०७९|website=सेतोपाटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526161837/https://www.setopati.com/politics/272342|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526161837/https://www.setopati.com/politics/272342 |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt; बालेनको पुख्र्यौली घर [[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] जिल्लाको [[एकडारा गाउँपालिका]]मा पर्दछ भने&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मामाघर [[धनुषा जिल्ला]]को जमुनिवास– ४ मा पर्दछ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; शाहका हजुरबुवा मुनिलाल शाह एक जमिन्दार थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; उनको परिवार अहिले [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|त्रिभुवन विमानस्थल]] नजिकै रहेको तीनकुनेको गैरीगाउँमा बस्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lokkalam.com/news/13051|title=काठमाडौँका मेयर उम्मेदवारले कहाँबाट गर्दैछन् मतदान ?|date=२९ वैशाख २०७९|website=लोक कलम|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526113524/https://lokkalam.com/news/13051|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt;

उनले ह्वाइट हाउस इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीबाट [[सिभिल इन्जिनियरिङ]]मा स्नातक र भारतको [[कर्नाटक]]मा स्थित विश्वेश्वरय्या प्राविधिक विश्वविद्यालयबाट स्ट्रक्चरल इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर गरेका छन्। उनी आफ्नो पेशाको क्रममा देशका ६५ वटा जिल्ला भ्रमण गरेको एक कार्यक्रममा बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२ सालको महाभूकम्प]]पछि उनले उद्धार र राहतको काममा सक्रिय भएर समाजसेवीको रूपमा नक्सा बनाउने कार्य गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; उनले सबिना काफ्लेसँग विवाह गरेका छन्। शाहकी श्रीमती पेसाले जनस्वास्थ्यकर्मी छिन्।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==साङ्गीतिक जीवन==
सानैदेखि बालेनको रुचि सङ्गीत र कवितामा थियो।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/269228|title=कालो चस्माभित्र लुकेका बालेन शाह|last=सत्याल|first=मनोज|date=१६ वैशाख २०७९|website=सेतोपाटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526120434/https://www.setopati.com/politics/269228 |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो पहिलो गीत &quot;सडक बालक&quot; वि.सं. २०६९ मा गाएका थिए र याे गीत उनले कक्षा ९ मा हुँदा लेखेका थिए।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ekagaj.com/article/society/97791/|title=स्थापित दलका उम्मेदवारमाथि एक्लै भारी बनेका बालेन शाह|last=बजगाईं|first=सुरेन्द्र|date=१९ बैशाख २०७९|website=इकागज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220502135526/https://ekagaj.com/article/society/97791/|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526185851/https://ekagaj.com/article/society/97791/ |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nepallive.com/story/268882|title=र्‍यापर बालेन काठमाडौँ मेयरको उम्मेदवार बन्ने घोषणा, कलाकारहरूको समर्थन|website=नेपाल लाइभ|publisher=१३ पुस २०७८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526134938/https://nepallive.com/story/268882|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; 

== काठमाडौँको नगर प्रमुख ==
र्‍याप र इन्जिनियरिङसँगै उनले नेपालको राजनीतिमा पनि रुचि राखेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; विवेकशील र [[साझा पार्टी]] छुट्टिएको बेला उनी विवेकशील पार्टीसम्म पुगेर काठमाडौँको नगर प्रमुखको उम्मेदवारको रूपमा विवेकशीलबाट उठ्न चाहेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; शाह सुरुमा [[विवेकशील नेपाली दल|विवेकशील पार्टी]]प्रति आकर्षित थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; उनी त्यतिबेला गायकका रूपमा मात्र चिनिन्थे र विवेकशील पार्टीले उनलाई पार्टीमा आउन आग्रह गरेको थियो तर शाहले विवेकशीलको सदस्यता लिएनन्।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; उनले स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा चुनाव लड्ने तयारीमा लागेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-61566558|title=बालेनः स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र शाह कसरी काठमाण्डू महानगरमा निर्वाचित भए, अब उनका चुनौती कस्ता|date=१३ जेठ, २०७९|website=बीबीसी नेपाली|accessdate=१३ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; 

शाहले [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]मा मतदान गरेनन् र उनले वि.सं. २०७४ वैशाख ३१ गते आफ्नो [[फेसबुक]]मा &quot;मैले आज भोट गरिनँ। म उम्मेदवार थिइनँ। मैले सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरेँ, म स्ट्रक्चरल इन्जिनियरिङको मास्टर्सको आधा बाटोमा छुँ। मलाई देश बनाउन आउँछ। म अर्को पटक भोट गर्छु, र आफैँलाई भोट दिन्छु। म मेरो देशको विकास गर्छु। मलाई अरू कसैको भर लाग्दैन्&quot;। भनी लेखेका थिए&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; उनले वि.सं. २०७९ वैशाखमा भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९]]मा [[काठमाडौँ महानगरपालिका निर्वाचन, २०७९|काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयरको पदमा चुनाव लड्ने]] घोषणा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/multimedia/261977|title=र्‍यापर बालेन शाह किन उठ्दैछन् काठमाडौँका मेयर? (भिडिओ)|last=राई|first=विवेक|date=२८ माघ २०७८|website=सेतोपाटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526123219/https://www.setopati.com/multimedia/261977|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; शाहले आफु ९०,८३५ मत ल्याएर चुनाव जित्ने दावी गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]]को नगरप्रमुख पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवारीले उनलाई थप चर्चामा ल्याएको थियो।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/news/2022/05/26/165352625609192175.html|title=परम्परागत राजनीतिमाथि बालेन–विद्रोह|last=दाहाल|first=मणि|date=१२ जेठ २०७९|website=कान्तिपुर|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; वैशाख ११ गते शाहले आधिकारिक रूपमा उम्मेदवारी दर्ता गरेका थिए  र उनको विपक्षमा एमालेबाट [[केशव स्थापित]] र काङ्ग्रेसबाट सिर्जना सिंहले उम्मेदवारी दिएका थिए।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/04/24/165078538093562386.html|title=काठमाडौँ महानगरको मेयरमा बालेन शाहद्वारा उम्मेदवारी दर्ता|date=११ वैशाख २०७९|website=कान्तिपुर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526131339/https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/04/24/165078538093562386.html|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; उनलाई वैशाख १७ मा [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]]ले लौरो चुनाव चिह्न दिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/04/1118516|title=बालेन शाह र अटेरीलाई लौरो चुनाव चिह्न|date=२०७९ वैशाख १७|website=अनलाइनखबर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526115336/https://www.onlinekhabar.com/2022/04/1118516|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; वैशाख ३० गते सेतोपाटीले प्रकाशित गरेको मत सर्वेक्षणको अनुसार बालेनलाई नगरप्रमुख पदमा ४२% जनताले मतदान दिएको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/election/localelection/270502/|title=सेतोपाटी प्रक्षेपण: बालेन शाह चुनिने छन् काठमाडौँका मेयर|date=३० वैशाख २०७९|website=सेतोपाटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526130123/https://www.setopati.com/election/localelection/270502/|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  

वि.सं. २०७९ जेठ ११ गते उनको जित निश्चित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/25/165345808613167802.html|title=काठमाडौँको मेयरमा वालेन्द्र साहको जित सुनिश्चित|date=११ जेठ २०७९|website=कान्तिपुर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526190113/https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/25/165345808613167802.html|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०७९ जेठ १२ गते बालेन [[काठमाडौँको नगर प्रमुख|काठमाडौँको नगरप्रमुख]]को कार्यालयमा निर्वाचित भए भने उपप्रमुखमा [[सुनिता डङ्गोल|सुनिता डङ्गोल]] निर्वाचित भएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/272420|title=काठमाडौँको मेयर बने बालेन शाह, उपमेयर सुनिता डङ्गोल|date=१२ जेठ २०७९|website=सेतोपाटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526172752/https://www.setopati.com/politics/272420|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526172752/https://www.setopati.com/politics/272420 |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/26/165356175313176522.html|title=वालेन्द्र बने काठमाडौँ महानगरको मेयर|date=१२ जेठ २०७९|website=कान्तिपुर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526181552/https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/26/165356175313176522.html|archivedate=१२ जेठ २०७९|accessdate=१२ जेठ २०७९}}&lt;/ref&gt;

== चुनावी इतिहास ==
=== २०७९ काठमाडौँ महानगरपालिका निर्वाचन ===
{{मुख्य|काठमाडौँ महानगरपालिका निर्वाचन, २०७९}}

बालेन शाहले २०७७ देखि नै आफ्नो उम्मेदवारीको योजना बनाइरहेका थिए र २०७८ पुस २ मा उनले आफ्नो [[फेसबुक]] पेजमार्फत मेयरको स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा चुनाव लड्ने घोषणा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; उनको अभियान मुख्यतया [[फोहोर व्यवस्थापन]], [[ट्राफिक नियन्त्रण]], [[सार्वजनिक सेवा]] प्रवाह, [[भ्रष्टाचार विरोधी]] अभियान र सहरको [[सांस्कृतिक सम्पदा]] संरक्षणमा केन्द्रित थियो।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=26 May 2022 |title='Balen' canes parties with the walking stick |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022 |website=[[The Kathmandu Post]] |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Balen, come to your home village after win' |url=https://risingnepaldaily.com/news/11721 |access-date=2026-03-19 |website=GorakhaPatra}}&lt;/ref&gt;

शाह २०७९ जेठ १२ मा कुल खसेको मतको ३८.६% मत प्राप्त गरी निर्वाचित भएका थिए। उनले [[नेपाली काङ्ग्रेस]]की उम्मेदवार सिर्जना श्रेष्ठ र पूर्व मेयर तथा [[नेकपा (एमाले)]]का उम्मेदवार [[केशव स्थापित]]लाई २३,००० भन्दा बढी मतको अन्तरले पराजित गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=26 May 2022 |title='लौरो' बोकेर बालेन बने काठमाण्डू महानगर प्रमुख, को हुन् उनको विजयका सारथि |url=https://www.bbc.com/nepali/news-61566558 |website=बीबीसी नेपाली |language=ne}}&lt;/ref&gt;

शाहले २०७९ जेठ १६ मा मेयरको रूपमा पद तथा गोपनीयताको शपथ लिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 May 2022 |title=KMC Mayor Balen Shah takes oath of office and secrecy |url=https://english.khabarhub.com/2022/30/254867/ |website=Khabarhub |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Election box begin|title=नगर प्रमुखको निर्वाचन परिणाम}}
{{Election box winning candidate with party link||party=स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|candidate=बालेन्द्र शाह|votes=61767|percentage=३८.६%|change=''नयाँ''}}
{{Election box candidate with party link|party=नेपाली काङ्ग्रेस|candidate=सिर्जना सिंह|votes=३८,३४१|percentage=२४.०%|change=+१.१%|}}
{{Election box candidate with party link|party=नेकपा (एमाले)|candidate=केशव स्थापित |votes=३८,११७|percentage=२३.८%|change=-९.१%}}
{{Election box candidate with party link|party=स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|candidate=सुमन सायमी |votes=१३,७७०|percentage=८.६%|change=''नयाँ''|}}
{{Election box candidate with party link|party=राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|candidate=मदनदास श्रेष्ठ|votes=५,७७०|percentage=३.६%|change=''नयाँ''|}}
{{Election box candidate||party=अन्य|candidate=|votes=२,१४१|percentage=१.३%|change=}}
{{Election box total valid||votes=१५९,९०६|percentage=|change=}}
{{Election box rejected||votes=३१,२८०|percentage=|change=}}
{{Election box turnout||votes=१९१,१८६|percentage=६३.६८%|change=-९.०४%}}
{{Election box registered electors||reg. electors=३००,३४२|ref=&lt;ref name=&quot;voter&quot;&gt;{{cite web |title=प्रेस विज्ञप्ति |url=https://election.gov.np/admin/public//storage/Local%20Election/Press%20Release/Press%20Release.pdf |website=Election Commission, Nepal|language=ne |access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt;|change=+१०.७%}}
{{Election box end}}

=== २०८२ झापा–५ संसदीय निर्वाचन ===
काठमाडौँको मेयरको रूपमा आफ्नो कार्यकाल पूरा नगरी, शाहले माघ २०८२ मा मेयर पदबाट राजीनामा दिँदै [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] (रास्वपा) मा प्रवेश गरेका थिए। उनी [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] लागि पार्टीको प्रधानमन्त्री उम्मेदवार बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=RSP's Balen Shah receives victory certificate |url=https://english.khabarhub.com/2026/07/538254/ |website=Khabarhub}}&lt;/ref&gt; शाहले [[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा निर्वाचन क्षेत्र नं. ५]] बाट उम्मेदवारी दिए, जहाँ उनले चार पटकका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा [[नेकपा (एमाले)]]का अध्यक्ष [[केपी शर्मा ओली]]लाई चुनौती दिएका थिए। ओलीले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] बाहेक त्यस क्षेत्रबाट हरेक निर्वाचन जित्दै आएका थिए।

शाह २०८२ फागुन २३ मा झापा–५ बाट [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्यमा आधिकारिक रूपमा निर्वाचित भएका थिए। [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]]ले सार्वजनिक गरेको अन्तिम नतिजा अनुसार शाहले ६८,३४८ मत प्राप्त गरेका थिए जुन नेपालको संसदीय निर्वाचनको इतिहासमा कुनै पनि उम्मेदवारले प्राप्त गरेको अहिलेसम्मकै उच्च मत हो। उनले ओलीले [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] मा सोही क्षेत्रमा कायम गरेको ५७,१३९ मतको रेकर्ड तोडेका थिए।&lt;ref name=&quot;khabarhub2026&quot;&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=RSP's Balen Shah receives victory certificate after landslide win in Jhapa-5 |url=https://english.khabarhub.com/2026/07/538254/ |access-date=7 March 2026 |website=Khabarhub}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khoj2026&quot;&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Balen Shah Wins Jhapa-5 with Record 68,348 Votes, Defeats Former PM KP Sharma Oli |url=https://khojsamachar.com/balen-shah-jhapa-5-record-votes-defeats-kp-sharma-oli/ |access-date=7 March 2026 |website=Khoj Samachar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Beech |first=Hannah |last2=Ghimire |first2=Binod |last3=Pradhan |first3=Sajal |date=2026-03-10 |title=Who Is Balendra Shah, the Rapper Set to Be Nepal’s Next Prime Minister? |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/asia/balendra-shah-nepal-prime-minister.html |access-date=2026-03-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; ओलीले १८,७३४ मत प्राप्त गरेका थिए जस अनुसार शाह ४९,६१४ मतान्तरले विजयी भएका थिए।


{{Election box begin|title=संसदीय निर्वाचन परिणाम}}
{{Election box winning candidate with party link||party=राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|candidate=बालेन्द्र शाह|votes=68,348|percentage=६६.७९%|change=+५४.२७%}}
{{Election box candidate with party link|party=नेकपा (एमाले)|candidate=[[केपी शर्मा ओली]]|votes=१८,७३४|percentage=१८.३१%|change=-३७.३%}}
{{Election box candidate with party link|party=श्रम संस्कृति पार्टी|candidate=समिर तामाङ|votes=९,२३३|percentage=९.०२%|change=''नयाँ''}}
{{Election box candidate with party link|party=नेपाली काङ्ग्रेस|candidate=मन्धरा चिमरिया|votes=१,८२१|percentage=१.७८%|change=-२३.५१%}}
{{Election box candidate||party=अन्य|candidate=|votes=४,२०२|percentage=४.१०%|change=-२.३६%}}
{{Election box total valid||votes=१२०,३३८|percentage=|change=}}
{{Election box rejected||votes=४,२३०|percentage=|change=}}
{{Election box turnout||votes=१०६,५६८|percentage=६३.६८%|change=}}
{{Election box registered electors||reg. electors=१६३,३७९|ref=|change=}}
{{Election box end}}

== व्यक्तिगत जीवन ==
शाहले जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ सविना काफ्लेसँग विवाह गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:269228&quot; /&gt; उनी आफ्नी पत्नी र छोरीका साथ काठमाडौँको तीनकुने, गैरीगाउँमा बस्छन्।&lt;ref name=&quot;:269228&quot;&gt;{{Cite web |last=सत्याल |first=मनोज |date=29 April 2022 |title=कालो चस्माभित्र लुकेका बालेन शाह |url=https://www.setopati.com/politics/269228/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228/ |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228/ |date=26 May 2022 }}&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा पहिचान ==
सन् २०२३ मा प्रतिष्ठित ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिकाले शाहलाई आफ्नो विश्वका १०० प्रभावशाली उदीयमान व्यक्तिहरूको सूचीमा समावेश गरेपछि उनले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चर्चा प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=TIME100 Next 2023: Balendra Shah |url=https://time.com/collection/time100-next-2023/6311766/balendra-shah/ |publisher=Time |date=2023-09-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; एक स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा उनको विजयलाई राजनीतिक विश्लेषकहरूले नेपालका स्थापित राजनीतिक दलहरूको वर्चस्वका लागि एक ठूलो चुनौती र &quot;बालेन प्रभाव&quot;को रूपमा व्याख्या गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Balen Shah's victory and what it means for Nepal's politics |url=https://kathmandupost.com/politics/2022/05/20/balen-shah-s-victory-and-what-it-means-for-nepal-s-politics |publisher=The Kathmandu Post |date=2022-05-20}}&lt;/ref&gt;

== गीतहरू ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |गीत
! scope=&quot;col&quot; |टिप्पणीहरू
! scope=&quot;col&quot; |वर्ष
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |सन्दर्भ
|-
!'''जय महाकाली''' 
|
|सन् २०२६
|&lt;ref&gt;{{Citation |last=Balen |title=BALEN - JAY MAHAKAALI (Swapnil, Chronic Beatz, Foeseal) |date=2026-03-26 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Yse0H0mXEuQ |access-date=2026-03-27}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;सबै लाई हतार छ&quot;
|
|सन् २०२१
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;स्टे ट्रु&quot;
|
|सन् २०२१
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;बलिदान&quot;
|
|सन् २०२०
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;लोकल ठिटो&quot;
|
|सन् २०२०
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;सावेज&quot;
|
|सन् २०२०
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;आस्तिक&quot;
|
|सन् २०२०
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;गोर्खाली तोप&quot;
|
|सन् २०१९
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;मार्फाको मदिरा&quot;
|
|सन् २०१९
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;मन यो उड्यो&quot;
|
|सन् २०१६
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;नेपाल हासेको&quot;
|
|सन् २०१५
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;आम नेपाली बुवा&quot;
|
|सन् २०१३
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;तथ्य&quot;
|
|सन् २०१३
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;सडक बालक&quot;
|पहिलो गीत
|सन् २०१२
|
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{wikiquote}} 
{{Commons category}}
* {{IMDb name|nm14014835}}
{{s-start}}
{{s-par|np-lwr}}
|-
{{s-bef|before=[[केपी शर्मा ओली]]}}
{{s-ttl|title=[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]] का लागि प्रतिनिधि सभा सदस्य|years=वि.सं २०८२–वर्तमान}}
{{s-inc}}
|-
{{s-off}}
|-
{{s-bef|before=[[सुशीला कार्की]]&lt;br /&gt;{{small|अन्तरिम}}}}
{{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको प्रधानमन्त्री]]|years=वि.सं २०८२–वर्तमान}}
{{s-inc}}
|-
{{s-bef
| before = [[विद्यासुन्दर शाक्य]]
}}
{{s-ttl
| title = [[काठमाडौँको नगर प्रमुख|काठमाडौँ महानगरपालिकाको प्रमुख]]
| years = २०२२–२०२६
}}
{{s-aft
| after = [[सुनिता डङ्गोल]]&lt;br /&gt;{{small|कार्यवाहक}}}}
{{s-end}}

{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}
{{वर्तमान सार्क नेताहरू}}

[[श्रेणी:नेपाली र्‍यापरहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९९० मा जन्म]]
[[श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँ महानगरपालिकाका नगरप्रमुखहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका स्वतन्त्र राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>82984rv0ylnn6gh2uzgzuf5we1o726y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उत्तर भियतनाम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133851</id>
    <revision>
      <id>1358058</id>
      <parentid>1271773</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* यो पनि हेर्नुहोस् */</comment>
      <origin>1358058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1770" sha1="6zphptv25u5311x5mvgnshy3lwgwehi" xml:space="preserve">
'''प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र भियतनाम''' (सामान्यतया '''उत्तर भियतनाम''' भनेर चिनिन्छ) [[दक्षिणपूर्व एसिया]]को एउटा देश थियो। १९४५ देखि १९७६ सम्म अस्तित्वमा रहेको [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसिया]]को एउटा देश थियो, यसले १९५४ मा पूर्ण रूपमा सार्वभौमिकता मान्यता प्राप्त गर्‍यो। कम्युनिस्ट पूर्वी ब्लकको सदस्य रहेको यो देशले फ्रान्सेली-समर्थित भियतनाम राज्य र पछि पश्चिमा-समर्थित गणतन्त्र भियतनाम (दक्षिण भियतनाम) को विरोध गर्‍यो। उत्तर भियतनामले १९७५ मा साइगोनमा आक्रमण गर्‍यो र अर्को वर्ष उत्तर र [[दक्षिण भियतनाम]]को एकीकरण भए पछि हालको [[भियतनाम|समाजवादी गणतन्त्र]] [[भियतनाम]] बन्यो। 

==यो पनि हेर्नुहोस्==

* [[दक्षिण भियतनाम]]
* [[भियतनाम]]
* [[भियतनाम युद्ध]]
[[श्रेणी:भूतपूर्व देश]]</text>
      <sha1>6zphptv25u5311x5mvgnshy3lwgwehi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डग फाइट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135833</id>
    <revision>
      <id>1358059</id>
      <parentid>1250637</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* भियतनाम युद्ध */</comment>
      <origin>1358059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9197" sha1="mxwfcitec67lqta9o2c0nk4lim18261" xml:space="preserve">[[चित्र:An_Incident_on_the_Western_Front_Art.IWMART2660.jpg|अङ्गुठाकार|[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा पश्चिमी मोर्चामा एउटा घटना, पाँच विमानहरू समावेश भएको डग फाइटको दृश्य।]]
'''डग फाइट''' लडाकू विमानहरू बीच नजिकको दायरामा हुने हवाई लडाइ हो । एयर-टु-एयर कम्ब्याटको लागि आधुनिक शब्दावली भनेको एयर कम्ब्याट म्यान्युभरिङ (ACM) हो, जसले एक वा बढी विपक्षीहरूलाई आक्रमण गर्न व्यक्तिगत आधारभूत लडाकु युद्धाभ्यास (BFM) को प्रयोग गर्न आवश्यक रणनीतिक अवस्थाहरूलाई जनाउँछ। यो हवाई युद्ध भन्दा फरक छ, जुन योजना र विभिन्न मिसनहरू कार्यान्वयनमा संलग्न रणनीतिसँग सम्बन्धित छ। &lt;ref&gt;Robert Shaw, ''Fighter Combat: Tactics and Maneuvering'', pp. xi, xii&lt;/ref&gt;

[[हवाईजहाज|हवाईजहाजको]] आविष्कारको केही समयपछी , १९१३ मा [[मेक्सिकन क्रान्ति|मेक्सिकन क्रान्तिको]] समयमा पहिलो पटक डग फाइट भएको थियो। त्यसपछि यो  हरेक प्रमुख युद्धमा एक हिस्सा  थियो, यद्यपि लगातार घट्दो आवृत्तिको साथ, 1990 को शुरुमा [[शीतयुद्ध|शीत युद्धको]] अन्त्य सम्म। त्यसबेलादेखि, लामो दूरीका हतियारहरू जस्तै भिजुअल-रेन्ज मिसाइलहरूले [[डग]] फाइट लाई धेरै हदसम्म अप्रचलित बनाएको छ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Storm Over Iraq: Air Power and the Gulf War}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=December 11, 2018 |title=The F-22 and F-35 Will Be Obsolete: What Will a Sixth-Generation Fighter Look Like? |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216163724/https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |archive-date=December 16, 2018 |access-date=December 16, 2018 |website=[[The National Interest]]}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

=== मेक्सिकन क्रान्ति ===

=== प्रथम विश्वयुद्ध ===
[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा डग फाइट लडाई व्यापक भयो। नयाँ हवाइजहाजले युद्धको दोस्रो महिनामा [[पेरिस|पेरिसमा]] लुकेको जर्मन पत्ता लगाएर आफ्नो योग्यता प्रमाणित गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;Public Broadcasting Service PBS&quot;&gt;{{Cite web |title=NOVA – Transcripts – Who Killed the Red Baron? |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227000105/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |archive-date=2019-02-27 |access-date=2017-08-26 |website=pbs.org}}&lt;/ref&gt;

=== दोस्रो विश्वयुद्ध ===
[[चित्र:Spitfire_and_He_111_during_Battle_of_Britain_1940.jpg|अङ्गुठाकार| बेलायतको युद्धको क्रममा लुफ्टवाफे हेन्केल हे १११ लाई पछ्याउँदै रोयल एयर फोर्स सुपरमरिन स्पिटफायर]]
युरोपेली थिएटरमा डग फाइटको लडाई धेरै प्रख्यात थियो। फ्रान्सेली वायुसेना पहिलो विश्वयुद्धको समयमा एक प्रमुख बल थियो, यो अपर्याप्त र खराब संगठित थियो, र चाँडै जर्मन आक्रमणमा पर्यो। जर्मन र बेलायतीहरू बीचको पहिलो लडाइँ सुरु भएपछि, जर्मनको विमान-रोधी तोपखानाको शक्ति सजिलैसँग स्पष्ट भयो। जनरल वोल्फ्राम भोन रिचथोफेनले नोट गरे कि यी बन्दुकहरू समान रूपमा विनाशकारी थिए जब जमीन फायर गरिन्छ। एडोल्फ मलानले हवाई लडाई नियमहरूको सूची कम्पाइल गरे जुन रोयल एयर फोर्सका  पाइलटहरूलाई व्यापक रूपमा सिकाइएको थियो। Bf 109 र स्पिटफायर युरोपेली थिएटरमा प्रयोग हुने सबैभन्दा सामान्य लडाकुहरू थिए। &lt;ref&gt;Stephen Budiansky, ''Air Power'' – Viking Penguin Books 2004, pp. 219–235&lt;/ref&gt;

=== कोरियाली युद्ध ===

=== भियतनाम युद्ध ===
भियतनाम युद्ध &quot;पहिलो 'आधुनिक' हवाई युद्ध थियो&quot; &lt;ref&gt;Michel p. 2&lt;/ref&gt; जसमा हवाई लडाईको क्रममा हावाबाट हावामा मार हान्ने [[क्षेप्यास्त्र]]हरू प्राथमिक हतियार थिए, र [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] बीचको हवाई र जमिन रक्षा प्रविधिहरू बीचको एक मात्र टकराव थियो।  &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot;&gt;Michel pp. 2, 3&lt;/ref&gt; यदि अमेरिकी वायु शक्तिले [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनामको]] आकाशमा सोभियत सिद्धान्त र उपकरणहरू विरुद्ध सफलतापूर्वक युद्ध सञ्चालन गर्न सकेको भए, त्यसले [[युरोप|युरोपमा]] ठूलो युद्ध भएको बेला [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] विरुद्ध सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्ने आशा गर्न सकिन्थ्यो । &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot; /&gt; [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनाम]]को आकाशमा, अमेरिकी विमानले &quot;हवाई युद्धको इतिहासमा सबैभन्दा शक्तिशाली र सबैभन्दा ठूलो रक्षा गरिएको लक्ष्य&quot; मा आक्रमण गर्थ्यो। &lt;ref&gt;McCarthy pp. 22, 145&lt;/ref&gt;

=== अरब-इजरायली द्वन्द्व ===

=== १९६५ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===
[[चित्र:PAF_Sabre_being_shot_down_in_combat_by_an_IAF_Gnat_in_September_1965.jpg|अङ्गुठाकार| सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानी वायुसेनाको एफ-८६ सेबरलाई भारतीय वायुसेना फोल्यान्ड ग्याटले लडाईमा खसाल्यो]]

=== १९७१ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===

=== फकल्याण्ड युद्ध ===

=== इरान-इराक युद्ध र हेलिकप्टर डगफाइट ===

=== फारसी खाडी युद्ध ===

=== बाल्कन द्वन्द्व ===

=== २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण ===
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:युद्ध]]</text>
      <sha1>mxwfcitec67lqta9o2c0nk4lim18261</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358060</id>
      <parentid>1358059</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9203" sha1="nists8zuirvushd6c16dobtsqxepoa8" xml:space="preserve">[[चित्र:An_Incident_on_the_Western_Front_Art.IWMART2660.jpg|अङ्गुठाकार|[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा पश्चिमी मोर्चामा एउटा घटना, पाँच विमानहरू समावेश भएको डग फाइटको दृश्य।]]
'''डग फाइट''' लडाकू विमानहरू बीच नजिकको दायरामा हुने हवाई लडाइ हो । एयर-टु-एयर कम्ब्याटको लागि आधुनिक शब्दावली भनेको एयर कम्ब्याट म्यान्युभरिङ (ACM) हो, जसले एक वा बढी विपक्षीहरूलाई आक्रमण गर्न व्यक्तिगत आधारभूत लडाकु युद्धाभ्यास (BFM) को प्रयोग गर्न आवश्यक रणनीतिक अवस्थाहरूलाई जनाउँछ। यो हवाई युद्ध भन्दा फरक छ, जुन योजना र विभिन्न मिसनहरू कार्यान्वयनमा संलग्न रणनीतिसँग सम्बन्धित छ। &lt;ref&gt;Robert Shaw, ''Fighter Combat: Tactics and Maneuvering'', pp. xi, xii&lt;/ref&gt;

[[हवाईजहाज|हवाईजहाजको]] आविष्कारको केही समयपछी, १९१३ मा [[मेक्सिकन क्रान्ति|मेक्सिकन क्रान्तिको]] समयमा पहिलो पटक डग फाइट भएको थियो। त्यसपछि यो हरेक प्रमुख युद्धमा एक हिस्सा  थियो, यद्यपि लगातार घट्दो आवृत्तिको साथ, १९९० को शुरुमा [[शीतयुद्ध|शीत युद्धको]] अन्त्य सम्म। त्यसबेलादेखि, लामो दूरीका हतियारहरू जस्तै भिजुअल-रेन्ज मिसाइलहरूले [[डग]] फाइट लाई धेरै हदसम्म अप्रचलित बनाएको छ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Storm Over Iraq: Air Power and the Gulf War}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=December 11, 2018 |title=The F-22 and F-35 Will Be Obsolete: What Will a Sixth-Generation Fighter Look Like? |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216163724/https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |archive-date=December 16, 2018 |access-date=December 16, 2018 |website=[[The National Interest]]}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

=== मेक्सिकन क्रान्ति ===

=== प्रथम विश्वयुद्ध ===
[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा डग फाइट लडाई व्यापक भयो। नयाँ हवाइजहाजले युद्धको दोस्रो महिनामा [[पेरिस|पेरिसमा]] लुकेको जर्मन पत्ता लगाएर आफ्नो योग्यता प्रमाणित गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;Public Broadcasting Service PBS&quot;&gt;{{Cite web |title=NOVA – Transcripts – Who Killed the Red Baron? |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227000105/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |archive-date=2019-02-27 |access-date=2017-08-26 |website=pbs.org}}&lt;/ref&gt;

=== दोस्रो विश्वयुद्ध ===
[[चित्र:Spitfire_and_He_111_during_Battle_of_Britain_1940.jpg|अङ्गुठाकार| बेलायतको युद्धको क्रममा लुफ्टवाफे हेन्केल हे १११ लाई पछ्याउँदै रोयल एयर फोर्स सुपरमरिन स्पिटफायर]]
युरोपेली थिएटरमा डग फाइटको लडाई धेरै प्रख्यात थियो। फ्रान्सेली वायुसेना पहिलो विश्वयुद्धको समयमा एक प्रमुख बल थियो, यो अपर्याप्त र खराब संगठित थियो, र चाँडै जर्मन आक्रमणमा पर्यो। जर्मन र बेलायतीहरू बीचको पहिलो लडाइँ सुरु भएपछि, जर्मनको विमान-रोधी तोपखानाको शक्ति सजिलैसँग स्पष्ट भयो। जनरल वोल्फ्राम भोन रिचथोफेनले नोट गरे कि यी बन्दुकहरू समान रूपमा विनाशकारी थिए जब जमीन फायर गरिन्छ। एडोल्फ मलानले हवाई लडाई नियमहरूको सूची कम्पाइल गरे जुन रोयल एयर फोर्सका  पाइलटहरूलाई व्यापक रूपमा सिकाइएको थियो। Bf 109 र स्पिटफायर युरोपेली थिएटरमा प्रयोग हुने सबैभन्दा सामान्य लडाकुहरू थिए। &lt;ref&gt;Stephen Budiansky, ''Air Power'' – Viking Penguin Books 2004, pp. 219–235&lt;/ref&gt;

=== कोरियाली युद्ध ===

=== भियतनाम युद्ध ===
भियतनाम युद्ध &quot;पहिलो 'आधुनिक' हवाई युद्ध थियो&quot; &lt;ref&gt;Michel p. 2&lt;/ref&gt; जसमा हवाई लडाईको क्रममा हावाबाट हावामा मार हान्ने [[क्षेप्यास्त्र]]हरू प्राथमिक हतियार थिए, र [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] बीचको हवाई र जमिन रक्षा प्रविधिहरू बीचको एक मात्र टकराव थियो।  &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot;&gt;Michel pp. 2, 3&lt;/ref&gt; यदि अमेरिकी वायु शक्तिले [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनामको]] आकाशमा सोभियत सिद्धान्त र उपकरणहरू विरुद्ध सफलतापूर्वक युद्ध सञ्चालन गर्न सकेको भए, त्यसले [[युरोप|युरोपमा]] ठूलो युद्ध भएको बेला [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] विरुद्ध सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्ने आशा गर्न सकिन्थ्यो । &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot; /&gt; [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनाम]]को आकाशमा, अमेरिकी विमानले &quot;हवाई युद्धको इतिहासमा सबैभन्दा शक्तिशाली र सबैभन्दा ठूलो रक्षा गरिएको लक्ष्य&quot; मा आक्रमण गर्थ्यो। &lt;ref&gt;McCarthy pp. 22, 145&lt;/ref&gt;

=== अरब-इजरायली द्वन्द्व ===

=== १९६५ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===
[[चित्र:PAF_Sabre_being_shot_down_in_combat_by_an_IAF_Gnat_in_September_1965.jpg|अङ्गुठाकार| सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानी वायुसेनाको एफ-८६ सेबरलाई भारतीय वायुसेना फोल्यान्ड ग्याटले लडाईमा खसाल्यो]]

=== १९७१ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===

=== फकल्याण्ड युद्ध ===

=== इरान-इराक युद्ध र हेलिकप्टर डगफाइट ===

=== फारसी खाडी युद्ध ===

=== बाल्कन द्वन्द्व ===

=== २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण ===
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:युद्ध]]</text>
      <sha1>nists8zuirvushd6c16dobtsqxepoa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358061</id>
      <parentid>1358060</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9370" sha1="jgpiwnn3fhnoppkmcnuxqer0u0arzmm" xml:space="preserve">[[चित्र:An_Incident_on_the_Western_Front_Art.IWMART2660.jpg|अङ्गुठाकार|[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा पश्चिमी मोर्चामा एउटा घटना, पाँच विमानहरू समावेश भएको डग फाइटको दृश्य।]]
'''डग फाइट''' लडाकू विमानहरू बीच नजिकको दायरामा हुने हवाई लडाइ हो । एयर-टु-एयर कम्ब्याटको लागि आधुनिक शब्दावली भनेको एयर कम्ब्याट म्यान्युभरिङ (ACM) हो, जसले एक वा बढी विपक्षीहरूलाई आक्रमण गर्न व्यक्तिगत आधारभूत लडाकु युद्धाभ्यास (BFM) को प्रयोग गर्न आवश्यक रणनीतिक अवस्थाहरूलाई जनाउँछ। यो हवाई युद्ध भन्दा फरक छ, जुन योजना र विभिन्न मिसनहरू कार्यान्वयनमा संलग्न रणनीतिसँग सम्बन्धित छ। &lt;ref&gt;Robert Shaw, ''Fighter Combat: Tactics and Maneuvering'', pp. xi, xii&lt;/ref&gt;

[[हवाईजहाज|हवाईजहाजको]] आविष्कारको केही समयपछी, १९१३ मा [[मेक्सिकन क्रान्ति|मेक्सिकन क्रान्तिको]] समयमा पहिलो पटक डग फाइट भएको थियो। त्यसपछिका प्रत्येक ठूला युद्धहरूमा डगफाइट एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा रह्यो, यद्यपि यसको दोहोरिने क्रम बिस्तारै घट्दै गयो र सन् १९९० को दशकको सुरुवातमा [[शीतयुद्ध]]को अन्त्यसँगै यो क्रम लगभग रोकियो।। त्यसबेलादेखि, लामो दूरीका हतियारहरू जस्तै भिजुअल-रेन्ज मिसाइलहरूले [[डग]] फाइट लाई धेरै हदसम्म अप्रचलित बनाएको छ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Storm Over Iraq: Air Power and the Gulf War}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=December 11, 2018 |title=The F-22 and F-35 Will Be Obsolete: What Will a Sixth-Generation Fighter Look Like? |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216163724/https://nationalinterest.org/blog/buzz/f-22-and-f-35-will-be-obsolete-what-will-sixth-generation-fighter-look-38412 |archive-date=December 16, 2018 |access-date=December 16, 2018 |website=[[The National Interest]]}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

=== मेक्सिकन क्रान्ति ===

=== प्रथम विश्वयुद्ध ===
[[पहिलो  विश्वयुद्ध]]मा डग फाइट लडाई व्यापक भयो। नयाँ हवाइजहाजले युद्धको दोस्रो महिनामा [[पेरिस|पेरिसमा]] लुकेको जर्मन पत्ता लगाएर आफ्नो योग्यता प्रमाणित गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;Public Broadcasting Service PBS&quot;&gt;{{Cite web |title=NOVA – Transcripts – Who Killed the Red Baron? |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227000105/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3011_redbaron.html |archive-date=2019-02-27 |access-date=2017-08-26 |website=pbs.org}}&lt;/ref&gt;

=== दोस्रो विश्वयुद्ध ===
[[चित्र:Spitfire_and_He_111_during_Battle_of_Britain_1940.jpg|अङ्गुठाकार| बेलायतको युद्धको क्रममा लुफ्टवाफे हेन्केल हे १११ लाई पछ्याउँदै रोयल एयर फोर्स सुपरमरिन स्पिटफायर]]
युरोपेली थिएटरमा डग फाइटको लडाई धेरै प्रख्यात थियो। फ्रान्सेली वायुसेना पहिलो विश्वयुद्धको समयमा एक प्रमुख बल थियो, यो अपर्याप्त र खराब संगठित थियो, र चाँडै जर्मन आक्रमणमा पर्यो। जर्मन र बेलायतीहरू बीचको पहिलो लडाइँ सुरु भएपछि, जर्मनको विमान-रोधी तोपखानाको शक्ति सजिलैसँग स्पष्ट भयो। जनरल वोल्फ्राम भोन रिचथोफेनले नोट गरे कि यी बन्दुकहरू समान रूपमा विनाशकारी थिए जब जमीन फायर गरिन्छ। एडोल्फ मलानले हवाई लडाई नियमहरूको सूची कम्पाइल गरे जुन रोयल एयर फोर्सका  पाइलटहरूलाई व्यापक रूपमा सिकाइएको थियो। Bf 109 र स्पिटफायर युरोपेली थिएटरमा प्रयोग हुने सबैभन्दा सामान्य लडाकुहरू थिए। &lt;ref&gt;Stephen Budiansky, ''Air Power'' – Viking Penguin Books 2004, pp. 219–235&lt;/ref&gt;

=== कोरियाली युद्ध ===

=== भियतनाम युद्ध ===
भियतनाम युद्ध &quot;पहिलो 'आधुनिक' हवाई युद्ध थियो&quot; &lt;ref&gt;Michel p. 2&lt;/ref&gt; जसमा हवाई लडाईको क्रममा हावाबाट हावामा मार हान्ने [[क्षेप्यास्त्र]]हरू प्राथमिक हतियार थिए, र [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] बीचको हवाई र जमिन रक्षा प्रविधिहरू बीचको एक मात्र टकराव थियो।  &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot;&gt;Michel pp. 2, 3&lt;/ref&gt; यदि अमेरिकी वायु शक्तिले [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनामको]] आकाशमा सोभियत सिद्धान्त र उपकरणहरू विरुद्ध सफलतापूर्वक युद्ध सञ्चालन गर्न सकेको भए, त्यसले [[युरोप|युरोपमा]] ठूलो युद्ध भएको बेला [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] विरुद्ध सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्ने आशा गर्न सकिन्थ्यो । &lt;ref name=&quot;Michel p. 2, 3&quot; /&gt; [[उत्तर भियतनाम|उत्तरी भियतनाम]]को आकाशमा, अमेरिकी विमानले &quot;हवाई युद्धको इतिहासमा सबैभन्दा शक्तिशाली र सबैभन्दा ठूलो रक्षा गरिएको लक्ष्य&quot; मा आक्रमण गर्थ्यो। &lt;ref&gt;McCarthy pp. 22, 145&lt;/ref&gt;

=== अरब-इजरायली द्वन्द्व ===

=== १९६५ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===
[[चित्र:PAF_Sabre_being_shot_down_in_combat_by_an_IAF_Gnat_in_September_1965.jpg|अङ्गुठाकार| सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानी वायुसेनाको एफ-८६ सेबरलाई भारतीय वायुसेना फोल्यान्ड ग्याटले लडाईमा खसाल्यो]]

=== १९७१ को भारत-पाकिस्तान युद्ध ===

=== फकल्याण्ड युद्ध ===

=== इरान-इराक युद्ध र हेलिकप्टर डगफाइट ===

=== फारसी खाडी युद्ध ===

=== बाल्कन द्वन्द्व ===

=== २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण ===
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:युद्ध]]</text>
      <sha1>jgpiwnn3fhnoppkmcnuxqer0u0arzmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सहायक रथी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140883</id>
    <revision>
      <id>1358016</id>
      <parentid>1356473</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* देश अनुसार */</comment>
      <origin>1358016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25903" sha1="tkuk06asb2q1zortl1o388wqog1stgh" xml:space="preserve">[[चित्र:17.Nepalese_Army-BG.svg|अङ्गुठाकार|286x286पिक्सेल|[[नेपाली सेना]]मा ब्रिगेडियर जनरल ( सहायक रथी) को चिन्ह]]
'''ब्रिगेडियर जनरल''' वा '''ब्रिगेड जनरल''' धेरै देशहरूमा प्रयोग हुने सैन्य दर्जा हो। यो सामान्यतया [[कर्नल|कर्णेल]] भन्दा माथि र [[मेजर जनरल]] वा डिभिजनल जनरल भन्दा तलको दर्जा हो। 

फिल्ड कमाण्डमा नियुक्त हुँदा, ब्रिगेडियर जनरलको कमान्डमा सामान्यतया ४,००० सेना (दुई [[रेजिमेन्ट]] वा चार [[बटालियन]] ) सम्मिलित ब्रिगेड हुन्छन्।

== देश अनुसार ==

=== बंगलादेश ===
२००१ भन्दा पहिले, [[राष्ट्रमण्डल|राष्ट्रमण्डल राष्ट्रहरू]]को सैन्य श्रेणी संरचना अनुरूप,  [[बङ्गलादेशी सेना|बंगलादेश सेनामा]]  '''ब्रिगेडियर''' दर्जा थियो। २००१ मा बंगलादेश सेनाले '''ब्रिगेडियर जनरल'''को दर्जा सुरु गर्‍यो, यद्यपि &quot;ग्रेड ब्रिगेडियरको बराबर रह्यो&quot;, र &quot;एक-तारे &quot; को रूपमा वर्गीकृत भए पनि, ब्रिगेडियर जनरललाई [[जर्नेल|जनरल अधिकारी]] मानिदैन – सबैभन्दा तल्लो श्रेणीको जनरल [[मेजर जनरल]] हुन्छ। ब्रिगेडियर जनरल बंगलादेश नौसेनाको कमोडोर र बंगलादेश वायुसेनाको एयर कमोडोरको बराबर हो। यसलाई अझै पनि ''ब्रिगेडियर'' भनिन्छ।

=== फ्रान्स ===
[[चित्र:De_Gaulle-OWI.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|266x266पिक्सेल|दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा [[चार्ल्स द गोल|चार्ल्स डे गौले]] आफ्नो {{Lang|fr|Général de Brigade}} वर्दीमा]]
फ्रान्सले &quot;ब्रिगेड जनरल&quot; ({{Lang|fr|général de brigade}} ) को दर्जा प्रयोग गर्दछ। सबै फ्रान्सेली जनरल अफिसरहरू जस्तै, फ्रान्सेली ब्रिगेड जनरललाई &quot;जनरल&quot; भनिन्छ; उदाहरणका लागि जनरल चार्ल्स डे गौले ब्रिगेड जनरल थिए।

=== नेपाल ===
{{मुख्य|नेपालको सैन्य दर्जा}}
[[नेपाली सेना]]मा ब्रिगेडियर जनरललाई सहायक रथी भनिन्छ ।

=== संयुक्त राज्य अमेरिका ===
[[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|संयुक्त राज्य सेना]], संयुक्त राज्य वायु सेना, संयुक्त राज्य मरीन कोर, र संयुक्त राज्य अन्तरिक्ष बलमा, ब्रिगेडियर जनरल एक-तारे [[जर्नेल|जनरल अधिकारी]] हो। यो अन्य वर्दीधारी सेवाहरूमा रियर एडमिरलको दर्जा बराबर हुन्छ।

== चिन्ह ==

=== सेना चिन्ह ===

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Argentina-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Argentine Army]])&lt;ref name=&quot;Argentina_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |website=argentina.gob.ar |date=14 February 2018 |publisher=Government of Argentina |access-date=27 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Bangladesh-army-OF-6.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;{{small|({{lang-bn|ব্রিগেডিয়ার জেনারেল|Brigēḍiẏāra jēnārēla}})}}&lt;br /&gt;([[बङ्गलादेशी सेना|बङ्गलादेश सेना]])&lt;ref name=&quot;Bangladesh_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks &amp; insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}&lt;/ref&gt;
File:13.BDF-BG.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Barbados Regiment]])
File:Belize-Army-OF-7.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Belize Defence Force]])
File:blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Benin Armed Forces|Benin Army]])&lt;ref name=&quot;Benin&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 2005-43 DU 26 JUIN 2006 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/94851/111467/F-404511779/BEN-94851.pdf |website=ilo.org |publisher=National Assembly (Benin) |access-date=13 June 2021 |pages=19-20, 35-36 |language=fr |date=26 June 2006}}&lt;/ref&gt;
File:GenBrigEB.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Bolivian Army]])&lt;ref&gt;{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1204529006906945544 |date=10 December 2019 |title=Conoce la jerarquía de los grados del #Ejército |language=es |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Brazil-Army-OF-7.svg|{{lang|pt-BR|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Brazilian Army]])&lt;ref name=&quot;Brazil_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Postos e Graduações - Exército |url=https://www.eb.mil.br/postos-e-graduacoes/-/asset_publisher/DQlwhsMH8YR7/content/exercito?inheritRedirect=false&amp;redirect=https%3A%2F%2Fwww.eb.mil.br%3A443%2Fpostos-e-graduacoes%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_DQlwhsMH8YR7%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1 |website=eb.mil.br |publisher=Brazilian Army |access-date=7 May 2021 |language=pt }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507081505/https://www.eb.mil.br/postos-e-graduacoes/-/asset_publisher/DQlwhsMH8YR7/content/exercito?inheritRedirect=false&amp;redirect=https%3A%2F%2Fwww.eb.mil.br%3A443%2Fpostos-e-graduacoes%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_DQlwhsMH8YR7%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1 |date=7 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:16.RBrLF-BG.svg|{{lang|ms|Brigedier jeneral}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:15. Burkina Faso Army - BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Burkina Faso Armed Forces|Burkina Faso Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;BurkinaFaso1&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 037-2016/AN PORTANT CONDITIONS D'AVANCEMENT DES PERSONNELS D'ACTIVE DES FORCES ARMEES NATIONALES |url= |date=2015 |access-date=3 June 2021 |pages=17–21 |language=fr |archive-date=31 August 2021 |archive-url= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
File:Blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-rn|Jenerai wa birigade}})}}&lt;br /&gt;([[Burundi Army]])&lt;ref name=&quot;Burundi&quot;&gt;{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |date=8 November 2022 }}&lt;/ref&gt;
File:Cameroon-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Cameroon Armed Forces|Cameroon Ground Forces]])
File:Canadian Army OF-6.svg|Brigadier-general&lt;br /&gt;{{small|({{lang-fr|Général de brigade}})}}&lt;br /&gt;([[Canadian Army]])&lt;ref name=&quot;Canada&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:16.CAGF-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Central African Armed Forces|Central African Ground Forces]])
File:Chile-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Chilean Army]])&lt;ref name=&quot;Chile_Army&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |title=Distintivos de grados |access-date=2012-01-20 |website=ejercito.cl |publisher=Chilean Army |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120051649/http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |archive-date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;
File:Colombia-Army-OF-6.svg|{{lang|es|Brigadier general}}&lt;br /&gt;([[Colombian National Army]])&lt;ref name=&quot;Colombia_Army&quot;&gt;{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares}}&lt;/ref&gt;
File:DR Congo Army OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]])
File:14-ROCongo Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of the Republic of the Congo|Congolese Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;RepublicoftheCongo&quot;&gt;{{cite web |title=Grades appellations distinctions |url=https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |website=defense.gouv.cg |publisher=Ministry of National Defense (Republic of the Congo) |access-date=7 June 2021 |language=fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018120630/https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |date=18 October 2020 }}&lt;/ref&gt;
File:Cuba-Army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Cuban Revolutionary Army]])&lt;ref name=&quot;Cuba_Army&amp;AirForce&quot;&gt;{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=tropas |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Djibouti-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Djiboutian Army]])
File:Capona General de Brigada Ejercito Nacional.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Dominican Army]])&lt;ref name=&quot;DominicanRepublic_Officers&quot;&gt;{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |access-date=28 May 2021 |language=es |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 |date=26 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:15.ECA-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Ecuadorian Army]])&lt;ref name=&quot;Ecuador&quot;&gt;{{cite web |title=Resolución No. MRL-2012 |url=https://www.trabajo.gob.ec/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=887&amp;force=1 |website=trabajo.gob.ec |publisher=Government of Ecuador |access-date=29 May 2021 |language=es |date=2012}}&lt;/ref&gt;
File:E 4 16 GB.png|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Salvadoran Army]])&lt;ref name=&quot;ElSalvador&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |website=fuerzaarmada.mil.sv |publisher=Ministry of National Defense of El Salvador. |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |archive-date=4 March 2021 |language=es }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:13. EGLF-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Equatorial Guinea|Army of Equatorial Guinea]])
File:15.EA-BG.svg|{{lang|am|ብርጋዴር ጄኔራል}}&lt;br /&gt;{{lang|am-Latn|Birigadēri jēnērali}}&lt;br /&gt;([[Ethiopian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ethiopia_ranks&quot;&gt;{{cite AV media |date=6 December 2020 |title=Wetaderawī ma'iregochi # fana k'elemati |script-title=am:ወታደራዊ ማዕረጎች # ፋና ቀለማት |trans-title=Military titles #Fana Colors |language=am |url=https://www.youtube.com/watch?v=4I4XFzgwEio&amp;ab_channel=FanaTelevision |access-date=21 December 2021 |location=YouTube |publisher=Fana Television}}&lt;/ref&gt;
File:France-Army-OF-6 Sleeve.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[French Army]])&lt;ref name=&quot;France_Army&quot;&gt;{{cite book |title=Instruction N° 10300/DEF/EMAT/LOG/ASH |date=13 June 2005 |publisher=Staff of the French Army |url=https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |access-date=30 May 2021 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
File:20.GLF-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Gabonese Army]])
File:13.Gambian Army-BG.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Gambian National Army]])
File:Guatemala-army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Guatemalan Army]])&lt;ref name=&quot;Guatemala&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |website=mindef.mil.gt |publisher=Ministry of Defence (Guatemala) |access-date=29 May 2021 |language=es |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |date=16 May 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Mali-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Republic of Guinea Armed Forces|Guinea Ground Forces]])
File:12. Guinea-Bissau BG.svg|{{lang|pt|Brigadeir-general}}&lt;br /&gt;([[Military of Guinea-Bissau|Army of Guinea-Bissau]])
File:HON-army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Honduras|Honduran Army]])&lt;ref name=&quot;Honduras&quot;&gt;{{cite book |last1=Flores |first1=Edmundo |editor1-last=Merrill |editor1-first=Tim |title=Honduras: a country study |series=Area Handbook |date=1995 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |lccn=94043036 |pages=232–233 |edition=3rd |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.hondurascountrys00merr_0/?sp=278 |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}&lt;/ref&gt;
File:19-TNI Army-BG.svg|{{lang|id|Brigadir jenderal}}&lt;br /&gt;([[Indonesian Army]])&lt;ref name=&quot;Indonesia&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat Harian |url=https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |website=tni.mil.id |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124202839/https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |publisher=Indonesian National Armed Forces |archive-date=24 November 2020 |language=id}}&lt;/ref&gt;
File:Ivory Coast-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of the Republic of Ivory Coast|Ivory Coast Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;IvoryCoast&quot;&gt;{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
File:Liberia-Army-OF-6.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Liberia|Liberian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Liberia&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Liberia/LR_Defense%20Act%20of%202008.pdf |title=Defense Act of 2008 |date=3 September 2008 |page=8 |access-date=20 November 2017}}&lt;/ref&gt;
File:Madagascar-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Madagascar People's Armed Forces|Madagascar Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Madagascar&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |website=defense.gov.mg |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |date=10 July 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-6.svg|{{lang|ms|Brigedier jeneral}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |date=29 April 2020 }}&lt;/ref&gt;
File:13.Mali Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Mali Army]])&lt;ref name=&quot;Mali&quot;&gt;{{cite web|title=2011 - Plaquette sur les insignes et blasons des Forces Armées du Mali|url=http://www.memoriamali.com/webdossier/2011-parcours-historique-de-la-region-de-segou/|language=fr|date=23 April 2011 |access-date=17 October 2020 }}&lt;/ref&gt;
File:Mexico army OF6.svg|{{lang|es|General brigadier}}&lt;br /&gt;([[Mexican Army]])&lt;ref name=&quot;Mexico_Army&amp;AirForce&quot; /&gt;
File:Mexico army OF7.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;(Mexican Army)&lt;ref name=&quot;Mexico_Army&amp;AirForce&quot; /&gt;
File:Mongolian Army-BRG-service.svg|{{lang|mn|Бригадын генерал}}&lt;br /&gt;{{lang|mn-Latn|Brigadyn gyenyeral}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20–26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
File:17-Moroccan Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Royal Moroccan Army]])&lt;ref name=&quot;Morocco&quot;&gt;{{cite book |last1=Ehrenreich |first1=Frederich |editor1-last= Nelson |editor1-first=Harold D. |title=Morocco: a country study |series=Area Handbook |date=1985 |location=Washington, D.C. |lccn=85600265 |pages=350–351 |edition=5th |chapter=National Security}}&lt;/ref&gt;
File:17.Nepalese Army-BG.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;{{small|({{lang-ne|सहायक रथी|Sahaayak rathee}})}}&lt;br /&gt;([[Nepalese Army]])&lt;ref name=&quot;Nepal&quot;&gt;{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;
File:14-Nicaragua Army-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Nicaraguan Army]])&lt;ref name=&quot;Nicaragua&quot;&gt;{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Niger Army]])&lt;ref name=&quot;Niger&quot;&gt;{{cite web |author1=Bureau international des droits des enfants |title=État des Lieux: Formation des forces de défense et de sécurité sur les droit de l'enfant au Niger |url=http://www.ibcr.org/wp-content/uploads/2016/07/%C3%89tat-des-lieux-Niger.pdf |access-date=28 September 2020 |page=34 |language=fr |date=December 2012}}&lt;/ref&gt;
File:Nigeria-Army-OF-6.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Nigerian Army]])&lt;ref name=&quot;Nigeria&quot;&gt;{{cite book |last1=Smaldone |first1=Joseph P. |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |editor1-link=Helen Chapin Metz |title=Nigeria: a country study |series=Area Handbook |date=1992 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |lccn=92009026 |pages=296–297 |edition=5th |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.nigeriacountryst00metz_0/?sp=340 |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}&lt;/ref&gt;
File:Paraguay-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Paraguayan Army]])&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot;&gt;{{cite book |last1=Cooke |first1=Melinda W. |editor1-last=Hanratty  |editor1-first=Dennis M. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Paraguay: A Country Study |series=Area Handbook Series |date=1990 |edition=2nd |publisher=Library of Congress |pages=216–217 |chapter-url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.paraguaycountrys00hanr_0/?sp=252 |access-date=5 October 2021 |chapter=Chapter 5: National Security |lccn=89600299}}&lt;/ref&gt;
File:Peru-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Peruvian Army]])&lt;ref name=&quot;Peru&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:PA Brig. Gen.png|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Philippine Army]])&lt;ref name=&quot;Philippines_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks and insignia |url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |website=army.mil.ph |publisher=Philippine Army |access-date=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428163644/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |archive-date=28 April 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701065232/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |date=1 July 2012 }}&lt;/ref&gt;
File:13-Rwanda Army-BG.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Rwanda&quot;&gt;{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |date=1 July 2025 }}&lt;/ref&gt;
File:Senegal-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Senegal|Senegalese Army]])
File:08-RSA-OF06.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Singapore Army]])&lt;ref name=&quot;Singapore&quot;&gt;{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |date=19 April 2018 }}&lt;/ref&gt;
File:SAA-OF-6.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[South African Army]])&lt;ref name=&quot;SouthAfrica_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;
File:14-Tanzania Army-BG.svg|{{lang|sw|Brigedia jenerali}}&lt;br /&gt;([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]])
File:Timor-Leste-Army-OF-6.svg|{{lang|pt|Brigadeiro-general}}&lt;br /&gt;([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]])
File:Togo-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;([[Togolese Armed Forces|Togolese Army]])&lt;ref name=&quot;Togo&quot;&gt;{{cite web |title=Journal officiel de la république togolaise |date=12 February 2008 |volume=5 |url=http://jo.gouv.tg/sites/default/files/annee/2008/jo%202008-5.pdf |access-date=16 June 2021 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
File:TaT-Army-OF-6.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Trinidad and Tobago Regiment]])&lt;ref name=&quot;Trinidad&amp;Tobago_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
File:Grade Terre tunisienne O8.png|{{lang|fr|Général de brigade}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-ar|أمير لواء|'amir liwa'}})}}&lt;br /&gt;([[Tunisian Army]])
File:US Army O7 (Army greens).svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|United States Army]])&lt;ref name=&quot;US_Army&quot;&gt;{{cite web |title=U.S. Army Ranks |url=https://www.army.mil/ranks/ |website=army.mil |publisher=United States Army |access-date=27 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:GBEJB-GNB.png|{{lang|es|General de brigada}}&lt;br /&gt;([[Venezuelan Army]])&lt;ref name=&quot;Venezuela_Officer1&quot;&gt;{{cite web |title=Grados de Generales y Almirantes |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |date=17 July 2019 }}&lt;/ref&gt;
File:blank.svg|Brigadier general&lt;br /&gt;([[Zambian Army]])
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेनाको पद-संरचना]]</text>
      <sha1>tkuk06asb2q1zortl1o388wqog1stgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऋण सङ्कट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140891</id>
    <revision>
      <id>1358020</id>
      <parentid>1353354</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* युरोपेली ऋण संकट */</comment>
      <origin>1358020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18045" sha1="t9ak5bifhd5bt9vynn6tn4g9hwda70r" xml:space="preserve">
'''ऋण संकट''' भनेको [[सरकार]] ([[देश|राष्ट्र]], [[राज्य]]/[[प्रदेश|प्रान्त]], काउन्टी, वा सहर आदि) ले आफ्नो सरकारी ऋण तिर्न सक्ने क्षमता गुमाएको अवस्था हो। 

उठाइएको कर राजस्वभन्दा सरकारको [[लागत|खर्च]] लामो समयसम्म बढी हुँदा सरकार ऋण संकटमा पर्न सक्छ। विभिन्न प्रकारका सरकारले मुख्यतया [[कर]] मार्फत [[मुद्रा|पैसा]] उठाएर आफ्नो [[लागत|खर्चलाई]] वित्तियकरण गर्छन्। जब कर राजस्व अपर्याप्त हुन्छ, सरकारले ऋण जारी गर्छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bondarenko |first=Peter |date=Sep 2015 |title=Debt crisis |url=https://www.britannica.com/topic/debt-crisis |access-date=29 March 2019 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Dept.svg|अङ्गुठाकार| GDP को प्रतिशतको रूपमा सार्वजनिक ऋण, संयुक्त राज्य अमेरिका, जापान र मुख्य EU अर्थव्यवस्थाहरूको लागि विकास।]]
'''ऋण संकट'''ले [[कर]] राजस्वको तुलनामा ठूलो [[सार्वजनिक ऋण|सार्वजनिक ऋण]]को विस्तारलाई पनि जनाउँछ, जसको सन्दर्भ विशेष गरी १९८० को दशकको समयमा ल्याटिन अमेरिकी देश, र २००० को दशकको मध्यदेखिको संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपेली संघ, र साथ नै २०१५ के चिनियाँ ऋण संकटसँग छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jetin Duceux |first=Alice |date=Dec 2018 |title=An overview of Chinese Debt (Part 1) |url=http://www.cadtm.org/An-Overview-of-Chinese-Debt |website=CADTM }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111203059/http://www.cadtm.org/An-Overview-of-Chinese-Debt |date=2020-11-11 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Europe Banks Selling Sovereign Bonds May Worsen Debt Crisis&quot; - SFGate |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F11%2F08%2Fbloomberg_articlesLUCKTZ0D9L35.DTL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510083030/https://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F11%2F08%2Fbloomberg_articlesLUCKTZ0D9L35.DTL |archive-date=10 May 2020 |access-date=19 November 2011 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&quot;Who is Handling Debt Crisis Better, United States or Europe&quot; - US News &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Marsh, Bill (May 1, 2010). [https://www.nytimes.com/interactive/2010/05/02/weekinreview/02marsh.html &quot;Europe's Web of Debt&quot;]. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2011/11/hows-the-argentina-recovery-coming-along.html &quot;How's the Argentina Recovery Coming Along?&quot; by Tyler Cowen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113084906/http://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2011/11/hows-the-argentina-recovery-coming-along.html |date=2017-01-13 }}&lt;/ref&gt;

== वर्तमान र पछिल्लो ऋण संकट ==

=== युरोप ===

==== युरोपेली ऋण संकट ====
[[युरोप|युरोपेली]] ऋण संकट सन् २००९ को उत्तरार्धादेखि कैयौं [[युरोजोन|यूरोजोन]] देशहरूमा असर देखिएको संकट हो &lt;ref name=&quot;bbceurocrisis&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-13856580|title=Timeline: The unfolding eurozone crisis|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|access-date=6 March 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oecdeurocrisis&quot;&gt;{{Cite web |last=Blundell-Wignall |first=Adrian |date=2011 |title=Solving the Financial and Sovereign Debt crisis |url=http://www.oecd.org/finance/financial-markets/49481502.pdf |access-date=6 March 2015 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]}}&lt;/ref&gt; यस संकटबाट प्रभावित सदस्य राष्ट्रहरू तेस्रो-पक्ष (अर्थात् [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]], युरोपेली आयोग, र [[युरोपेली केन्द्रीय बैङ्क|युरोपेली केन्द्रीय बैंक]]) को सहायता बिना आफ्नो [[सार्वजनिक ऋण|सरकारी ऋण]] तिर्न वा ऋणी वित्तीय संस्थाहरूलाई बेल आउट गर्न असमर्थ थिए। यस संकटको कारणहरूमा उच्च जोखिमको ऋण र उधारो गर्ने अभ्यास, घर जग्गाको बबल फुट्नु, र भारी घाटा खर्चहरू समावेश थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brown |first=Mark |last2=Chambers |first2=Alex |date=September 2005 |title=How Europe's governments have enronized their debts |url=http://www.euromoney.com/Article/1000384/BackIssue/50007/How-Europes-governments-have-enronized-their-debts.html |access-date=6 March 2015 |publisher=[[Euromoney]]}}&lt;/ref&gt; लस्वरूप, लगानीकर्ताहरूले युरोपेली लगानी उत्पादनहरूमा आफ्नो एक्सपोजर कम गरेका छन्, र [[युरो|यूरोको]] मूल्य घटेको छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Johnson |first=Steve |date=1 March 2015 |title=Investors slash exposure to the euro |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c7189960-be81-11e4-a341-00144feab7de.html#axzz3TdQjraab |access-date=6 March 2015 |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

२००७  मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाको]] सबप्राइम मोर्टगेज बजारमा संकटबाट [[सन् २००७–२००८ को वित्तीय सङ्कट|विश्वव्यापी वित्तीय संकट]] सुरु भयो, र  १५ सेप्टेम्बर २००८ मा इन्भेस्टमेन्ट बैंक लेहमन ब्रदर्सको पतन सँगैएक पूर्ण विकसित अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ संकट मा विकसित भयो। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|date=12 April 2010}}&lt;/ref&gt; संकटसँगै पछि विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी, ठूलो मन्दी सुरु भयो। पछि [[युरोपेली कर्जा सङ्कट|युरोपेली ऋण संकट]] ([[युरो|यूरो]] प्रयोग गर्ने युरोपेली देशहरूको बैंकिङ प्रणालीमा एक संकट) सुरु भयो।

पिआइआइजिएस ( [[पोर्तगाल|पोर्चुगल]], आयरल्याण्ड, [[इटाली]], [[ग्रिस|ग्रीस]], [[स्पेन]] ) को सार्वभौम ऋण बजारमा अभूतपूर्व कोषको दबाब सिर्जना भयो जुन २०१० मा [[युरोजोन|यूरो-जोन]] देशहरूको राष्ट्रिय बैंकहरू र [[युरोपेली केन्द्रीय बैङ्क|युरोपेली केन्द्रीय बैंक (ECB)]] मा फैलियो। पिआइआइजिएसले कडा वित्तीय सुधार र मितव्ययिता उपायहरूको घोषणा गर्‍यो, तर वर्षको अन्त्यतिर, [[युरो|यूरो]] फेरि तनावबाट ग्रस्त भयो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=Janet H. |date=14 December 2010 |title=The Debt Crisis in the Euro Zone |url=https://www.britannica.com/topic/Debt-Crisis-in-the-Euro-Zone-The-1738869 |access-date=29 March 2019 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

== अन्य युरोपेली ऋण संकट ==

=== [[ग्रीक सरकार-कर्जा सङ्कट|ग्रीक ऋण संकट]] ===

==== ग्रीक ऋण संकट को समयरेखा ====
'''२००९ डिसेम्बर''' - सरकारले आफ्नो बढ्दो ऋण डिफल्ट गर्न सक्छ भन्ने डरको बीच विश्वको तीन प्रमुख रेटिङ एजेन्सीहरू मध्ये एकले ग्रीसको क्रेडिट रेटिङलाई घटायो। प्रधानमन्त्री Papandrou ले कडा सार्वजनिक खर्च कटौतीको कार्यक्रम घोषणा गरे।

'''२०१० जनवरी-मार्च''' - सरकारद्वारा कडा मितव्ययिता उपायहरूको थप दुई चरणहरू घोषणा गरियो, र सरकार विरुद्ध ठूलो विरोध र हड्ताल । &lt;ref name=&quot;bbc_17373&quot;&gt;{{Cite web |date=10 July 2010 |title=Greece profile-Timeline |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17373 |access-date=2 April 2019 |publisher=BBC}}{{Dead link|date=October 2022}}&lt;/ref&gt;

'''२०१०''' '''अप्रिल-मे''' - सरकारी घाटा ग्रीक सरकारी बन्डहरूको ७०% सम्म विदेशी लगानीकर्ताहरू, मुख्यतया बैंकहरू द्वारा राखिएको अनुमान गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;Analysis of Greek debt crisis pr April 2009&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=15908288|title=Greece's sovereign-debt crisis: Still in a spin|date=15 April 2010|work=The Economist|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; २००७ मा सुरु भएको मन्दीको अवधि देखाउने जिडिपि तथ्याङ्कको प्रकाशन पछि, &lt;ref name=&quot;Greek GDP data for 2005–2014&quot;&gt;{{Cite web |date=14 November 2014 |title=Quarterly National Accounts: 3rd Quarter 2014 (Flash Estimates) and revised data 1995 Q1-2014 Q2 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114111915/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |archive-date=14 November 2014 |publisher=Hellenic Statistical Authority (ELSTAT) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114111915/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |date=14 November 2014 }}&lt;/ref&gt; क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीहरूले त्यसपछि अप्रिल २०१० को अन्तमा ग्रीक बन्डहरूलाई जंक स्थितिमा डाउनग्रेड गरे। १ मे २०१० मा, ग्रीक सरकारले मितव्ययिता उपायहरूको श्रृंखला घोषणा गर्‍यो। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.in.gr/news/article.asp?lngEntityID=1132263|title=Fourth raft of new measures|date=2 May 2010|access-date=6 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505125916/http://www.in.gr/news/article.asp?lngEntityID=1132263|archive-date=5 May 2010|publisher=In.gr|language=el}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:2011_Greece_Uprising.jpg|अङ्गुठाकार| १,००,०० मानिसहरूले एथेन्सको संसद भवन अगाडि  मितव्ययिता उपायहरू विरुद्ध प्रदर्शन गरे। (29 मे 2011)]]
'''२०११ जुलाई - नोभेम्बर''' - ऋण संकट गहिरियो। सबै तीन मुख्य क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीहरूले ग्रीसलाई पूर्वनिर्धारितको पर्याप्त जोखिमसँग सम्बन्धित स्तरमा कटौती गरे। नोभेम्बर २०११ मा, ग्रीस जनमत संग्रह योजना को लागी आलोचनाको  सामना गर्नु पर्यो, Papandreou ले यसलाई फिर्ता लिए र त्यसपछि आफ्नो [[राजीनामा]] घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;bbc_17373&quot;/&gt;

'''२०१५ जुलाई''' -  १३ जुलाईमा, १७ घण्टाको वार्तापछि, युरोजोनका नेताहरू तेस्रो बेलआउट कार्यक्रममा अस्थायी सम्झौतामा पुगे। 

ग्रीक ऋणको सबैभन्दा ठूलो निजी होल्डर, निजी इक्विटी फर्म प्रबन्धक, पल काजारियन लगायत धेरै वित्तीय विश्लेषकहरूले यसको निष्कर्षमा समस्या भेट्टाए। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ekathimerini.com/201639/article/ekathimerini/business/investor-paul-kazarian-returns-with-campaign-for-five-star-finance-minister|title=Investor Paul Kazarian returns with campaign for 'five-star' finance minister, Ilias Bellos {{!}} Kathimerini|access-date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chrysopoulos |first=Philip |date=10 December 2016 |title=Paul Kazarian: Greece's Largest Private Debt Owner Says Greek Debt Is Lower Than We Think [video] {{!}} GreekReporter.com |url=http://greece.greekreporter.com/2016/12/10/greece-largest-private-debt-owner-says-greek-debt-is-much-lower-than-we-think-video/ |access-date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt;

'''२०१८''' - ग्रीक (घोषणा गरे अनुसार) सफलतापूर्वक २० अगस्त २०१८ मा बेलआउटबाट बाहिरियो   &lt;ref name=&quot;Bailout exit&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-eurozone-greece-bailout/greece-exits-final-bailout-successfully-esm-idUSKCN1L40OG|title=Greece exits final bailout successfully: ESM|date=20 August 2018|work=Reuters|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;

==== प्रभावहरू ====
फेब्रुअरी २०१२ मा, यो देखिएको थियो कि अघिल्लो वर्षमा २०,००० [[ग्रिस|ग्रीकहरू]] घरबारविहीन भएका थिए, र [[एथेन्स]]को ऐतिहासिक शहर केन्द्रमा २० प्रतिशत पसलहरू खाली थिए। &lt;ref name=&quot;FT 17 February 2012&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/95df9026-5983-11e1-8d36-00144feabdc0.html|title=Grim effects of austerity show on Greek streets|last=Kerin Hope|date=17 February 2012|work=Financial Times|access-date=19 February 2012|quote=&quot;At least I'm not starving, there are bakeries that give me something, and I can get leftover souvlaki [kebab] at a fast-food shop late at night,&quot; [one homeless Greek] said. &quot;But there are many more of us now, so how long will that last?&quot;}}&lt;/ref&gt;

== ल्याटिन अमेरिका ==

=== अर्जेन्टिना ऋण संकट ===

== उत्तर अमेरिका ==

== यो पनि हेर्नुहोस् ==

* ऋण
* विकासशील देशहरूको ऋण
* [[सार्वजनिक ऋण|सरकारी ऋण]]
* क्रेडिट मूल्याङ्कन द्वारा देशहरूको सूची
* शुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय लगानी स्थिति द्वारा देशहरूको सूची
* सरकारी ऋण अनुसार देशहरूको सूची
* मौद्रिक सार्वभौमसत्ता
* घिनलाग्दो ऋण
* सार्वभौम पूर्वनिर्धारित
* राज्य (राजनीति)
* [[कर]]
* विश्वव्यापी ऋण

== सन्दर्भहरू ==
{{Reflist}}{{Debt}}{{वित्तीय सङ्कट}}
[[श्रेणी:वित्तीय सङ्कटहरू]]
[[श्रेणी:सरकारी ऋण]]</text>
      <sha1>t9ak5bifhd5bt9vynn6tn4g9hwda70r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358021</id>
      <parentid>1358020</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* यो पनि हेर्नुहोस् */</comment>
      <origin>1358021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18065" sha1="49aewhr7oo4mt87c065k6esay79zsfw" xml:space="preserve">
'''ऋण संकट''' भनेको [[सरकार]] ([[देश|राष्ट्र]], [[राज्य]]/[[प्रदेश|प्रान्त]], काउन्टी, वा सहर आदि) ले आफ्नो सरकारी ऋण तिर्न सक्ने क्षमता गुमाएको अवस्था हो। 

उठाइएको कर राजस्वभन्दा सरकारको [[लागत|खर्च]] लामो समयसम्म बढी हुँदा सरकार ऋण संकटमा पर्न सक्छ। विभिन्न प्रकारका सरकारले मुख्यतया [[कर]] मार्फत [[मुद्रा|पैसा]] उठाएर आफ्नो [[लागत|खर्चलाई]] वित्तियकरण गर्छन्। जब कर राजस्व अपर्याप्त हुन्छ, सरकारले ऋण जारी गर्छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bondarenko |first=Peter |date=Sep 2015 |title=Debt crisis |url=https://www.britannica.com/topic/debt-crisis |access-date=29 March 2019 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Dept.svg|अङ्गुठाकार| GDP को प्रतिशतको रूपमा सार्वजनिक ऋण, संयुक्त राज्य अमेरिका, जापान र मुख्य EU अर्थव्यवस्थाहरूको लागि विकास।]]
'''ऋण संकट'''ले [[कर]] राजस्वको तुलनामा ठूलो [[सार्वजनिक ऋण|सार्वजनिक ऋण]]को विस्तारलाई पनि जनाउँछ, जसको सन्दर्भ विशेष गरी १९८० को दशकको समयमा ल्याटिन अमेरिकी देश, र २००० को दशकको मध्यदेखिको संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपेली संघ, र साथ नै २०१५ के चिनियाँ ऋण संकटसँग छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jetin Duceux |first=Alice |date=Dec 2018 |title=An overview of Chinese Debt (Part 1) |url=http://www.cadtm.org/An-Overview-of-Chinese-Debt |website=CADTM }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111203059/http://www.cadtm.org/An-Overview-of-Chinese-Debt |date=2020-11-11 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Europe Banks Selling Sovereign Bonds May Worsen Debt Crisis&quot; - SFGate |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F11%2F08%2Fbloomberg_articlesLUCKTZ0D9L35.DTL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510083030/https://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F11%2F08%2Fbloomberg_articlesLUCKTZ0D9L35.DTL |archive-date=10 May 2020 |access-date=19 November 2011 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&quot;Who is Handling Debt Crisis Better, United States or Europe&quot; - US News &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Marsh, Bill (May 1, 2010). [https://www.nytimes.com/interactive/2010/05/02/weekinreview/02marsh.html &quot;Europe's Web of Debt&quot;]. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2011/11/hows-the-argentina-recovery-coming-along.html &quot;How's the Argentina Recovery Coming Along?&quot; by Tyler Cowen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113084906/http://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2011/11/hows-the-argentina-recovery-coming-along.html |date=2017-01-13 }}&lt;/ref&gt;

== वर्तमान र पछिल्लो ऋण संकट ==

=== युरोप ===

==== युरोपेली ऋण संकट ====
[[युरोप|युरोपेली]] ऋण संकट सन् २००९ को उत्तरार्धादेखि कैयौं [[युरोजोन|यूरोजोन]] देशहरूमा असर देखिएको संकट हो &lt;ref name=&quot;bbceurocrisis&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-13856580|title=Timeline: The unfolding eurozone crisis|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|access-date=6 March 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;oecdeurocrisis&quot;&gt;{{Cite web |last=Blundell-Wignall |first=Adrian |date=2011 |title=Solving the Financial and Sovereign Debt crisis |url=http://www.oecd.org/finance/financial-markets/49481502.pdf |access-date=6 March 2015 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]}}&lt;/ref&gt; यस संकटबाट प्रभावित सदस्य राष्ट्रहरू तेस्रो-पक्ष (अर्थात् [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]], युरोपेली आयोग, र [[युरोपेली केन्द्रीय बैङ्क|युरोपेली केन्द्रीय बैंक]]) को सहायता बिना आफ्नो [[सार्वजनिक ऋण|सरकारी ऋण]] तिर्न वा ऋणी वित्तीय संस्थाहरूलाई बेल आउट गर्न असमर्थ थिए। यस संकटको कारणहरूमा उच्च जोखिमको ऋण र उधारो गर्ने अभ्यास, घर जग्गाको बबल फुट्नु, र भारी घाटा खर्चहरू समावेश थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brown |first=Mark |last2=Chambers |first2=Alex |date=September 2005 |title=How Europe's governments have enronized their debts |url=http://www.euromoney.com/Article/1000384/BackIssue/50007/How-Europes-governments-have-enronized-their-debts.html |access-date=6 March 2015 |publisher=[[Euromoney]]}}&lt;/ref&gt; लस्वरूप, लगानीकर्ताहरूले युरोपेली लगानी उत्पादनहरूमा आफ्नो एक्सपोजर कम गरेका छन्, र [[युरो|यूरोको]] मूल्य घटेको छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Johnson |first=Steve |date=1 March 2015 |title=Investors slash exposure to the euro |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c7189960-be81-11e4-a341-00144feab7de.html#axzz3TdQjraab |access-date=6 March 2015 |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

२००७  मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाको]] सबप्राइम मोर्टगेज बजारमा संकटबाट [[सन् २००७–२००८ को वित्तीय सङ्कट|विश्वव्यापी वित्तीय संकट]] सुरु भयो, र  १५ सेप्टेम्बर २००८ मा इन्भेस्टमेन्ट बैंक लेहमन ब्रदर्सको पतन सँगैएक पूर्ण विकसित अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ संकट मा विकसित भयो। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|date=12 April 2010}}&lt;/ref&gt; संकटसँगै पछि विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी, ठूलो मन्दी सुरु भयो। पछि [[युरोपेली कर्जा सङ्कट|युरोपेली ऋण संकट]] ([[युरो|यूरो]] प्रयोग गर्ने युरोपेली देशहरूको बैंकिङ प्रणालीमा एक संकट) सुरु भयो।

पिआइआइजिएस ( [[पोर्तगाल|पोर्चुगल]], आयरल्याण्ड, [[इटाली]], [[ग्रिस|ग्रीस]], [[स्पेन]] ) को सार्वभौम ऋण बजारमा अभूतपूर्व कोषको दबाब सिर्जना भयो जुन २०१० मा [[युरोजोन|यूरो-जोन]] देशहरूको राष्ट्रिय बैंकहरू र [[युरोपेली केन्द्रीय बैङ्क|युरोपेली केन्द्रीय बैंक (ECB)]] मा फैलियो। पिआइआइजिएसले कडा वित्तीय सुधार र मितव्ययिता उपायहरूको घोषणा गर्‍यो, तर वर्षको अन्त्यतिर, [[युरो|यूरो]] फेरि तनावबाट ग्रस्त भयो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=Janet H. |date=14 December 2010 |title=The Debt Crisis in the Euro Zone |url=https://www.britannica.com/topic/Debt-Crisis-in-the-Euro-Zone-The-1738869 |access-date=29 March 2019 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

== अन्य युरोपेली ऋण संकट ==

=== [[ग्रीक सरकार-कर्जा सङ्कट|ग्रीक ऋण संकट]] ===

==== ग्रीक ऋण संकट को समयरेखा ====
'''२००९ डिसेम्बर''' - सरकारले आफ्नो बढ्दो ऋण डिफल्ट गर्न सक्छ भन्ने डरको बीच विश्वको तीन प्रमुख रेटिङ एजेन्सीहरू मध्ये एकले ग्रीसको क्रेडिट रेटिङलाई घटायो। प्रधानमन्त्री Papandrou ले कडा सार्वजनिक खर्च कटौतीको कार्यक्रम घोषणा गरे।

'''२०१० जनवरी-मार्च''' - सरकारद्वारा कडा मितव्ययिता उपायहरूको थप दुई चरणहरू घोषणा गरियो, र सरकार विरुद्ध ठूलो विरोध र हड्ताल । &lt;ref name=&quot;bbc_17373&quot;&gt;{{Cite web |date=10 July 2010 |title=Greece profile-Timeline |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17373 |access-date=2 April 2019 |publisher=BBC}}{{Dead link|date=October 2022}}&lt;/ref&gt;

'''२०१०''' '''अप्रिल-मे''' - सरकारी घाटा ग्रीक सरकारी बन्डहरूको ७०% सम्म विदेशी लगानीकर्ताहरू, मुख्यतया बैंकहरू द्वारा राखिएको अनुमान गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;Analysis of Greek debt crisis pr April 2009&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=15908288|title=Greece's sovereign-debt crisis: Still in a spin|date=15 April 2010|work=The Economist|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; २००७ मा सुरु भएको मन्दीको अवधि देखाउने जिडिपि तथ्याङ्कको प्रकाशन पछि, &lt;ref name=&quot;Greek GDP data for 2005–2014&quot;&gt;{{Cite web |date=14 November 2014 |title=Quarterly National Accounts: 3rd Quarter 2014 (Flash Estimates) and revised data 1995 Q1-2014 Q2 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114111915/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |archive-date=14 November 2014 |publisher=Hellenic Statistical Authority (ELSTAT) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114111915/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A0704/PressReleases/A0704_SEL84_DT_QQ_03_2014_01_E_EN.pdf |date=14 November 2014 }}&lt;/ref&gt; क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीहरूले त्यसपछि अप्रिल २०१० को अन्तमा ग्रीक बन्डहरूलाई जंक स्थितिमा डाउनग्रेड गरे। १ मे २०१० मा, ग्रीक सरकारले मितव्ययिता उपायहरूको श्रृंखला घोषणा गर्‍यो। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.in.gr/news/article.asp?lngEntityID=1132263|title=Fourth raft of new measures|date=2 May 2010|access-date=6 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505125916/http://www.in.gr/news/article.asp?lngEntityID=1132263|archive-date=5 May 2010|publisher=In.gr|language=el}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:2011_Greece_Uprising.jpg|अङ्गुठाकार| १,००,०० मानिसहरूले एथेन्सको संसद भवन अगाडि  मितव्ययिता उपायहरू विरुद्ध प्रदर्शन गरे। (29 मे 2011)]]
'''२०११ जुलाई - नोभेम्बर''' - ऋण संकट गहिरियो। सबै तीन मुख्य क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीहरूले ग्रीसलाई पूर्वनिर्धारितको पर्याप्त जोखिमसँग सम्बन्धित स्तरमा कटौती गरे। नोभेम्बर २०११ मा, ग्रीस जनमत संग्रह योजना को लागी आलोचनाको  सामना गर्नु पर्यो, Papandreou ले यसलाई फिर्ता लिए र त्यसपछि आफ्नो [[राजीनामा]] घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;bbc_17373&quot;/&gt;

'''२०१५ जुलाई''' -  १३ जुलाईमा, १७ घण्टाको वार्तापछि, युरोजोनका नेताहरू तेस्रो बेलआउट कार्यक्रममा अस्थायी सम्झौतामा पुगे। 

ग्रीक ऋणको सबैभन्दा ठूलो निजी होल्डर, निजी इक्विटी फर्म प्रबन्धक, पल काजारियन लगायत धेरै वित्तीय विश्लेषकहरूले यसको निष्कर्षमा समस्या भेट्टाए। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ekathimerini.com/201639/article/ekathimerini/business/investor-paul-kazarian-returns-with-campaign-for-five-star-finance-minister|title=Investor Paul Kazarian returns with campaign for 'five-star' finance minister, Ilias Bellos {{!}} Kathimerini|access-date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chrysopoulos |first=Philip |date=10 December 2016 |title=Paul Kazarian: Greece's Largest Private Debt Owner Says Greek Debt Is Lower Than We Think [video] {{!}} GreekReporter.com |url=http://greece.greekreporter.com/2016/12/10/greece-largest-private-debt-owner-says-greek-debt-is-much-lower-than-we-think-video/ |access-date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt;

'''२०१८''' - ग्रीक (घोषणा गरे अनुसार) सफलतापूर्वक २० अगस्त २०१८ मा बेलआउटबाट बाहिरियो   &lt;ref name=&quot;Bailout exit&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-eurozone-greece-bailout/greece-exits-final-bailout-successfully-esm-idUSKCN1L40OG|title=Greece exits final bailout successfully: ESM|date=20 August 2018|work=Reuters|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;

==== प्रभावहरू ====
फेब्रुअरी २०१२ मा, यो देखिएको थियो कि अघिल्लो वर्षमा २०,००० [[ग्रिस|ग्रीकहरू]] घरबारविहीन भएका थिए, र [[एथेन्स]]को ऐतिहासिक शहर केन्द्रमा २० प्रतिशत पसलहरू खाली थिए। &lt;ref name=&quot;FT 17 February 2012&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/95df9026-5983-11e1-8d36-00144feabdc0.html|title=Grim effects of austerity show on Greek streets|last=Kerin Hope|date=17 February 2012|work=Financial Times|access-date=19 February 2012|quote=&quot;At least I'm not starving, there are bakeries that give me something, and I can get leftover souvlaki [kebab] at a fast-food shop late at night,&quot; [one homeless Greek] said. &quot;But there are many more of us now, so how long will that last?&quot;}}&lt;/ref&gt;

== ल्याटिन अमेरिका ==

=== अर्जेन्टिना ऋण संकट ===

== उत्तर अमेरिका ==

== यो पनि हेर्नुहोस् ==

* [[कर्जा|ऋण]]
* विकासशील देशहरूको ऋण
* [[सार्वजनिक ऋण|सरकारी ऋण]]
* क्रेडिट मूल्याङ्कन द्वारा देशहरूको सूची
* शुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय लगानी स्थिति द्वारा देशहरूको सूची
* सरकारी ऋण अनुसार देशहरूको सूची
* मौद्रिक सार्वभौमसत्ता
* घिनलाग्दो ऋण
* सार्वभौम पूर्वनिर्धारित
* राज्य (राजनीति)
* [[कर]]
* विश्वव्यापी ऋण

== सन्दर्भहरू ==
{{Reflist}}{{Debt}}{{वित्तीय सङ्कट}}
[[श्रेणी:वित्तीय सङ्कटहरू]]
[[श्रेणी:सरकारी ऋण]]</text>
      <sha1>49aewhr7oo4mt87c065k6esay79zsfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वाणिज्य बैंक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142265</id>
    <revision>
      <id>1358019</id>
      <parentid>1268642</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8754" sha1="0h9eocqck3v7q2034lmeo808hobpue8" xml:space="preserve">'''वाणिज्य बैङ्क''' एक वित्तीय संस्था हो जसले जनताबाट निक्षेप जम्मा गर्छ   र नाफा कमाउन उपभोग र [[लगानी]]को उद्देश्यका लागि [[कर्जा|ऋण]] दिन्छ।

वाणिज्य बैङ्कमा निजी क्षेत्र बैङ्क तथा र सार्वजनिक क्षेत्र बैङ्कहरू पर्छ। यद्यपि, &quot;केन्द्रीय बैङ्क&quot;लेलाई पनि बैङ्क भनेर चिनिएपनि वाणिज्य बैङ्क भन्दा फरक ढङ्गले काम गर्छ। वाणिज्य बैङ्कहरूको विपरीत, [[केन्द्रीय बैङ्क|केन्द्रीय बैङ्कहरू]] मुख्य रूपमा नाफा उत्पन्न गर्नमा केन्द्रित हुँदैन र फिएट मुद्रा प्रणालीमा व्यावसायिक बैङ्कहरू जस्तै [[दामासाही]] हुन सक्दैनन्।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Diessner |first=Sebastian |date=2023 |title=The power of folk ideas in economic policy and the central bank-commercial bank analogy |url=https://doi.org/10.1080/13563467.2022.2109610 |journal=New Political Economy |volume=28 |issue=2 |pages=315–328 |doi=10.1080/13563467.2022.2109610 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
बैङ्क &quot;शब्द &quot; [[इटालेली भाषा|इटालियन]] शब्द ''banco'' 'डेस्क/बेन्च' बाट आएको हो। इटालियन पुनर्जागरण युगमा [[फ्लोरेन्स|फ्लोरेन्टाइन]] बैङ्करहरूद्वारा प्रयोग गरिएको थियो, जसले हरियो कपडाले ढाकिएको डेस्कमा आफ्नो लेनदेन गर्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last=de Albuquerque|first=Martim|title=Notes and Queries|publisher=George Bell|year=1855|location=London|pages=[https://archive.org/details/notesandqueries00albugoog/page/n427 431]|url=https://archive.org/details/notesandqueries00albugoog}}&lt;/ref&gt;यद्यपि, प्राचीन कालमा पनि बैङ्किङ गतिविधिको सङ्केत पाउन सकिन्छ।

[[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा, '''वाणिज्य बैङ्क''' शब्द प्रायः बैङ्किङ नियमनमा भिन्नताका कारण यसलाई इन्भेस्टमेन्ट बैङ्क बाट फरक छुट्याउन प्रयोग गरिन्थ्यो। [[महामन्दी]]पछि, ग्लास-स्टीगल्स ऐन मार्फत, [[अमेरिकी काङ्ग्रेस]]ले व्यावसायिक बैङ्कहरूलाई बैङ्किङ गतिविधिहरूमा मात्र संलग्न गराउन आवश्यक बनायो, जबकि लगानी बैङ्कहरू [[पूँजी बजार]] गतिविधिहरूमा सीमित थिए। यो विभाजन १९९९ मा ग्राम-लिच-ब्लिली ऐनद्वारा खारेज गरिएको थियो।

== भूमिका ==
वाणिज्य बैङ्कको आम भूमिका सर्वसाधारण र व्यवसायलाई वित्तीय सेवा प्रदान गर्नु र आर्थिक तथा सामाजिक स्थिरता तथा अर्थतन्त्रको दिगो विकास सुनिश्चित गर्नु हो।

=== प्राथमिक कार्यहरू ===

* वाणिज्य बैङ्कहरूले जनताबाट विशेष गरी आफ्ना ग्राहकहरूबाट बचत खाता निक्षेप र निश्चित निक्षेपसहित विभिन्न प्रकारका निक्षेपहरू स्वीकार गर्छन्। यी निक्षेपहरू जब ग्राहकले निश्चित समयावधि पछि माग गर्दछ तब फिर्ता गरिन्छ।
* वाणिज्य बैङ्कहरूले विभिन्न प्रकारका ऋण र अग्रिमहरू प्रदान गर्छन्, जस्तै [ओभरड्राफ्ट] सुविधा, नगद क्रेडिट, बिल छुट, मनी कल, आदि। तिनीहरूले आफ्ना ग्राहकहरू आदिको इच्छाका लागि ट्रस्टीका रूपमा पनि काम गर्छन्।
* ऋण सिर्जनाको कार्य ऋण र भुक्तानी मध्यस्थको आधारमा उत्पन्न हुन्छ। वाणिज्य बैङ्कहरूले ऋण लिनका लागि उनीहरूले अवशोषित गर्ने निक्षेपहरू प्रयोग गर्छन्। चेक सर्कुलेसन र ट्रान्सफर सेटलमेन्टको आधारमा, ऋणहरू व्युत्पन्न निक्षेपहरूमा रूपान्तरण हुन्छन्। केही हदसम्म, को व्युत्पन्न कोषहरू मूल निक्षेपहरूको अन्तराल गुणा बढाउँछन् जसले आर्थिक विकासको सेवा गर्न व्यावसायिक बैङ्कहरूको प्रेरक शक्तिमा ठुलो सुधार गर्दछ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ullah |first=Mohammad Ahsan |date=2020-01-17 |title=Bank Profitability in Bangladesh: A Comparative Study of a Nationalized Commercial Bank with That of a Private Commercial Bank |journal=Journal of Management and Research |volume=6 |issue=2 |pages=138–170 |doi=10.29145/jmr/62/060206 |issn=2519-7924 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== अन्य प्रकार्यहरू ===
एजेन्सी कार्यहरू समावेशः

* चेक, लाभांश, र ब्याज वारेन्ट सङ्कलन र क्लियर गर्नु 
* भाडा, बिमा प्रिमियमको भुक्तानी गर्नु 
* विदेशी मुद्रा विनिमयनमा लेनदेन गर्नु 
* [[प्रतिभूति]]हरू खरिद र बिक्री गर्नु 
* ट्रस्टी, वकिल, संवाददाता र कार्यकारीको रूपमा कार्य गर्नु 
* कर आय र कर रिटर्न स्वीकार गर्नु 

उपयोगिता प्रकार्य समावेशः

* ग्राहकहरूलाई सुरक्षित निक्षेप बक्सहरू उपलब्ध गराउनु 
* पैसा स्थानान्तरण सुविधा
* यात्रीको चेक जारी गर्न
* रेफ्रीको रूपमा कार्य गर्न
* भुक्तानीका लागि विभिन्न बिलहरू स्वीकार गर्नः फोन बिलहरू, ग्यास बिलहरू, पानी बिलहरू
* विभिन्न कार्डहरू प्रदान गर्न जस्तै [[क्रेडिट कार्ड]] र डेबिट कार्डहरू[[डेबिट कार्ड]]
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[मर्चेन्ट बैंक]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:बैङ्कहरू]]</text>
      <sha1>0h9eocqck3v7q2034lmeo808hobpue8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Ziv</title>
    <ns>3</ns>
    <id>142917</id>
    <revision>
      <id>1358085</id>
      <parentid>1275827</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T09:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>70366</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hello dear visitor */  pic change</comment>
      <origin>1358085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="619" sha1="85azgjcyz33ubwusaioltyj2co0h5mb" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna sits on a tree (cropped).jpg|left|120px]]
{{center|''Welcome!''}}
{{center|''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''}}
{{center|''Have a nice day! Best regards,''}}

{{center|[[User:Ziv|Ziv]] ([[User talk:Ziv|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२२, २८ जनवरी २०२५ (नेपाली समय)}}</text>
      <sha1>85azgjcyz33ubwusaioltyj2co0h5mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निवृत्तिभरण कोष</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144180</id>
    <revision>
      <id>1358032</id>
      <parentid>1353461</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T14:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="qn7bqjg0a19t1ic28g7nje8g550g88p" xml:space="preserve">'''निवृत्तिभरण कोष''' वा '''[[निवृत्तिभरण कोष|पेन्सन कोष]]''' भनेको [[अवकाश]] पछि आर्थिक सुरक्षा (निवृत्तिभरण ) प्रायोजनको लागि सिर्जना गरिएको कोष हो । अमेरिकी सरकारको सोसल सेकुरिटी ट्रस्ट फन्ड  , जसले सम्पत्तिमा $२.५७ ट्रिलियन निरीक्षण गर्दछ, विश्वको सबैभन्दा ठूलो सार्वजनिक पेन्सन कोष हो। पेन्सन कोषसँग सामान्यतया लगानी गर्न ठुलो रकम हुन्छ र सूचीबद्ध र निजी कम्पनीहरूमा प्रमुख लगानीकर्ताहरू हुन्। विभिन्न देशहरूमा निवृत्तिभरण कोषलाई महत्वपूर्ण [[संस्थागत लगानीकर्ता]] मानिन्छ ।&lt;ref name=&quot;सुवेदी&quot;&gt;{{cite book|last=|first=|author-link=|year=2073 BS|title=वित्तीय बजार तथा संस्थाका आधारभूत सिद्धान्तहरू  Foundations of Financial Markets &amp; Institutions|publisher=Asmita Books Publishers &amp; Distribution|url=|isbn=978-9937-687-15-7|pages=144}}&lt;/ref&gt;  सबैभन्दा ठुलो ३०० पेन्सन कोषले सामूहिक रूपमा लगभग  $६ ट्रिलियन सम्पत्ति राख्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Location Selector |url=https://www.willistowerswatson.com/en/Location-Selector-Landing-Page |website=Willis Towers Watson }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

सन् २०१२  मा, [[प्राइस वाटर हाउस कुपरस|प्राइसवाटरहाउसकूपर्स]]को अनुमान अनुसार  विश्वव्यापी पेन्सन कोषले $३३.९ ट्रिलियन सम्पत्ति ओगटेको छ (र 2020 सम्ममा $56 ट्रिलियन भन्दा बढी हुने अपेक्षा गरिएको छ) -म्युचुअल फन्ड, [[बीमा|बीमा कम्पनीहरू]], मुद्रा भण्डार, सार्वभौम सम्पत्ति कोष, हेज कोष, वा निजी इक्विटी भन्दा अगाडि संस्थागत लगानीकर्ता कुनै पनि कोटीको लागि सबैभन्दा ठूलो हो।&lt;ref name=&quot;foo&quot;&gt;{{Cite web |title=Asset Management 2020 – A Brave New World |url=https://www.pwc.com/gx/en/asset-management/publications/pdfs/pwc-asset-management-2020-a-brave-new-world-final.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423095542/http://www.pwc.com/gx/en/asset-management/publications/pdfs/pwc-asset-management-2020-a-brave-new-world-final.pdf |archive-date=2015-04-23 |access-date=March 3, 2021}}&lt;/ref&gt;

== देश अनुसार ==

=== भारत ===

* कर्मचारी भविष्य निधि संगठन
* राष्ट्रीय पेंशन प्रणाली

=== जापान ===

=== नेपाल ===

* [[कर्मचारी सञ्चय कोष]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qn7bqjg0a19t1ic28g7nje8g550g88p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सपना टापुको लागि युद्ध</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148999</id>
    <revision>
      <id>1358012</id>
      <parentid>1346573</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T12:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NarcisoFan2026</username>
        <id>79131</id>
      </contributor>
      <origin>1358012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="npclcbstbzsoisxwld2g0gabu7vsa9z" xml:space="preserve">सपना टापुको लागि युद्ध (BFDI) जुम्ल्याहा दाजुभाइ क्यारी र माइकल हुआङद्वारा सिर्जना गरिएको एक अमेरिकी एनिमेटेड वेब शृङ्खला हो। गेम शो विधाको प्यारोडी, यो शृङ्खलामा मानवरूपी वस्तुहरू बीचको प्रतिस्पर्धाहरू समावेश छन्, जसमा दर्शकहरूले पात्रको उन्मूलनको लागि मतदान गर्छन्। एपिसोडहरू र सम्बन्धित मिडियाहरू तिनीहरूको YouTube च्यानल, jacknjellify मा पोस्ट गरिन्छ।[a] BFDI ले &quot;वस्तु शो&quot; भनेर चिनिने समान स्वतन्त्र वेब शृङ्खलाको माइक्रोविधालाई प्रभाव पारेको छ।
{{Infobox television}}
[[श्रेणी:टेलिभिजन शृङ्खलाहरू]]</text>
      <sha1>npclcbstbzsoisxwld2g0gabu7vsa9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चार्ल्स द गोल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150186</id>
    <revision>
      <id>1358017</id>
      <parentid>1356249</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="5ggawq05ax9mif5ukb9zi9oir3fr4c4" xml:space="preserve">[[चित्र:De_Gaulle-OWI.jpg|अङ्गुठाकार|295x295पिक्सेल|चार्ल्स द गोल]]
'''चार्ल्स आन्द्रे जोसेफ मारी द गोल''' ( [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] : aʁl də ɡol); २२ नोभेम्बर १८९९ - ९ नोभेम्बर १९७०) एक [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]] जनरल र राजनीतिज्ञ थिए जसले [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]मा [[नाजी जर्मनी]] र [[भिची फ्रान्स]] विरुद्ध स्वतन्त्र फ्रेन्च सेनाको नेतृत्व गरेका थिए। उनले फ्रान्समा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना गर्न १९४४ देखि १९४६ सम्म अस्थायी सरकारको नेतृत्व गरेका थिए। उनी स्वतन्त्र फ्रान्सका नेता (१९४०-१९४४) र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]] गणतन्त्रका अन्तिम नेता (१९४४-१९४६) थिए। १९५८ मा, उनले [[फ्रान्सेली पाँचौं गणतन्त्र|पाँचौं गणतन्त्र]] स्थापना गरे र [[फ्रान्स|फ्रान्सको]] राष्ट्रपति निर्वाचित भए, उनी १९६९ सम्म राष्ट्रपति भए। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको]] समयमा उनी फ्रान्सका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू मध्ये एक थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lion of Britain, Cross of Lorraine: Churchill and de Gaulle |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/894-lion-of-britain-cross-of-lorraine-churchill-and-de-gaulle |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521023613/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/894-lion-of-britain-cross-of-lorraine-churchill-and-de-gaulle |archive-date=21 मई 2013 |access-date=10 दिसम्बर 2017}}&lt;/ref&gt;

उनले सन् १९६९ अप्रिल २८ मा क्षेत्रीयकरण सम्बन्धी [[जनमत सङ्ग्रह]] असफल भएसँगै राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |year=2008 |title=Press Release re Resignation |url=http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118225651/http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |archive-date=18 November 2008 |work=Fondation Charles de Gaulle }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118225651/http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |date=18 November 2008 }}&lt;/ref&gt; 
== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{Reflist}}
{{Presidents of France}}
[[श्रेणी:फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]]
[[श्रेणी:राजनीतिज्ञहरू]]</text>
      <sha1>5ggawq05ax9mif5ukb9zi9oir3fr4c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भागलपुर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150432</id>
    <revision>
      <id>1358041</id>
      <parentid>1357976</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HaileyChoi9</username>
        <id>79149</id>
      </contributor>
      <comment>SVG image</comment>
      <origin>1358041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10754" sha1="468q9vlui9ti0boamx6tiinl7hpueef" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = भागलपुर
| settlement_type    = सहर
| image_skyline      = {{multiple image  
| border                   = infobox  
| total_width              = 300  
| image_style              =  
| perrow                   = 1/2/2/2/1  
| image1 = Ghantaghar Bhagalpur.jpg 
| caption1= घण्टाघर
| image3 = Kuppaghat Bhagalpur.jpg
| caption3 = महर्षि मेही आश्रम
| image4 = 
Vikramshila 2012-08-10-17.14.08.jpg
| caption4 = [[विक्रमशिला]] महाविहारको अवशेषहरू
}}
| image_caption      = 
| nickname           = सिल्क सिटी&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/traveller/ot-getaway-guides/bhagalpur-silk-city/|title=Bhagalpur: The Silk City|date=16 June 2017|work=Outlook India|access-date=29 September 2019}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = 
| map_caption        = 
| pushpin_map_caption = बिहारमा भागलपुरको स्थान
| pushpin_map        = India Bihar#India
| coordinates        = {{coord|25|15|N|87|0|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = देश
| subdivision_name   = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1  = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]]
| subdivision_name1  = {{flagicon image|Bihar Government Banner.png}} [[बिहार]]
| subdivision_type2  = [[भारतका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]]
| subdivision_name2  = [[भागलपुर जिल्ला|भागलपुर]]
| government_type    = [[नगर निगम]]
| governing_body     = [[भागलपुर नगर निगम]]
| leader_title       = मेयर
| leader_name        = बसुन्धारा लाल ([[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]])
| leader_title1      = [[नगर आयुक्त]]
| leader_name1       = नितिन कुमार सिंह ([[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आइएएस]])
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_total_km2     = 218.28
| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Welcome to Bhagalpur Municipal Corporation(BMC)|url=https://bhagalpurnagarnigam.in/brief-history|website=bhagalpurnagarnigam.in|access-date=22 November 2020}}&lt;/ref&gt;
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_rank          = 
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300 |title=Geographic coordinates of Bhagalpur, India. Latitude, longitude, and elevation above sea level of Bhagalpur |website=Dateandtime.info |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511110951/http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300 |archive-date=11 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
| elevation_m        = 52
| population_footnotes = &lt;!-- UA --&gt;&lt;ref name=UA1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=12 May 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date=17 October 2013 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 410210
| population_as_of   = सन् २०११
| population_rank    = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = भागलपुरी
| demographics_type1 = [[भाषा]]
| demographics1_title1 = आधिकारिक
| demographics1_info1 = [[हिन्दी]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web|title=52nd REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=4 October 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = अतिरिक्त&amp;nbsp;आधिकारिक
| demographics1_info2 = [[उर्दु]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;/&gt;
| demographics1_title3 = क्षेत्रीय
| demographics1_info3 = [[अङ्गिका भाषा|अङ्गिका]]&lt;ref name=&quot;Angika&quot;&gt;{{cite book |last1=Masica |first1=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |date=9 September 1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&amp;pg=PA12 |language=en}}&lt;/ref&gt; 
| timezone1          = [[भारतीय मानक समय]]
| utc_offset1        = +५:३०
| postal_code_type   = हुलाक कोड
| postal_code        = ८१२००१-८१XXXX&lt;ref&gt;{{cite news |title=BHAGALPUR Pin Code - 812001, Jagdishpur All Post Office Areas PIN Codes, Search BHAGALPUR Post Office Address |url=https://news.abplive.com/pincode/bihar/bhagalpur/bhagalpur-pincode-812001.html |access-date=18 July 2022 |work=ABP}}&lt;/ref&gt;
| area_code_type     = टेलिफोन कोड
| area_code          = ०६४१
| registration_plate = BR-१०
| website            = {{URL|https://bhagalpur.nic.in/}}
| official_name      = 
| other_name         = चम्पानगरी&lt;br /&gt;भौगुलपुर
}}
'''भागलपुर''' जसलाई ऐतिहासिक रूपले [[चम्पापुरी|चम्पा नगरी]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pham |first=Tan |url=https://books.google.com/books?id=RIMqEQAAQBAJ&amp;dq=bhagalpur+champa&amp;pg=PA60 |title=Đại Việt and Champa: Panduranga, Kauthara, and Indrapura: Volume 3B of A Traveller's Story of Vietnam's Past |date=7 November 2024 |publisher=315Kio Publishing |isbn=978-1-0670208-1-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhagalpur {{!}} Bhagalpur District Silk City of Bihar {{!}} India |url=https://bhagalpur.nic.in/ |access-date=24 August 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;को नामले समेत चिनिने [[भारत]]को [[बिहार]] राज्यको एउटा प्रमुख सहर हो। यो सहर हिन्दुहरूको पवित्र [[गङ्गा नदी]]को दक्षिणी तटमा अवस्थित छ। यो [[जनसङ्ख्याका आधारमा बिहारका सहरी स्थानीय तहरूको सूची|जनसङ्ख्या]]को आधारमा बिहार राज्यको तेस्रो सबैभन्दा ठुलो सहर हो। यो [[भागलपुर जिल्ला]], [[भागलपुर प्रमण्डल]] र [[बिहार पुलिस]]को पूर्वी रेन्जको सदरमुकाम पनि हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhagalpur Smart City |url=https://bhagalpursmartcity.co.in/cityprofile |website=bhagalpursmartcity.co.in}}&lt;/ref&gt; यसलाई सिल्क सिटीको रूपमा चिनिने गरिन्छ र [[भारत सरकार]]द्वारा यसलाई स्मार्ट सहर अभियानको रूपमा विकासको लागि सूचीबद्ध समेत गरिएको छ। यो राजधानी [[पटना]]पछि बिहारको एकमात्र जिल्ला हो जहाँ तीनवटा प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थानहरू, [[भारतीय सूचना प्राविधिक संस्थान, भागलपुर|आइआइटी भागलपुर]], [[तिलका माँझी भागलपुर विश्वविद्यालय|टिएमबियु]] र [[बिहार कृषि विश्वविद्यालय]] रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 April 2025 |title=BAU integrates AI, machine learning for agricultural biotech research |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/bau-integrates-ai-machine-learning-for-agricultural-biotech-research/articleshow/120766193.cms |access-date=24 August 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; [[विक्रमशिला|विक्रमशिला केन्द्रीय विश्वविद्यालय]] मध्ययुगीन विक्रमशिला महाविहारका अवशेषहरूको नजिकै निर्माणाधीन छ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sharma |first=Sandeep |url=https://books.google.com/books?id=jcpLEAAAQBAJ&amp;dq=education+bhagalpur+colleges+iiit&amp;pg=PA30 |title=ProjectX India: 15th August 2021 - Tracking Multisector Projects from India |date=15 August 2021 |publisher=Sandeep Sharma |language=en}}&lt;/ref&gt; [[भागलपुर जङ्क्सन रेलवे स्टेसन]]ले सहरका सर्वसाधारणहरूलाई सेवा प्रवाह गर्दै आएको छ। सहरलाई चारै दिशाबाट घेरेको नदीमा भारतको राष्ट्रीय जलीय जनावर [[गङ्गा सोँस]]को घर हो। भागलपुरमा मनसा पूजा र काली पूजामा सबैभन्दा बढी श्रद्धालुहरूको उपस्थिति रहने गरेको छ, जुन यस क्षेत्रको सांस्कृतिक धरोहरको एक महत्वपूर्ण भाग हो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=मां विषहरी पूजा: बिहुला विषहरी की गाथा का साक्षी है अंग का इतिहास |url=https://www.livehindustan.com/bihar/bhagalpur/story-history-of-angh-mother-vishahari-worship-and-bihula-is-a-witness-of-vishahari-worship-2693163.html |access-date=18 August 2022 |work=Hindustan |date=17 August 2019 |language=hi}}&lt;/ref&gt;

==शब्दोपत्ति==

==भूगोल==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:भागलपुर जिल्लाका सहरहरू]]</text>
      <sha1>468q9vlui9ti0boamx6tiinl7hpueef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोभियत संघको विघटन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150436</id>
    <revision>
      <id>1358046</id>
      <timestamp>2026-06-06T18:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:hi:Special:Redirect/revision/6541378|सोवियत संघ का विघटन]]&quot;पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो</comment>
      <origin>1358046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39066" sha1="65wtfvrala3c5shjitnxfim2wqtvsmd" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]]ले फहराइयो। यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र शीतयुद्धको अन्त्य भयो।

== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।

* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* साम्यवादको पतन
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>65wtfvrala3c5shjitnxfim2wqtvsmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358047</id>
      <parentid>1358046</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39064" sha1="2xif8zk238f05s2ymxvhlk6b6qufgxs" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।

== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।

* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* साम्यवादको पतन
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>2xif8zk238f05s2ymxvhlk6b6qufgxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358050</id>
      <parentid>1358047</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनको प्रभाव */</comment>
      <origin>1358050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39247" sha1="75qj7u8eq3miogj8k3xkceai6hm9gkv" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।

== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>75qj7u8eq3miogj8k3xkceai6hm9gkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358051</id>
      <parentid>1358050</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1358051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40671" sha1="idzoy5x9ekv0p38db7w3ffdhj43qfw9" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>idzoy5x9ekv0p38db7w3ffdhj43qfw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358054</id>
      <parentid>1358051</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका */</comment>
      <origin>1358054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40993" sha1="g701dwnm6asr6zooxj0vefxeqn8gmi2" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट विद्रोहको प्रयास===
===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>g701dwnm6asr6zooxj0vefxeqn8gmi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358055</id>
      <parentid>1358054</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* अगस्ट विद्रोहको प्रयास */</comment>
      <origin>1358055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42328" sha1="e3qgy769lntjhsof3h8vto2yl58yacd" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट विद्रोहको प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>e3qgy769lntjhsof3h8vto2yl58yacd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358056</id>
      <parentid>1358055</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* अगस्ट विद्रोहको प्रयास */</comment>
      <origin>1358056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43410" sha1="9vhenn6qsazkfqrqhch7480j3thwblc" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मार्च ११, १९८५ मा, गोर्बाचेभले सोभियत संघको नेतृत्व ग्रहण गरे। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>9vhenn6qsazkfqrqhch7480j3thwblc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358065</id>
      <parentid>1358056</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू */</comment>
      <origin>1358065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42215" sha1="dkno0hkqlrk6grh53x6spbcw54nrmqb" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=The New York Times |date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; 

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>dkno0hkqlrk6grh53x6spbcw54nrmqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358066</id>
      <parentid>1358065</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू */</comment>
      <origin>1358066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50288" sha1="9ilroj71b0lkccdzvnirt078k8fyi11" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=The New York Times |date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=BBC News |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=The New York Times |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>9ilroj71b0lkccdzvnirt078k8fyi11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358067</id>
      <parentid>1358066</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू */</comment>
      <origin>1358067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50377" sha1="1u706lqgurnayxplnwv2xil9g095i55" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>1u706lqgurnayxplnwv2xil9g095i55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358068</id>
      <parentid>1358067</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1358068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51186" sha1="cl1stieinlthwwe7s9wqhzwjcow4e4x" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक रुकावट, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>cl1stieinlthwwe7s9wqhzwjcow4e4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358069</id>
      <parentid>1358068</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T06:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51189" sha1="t1vpkivl92ya8xwetb7kdgdytuuztks" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ महाशक्ति रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्ध स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>t1vpkivl92ya8xwetb7kdgdytuuztks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358073</id>
      <parentid>1358069</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनको प्रभाव */</comment>
      <origin>1358073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58389" sha1="dcxurt6xcpvk4wh4fkhbt2c2zwx4459" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

In a 2001 study by the economist [[Steven Rosefielde]], he calculated that there were 3.4 million premature deaths in Russia from 1990 to 1998, which he partly blames on the [[Shock therapy (economics)|&quot;shock therapy&quot;]] that came with the [[Washington Consensus]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; A 2017 study estimates that 7 million premature deaths occurred overall as a result of shock therapy.&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>dcxurt6xcpvk4wh4fkhbt2c2zwx4459</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358074</id>
      <parentid>1358073</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर */</comment>
      <origin>1358074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58675" sha1="d841ar8j57c4c4cfhjzkvqmvmsc1q5y" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले दमन र नागरिक स्वतन्त्रताको दमनबाट शासन टिकाउन सकिँदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

In a 2001 study by the economist [[Steven Rosefielde]], he calculated that there were 3.4 million premature deaths in Russia from 1990 to 1998, which he partly blames on the [[Shock therapy (economics)|&quot;shock therapy&quot;]] that came with the [[Washington Consensus]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; A 2017 study estimates that 7 million premature deaths occurred overall as a result of shock therapy.&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;
===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>d841ar8j57c4c4cfhjzkvqmvmsc1q5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358075</id>
      <parentid>1358074</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनको प्रभाव */</comment>
      <origin>1358075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58733" sha1="qdvlgafbhkmdnpucapx0x3f5m6x2tc6" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

In a 2001 study by the economist [[Steven Rosefielde]], he calculated that there were 3.4 million premature deaths in Russia from 1990 to 1998, which he partly blames on the [[Shock therapy (economics)|&quot;shock therapy&quot;]] that came with the [[Washington Consensus]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; A 2017 study estimates that 7 million premature deaths occurred overall as a result of shock therapy.&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;
===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>qdvlgafbhkmdnpucapx0x3f5m6x2tc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358076</id>
      <parentid>1358075</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर */</comment>
      <origin>1358076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59199" sha1="gzqdbtejxgqshg3i0lchv1wr56l1lml" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

* सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
* सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>gzqdbtejxgqshg3i0lchv1wr56l1lml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358077</id>
      <parentid>1358076</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनको प्रभाव */</comment>
      <origin>1358077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59196" sha1="0kv3aoyzm900woryu81kjnh4lnjnmny" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो।
 सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>0kv3aoyzm900woryu81kjnh4lnjnmny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358078</id>
      <parentid>1358077</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सोभियत संघको विघटनको प्रभाव */</comment>
      <origin>1358078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59195" sha1="7zg6uu0w8fcjkrhbije5sitzkfey7no" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===	
== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>7zg6uu0w8fcjkrhbije5sitzkfey7no</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358079</id>
      <parentid>1358078</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T07:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल */</comment>
      <origin>1358079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64639" sha1="l6tis3kra528oghwecylgpq8ehe2nw1" xml:space="preserve">डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>l6tis3kra528oghwecylgpq8ehe2nw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358080</id>
      <parentid>1358079</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T08:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1358080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70769" sha1="t133gtnxgvrahjk4bceg9q4aoplmvjt" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेब]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* जर्जिया,
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* कजाखस्तान,
* तुर्केमिनिस्तान,{{ref label|p|d}}
* उज्बेकिस्तान
* ताजिकिस्तान,
* किर्गिस्तान,{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>t133gtnxgvrahjk4bceg9q4aoplmvjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358081</id>
      <parentid>1358080</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T08:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70867" sha1="jfh91d3v3mui4g1a0yndssd55ky77rz" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[खुश्चेव|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>jfh91d3v3mui4g1a0yndssd55ky77rz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358086</id>
      <parentid>1358081</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T09:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* पृष्ठभूमि */</comment>
      <origin>1358086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70892" sha1="heyd498m9zhaahe50p40znznu8r5z8p" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>heyd498m9zhaahe50p40znznu8r5z8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358088</id>
      <parentid>1358086</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T09:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल */</comment>
      <origin>1358088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77239" sha1="s7na3yqvnyrf4cguknq6irljhqgedf2" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

सोभियत संघले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्टिक गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत संघसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्टिक राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत संघले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।

&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रूसी भूभागमा कम्युनिष्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत संघ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत संघको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत संग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा संघबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत संघलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रूस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू संघको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए। 

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>s7na3yqvnyrf4cguknq6irljhqgedf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358089</id>
      <parentid>1358088</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल */</comment>
      <origin>1358089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77236" sha1="2ibj78nronjyi54qvw6ql7a209i4aus" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

सोभियत संघले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्टिक गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत संघसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्टिक राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत संघले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रूसी भूभागमा कम्युनिष्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत संघ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत संघको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत संग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा संघबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत संघलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रूस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू संघको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>2ibj78nronjyi54qvw6ql7a209i4aus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358090</id>
      <parentid>1358089</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T10:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल */</comment>
      <origin>1358090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91113" sha1="e2aq4mhi8tubr97kwi54uvao64gftv9" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = the [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

सोभियत संघले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्टिक गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत संघसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्टिक राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत संघले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रूसी भूभागमा कम्युनिष्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत संघ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत संघको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत संग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा संघबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत संघलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रूस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू संघको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रूस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत संघको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैं, सोभियत संघ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रूसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतबाट रूसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रूसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रूस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत संघको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो। । &lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफू पद त्याग्ने विचार गरिरहेको संकेत गरे। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठूलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत संघबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत संघले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)। &lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>e2aq4mhi8tubr97kwi54uvao64gftv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358091</id>
      <parentid>1358090</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T11:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91109" sha1="ruvjbo1hkvagig2lnun28ko2f3mbopw" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|
सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
||सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

सोभियत संघले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्टिक गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत संघसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्टिक राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत संघले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रूसी भूभागमा कम्युनिष्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत संघ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत संघको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत संग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा संघबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत संघलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रूस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू संघको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रूस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत संघको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैं, सोभियत संघ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रूसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतबाट रूसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रूसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रूस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत संघको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो। । &lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफू पद त्याग्ने विचार गरिरहेको संकेत गरे। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठूलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत संघबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत संघले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)। &lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>ruvjbo1hkvagig2lnun28ko2f3mbopw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1358092</id>
      <parentid>1358091</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T11:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1358092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91107" sha1="bcrn17rxgsg3d1mrywd5cvvu18axebn" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत संघको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत संघ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''अब्खाजिया''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत संघ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|सोभियत संघ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
|सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौं पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौं सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय संकट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}डिसेम्बर २६, १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत संघका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत संघका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत संघको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रूसी संघका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झण्डा अन्तिम पटक क्रेमलिनबाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रूसी तिरंगा झण्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत संघको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा संघलाई विघटन गर्‍यो। &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत संघका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत संघ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत संघले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट संगठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफूलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिष्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत संघलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[ब्रेजनेव|ब्रेज्नेभको]] शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत संघले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रूस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसंख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रूसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत संघको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हंगेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्याण्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति  विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत संघ कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिष्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिष्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिष्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत संघको विघटनको लागि कम्युनिष्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत संघमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

== आर्थिक संकट ==
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीं उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत संघको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत संघको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत संघको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत संघको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत संघको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिष्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत संघको अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत संघले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत संघले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत संघमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत संघलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्याण्डमा, सैन्य संगठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ==
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीबी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकूल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत संघ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए ।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत संघका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागू गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत संघ कम्युनिष्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

। रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे। &lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ। &lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्ट्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत संघलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत संघमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत संघ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत संघलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत संघको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत संघको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
===ककेसस===
===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीबी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर संघ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै नजरबन्दमा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रूसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रूसी संघको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौं मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत संघबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत संग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत संघमा कम्युनिष्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत संघको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत संघको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत संघ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू संघबाट अलग भए, । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग कब्जा गर्न थालेका थिए।

सोभियत संघले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्टिक गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत संघसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्टिक राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत संघले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्र संघ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रूसी भूभागमा कम्युनिष्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत संघ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत संघको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत संग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा संघबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत संघलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रूस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू संघको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रूस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत संघको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैं, सोभियत संघ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रूसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतबाट रूसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रूसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको कांग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रूस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को संघ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत संघको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो। । &lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफू पद त्याग्ने विचार गरिरहेको संकेत गरे। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठूलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत संघबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत संघले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)। &lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

== सोभियत संघको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत संघको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत संघमा केन्द्र विरूद्ध संघर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत संघसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत संघ के गणराज्य स्वतंत्र भए र सोवियत संघको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि  सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत संघलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत संघलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत संघको  एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी यूरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी यूरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले  सोवियत संघको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत संघको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैं चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत संघको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत संघको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत संघको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत संघको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत संघ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत संघको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत संघको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत संघबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत संघका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको हिसाबले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत संघ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत संघको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको संख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागूपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]
* [[रुस|रूस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>bcrn17rxgsg3d1mrywd5cvvu18axebn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोभियत विखण्डन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150437</id>
    <redirect title="सोभियत संघको विघटन" />
    <revision>
      <id>1358049</id>
      <timestamp>2026-06-06T18:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>[[सोभियत संघको विघटन]]मा अनुप्रेषण गर्दै</comment>
      <origin>1358049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="g0c8csvqwi0mdhr3647ejnccmtqvzyk" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[सोभियत संघको विघटन]]</text>
      <sha1>g0c8csvqwi0mdhr3647ejnccmtqvzyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Janak Prasad Pandey</title>
    <ns>3</ns>
    <id>150438</id>
    <revision>
      <id>1358062</id>
      <timestamp>2026-06-06T20:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Template:Welcome|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1358062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="ggk27rz4gjcpk6hrndsand4ctvcxt8y" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Janak Prasad Pandeyज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,७९८]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Janak Prasad Pandey|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०१:५६, ७ जुन २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>ggk27rz4gjcpk6hrndsand4ctvcxt8y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>