फिफा

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ne">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>newiki</dbname>
    <base>https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मीडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता वार्ता</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र वार्ता</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकि वार्ता</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा वार्ता</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत वार्ता</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी वार्ता</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">पोर्टल</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">पोर्टल वार्ता</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मस्यौदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मस्यौदा वार्ता</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>फिफा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4227</id>
    <revision>
      <id>1362133</id>
      <parentid>1186377</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pustam.EGR</username>
        <id>46924</id>
      </contributor>
      <origin>1362133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10077" sha1="qyql8gkrto7r0dualydrs0qx0a85gf1" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = '''अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल सम्मेलन महासङ्घ'''
| bgcolor             = &lt;!-- header background color --&gt;
| fgcolor             = &lt;!-- header text color --&gt;
| image               = FIFA Logo (2010).svg
| image_border        = 
| size                = 
| alt                 = &lt;!-- alt text; see [[WP:ALT]] --&gt;
| caption             = 
| map                 = World Map FIFA.svg
| msize               = 300px
| malt                = &lt;!-- map alt text --&gt;
| mcaption            = फुटबल महासंघका अनुसार तीनका सदस्य राष्ट्रहरु 
| abbreviation        = फिफा
| motto               = ''खेलको लागि,विश्वको लागि''
| formation           = सन् १९०४ मे २१ 
| extinction          = &lt;!-- date of extinction, optional --&gt;
| type                = खेल महासङ्घ
| status              = &lt;!-- ad hoc, treaty, foundation, etc --&gt;
| purpose             = &lt;!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc --&gt;
| headquarters        = [[ज़्यूरिख़]], [[स्विट्जरल्यान्ड|स्वीट्जरल्याण्ड]]
| coords              = {{Coord|47|22|53|N|8|34|28|E|region:CH-ZH_type:landmark|display=inline,title}}
| region_served       = बिश्वब्यापी
| membership          = २०९ सदस्य राष्ट्र 
| language            = अङ्ग्रेजी,फ्रेन्च,जर्मन तथा स्प्यानिस&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/mm/document/affederation/federation/01/24/fifastatuten2009_e.pdf FIFA Statutes Aug 2009, see 8:1]. Arabic, Russian and Portuguese are additional languages for the Congress. In case of dispute, English language documents are taken as authoritative.&lt;/ref&gt;
| leader_title        = अध्यक्ष
| leader_name         = [[जियानी इन्फेन्टिनो|जियानी इन्फान्टिनो]] 
| leader_title2       = उपाध्यक्ष
| leader_name2        = [[जिम बोयेस]], [[राजकुमार अलि बिन अल-हुसैन]]
| main_organ          = &lt;!-- gral. assembly, board of directors, etc --&gt;
| parent_organization = &lt;!-- if one --&gt;
| affiliations        = [[अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक सङ्घ]]
| num_staff           = 
| num_volunteers      = 
| budget              = 
| website             = {{URL|http://www.fifa.com/}}
| remarks             = 
}}

फिफा ({{langx|fr|'''Fédération Internationale de Football Association'''}}) '''अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल सम्मेलन महासङ्घ'''को संक्षिप्त रूप हो, जुन एउटा अन्तराष्ट्रिय सङ्घ हो जसले अन्तराष्ट्रिय फुटबल खेलमाथि नियन्त्रण राख्दछ । (यसलाई ''फुटबल सङ्घ'' पनि भन्छन)। यसको मुख्य कार्यालय [[ज़्यूरिख़]], [[स्विट्जरल्यान्ड|स्वीट्जरल्याण्ड]]मा छ, र हाल यसको अध्यक्ष [[जियानी इन्फेन्टिनो|जियानी इन्फान्टिनो]] हुन । फिफाले अन्तराष्ट्रिय फुटबलको ठूला ठूला प्रतियोगिताको आयोजन गर्छ, र त्यस मध्ये प्रख्यात रहेको एउटा प्रतियोगिता हो [[फिफा विश्वकप]], जुन सन् १९३० मा शुरु गरियो । फिफाको स्थापना मे २१,१९०४ मा [[पेरिस]]मा भएको थियो र यसमा २०८ अन्तराष्ट्रिय सङ्गठनहरू सदस्य छन् । यस संघको अधिकारिक भाषाहरू अङ्ग्रेजी, फ्रान्सिसी, जर्मन र स्प्यानिस रहेका छन् । फिफको धेरै शक्तिशाली अङ्ग हो फिफा कंग्रेस, जुन एउटा सभा हो, हरेक संघको एक प्रतिनिधीको सदस्यताबाट बनेको छ । यस संघको कंग्रेसले प्रति वर्ष एउटा सभाको आयोजन गर्छ, र १९९८ देखि यसले एउटा अर्को सभा प्रति वर्ष गर्दै आएको छ । कंग्रेसले मात्र फिफाको नियममा परिवर्तन गर्ने अधिकार राख्दछ ।

== इतिहास ==

विश्व जुडान संगै २० औ शताब्दीको शुरुमा खेलहरूमाथि दृष्टि राख्ने एउटा निकायको खाँचो देखियो । फिफाको स्थापना २१ मे १९०४ मा [[पेरिस]]मा भएको थियो । यस संघलाई स्थापना गर्ने सदस्यहरू [[बेल्जियम]], [[डेनमार्क]], [[फ्रान्स]], [[नेदरल्यान्ड]], [[स्पेन]], [[स्विडेन]] र [[स्विट्जरल्यान्ड|स्वीट्जरल्याण्ड]] थिए र त्यही दिन [[जर्मन]] सङ्गठनले [[टेलीग्राम]] पठाएर सदस्यता बारे आफ्नो इच्छा जाहेर गर्‍यो । यसको सर्वप्रथम अध्यक्ष रबर्ट ग्युरिन बने।

ग्युरीन पछि सन् १९०६ मा इंगल्याण्डका डेनियल ब्युर्ली वुलफाल फिफाको अध्यक्षको रूपमा मनोनित भए । त्यसपछिको विश्वकप फुटबल प्रतियोगिता सन् १९०८ मा [[लन्डन|लण्डन]]मा भएको थियो र धेरै सफलता हासिल गरेको थियो । व्यावसायिक खेलाडीहरूको उपस्थिति हुँदा पनि फिफाको सिद्धान्त खोज्न प्रतिकूल स्थिति थियो । यस संघमा [[दक्षिण अफ्रिका फुटबल सङ्घ|दक्षिण अफ्रिका]] सन् १९०८ मा, [[अर्जेन्टिना फुटबल सङ्घ|अर्जेन्टिना]] र [[चिली फुटबल सङ्घ|चिली]] सन् १९१२ मा र [[क्यानेडियन फुटबल सङ्घ|क्यानाडा]] अनि [[संयुक्त राज्य सकर सङ्घ|संयुक्त राज्य]] सन् १९१३ मा, आवेदन संगै फिफाको सदस्यता युरोपभन्दा बाहिरको देशहरूमा फैलिदै गयो ।
[[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को बेला धेरै खेलाडीहरूलाई विश्वयुद्धमा पठाइयो र विश्वयुद्धले गर्दा धेरै ठाउँहरूमा यातायातको साधनहरू प्रभावित भए र विश्व जुडानमा बाधा उत्पन्न भयो । त्यस समयमा केही अन्तर्राष्ट्रिय आबद्दता र सङ्गठनहरूको अस्तित्वमा विभेद थियो तथा वुलफालको मृत्यु पछि सङ्गठनको सञ्चालन एक डचपुरुष [[कार्ल हर्समन्न]]ले सम्भालनु भयो र यस संघलाई विलुप्त हुनबाट बाचाउनु भयो । युद्धपछि गृह राष्ट्रले आफ्नो सदस्यता फिर्ता लियो र बिपक्षी राष्ट्रहरूसँग खेल्न तैयार भएन तर पछि फेरी गृह राष्ट्रले पुन: सदस्यता पायो ।

==सन्दर्भ सुची==

== हेर्नुहोस ==
* [[फिफा विश्वकप]]
* [[फिफा वर्षको सर्वोत्कृष्ट खेलाडी|फिफा सर्वश्रेष्ट खेलाडि]]
{{फिफा}}

== बाहिरी लिन्कहरू ==
*[http://www.bbc.com/nepali/news/2015/05/150527_fifa_arrests फिफा पदाधिकारीहरु जुरिखमा पक्राउ],  27 मे 2015

{{Commonscat|FIFA}}

[[श्रेणी:फिफा]]
[[श्रेणी:फिफा विश्वकप]]
[[श्रेणी:खेलकुद]]
[[श्रेणी:फुटबल]]
[[श्रेणी:फिफा अध्यक्षहरू]]</text>
      <sha1>qyql8gkrto7r0dualydrs0qx0a85gf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भरतपुर महानगरपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8894</id>
    <revision>
      <id>1362146</id>
      <parentid>1358455</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T05:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35519-38</username>
        <id>79426</id>
      </contributor>
      <comment>/* उल्लेखनीय व्यक्तिहरू */</comment>
      <origin>1362146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80537" sha1="051kpegcsmyuod0eodukuouwxo81ju4" xml:space="preserve">{{विशेष लेख}}
{{Infobox settlement
| name = 
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| settlement_type = [[महानगरपालिका]]&lt;br/&gt;[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]
| image_skyline            = {{Photomontage
| photo1a = Gaindakot_and_Bharatpur_at_Narayani_River,_Nepal_2020_-1.jpg 
| photo2a = Narayanghat.JPG  
| photo2b = Survival_tree.jpg
| photo4a = Chitwan_2.jpg
| photo4b = Narayani_river.jpg
| spacing                   = 2
| color_border              = #000000
| color                     = #000000
| size                      = 320
}}
| image_alt                = 
| image_caption            = माथिबाट, बायाँबाट दायाँ: [[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] पहाडबाट भरतपुर क्षितिज, [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजार, भरतपुरको बाटुली ​​पोखरी, [[बिसहजारी ताल]]।
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| map_caption = भरतपुर महानगरपालिकाको नक्सा
| pushpin_map = भरतपुर महानगरपालिका#चितवन जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300
| pushpin_map_caption = नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
&lt;!-- Location --&gt;| coordinates = {{coord|27|41|N|84|26|E|display=inline}} 
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]]
| subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला]]
| established_title = नगर पञ्चायत
| established_date = वि.सं. २०३५ माघ १५&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{cite news|title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायतहरू
| established_date1 = भरतपुर र नारायणगढ (सबै भाग) र कल्याणपुर (आंशिक भाग)
| established_title2 = उपमहानगरपालिका
| established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|title=शङ्खरापुर लगायत विभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3 = [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]]
| established_title4 = महानगरपालिका
| established_date4 = वि.सं. २०७३ फागुन २७&lt;ref name=&quot;महानगर&quot;&gt;{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको  |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title5 = सम्मिलित क्षेत्रहरू
| established_date5 = भरतपुर, [[नारायणी नगरपालिका|नारायणी]], [[चित्रवन नगरपालिका|चित्रवन]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]]
| government_type = 
| governing_body = 
| leader_title = [[नगरप्रमुख|कावा प्रमुख]]
| leader_name = चित्रसेन अधिकारी ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]])
| leader_title1 =
| leader_name1 = 
| leader_title3 =
| area_total_km2 = 432.95
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 208
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;नेपालको राष्ट्रिय जनगणना&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&amp;district=35&amp;municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note                 = 
| population_total                =369268
| population_density_km2          = auto
| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = auto
&lt;!-- General information  --&gt;| postal_code_type = हुलाकी सङ्केत
| postal_code = ४४२००, ४४२०७
| area_code = ०५६
| blank_name_sec1 = मौसम
| blank_info_sec1 = आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु
| website = {{URL|http://www.bharatpurmun.gov.np/}}
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
}}

'''भरतपुर''' नेपालको [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[चितवन जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt; तथा [[महानगरपालिका]] हो। नेपालको मध्य भूभागमा रहेको भरतपुर महानगर देशकै [[नेपालका सहरहरूको सूची|चौथौ ठुलो सहर]] हो। यो नेपालको सबैभन्दा तीव्र गतिले विकास भइरहेको सहरहरू मध्येको एक हो। [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]]को तटमा अवस्थित रहेको यो सहर चितवन लगायत केन्द्रीय नेपालको व्यापारिक केन्द्र हो। यो महानगरपालिका क्षेत्रभित्र पर्ने [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] सहरमा मुख्य व्यापारिक पसल र ठुला होटेलहरू रहेका छन् भने अन्य आवश्यक पूर्वाधारका साधनहरू नगरको अन्य क्षेत्रहरूमा रहेका छन्। कुल २९ वटा वडा रहेको भरतपुरको जनसङ्ख्या [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार ३,६९,२६८ रहेको छ भने यो सहर ४३२.९५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ। यहाँको साक्षरता दर ८७.२० प्रतिशत रहेको छ जसमध्ये महिलाको साक्षरता दर ८२.६४% छ भने पुरुषको साक्षरता दर ९२.१२% रहेको छ। यहाँ ९६,५९१ घरघुरी रहेको छ।&lt;ref name=&quot;नेपालको राष्ट्रिय जनगणना&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&amp;district=35&amp;municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;

प्रत्येक पाँच वर्षमा हुने [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को निर्वाचनको लागि भरतपुर महानगरपालिकालाई चितवन निर्वचन क्षेत्र २ र निर्वाचन क्षेत्र ३ मा विभाजन गरिएको छ भने [[बागमती प्रदेश सभा]]को लागि चितवन निर्वचन क्षेत्र २ (क), (ख) र चितवन निर्वचन क्षेत्र ३ (क), (ख) मा विभाजन गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |title=चितवनको निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण, प्रदेशको क्षेत्र निर्धारण प्रति नेकपा एमालेको असहमति |website=सौराहा अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108170415/https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |date=2021-01-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |title=चितवनको कुन ठाउँ कुन निर्वाचन क्षेत्रमा, मतदाता कति ? |last=सिनर्जी एफएम |date=2017-12-07 |website=सिनर्जी एफएम |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108151120/http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |date=2021-01-08 }}&lt;/ref&gt; [[कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय|कृषि तथा वन विश्वविद्यालय]]ले [[धुर्मुस सुन्तली फाउण्डेशन|धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसन]]लाई सहयोग गरेको भरतपुरको वडा नं. १६ रामपुरस्थित २० विगाहा ८ कठ्ठा क्षेत्रफलमा [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] बनिरहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30|title=चितवनमा रङशाला बनाउने धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसनको घोषणा|author=परेश सापकोटा|date=|work=[[रेडियो नेपाल]]|accessdate=१६ माघ २०७५}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201165840/http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30 |date=2019-02-01 }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
वि.सं. २००० को दशकसम्म घनाजङ्गलको रूपमा रहेको भरतपुरको बजार क्षेत्रमा [[थारू जाति|थारु]], बोटे, [[दराई जाति|दराई]] समुदायको मानिसहरूको बसोबास रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;चितवन0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/756087|title=बदलिँदो चितवन : ७० वर्षको कायाकल्प कथा|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2020-12-07}}&lt;/ref&gt;सानो नाकाको रूपमा रहेको भरतपुरको विकासमा वि.सं. २०१२ मा तत्कालीन सरकारद्वारा ल्याइएको ‘राप्ती दुन विकास योजना’ ले गर्दा बस्ती बसाउने कार्यको थालनी भएको थियो। [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] सहयोगमा सुरु गरिएको सो आयोजनाको प्रमुख कृष्ण बम मल्ल थिए। योजनावद्ध रूपमा नभएता पनि यसै परियोजनाको फलस्वरूप भरतपुरमा अस्पताल, [[विद्यालय]] र सरकारी कार्यालयहरूको लागि जग्गा खाली राखेर सर्वसाधारणहरूलाई जग्गा बाँडी बसोबास गर्न प्रोत्साहित गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;चितवन0&quot;/&gt;

नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन भरतपुर गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] र नारायणगढ गाउँ पञ्चायतको सबै भाग र कल्याणपुर गाउँ पञ्चायतको आंशिक भागलाई मिलाएर भरतपुर नगर पञ्चायत बनाएको थियो। भरतपुर नगर पञ्चायतको पहिलो नगरप्रमुख मुक्तिलाल चुके थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मुक्तिलाल चुकेको निधनपछि आँखा दान|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27862|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सफल खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका संस्थापक मेयर मुक्तिलाल चुके रहेनन्|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27829|कार्य=|प्रकाशक=सफल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०४७ सालमा देशमा [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] लागु भएपछि नगरपालिकाको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले भरतपुर स्वतः नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;चितवन0&quot;/&gt; यो नगर चितवन जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। नगरपालिका बनेपछि यहाँ सडक विकासको काममा तीव्रता आएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १३ गते [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्]] अन्तर्गतको सामाजिक समितिले ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने सिफारिस गरे अनुरूप [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुर पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार भएको थियो।&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;/&gt; उक्त समयमा भरतपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] गाविसलाई समावेश गरिएको थियो। [[नेपालको संविधान २०७२]] अनुसार स्थानीय सरकारको गठन भएपछि वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेपछि हाल यस महानगरपालिकामा २९ वटा वडाहरू छन्।&lt;ref name=&quot;महानगर&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/ne/node/26|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=भरतपुर महानगरपालिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गर्दा साविकका भरतपुर क्षेत्र, [[नारायणी नगरपालिका]], [[चित्रवन नगरपालिका]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]लाई यसमा गाभिएको थियो।&lt;ref name=&quot;महानगर&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=स्थानीय निकायहरू - भरतपुर महानगरपालिका|युआरएल=https://lgisnepal.com/ne/body/377|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/11620/|शीर्षक=यस्ता छन् नेपालका चार महानगरपालिका, कुन महानगरको विशेषता के?|वेबसाइट=थाहा खबर|भाषा=नेपाली|पहुँचमिति=2020-12-07}}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०७९ जेठ १० गतेको निर्वाचन परिणामअनुसार महनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा-माके]]की [[रेणु दाहाल]] र उप नगरप्रमुख पदमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का चित्रसेन अधिकारी विजयी भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=भरतपुरको मेयरमा रेणु दाहाल र उपमेयरमा चित्रसेन अधिकारी विजयी |url=https://www.himalkhabar.com/news/130170 |accessdate=2023-03-31 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== अवस्थिति ==
यो सहर समुद्री सतहबाट १४० मिटरदेखि ३९० मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यो नगर २७° ३२' ५८&quot; देखि २७° ४५' ४०&quot; उत्तरी अक्षांश र ८४° ९' ४१&quot; देखि ८४° २९' ५&quot; पूर्वी देशान्तरमा पर्दछ। यसको पूर्वमा [[रत्ननगर नगरपालिका]], [[कालिका नगरपालिका]], [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] रहेका छन्&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=उत्तर फर्के हिमाल, दक्षिण हेरे फाँट, पहाडकी रानी – इच्छाकामना गाउँ|युआरएल=https://echitwanpost.com/81943/2019032408/36/01/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; भने पश्चिमतर्फ [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर जिल्ला]] उत्तरतर्फ [[तनहुँ जिल्ला]] र [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] तथा दक्षिण तर्फ [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नै पर्दछ।  यसको तल्लो समथर सतहमा वडा नं. १, २, ३ र ४ तथा ५ को भू-भागहरू पर्दछ।

== जलवायु ==
समुद्री सतहबाट कम उचाइमा, तल्लो समथर भू–भागमा र [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]]को नजिकै रहेको कारण भरतपुर क्षेत्रमा औसत [[तापक्रम]] बढी, [[आद्रता]]युक्त [[जलवायु परिवर्तन|जलवायु]] भएको पाइन्छ। यहाँ पुस, माघ महिनामा अत्यधिक जाडो हुन्छ भने सो समयमा न्यूनतम तापक्रम १० डिग्री सेल्सियस सम्म पुग्ने गर्दछ। यहाँ वैशाख, जेठ र असार महिनामा सर्वाधिक गर्मी हुन्छ भने उक्त समयमा यहाँको तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने गरेको पाइन्छ। भरतपुरमा वार्षिक औसत [[वर्षा]] १,५०० मिलिमिटर  हुने गर्दछ। वि.सं. २०६८ साउन ३२ मा, यहाँ हालसम्मकै सर्वाधिक अर्थात् २४ घन्टामा लगभग ३११ मिलिमिटर पानी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन बढ्दै छ भरतपुरमा डुबान ?|युआरएल=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/52606/2020-10-07|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=६ डिसेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; साधारणतया वैशाख र जेठ याममा यहाँ बढी सुख्खा हुने गर्दछ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको जानकारी|युआरएल=https://daochitwan.moha.gov.np/en/page/introduction-of-chitwan-1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

== जनसङ्ख्या ==
नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार भरतपुरको जनसङ्ख्या ३,६९,२६८ रहेको थियो जसमध्ये [[पुरुष]]को जनसङ्ख्या १,७८,८९७ र [[महिला]] १,९०,३७१ रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;नेपालको राष्ट्रिय जनगणना&quot;/&gt; भरतपुरमामा मुख्यतया [[थारू जाति|थारू]], [[दराई जाति|दराई]], बोटे, [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[मगर जाति|मगर]], [[चेपाङ जाति|चेपाङ]], [[तामाङ जाति|तामाङ]] रहेका छन् भने यहाँ थोरै सङ्ख्यामा [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] लगायत [[बराल]], [[पौडेल]], [[अधिकारी]], [[थापा]], [[बोहरा|बोहोरा]] थर भएका [[ब्राह्मण|बाहुन]] तथा [[क्षेत्री]] जाति बसोबास गर्छन्। यहाँ [[श्रेष्ठ]], प्रधान, [[महर्जन]], शाही लगायतका थर भएका [[नेवार जाति|नेवार]] जातिका मानिसहरूका साथै नेपालमा रहेका अन्य सबै जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्दछन्।&lt;ref name=चितवन&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भौगोलिक र जातीय विविधायुक्त भरतपुर|युआरएल=https://echitwanpost.com/50108/2017031409/18/53/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== जनसङ्ख्या वर्गीकरण&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको विस्तृत तथ्याङ्क|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/sites/bharatpurmun.gov.np/files/documents/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20Profile%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AC_0.pdf|कार्य=|प्रकाशक=भरतपुर महानगरपालिका|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; ===
{{Historical populations
|type = US
|source = [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf सोधपत्र]
|वि.सं.२०३८ |२७६०२
|वि.सं.२०४८ |५४६७०
|वि.सं.२०५८ |१२५११२
|वि.सं.२०६८ |२८०५०२
|वि.सं.२०७८ |३६९२६८
}}

{{Bar chart
| title       = जातिगत जनसङ्ख्या विवरण, वि.सं.२०६८ जनगणना अनुसार
| label_type  = जाति
| data_type   = जनसङ्ख्या
| bar_width   = 35
| width_units = em
| data_max    = 100000
| label1   = ब्राह्मण
| data1    = ९६,२५५
| label2   = क्षेत्री
| data2    = ३५,३८५
| label3   = गुरुङ
| data3    = २४,४८५
| label4   = सार्की, कामी
| data4    = १८,९६३
| label5   = नेवार
| data5    = १७,२४२
| label6   = थारू
| data6    = १७,१५६
| label7   = मगर
| data7    = १४,४९०
| label8   = कुमाल
| data8    = ६,७७१
| label9   = दमाई
| data9    = ६,२७०
| label10   = घर्ती
| data10    = २,१०२
}}

== वडागत विवरण ==
=== उपमहानगरपालिका ===
वि.सं. २०७१ मङ्सिरमा साविक भरतपुर नगरपालिकामा मङ्गलपुर, फुलबारी, गीतानगर, पटिहानी तथा शिवनगर गरी ५ वटा गाविसहरूलाई गाभेर उपमहानगरपालिका स्तरोन्नति गरिएको थियो।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ साविकका गाउँ विकास समिति/नगरपालिका र वडा विभाजन
! क्र.सं !! साविक गाउँ विकास समिति/नगरपालिका !! गाविसको वडा नं. !! उमनपाको वडा नं.
|-
| १ || भरतपुर नगरपालिका || १ देखि १४ || १–१४
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | २ || rowspan=&quot;4&quot; | [[मङ्गलपुर]] || १-३ || १५
|-
| ४, ६ || १६
|-
| ५, ९ || १७
|-
| ७-८ || १८
|-
| २ || [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]] || १-९ || १९
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | ३ || rowspan=&quot;3&quot; | [[गीतानगर]] || १-३ || २०
|-
| ४-६ || २१
|-
| ७-९ || २२
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | ४ || rowspan=&quot;3&quot; | [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] || १-४ || २३
|-
| ५-७ || २४
|-
| ८-९ || २५
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | ५ || rowspan=&quot;4&quot; | [[पटिहानी]] || १, ६, ९ || २६
|-
| २-३ || २७
|-
| ७-८ || २८
|-
| ४-५ || २९
|}

=== महानगरपालिका ===
भरतपुर महानगरपालिकाको वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू, जनसङ्ख्या र क्षेत्रफलको विवरण तलको तालिकामा दिइएको छ:&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=बागमती प्रदेश वडा रिपोर्ट|url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fcensusnepal.cbs.gov.np%2Fresults%2Ffiles%2Fward%2FP3%2FWRD_Indv01-HouseholdAndPopulation.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK|work=|publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय|website=|language=नेपाली|date=२६ चैत २०८२}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ भरतपुर महानगरपालिकाको वडागत विवरण
|-
! वडा नं. !! समावेश भएका साविकका नगरपालिका/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]])!! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !!जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || भरतपुर (१,३) || ९,१०९|| ३६.११
|२५२.२६
|-
| २ || भरतपुर (२)  ||१९,५६४|| १.३४
|१४,६००.०० 
|-
| ३ || भरतपुर (४)   ||१७,२२२|| ४.१९
|४,१०९.७४
|-
| ४ || भरतपुर (५,६) ||२०,८७१|| ८.२२
|२,५३९.०५
|-
| ५ || भरतपुर (१३,१४) ||१३,७१०|| ९.९१
|१,३८३.४५
|-
| ६ || [[गीतानगर]] (४-९) ||१३,३४९|| १२.२१
|१,०९३.२८
|-
| ७ || भरतपुर (७) ||  |१७,२११|| ४.१४
|४,१५७.२५
|-
| ८ || भरतपुर (८) || |११,४३८|| ६६.६६
|१७१.५९
|-
| ९ || भरतपुर (९) || |१५,१८३|| ५.३०
|२,८६४.७२
|-
| १० || भरतपुर (१०) || |२०,६३३|| ४.६४
|४,४४६.७७
|-
| ११ || भरतपुर (११) ||३५,६९२|| ९.११
|३,९१८.००
|-
| १२ || भरतपुर (१२) || १४,८२६|| १२.५३
|१,१८३.२४
|-
| १३ || [[गीतानगर]] (१-३), [[पटिहानी]] (७-८)  ||६,८९२|| ९.७०
|७१०.५२
|-
| १४ || [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (५-९), [[पटिहानी]] (४-५)||११,१३४|| १२.०७
|९२२.४५
|-
| १५ || [[मङ्गलपुर]] (१-३),  [[फुलबारी, चितवन|फूलबारी]] र [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (१-४) ||१५,८३३|| २०.५०
|७७२.३४
|-
| १६ || [[मङ्गलपुर]] (४-९) ||१७,८१८|| १७.०६
|१,०४४.४३
|-
| १७ || [[शारदानगर]] (२-४,६),  [[गुञ्जनगर]] (८) ||८,६०८|| ७.८७
|१,०९३.७७
|-
| १८ || [[गुञ्जनगर]] (२,५-७) ||१०,५७७|| १०.३३
|१,०२३.९१
|-
| १९ || [[शारदानगर]] (१,७-८),  [[गुञ्जनगर]] (१) ||८,४५४|| ६.२९
|१,३४४.०४
|-
| २० || [[शारदानगर]] (५,९),  [[गुञ्जनगर]] (३-४,९) ||८,४७०|| ११.८३
|७१६.००
|-
| २१ || [[पार्वतीपुर]] ||९,३८५|| १०.०२
|९३६.६३
|-
| २२ || [[पटिहानी]] (१-३, ६,९) ||६,६५२ || ८.७१
|७६३.७२
|-
| २३ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (१-६) ||८,०३९|| १२.८५
|६२५.६०
|-
| २४ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (७-९) ||५,४५९|| ५.२२
|१,०४५.७९
|-
| २५ || [[शुक्रनगर]] ||९,५१७|| १४.१६
|६७२.१०
|-
| २६ || [[दिव्यनगर]] ||१०,७३६|| १८.६३
|५७६.२७
|-
| २७ || [[मेघौली]] (५-९) ||९,०५८|| १७.७३
|५१०.८९
|-
| २८ || [[मेघौली]] (१-४) ||६,९०७|| १२.७०
|५४३.८६
|-
| २९ ||[[कविलास, चितवन|कविलास]] ||५,९२१|| ६२.९२
|९४.११
|-
! जम्मा !! !! ३,६९,२६८!! ४३२.९५
!८५२.९१
|}

== यातायात तथा सडक सञ्जाल ==
भरतपुर महानगर अन्तरर्गत [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व-पश्चिम राजमार्ग]] तथा मुग्लिन नारायणगढ सडक खण्ड रहेको छ।
दुई ठुला राजमार्ग र देशको केन्द्र भएकाले यहाँबाट मुलुकको हरेक भागमा जानका लागि [[बस]], माइक्रो बस, भाडाको कार, [[ट्याक्सी]], लगायत लामो दुरीका यातायात साधन उपलब्ध छन्। महानगरले यातायात व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको भन्दै बि.स. २०७६ जेठमा तीन पाङ्ग्रे सवारीलाई प्रमुख मार्गमा सञ्चालन हुनबाट रोकेको थियो&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका यी ठाउँमा चल्न नपाउने भए तीनपांग्रे|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/23193/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; भने यसको विरोधमा प्रदर्शन समेत भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=तीनपांग्रे साधन व्यवस्थापन गर्न खोज्दा भरतपुरमा तनाव‍,गाेली चल्याे|युआरएल=https://ujyaaloonline.com/story/3325|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=उज्यालो अनलाइन|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; यातायातको प्रमुख साधन सडक सञ्जालद्वारा भरतपुरबाट नेपालको पूर्व पश्चिम भागमा जान सकिने सहजता भएता पनि यहाँ रहेको [[भरतपुर विमानस्थल]]ले नेपालको प्रमुख सहर [[काठमाडौँ]] र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]लाई जोड्ने गर्दछ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर विमानस्थल आजदेखि १० दिन बन्द हुने|कार्य=बाग्मती खबर|प्रकाशक=|युआरएल=https://www.bagamatikhabar.com/country/5741|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; यस्तै सरकारले यहाँको सीमा सुरक्षा कार्यालय नजिकै यातायात व्यवस्था कार्यालय खोल्ने जनाएको थियो, तथापि यो हालसम्म सञ्चालनमा आएको छैन।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यातायात व्यवस्था कार्यालय भरतपुरको कार्यालय आँपटारीमा|युआरएल=http://kalikanews.com/news/133745|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

== उद्योग-धन्दा ==
भरतपुर महानगरपालिकामा चितवन उद्योग सङ्घमा दर्ता भएका जम्मा ४६४ उद्योगहरू रहेको छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संस्थागत सदस्यता|युआरएल=http://www.cainepal.org.np/institutional-membership|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन उद्योग सङ्घ|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;
भरतपुरमा [[कोका-कोला]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोक र सानमिगेल बियरले तिरेनन् स्थानीय विकास शुल्क|युआरएल=https://echitwanpost.com/26049/2015072902/35/40/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;, [[सान मिगेल बियर]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर आन्तरिक राजश्व कार्यालयको राजश्व स्रोत मदिरा मात्रै किन धेरै ?|युआरएल=http://sharelagani.com/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेयर लगानी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;, कृषि क्षेत्रको विकास र विस्तार गर्नको लागि डेरीका लागि आवश्यक सम्पूर्ण सामान उत्पादन गर्ने कम्पनी ह्वाइट हिमालयन इन्जिनियरिङ&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दुग्ध अनुदान पाँच गुणा बढाउन कृषकको माग|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/73702?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;,जस्ता दुईचार वटा बहुराष्ट्रिय [[अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार|उद्योग]]का साथै ठुलासाना अरू उद्योगहरू पनि रहेका छन्, तर यो सहर मुख्यतया सेवा उद्योगमा प्रसिद्धि कमाउँदै गइरहेको छ। महानगरपालिकाले उद्योग प्रवर्द्धन र अन्य प्रायोजनका लागि आर्थिक वर्ष वि.स. २०७७/०७८ को लागि ४ अर्ब १५ करोड ६४ लाख ८९ हजार आयव्ययको अनुमान प्रस्तुत गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरको बजेट चार अर्ब १५ करोड|युआरएल=http://www.ichchhakamanafm.org/news/1897|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इच्छाकामना एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

== सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र ==
=== एफएम स्टेसनहरू ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था
|-
| कालिका एफएम ९५.२ र कालिका ९१ || भरतपुर-१० || २००० वाट || कालिका एफएम प्रा.लि.
|-
| हाम्रो एफएम || भरतपुर-११ || २००० वाट || हाम्रो एफएम प्रा.लि.
|-
| रेडियो त्रिवेणी || भरतपुर-११ || २००० वाट || त्रिवेणी एफएम प्रा.लि.
|-
| सिनर्जी एफएम || भरतपुर-१० || २००० वाट || सिनर्जी एफएम प्रा.लि.
|-
| रेडियो सम्पदा ९०.५ || भरतपुर-६ || २५० वाट || रेडियो सम्पदा प्रालि
|-
| रेडियो भरतपुर १०५.२ || भरतपुर-७ || ५०० वाट || रेस नेपाल
|-
| रेडियो शिवशक्ति ९८.३ || भरतपुर-१४ || ५०० वाट || शिवशक्ति सामुदायिक संस्था
|-
| रेडियो प्रभाव ९२.४ || भरतपुर-२१ || २०० वाट || रेडियो प्रभाव प्रा.लि.
|-
| सेफर्ड एफएम ८९.२ || भरतपुर-२५ || १०० वाट || सेफर्ड मिडिया प्रा.लि.
|}

=== टेलिभिजन स्टेसनहरू ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! टेलिभिजनको नाम !! ठेगाना !! प्रसारण संस्था
|-
| बेसो || भरतपुर-२ || एकता सञ्चार नेपाल प्रा.लि.
|-
| कृस्टल || भरतपुर-१० || कृस्टल सञ्चार सहकारी संस्था लिमिटेड
|-
| आभाष || भरतपुर-२ || ग्रिनलाइन मिडिया प्रा.लि.
|-
| टिभी कालिका || भरतपुर-१० || टिभी कालिका प्रा.लि.
|-
| नमस्ते || भरतपुर-२ || सोनुसम्राट मिडिया प्रा.लि.
|}

==प्रमुख शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू== 

===कृषि तथा वन विश्वविद्यालय===
[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] अन्तर्गतको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान]]को [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]]स्थित केन्द्रीय क्याम्पस र [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]मा रहेको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान|कृषि तथा पशु विज्ञान अध्यान संस्थान]]को केन्द्रीय क्याम्पस तथा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] अवस्थित वन विज्ञान क्याम्पस मिलेर बनेको विश्वविद्यालय हो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आङ्गिक क्याम्पस विस्तार गर्दै कृषि विश्वविद्यालय|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/17661/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

===वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस===
{{मुख्य|वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस}}
[[नेपाल]]को [[चितवन जिल्ला]] स्थित [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] वडा नं. १० मा अवस्थित एक सरकारी तथा बहु-सङ्काय सञ्चालित क्याम्पस हो। यो क्याम्पसको स्थापना वि.सं. २०२२ सालमा भएको थियो। [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजारबाट भरतपुर उकालोको देब्रेपट्टी पर्ने यो क्याम्पस भरतपुर सहरको केन्द्रमै अवस्थित छ। हाल ९-१० वर्षदेखि क्याम्पसले उसको स्नात्तकोतर तहको कक्षाहरू भरतपुरको वडा १०, ११ र १२ को बीचमा बाइपास सडकसँगै रहेको क्याम्पसको जग्गामा भवन बनाई सञ्चालन गर्दै आएको छ। यो क्याम्पस [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को आङ्गिक क्याम्पस हो।&lt;ref name=&quot;वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस&quot;&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस|युआरएल=http://bmc.ed.np|वेबसाइट= आधिकारिक वेबसाइट|प्रकाशक=|मिति=२४ नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

===बालकुमारी कलेज===
{{मुख्य|बालकुमारी कलेज}}
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो सामुदायिक कलेज [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]]को क्याम्पाचौरमा रहेको छ। यहाँ मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बालकुमारी कलेज|युआरएल=https://www.balkumaricollege.edu.np/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

===सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस===
{{मुख्य|सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस}}
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो दोस्रो सामुदायीक क्याम्पस [[भरतपुर अस्पताल]] नजिकै रहेको छ। यहा मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पसको कौशलता विकास सम्वन्धी तालिम|युआरएल=https://radiobharatpur.com/archives/1809|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो भरतपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

===पुरानो मेडिकल कलेज===
यो भरतपुरको पहिलो मेडिकल कलेज हो जसको स्थापना वि.सं. २०५० सालमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पुरानो मेडिकल कलेज चितवनको प्राविधिक सहयोग|युआरएल=https://www.sunakharinews.com/31235/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सुनाखरी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

== प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरू ==
=== चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज ===
{{मुख्य|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज}}
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज [[नेपाल]]को सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यसको स्थापना सन् १९७३ मा गरिएको थियो। जैविक विविधताको धनी यो निकुञ्ज नेपालको मध्य [[तराई]]मा अवस्थित छ। यहाँ ३० भन्दा बढी ठुला जातका स्तनधारी जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्वमै दुर्लभ मानिएका [[एकसिङ्गे गैँडा]] र ठुला [[हात्ती]]हरूको पनि बासस्थान हो। यस निकुञ्जको प्रधान कार्यालय कसरामा रहेको छ जसकारण सबै प्रकारका प्रशासनिक कामहरू कसराबाटै हुने गर्दछ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नियमावली|युआरएल=http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2019/06/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A9%E0%A5%A6.pdf|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; यसलाई विश्व स्तरमै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा लिइन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विश्व सम्पदा सुचिमा सुचिकृत ६३० मध्ये १०|युआरएल=https://loksewanepal.com/general-knowledge/19832|कार्य=|प्रकाशक=लोकसेवा सहयोगी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== नारायणी नदी ===
{{मुख्य|गण्डकी नदी}}
यो सहरको उत्तर पश्चिम हुँदै बग्ने नारायणी नदी भरतपुरको प्रमुख जलधारा हो यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा पवित्र देवघाट स्नानका लागि पर्यटक तथा भक्तजन यो नदी किनारमा पुगेका हुन्छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रङिन बन्दै नारायणी नदी किनार|युआरएल=https://hamrakura.com/news-details/90786/2020-11-20|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; यहाँ राफटिङ र डुङ्गा विहार पनि उपलब्ध छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नारायणी नदीमा 'स्पीड मोटरवोट' सञ्चालनमा|युआरएल=https://www.janatapati.com/news-detail/28024|कार्य=|प्रकाशक=जनपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; नारायणी नदीको किनारमा चितवन महोत्सव पनि हुने गर्दछ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन महोत्सवकाे अाकर्षण पर्यटक गाइड बुक|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/168380-1546920180.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== राप्ती नदी ===
{{मुख्य|राप्ती नदी}}
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको किनारामा बग्ने यो नदी पर्यटकमाझ लोकप्रिय छ। यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा जल यात्राका लागि पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। यहाँ गोही संरक्षण क्षेत्र समेत रहेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=गोही संरक्षणमा चुनौती, राप्ति र नारायणीमा छाडिएका तीन गोहीको मृत्यु|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5658976888684544?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खबर हब|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== बीस हजारी ताल ===
{{मुख्य|बीस हजारी ताल}}
विश्वप्रसिद्ध सिमसार क्षेत्र विसहजारी ताल पन्छी प्रेमीहरू माझ प्रसिद्ध छ। यो क्षेत्र [[साइबेरिया]]देखि [[श्रीलङ्का]]सम्म चक्ककर लागउने फिरन्ता चराहरूको एक प्रमुख विश्रामस्थल हुनुका साथै स्थानीय चराहरू र गोहीको पनि केन्द्र हो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनको सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य बीस हजारी ताल|युआरएल=https://nepalpatra.com/visit/93904/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== मेघौली ===
मेघौली [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को पश्चिमी प्रवेशद्वार हो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=रामशरण गैरे|शीर्षक=मेघौलीमा पर्यटकको चहलपहल|युआरएल=https://echitwanpost.com/116125/2020092808/01/54/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; यसले हरेक वर्ष हजारौँ दर्शकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। नारायणी र राप्तीको दोभान गोलाघाट (मेघौली) सूर्यास्तको अवलोकनका लागि नेपालमै ख्याति प्राप्त क्षेत्र मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरको मेघौलीमा आन्तरिक पर्यटक भित्रीन थाले|युआरएल=http://kalikanews.com/news/134587|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; स्थानीय आदिवासी थारू व्यक्तिहरू बारे थप जान्नका लागि पनि यो एउटा रमाईलो ठाउँ हो। यो परम्परागत बस्तीको राम्रो संरक्षण उदाहरण हो। यहाँ [[हात्ती पोलो]] विश्वकप समेत हुने गरेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=शुरु भयो मेघौलीमा पाचौँ मेघौँली पर्यटन महोत्सब २०७६|युआरएल=https://www.londonkathmandu.com/2020/03/02/%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दश वर्षपछि मेघौली पर्यटन महोत्सव|युआरएल=https://www.radiotriveni.org/news/3273|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो त्रिवेणी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

=== विक्रम बाबा ===
विक्रम बाबा मेला चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र प्रत्येक वर्ष लाग्ने गर्दछ। सामान्यतया यो प्रत्येक वर्षको चैते दसैँबाट सुरु हुन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सुरु भयो चितवनमा पवित्र बिक्रम बाबा मेला|युआरएल=https://www.cinepatra.com/holloy-bolloy/411/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सिनेपत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; मेलामा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र अवस्थित सालको रुखको फेदमा पूजा गर्ने गरिन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनमा विक्रम बाबा मेला सुरु|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/563024|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; मेला हेर्न स्थानीय पर्यटकहरूका साथसाथै भारत तथा अन्य देशहरूबाट पनि भक्तजनहरू आउने गरेका छन्। वि.सं. २०७६ सालमा भने १५ दिनसम्म चल्ने मेला कोरोनाका कारण स्थगित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोरोना भाइरसको कारण चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र लाग्ने बिक्रम बाबा मेला स्थगित|युआरएल=https://a2zsamachar.com/104186|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ए टु जेट समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

== उल्लेखनीय भवनहरू ==
===दियालो बङ्गला राजदरबार===
{{मुख्य|दियालो बङ्गला राजदरबार}}
नेपालको तत्कालीन [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले निर्माण गर्न लगाएको यो दरबार शाह राजाहरूको सितकालीन दरबारको रूपमा रहेको थियो।  यो दरबार भरतपुर भएर बग्ने नारायणी नदी किनारमा अवस्थित छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ओझेलमा दियालो बङ्गला|युआरएल=https://ratopati.com/story/5948|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०२६ मा निर्माण सम्पन्न भएको यो दरबारमा राजपरिवारका सदस्यहरूको विश्राम गर्ने मुख्य गन्तव्य बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजाले विश्राम गर्ने दियालो बङ्गला किन ओझेल पर्‍यो ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/39844|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोशेली|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;

===कसरा दरबार===
नेपालका [[राणा वंश|राणा शासक]]हरू यस क्षेत्रमा सिकार गर्ने भएकोले विश्रामस्थलको रूपमा यो दरबार बनाइएको थियो। वर्तमान समयमा यो दरबारभित्र [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को कार्यलय हुनुका साथै सङ्ग्रहालय रहेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आजीवन जङ्गलमा|युआरएल=https://nepalmag.com.np/miscellaneous/2017/06/12/20170612192416|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल म्याग|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;
 	
===भरतपुर कभर्ड हल===
भरतपुरमा भित्री खेलहरू खेल्नका लागि बनाइएको यो कर्भडहल सहरको मध्य भागमा रहेको गेस्टहाउस मैदानको किनारमा रहेको छ। [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]मा यहाँ मतपत्र गणना समेत गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर मत गणनास्थलभित्र ४६ जनाको टोली प्रवेश|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/123206-1496307000.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}&lt;/ref&gt;  
 
==खेलकुद==
नगरका युवाहरू माझ [[भकुन्डो|फुटबल]], [[क्रिकेट]] र [[भलिबल]] खेल लोकप्रिय रहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/02/742360 |title=प्रदेश ३ स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता चितवनमा हुने |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stardainik.com/news/848 |title=भरतपुरमा प्रदेश स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता सुरु |website=स्टार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; जम्मा १५ वटा खेल मैदान रहेको यो नगरको मुख्य खेलहरू वर्तमान समयमा क्याम्पा चौर र कभर्ड हल, गेस्ट हाउस चौरमा हुने गरेको छ। क्रिकेट खेलको बढ्दो लोकप्रियताका कारण चौतर्फी सामाजिक प्रयासमा यस नगरमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट रङ्गशाला बनाउने कार्यलाई अघि सारिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/76593 |title=चितवनमा गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला निर्माणको काम सुरु |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/198280/ |title=चितवन प्रिमियर लिग माघ १७ देखि |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] नाम राखिएको यो क्रिकेट रङशालालाई वि.सं. २०७८ सम्ममा पुरा गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/196497/ |title=चितवनमा क्रिकेट रंगशाला बनाउन निजामती कर्मचारीले दिए ७ लाख |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; तथापि, आर्थिक समस्याका कारण निर्माण सम्पन्न हुन सकेको छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला दुई वर्षदेखि अलपत्र|url=https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/|access-date=२५ माघ २०८०|website=कालिका दैनिक|language=नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240227064828/https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/ |date=2024-02-27 }}&lt;/ref&gt;
क्रिकेटमात्र नभएर फुटबल खेलमा समेत नाम कमाएको भरतपुरमा वि.सं. २०७६ देखि [[भरतपुर गोल्डकप]] आयोजना हुँदै आएको छ। यो चितवनकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको फुटबल प्रतियोगितासमेत हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://echitwanpost.com/26631/2015081601/20/58/ |title=भरतपुर गोल्ड कप हुने |date=2015-08-16 |website=चितवन पोस्ट दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://thahakhabar.com/news/90592/ |title=फागुन २४ देखि भरतपुर गोल्डकप, विजेतालाई १० लाख |website=थाहा खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}&lt;/ref&gt;

== उल्लेखनीय व्यक्तिहरू ==

* [[पुष्पकमल दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पूर्व प्रधानमन्त्री
* [[सृष्टी श्रेष्ठ]] - मिस नेपाल २०१२ र नेपाली अभिनेत्री
* [[सन्दीप लामिछाने]] - अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी 
* कमलबहादुर अधिकारी - अन्तर्राष्ट्रिय भारोत्तोलक
* [[रेणु दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पहिलो महिला मेयर
* [[मरिष्का पोखरेल]] - नेपाली चलचित्र अभिनेत्री 
* [[नीलकण्ठ उप्रेती]] - पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त
* सीता सुवेदी : एक खुट्टाले नृत्य गर्ने कलाकार ,

==चित्र दीर्घाहरू==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
चित्र:Narayani bridge in Gaindakot.jpg|नारायणी पुलको दृश्य
चित्र:Beautiful Bishazaari Lake.jpg|बीस हजारी ताल
चित्र:Hattipolo.jpg|हात्ती पोलोको विश्वकप प्रतियोगिता
चित्र:भरतपुर नगरपालिका.png|साविक भरतपुर नगरपालिका
चित्र:Chitwan national park. It was taken inside the chitwan national park. This was taken while safari.jpg|जङ्गल सफारी
चित्र:Wild Elephant (Ronaldo).jpg|thumb|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र जङ्गली हात्ती (रोनाल्डो)

चित्र:Chitwan 8 April - (02) 2.jpg|भरतपुर विमानस्थल
चित्र:भरतपुर उपमहानगरपालिका.png|साविक भरतपुर उपमहानगरपालिका
चित्र:भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित).png|भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित)
&lt;/gallery&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{नेपालका ठुला सहरहरू}}
{{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}}
{{चितवन जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्लाका नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका पूर्व उपमहानगरपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>051kpegcsmyuod0eodukuouwxo81ju4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मारुनी नाच</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13887</id>
    <revision>
      <id>1362136</id>
      <parentid>1306799</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35061-01</username>
        <id>79415</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1362136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78599" sha1="sshgciksmun3gwp4k5pkbz9bvfjom2y" xml:space="preserve">{{प्रमुख लेख चिन्ह}}
{{नृत्य जानकारी बाकस  
| नृत्य नाम      = '''मारुनी नृत्य'''
| वास्तविक नाम        = '''मारुनी नाच'''
| image            = Maruni Dance Sikkim.jpg
| alt              = 250px
| caption          = मारुनी नाचको दृश्य
| प्रकार            =  [[:श्रेणी:नेपालका परम्परागत नृत्यहरू|परम्परागत नृत्य]]
| समुदाय        = [[मगर जाति|मगर]], [[राई जाति|राई]], [[खस जाति]], [[कुमाल जाति|कुमाल]]
| नाच्ने समय     =  [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]
| देश           = {{झण्डा|नेपाल}}
| भाषा          = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
}}

'''मारुनी नाच''' नेपालको परम्परागत नृत्य हो। भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई [[मादल]]को तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका [[मगर जाति|मगर]],  जातिको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नाचिने यो नाच प्रायः [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]मा नाच्ने नाच हो। [[धान]] काटेर थन्काइ सके पछि मारुनी नाच फुकाउने परम्परागत प्रचलन रहेको छ। कुनै ठाउँमा मारुनी नाच [[तीज]]को दिनमा सुरु गरिन्छ भने कुनै ठाउँमा दशैंको कालरात्रीको दिन सुरु गरिन्छ। मारुनी नाच सुरु गर्नुलाई नाच बाँध्ने भनिन्छ। नाच बन्द गर्नुलाई नाच फुकाउने भनिन्छ। वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा [[भानुभक्तीय रामायण|रामायण]], महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ। मादलको तालमा मारुनी र मादले नाच्ने यस नाचमा ताल पनि परम्परागत नै हुन्छ। यो परम्परागत नृत्य बुढा पाकाहरूले मात्र जानेका र हालको पिंढीले झन्झट मान्ने भएकाले अब आएर यो मारुनी नाच लोप हुने परिस्थीतीमा पुगी सकेको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;&gt;{{cite news|URL=https://www.kantipurdaily.com/pradesh-5/2018/09/15/153698537642469761.html|title= मारुनी नाच जोगाउँदै स्थानिय|publisher= कान्तिपुर|date=2018/09/15}}&lt;/ref&gt; कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]], [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]], [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]]का केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://setopati.com/social/52072|title= लोपोन्मुख मारुनी संरक्षणमा पर्वतका युवा|publisher= सेतोपाटी|language= नेपाली}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/55006|title= मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय|publisher= नागरिक नेटवर्क|date= 31 साउन 2075|language= नेपाली}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://myagdikali.com/142613|title= मगर समूदायको लोकप्रिय मारुनी नाच|publisher= म्यादीकाली|language= नेपाली|date= 26 मङ्सिर 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223130/https://myagdikali.com/142613/ |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= http://radionrn.com/archives/43355|title= मारुनी नाच संरक्षणमा पर्वतका युवाहरू जुट्दै|publisher= redionrn|language= नेपाली|date= 14 बैशाख 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223108/http://radionrn.com/archives/43355 |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html|title= मगर समुदायको मारुनी नाच जोगाउँदै युवा|publisher= कान्तिपुर साप्ताहिक|date= 19 मङ्सिर 2074|language= नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410222236/https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt; दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ। नाच आरम्भ गर्दा र नाच समाप्त गर्दा ठोकन राख्नु पर्ने यस नृत्यको परम्परागत नियम हो। ठोकन राख्दा कसै कसैलाई देवता चढेर काँप्न पनि थाल्छन्।  ठोकन राखे पछि ढोका उघार्ने गित गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ। आरम्भ पछि [[देवी]] बन्दना गर्ने देवी गित गाएर यो दिनको नृत्य अगाडि बढाइन्छ। यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;&gt;{{cite web|URL=http://palpasamachar.com/?p=1689|title=मारुनी नाच एक परिचय|publisher=पाल्पा समाचार|date=5 जनवरी 2018}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; मारुनी नाचको परम्परागत नियमहरूमा प्रायः एक रुपता पाइए पनि नाचमा प्रयोगहुने गितहरूको लय र भाषामा स्थान र समुदाय अनुसार फरक फरक रहेको छ। गितमा एक रुपता पाइए पनि गितमा प्रयोग हुने लय र शब्दहरूमा कतै पनि एक रुपता पाईंदैन।

==नाचको परम्परागत नियम==
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको [[फूलपाती]]को दिन [[कालरात्री]]को विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ। चाडवाडहरू सिद्धिएपछी फेरी विशेष पूजाआजा गरेर नाच फुकुवा गरिन्छ अथवा नाचको अन्त गरिन्छ। नाच फुकुवा गरीसके पछि नाचमा प्रयोग गरिने मादल, खाँकर, मारुनीको लुगा, लाखेको खपर र लौरो आदी सबै सामानहरू मन्दिरमा लुकाएर राखिन्छ। यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच बाँध्ने र फुकाउने समयमा देवीको पूजा गरिने भएकोले यस नाचलाई देवीको नाच पनि भनिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;।
;ठोकन राख्नु:मारुनी नाच आरम्भ गर्नु भन्दा पहिले कम्तिमा दुई जना मादलेले विशेष तालमा मादल बजाउनुलाई ठोकन राख्नु भनिन्छ। नाचको आरम्भमा र अन्त्यमा ठोकन राख्ने गरिन्छ। मादल बजाउनमा निकै सिपालु मान्छेलाई मात्र ठोकन राख्न दिईन्छ। मादलेरू उभिएर करिब छ सात मिनेट सम्म विशेष तालमा कहिले छिटो छिटो, कहिले ढिलो, कहिले ठुलो, कहिले सानो आवाजमा मादल बजाउने गर्छन्। ठोकन राख्दा कुनै प्रकारको गीत गाउनु पर्दैन र नाच पनि नाच्नु पर्दैन। ठोकनको बेला देवता काँप्ने मान्छेहरू र तन्त्र मन्त्र गर्नेहरूलाई [[देवी]] चढेर काँप्न पनि थाल्छन्। यसरी काँप्न थालेका मान्छेहरूलाई ठोकनको माध्यमबाट नै बसाल्ने काम गरिन्छ। मारुनी नाच बन्द गर्ने अन्तिम दिन अथवा मारुनी नाच फुकाउने दिन बाहेक अरु दिनमा मारुनी नाच सकिए पछि ठोकन राखेर नै मारुनीका वस्त्र र गहनाहरू उतार्ने चलन रहेको छ। &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;

==मारुनी नाँचका मुख्य पात्रहरू==
[[चित्र:Group of maruni.jpg|thumb|250px|मारुनी नाचको एक समूह]]
मारुनी नाँचमा कम्तिमा दुइ जना मारुनी दुई देखि तिनजना मादले, एक जना पुरसिङ्गे र ६ जना देखि १० जना सम्म गायकहरू हुनु पर्छ। गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ&lt;ref name=&quot;मारुनी&quot;/&gt; जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ। खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[देउसी]], भैलीमा र न्वारन, [[पूजा]] इत्यादी उत्सवहरूमा यो मारुनी नाच नाचेको देखिन्छ। मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे (पुर्सिङ्गे) र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्। भने अन्य सबै गीतहरूमा समूहमा नाच्ने गाउने गरिन्छ। समूहमा नाच्दा कम्तिमा  २ जना मारुनी ३ जना मादले र ३ जना पुर्सिङ्गे गरेर जम्मा ८ जना जति नाच्दछन्। गीत गाउनेहरू एकापट्टी कम्तीमा ५, ६ जना र अर्को पट्टी ५, ६  जना बसेर गाउँछन् भने एक तर्फ  १५ - २० जना र अर्को तर्फ पनि १५ - २० जना उभिएर गाउने गर्छन्। जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा [[चोलो|चोली]], [[पटुका|पटुकी]], [[सारी]], [[फरिया]], कण्ठमाला, [[टिकुली|टिक्की]] आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ। मारुनीलाई [[खाम भाषा|खाम]] भाषीहरूले सिङारू पनि भन्छन्। मारुनीसँग नाच्ने पुरुषलाई पुर्सिङ्गे अथवा पुर्छुङ्गे भनिन्छ भने मादल बजाउँदै नाच्ने मान्छेलाई मादले भनिन्छ। मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;गुरु: गुरु अथवा रौरा मारुनी नाचको मुखिया हुन्छ। गुरु गायक समूहमा बसेर गीत गाउँने भएपनि गुरुलाई मारुनी नाचका सम्पूर्ण कुराहरूको जानकारी थाह हुनुपर्छ। नाचको गुरु हुनको लागि कुन गीतलाई कुन लयमा गाउने, कुन तालमा मादल बजाउने, कुन तालमा मारुनीले नाच्ने भन्ने कुराको जानकारी हुनुका साथै सबै गीतहरू कण्ठस्थ हुनु पर्छ। कुनै व्याक्तिलाई एक पटक गुरु बनाइ सके पछि जिवनभर त्यही व्याक्ति मारुनी नाचको गुरु रहन्छ। गुरु नभएको खण्डमा मारुनी नाच बन्न पनि सक्दैन। मारुनी नाच लोप हुने स्थितीमा पुग्नाको कारण नै गुरुको अभाव हो। हुनत सबै ठाउँमा गुरुको आवस्यकता त्यत्तिकै हुन्छ। त्यो भन्दा पनि मारुनी नाच जस्ता परम्परागत लोक नृत्यहरू गुरुको अभावले नै पछिल्लो पिढींमा हराएर जान सक्छन्। मारुनी नाचको पुरानो गुरु मर्नगएमा अर्को नयाँ थाम्न अथवा बनाउन नसकेर कति पय ठाउँमा नाच नै बन्द भइ सकेका छन्। हरेक नाचका गुरुले आफ्नो आफ्नो परम्मरा अनुसार नाच चलाउने गरेकाले नाचको ताल एकै भए पनि गाउने गीत र लयहरू सबै ठाउँमा फरक फरक छन्। नाच्न, मादल बजाउन र गीत उच्चारणको लय निकाल्न गुरुले नै सिकाउनु पर्ने हुन्छ।
;मारुनी:मारुनी पनि यो मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हुन्। दुइजना जुङ्घा दारी न आएका कलिला केटाहरू अथवा जुङ्घा दारी खौराएका ठुला [[पुरुष]] मानिसलाई महिलाको कपडा जस्तै:- चोलो, [[गुन्यू]], [[चुरा]], [[पोते]], [[तिलहरी]] आदी [[महिला]]ले लगाउने गहनाहरू पहिराएर मारुनी बनाइन्छ। मारुनीहरू मादलेकोसँगै अगाडि पछाडी घुमेर नाँच्दछन्। मारुनीलाई सिङारू (सिंगारीयको मान्छे) पनि भनिएको सुनिन्छ। सिङारू एक पटक बनि सके पछि नाचको पुरा अवधि सम्म तिनै मानिसहरू बाहेक अरु बदलिन पाउदैनन्।
;पुरसिङ्गे:पुरसिङ्गे मारुनीहरू सँगै नाच्ने एक अर्को पात्र हो। पुर्सिङ्गेलाई कतै कतै '''पुछ्रुङ्गे''' पनि भनिन्छ। पुरसिङेले महिलाको कपडा लगाउनु पर्दैन। यदी मारुनी नाँचमा तिन जना मादलेहरू छन् अथवा एक जना मात्र मारुनी छ भने त्यहाँ पुरसिङेलाई एक जना मादले सँग नाच्ने जिम्मा दिईन्छ। पुरसिङेले हाउ भाउ तथा ताल चाल पुरै मारुनीकै मिलाउनु पर्ने भएकाले यसलाई पुरसिङे (सिङारुको काम पुरा गर्ने) को उपाधी दिएको हुनु पर्छ। पुरसिङेहरू एक पछि अर्को बदलिएर नाँच्न सक्छन् यसको लागि नाच्ने कला हुनु जरुरी छ। [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] तिरको मारुनी नाचमा कमरमा पटुका बाँधेर पुर्सिङ्गे बनाइन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;मादले:मादलेको पद बाटै थाह भएको छ की यिनिहरू [[मादल]] बजाउने मान्छे हुन्छन्। मादलेहरूले मादल कमरमा भिरेर बजाउदै मारुनीसँगै नाच्ने गर्छन्। मादलेहरूमा एकजना गुरु मादल भिरेको हुन्छ गुरुमादल बजाउने मान्छेले मादलको ताल निकाल्छ। नाच रमाईलो पार्न मादलेको नै विशेष भुमिका रहन्छ। गाउँने र नाच्नेलाई मादलको ताल दिएर उत्तेजित र उत्साहित गर्न मादलेको भुमिका रहेको हुन्छ। जोशिला मादलेहरूले नाच नचाउँदा कुखुराको भाले जुधे जस्तो तालमा उफ्रेर नाच रमाईलो पार्छन्। मारुनी नाचमा गीत अनुसार मादलको ताल पनि अलग अलग हुने भएकाले यदी मादलको ताल बिग्रियो भने र गुरुलाई स्वर तथा गीत परिवर्तनको सङ्केत दिनु परेमा गुरु मादल बजाउने मादलेले नै मादलमा जोरले ठोकेर ताल दिन्छ अथवा गुरुको अगाडि गएर मादल ठोक्छ। यसै गरी मारुनीलाई नचाउने मुख्य काम मादलेहरूको हो। मादलेले जुन चालमा खुट्टा चाल्छ, जुन तालमा मादल ठोक्छ, त्यसै तालमा मरूनीले नाच्नु पर्ने हुन्छ र मादलेहरू एक पछि अर्को बदलिन सक्छ।
;लाखे:लाखे पनि मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हो। एक जनालाई मुखमा लाखे खपर अथवा कार्टुनिस्टहरूले प्रयोग गर्ने मुखौटा लगाएर र शरीरमा पराल बाँधेर एक लाखे बनाइन्छ। लाखेको हातमा एक बाङ्गे लौरो हुन्छ। लाखेको मुख्य काम नाँचमा व्यांगात्मक कलाहरू देखाएर मनोरञ्जन गराउनु हो। यो बाहेक लाखेले दर्शकहरूबाट केही पैँसा माग्ने पनि गर्छ। लाखेलाई मारुनीको पतिको रूपमा बनाइएको हुन्छ। कतै कतै मारुनी नाचमा लाखे र मारुनीलाई [[शिव|महादेव]] र [[पार्वती]] को जोडी पनि भनिन्छ। त्यसैले लाखेलाई धेरै जिस्कायो भने [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] र [[हनुमान]] चढेर बहुलाउछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। लाखेलाई नाचमा गुरु महाराज भनेर बोलाउनु पर्ने परम्परा छ। लाखेले [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ। कहिल्यै हिन्दी नबोल्न जान्ने मान्छेलाई पनि मारुनी नाचमा लाखे बनाएको बेला खरर हिन्दी बोल्न सकेको सत्यता रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;&gt;[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] जिल्लाको [[पिपलकोट, दैलेख|पिपलकोट]]का मगर समुदायले नाच्ने मारूनी नाचका गुरु तथा पूर्व [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] उपाध्यक्ष पदमबहादुर बुढा&lt;/ref&gt;

==मारुनी नाचका केही गीतहरू==
[[चित्र:Maruni dance.jpg|thumb|250px|ख्याली गीतमा नाचिरहेको मारुनी]]
मारुनी नाचमा मारुनी नचाउनको लागि मुख्यतया पौराणिक कथामा आधारीत गीतहरू गाइन्छन्। यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्। मारुनी नाचको गीतमा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र नेपाली भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसैले मारुनी नाचका गीतहरूलाई निम्न चरणहरूमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।

===आरम्भ गीतहरू===
मारुनी नाचको आरम्भमा ढोका खोल्ने गीत, मारुनी बाँध्ने गीत र देवी देवताहरूको प्रार्थना गीतहरू गाएर मारुनीलाई नचाइन्छ। सबै भन्दा पहिले देवी बाँध्ने गीत गाएर नाचको आरम्भ गर्ने प्रचलन तथा परम्परा रहेको छ।
;देवी बाँध्ने गीत: देवी बाँध्ने गीत प्रत्यक पल्ट मारुनी नाचको आरम्भमा गाईने गीत हो। यस गीतमा नाच्नु पर्दैन। ठोकन राखे लगत्तै देवी बाँध्ने गीत गाएर देवीको बन्दना गर्ने प्रचलन रहेको छ। यो गीत गाउने बेला मादलेहरू र गायकहरू बसेर नै गाउछन्। नाच बाँधेको दिन अथवा कालरात्रीको दिनमा भने [[दुर्गा|दुर्गा देवी]]को मन्दिरमा यो गीत गाउँदा उभिएर नै गाउँने चलन रहेको छ। गाउनेहरू दुई समूहमा बाँडिएर पालै पालो गरी गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीत ३३ चरणको हुन्छ भने यो गीत गाउँदा सबै चरणहरू गाउनु पर्ने हुन्छ। यो गीत गाउन करिब ५० मिनेटको समय लाग्दछ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीत गाउने बेलामा मारुनी र पुरसिङ्गेलेई बीचमा राखेर गाउने गरिन्छ। जुनसुकै नाचमा पनि यो गीत गाउनै पर्छ। अन्य गीत गाउनको लागि ढोका खोल्ने गीतको रूपमा यस गीतलाई लिईन्छ। तर स्टेजमा प्रदर्शन गरिने औपचारीक कार्यक्रमहरूमा भने यो गीत गाउनु पर्दैन। मारुनी नाचको पहिलो गीत यस प्रकार छ।&lt;br&gt;''हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा&lt;br&gt;हे हे पहिले ज समझौला गुरुजी हमारा&lt;br&gt;हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;। 
;बाधैला गीत: बाधैला गीत देवी बाँध्ने गीतको झुमरी हो। देवी बाँध्ने गीत गाएर सके पछि बाधैला गीत गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीतमा नाच्ने नगरिए पनि यो गीत गाउने बेलामा नाच्नु पर्छ। गीत पालै पालो गरेर दुई समूहमा बाँडिएर गाउने गरिन्छ।  यो गीतमा दुई जना मादले, दुई जना मारुनी र पुरसिङ्गे नाच्ने गर्छन्। बाधैला गीत नाचेर सके पछि अन्य जुन सुकै गीत गाउन हुने मान्यता रहेको छ &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीतको पहिलो चरण यस प्रकार रहेको छ।&lt;br&gt;''हा हा बाधैला हो सखी वीर हनुमान हो बाधैला&lt;br&gt;हे हे पूरवै बाधौं पश्चिम बाधौं बाधौं चारै ओर&lt;br&gt;हा हा बाधैला हो सखी बाधैला''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; 
;मारुनी बाँध्ने:मारुनी नाचको आरम्भ गरिने दिनलाई नाच बाँध्ने अथवा मारुनी बाँध्ने भनिन्छ। त्यो दिन विशेष पूजा आजा सहित मारुनी बाँधे पछि मारुनी बाँध्ने गीतहरू गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ।&lt;br&gt;''पूरवै सुमेरू हो पश्चीमै सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;चारै दिशा चारै किल्ला सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;br&gt;सुन है सँघार रूप है दवार&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;हामरो नाचकी सरस्वती देवीले शरण देउ&lt;br&gt;शरण देउ माय-२, सरस्वती देवीले शरण देउ''&lt;br /&gt;(यसमा [[सरस्वती]]को मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।)&lt;br&gt;''हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला''&lt;br&gt;(यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;

===पौराणिक गीतहरू===
मारुनी नाचमा प्रार्थना गीतहरू पछि रामायण, [[महाभारत]], कृष्ण चरित्र जस्ता पौराणिक कथामा आधारित गीतहरू गाएर नाच्ने परम्परा छ। नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ। पौराणिक गितहरूमा रामायण र कृष्ण चरित्रका गीतहरू धेरै प्रचलनमा रहेका पाइन्छन्। 
;रामायण  गीतहरू:मारुनी नाचको रामायण गीत भगवान [[राम]]को लीलामा आधारित गीत हो। यस गीतमा भगवान राम जन्मनु भन्दा पहिले देखि [[रावण]] मारेको कथालाई श्रृङ्खलाबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। रामायण गीतको नाच नचाउन सिङ्गो दिन लाग्छ। गीत गाउँदा गीतको लय र ताल कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुने भएकाले हेर्ने दर्शकहरूका लागि पनि रमाईलो हुन्छ। यस गीतको नाचमा नाच्ने र गाउँनेहरूलाई पनि आनन्द आउँछ। रामायण गीतको बीच बीचमा ख्याली गीत र मझौटे गीतहरू पनि प्रस्तुत गरेर नचाउने गरिन्छ। रामायण गीतका केही चरणहरू यस्ता छन् :- &lt;br&gt;''वशिष्ठ गुरुजीलाई बोलाई पो ल्यायो घोराई -२, चिना हेरन&lt;br&gt;हे हे पहले ज लेखौ श्री मा श्री, श्री माथी दुवो अक्षेता&lt;br&gt;हा हा बिते काल भई पो सक्यो छैन हामीलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा साठी बरिष पुगीमा सक्यो, छैन हामुलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा हुन्छ पुत्र -२, दशरथ राजालाई हुन्छ पुत्र&lt;br&gt;हे हे सुमेरू पर्वतमा गई, पुत्रफल ओखती खोजी ल्याई&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, पुत्र फल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;हे हे जेठी रानी कौशिला कान्छी पियारी कैकेयीलाई देउन गुरुजी&lt;br&gt;हा हा यिनैको दासी भईमा बस्यो हामी रानी सुमित्रा&lt;br&gt;हे हे दोनो भाग तीनैमा लगाई देउन गरुजी पुत्रफल ओखती&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, यिनै तिनै रानीलाई देउन&lt;br&gt;हे हे देउन गुरुजी पुत्रफल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;गर्भ रह्यो आज -२, यिनै तिनै रानीलाई गर्भ रह्यो&lt;br&gt;हे हे एकै मास दुवै र महिना गर्भ रह्यो -२''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उपरोक्त गीतहरूमा [[अयोध्या]]का राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु [[वशिष्ठ ऋषि|वशिष्ठ]] ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो। गुरु बशिष्ठले पहिले श्री लेखेर त्यसमाथी दुवो अक्षता राखी चिना हेरे। गुरु वशिष्ठले राजा दशरथको चिना हेरे पछि सुमेरू पर्वतमा गएर पुत्रफल ओखती ल्याएर रानीलाई खान दिएमा राजा दशरथको छोरा हुनेछन् भने। राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्। सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ।&lt;br&gt;''बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन''&lt;br&gt; यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा [[श्रवणकुमार|श्रवण कुमार]]का आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्।&lt;br&gt;''हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो''&lt;br&gt; यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा [[दशरथ]]को बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्।&lt;br&gt;''बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो राम&lt;br&gt;हेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थाम&lt;br&gt;हेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास'' &lt;br&gt; यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन [[राम]] र [[लक्ष्मण]] दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्।&lt;br&gt;''लैगो लैगो सिता लैगो, लङ्कापति रावन्नेले सिता लैगो''&lt;br&gt; 
यो गीतमा राम वनवास गएको बेला लंकाको राजा रावणले [[सीता]]लाई हरण गरेर लगेको कुरा वर्णन गरिएको छ।&lt;br&gt;''हा हो श्री राम नारायणले अश्वमिरी जग्य लायो''&lt;br&gt;यो गीतमा भगवान श्रीरामले [[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]] यज्ञ लगाएको प्रसंग उल्लेख छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम''&lt;br /&gt; यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;/&gt;
;कृष्ण चरित्र: रामायण जस्तै भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]को चरित्र लिलालाई वर्णन गरेर गाइने मारुनी गीतहरू कृष्ण चरित्र अथवा महाभारतका गीतहरू हुन्। यि गीतहरूमा भगवान कृष्णका आमा बाबु देवकी र वसुदेवको विवाहको कथा देखी महाभारतको युद्ध पछिसम्मका कथाहरूलाई बख्यान गरेर गाउँने र नाच्ने गरिन्छ। कृष्ण चरित्र रामायणको तुलनामा केही लामो छ र मादलको ताल पनि रामायण भन्दा भिन्न हुन्छ। गीत लामो भए पनि केही चरण गाएर बीचमा छोड्ने र अर्को पटक नाच्दा क्रमबद्ध रूपमा अगाडि बढाउने गरिन्छ। यो गीत गाउँदा मुख्य गरी दुई भाकामा गाउने गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; रामायणको तुलनामा यो गीतको नाच बढी रमाईलो हुन्छ।&lt;br&gt;''हा हा नचरी लैजाउ -२, हरी जीको दुवारैमा नचरी लैजाउ&lt;br&gt;हे हे कंशको घरमा यसोभन जगे नचरो लैजाउ बालै नचरी&lt;br&gt;हा हा किन आयो रिखी-२, तुमरै घर वासुदेव किन आयो&lt;br&gt;हे हे पूरवै दिशाको सोह्रमा रिखी, देवकी चेलीलाई हेरन आयो&lt;br&gt;हा हा ओ कामधेनु गाईको रुपैमा गरी बरु हेरन पो आयो&lt;br&gt;हे हे शिरै हेरम लट्टामा दारी, पावै हेरम बदमको फूल&lt;br&gt;हा हा देवकीलाई वासुदेव मागन पो आयो देवकीलाई वासुदेव&lt;br&gt;हे हे गोकुलै देशको सोह्रमा रिखी मथुरैमा जाई&lt;br&gt;हा हा ओ हाँसी हाँसी चिठी र पतर लेखिदिउँ बरिमनलाई&lt;br&gt;हे हे गुदरीमा खेलीमा खेली रोवैला सबै जना&lt;br&gt;हो हो एक हात कँगिया ज एक हात डोरिया&lt;br&gt;हे हे एक हात दरिपन हेरी एक हात टिकिया&lt;br&gt;हा हो आयो -२ धोबिनी लुगै धुन पो आयो&lt;br&gt;हे हे मलमल कपडा लुगै, धोवैला धोबिनी&lt;br&gt; हा हो खोलै बसी यशोदा, लखै धुन पो आवैला खोलै&lt;br&gt;हे हे खोलै बसी यशोदा,धुरुमा धुरु रोवैला&lt;br&gt;हा हो केश ही ज नुहाई धुवाई पो आयो&lt;br&gt;हे हे सुनैझरी गङ्गा जल पानी, ढुङ्गै माथी वरको&lt;br&gt;हा हा निमती बोलाउ आज -२ सबै देवताहरूलाई निमती बोलाउ&lt;br&gt;हे हे निमती बोलाउ आज -२ कलशेउली र मढेउलीलाई निमती बोलाउ''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता [[वसुदेव|वशुदेव]] मथुराका राजा [[कंस|कंश]]का घरमा कंशकी बहिनी [[देवकी]]को हात माग्न गए देखि  देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ। यसै प्रकार रामायण तथा महाभारतलाई गीतहरूको पारामा ढालेर गाउँदै मारुनीलाई नचाइन्छ।

===रमाइलो केन्द्रित गीतहरू===
मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई आकर्षण गर्ने खालका गीतहरू गाएर नाच नचाउने गरिन्छ। यी गीतहरूमा गाउने भन्दा नाच्नेहरू धेरै फुर्तिला देखिने भएकाले यस्ता गीतहरूको नाचमा दर्शकहरू बढी आकर्शित हुन्छन्। [[ख्याली]], टप्पा, मझौटे आदि गीतहरू मारुनी नाचका रमाईलो केन्द्रित गीतहरू हुन्।
;ख्याली गीत:ख्थाली गीतको मारुनी नाच रमाईलो केन्द्रित नाच हो। यो गीत गाउँदा बढीमा १० मिनेटको समय लाग्छ।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; अन्य गीतहरूमा झैं ख्याली गीतमा नाच्न धेरै मारुनी र पुरसिङ्गेहरू चाहिंदैनन्। ख्याली गीतमा नाच्दा एक जना मारुनी, एक जना पुरसिङ्गे र एक जना मादले भए पुग्छ। ख्याली गीतको एक चरण मात्र हुन्छ। माया पिरतीको वर्णन, पुरानो जमानाका राजा महाराजाहरूको बख्यान, पुराना युद्धहरूको वर्णन, तन्नेरी र तरूनीहरूको ख्याल ठट्टा तथा रिती रिवाजका संस्कारलाई एकै चरणमा सकिने गरी ख्याली गीत गाउने गरिन्छ। मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई ख्याली गीतको नाच मन पर्छ। ख्याली गीतमा मारुनी र पुर्सिङ्गे फनफनी घुमेको दृष्य निकै रमाईलो हुन्छ भने मादलेको नाच्ने र बजाउने कला पनि हेर्न लायक हुन्छ। यसैले मारुनी नाचमा रकम जुटाउन ख्याली गीतको नाच नचाउने गरिन्छ। ख्याली गीतमा पैंसा झार्ने, टिपाउने र रकम दिने मान्छेलाई गीतैबाट धन्यवाद दिने गरिन्छ। ख्याली गीत पनि फरक फरक खालका हुन्छन्। जस्तै :- दग्गा ख्याली, रामायण ख्याली, झाम्रे ख्याली, श्रृङ्गार रस ख्याली, बिदा ख्याली, वीररस ख्यालीट, चरित्र ख्याली, आदि फरक फरक खालका ख्यालीहरू हुन्।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''देखो महारानी चाँदीको ढोका के यती रमाईलो दरबार&lt;br&gt; हा हा राजाको हुकुम हे दुनियाँको सास्ती झिङ्गटीले छायो दरबार &lt;br&gt; जान्न र भन्थें आबै पल्लाघरे ठिटाले भुल्लै पार्यो&lt;br&gt; हा हा पुरवै दिशाको मादला हो पश्चिमैको मारुनी आज मलाई भुल्ल पार्यो&lt;br&gt; सल्लेनीको बाङ्गे पिपल खस्यो है बुलाकी&lt;br&gt; हा हा ऐना हेरी टिकी लाउँदा खस्यो है बुलाकी&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;शिरखण्ड काठको मादलु मेरो बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;हा हा बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;नाच मेरी मारूनै आगनीमा छम छम&lt;br&gt;हा हा आगनीमा छम छम&lt;br&gt;नाची देउन मारूनै मादलेको अगी पछि''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेक गितहरू बीच बीचमा गाएर मारुनीको हौशला बढाएर नचाइन्छ।
;मझौटे गीतहरू: मझौटे गीतहरू मारुनी नाचको समूहगत रूपमा नाच्ने रमाइलो केन्द्रित गीतहरू हुन्। यो नाचमा ३ जना मादले, कम्तिमा दुई जना मारुनी र  ३ जना पुरसिङ्गे नाच्ने गरिन्छ। [[प्रहर]] अनुसारको बखान, फूलको बखान, दिशाहरूको बखान आदि मझौटे गीतहरूमा समेटेर गाउने गरिन्छ। मझौटे गीतहरू गाएर मारुनी नाच्दाको दृश्य निकै रमाईलो हुन्छ। दर्शकहरूको माझमा मादलेहरूले [[कुखुरा]]को भाले जुध्दा उफ्रिए झैं बुरुक्क बुरुक्क उफ्रेर खुट्टा ठोक्काई ठोक्काई नाचलाई निकै रमाईलो बनाउछन्। नाच्नेहरूको हौसला बढाउन गायक समूह र दर्शकहरूबाट चर्को स्वरमा &quot;सौभी......सौभी&quot; जस्ता शब्दहरूको साङ्केतिक आवाज समेत निकाल्ने गरिन्छ। एउटा मझौटे गीत गाएर नाच्न सामान्यतया ४५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; बिहानको प्रहरमा बिहानी मझौटे, अपरान्हमा दोपहरी मझौटे र बेलुकी पख सन्ध्या कालिन मझौटे गीत गाएर नाच्ने गरिन्छ। छोरीको माया मझौटे गीतहरूको चरण :-&lt;br&gt;''हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु [[रुवाई]] पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पुरवै दिशाको झुलुमुले घाम के यती नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पश्चिमै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे उत्तरै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे दक्षिणै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;टप्पा: टप्पा [[सल्यान जिल्ला]] तिरको प्रचलित गीत भएर होला यसलाई सल्यानी टप्पा पनि भनेको सुनिन्छ। केही टप्पा गितहरू:-&lt;br&gt;''चामल सरी आटो जुमलाको तिते फापर&lt;br&gt;जुम्ला जाने बाटो सिकाइ देउन मारानी&lt;br&gt;हा हा सँगै जाउँला बेंसी सितल पाटी झर्यौ भेना&lt;br&gt;बनाइएलो आँसी, चिर्ते मिर्ते फलामको'''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेकौँ टप्पाहरू नाचको बिच बिचमा गाएर रमाइलो टप्पा नाच नाचिन्छ।

===डाँडी गीतहरू===
डाँडी गीत मारुनी नाचको मेरुदण्ड हो। डाँडी गीतमा नाच्न, गाउन र बजाउन विशेष सीप चाहिन्छ। ढिलो नाँच, लामो भाका र फरक फरक ताल डाँडी गीतका विशेषता हुन्। आम दर्शकहरूलाई यो गीतको नाच मन पर्दैन। डाँडी गीतमा नाच ढिलो हुन्छ, गीतको लय पनि गाह्रो हुन्छ र मादलको ताल पनि गाह्रो हुन्छ। दर्शकहरू नभएको बेला समय बिताउनको लागि डाँडी नाच नाच्ने गरिन्छ। तालमेल नमिल्ने भएकाले नाच्नेलाई पनि दिक्क लाग्छ। यदी गाउने, बजाउने र नाच्नेको तालमेल मिल्यो भने यो नाचको बेग्लै प्रभाव हुन्छ र नाचमा पनि निकै रमाइलो महसुस हुन्छ। यो नाचले नाच्ने, गाउने र बजाउनेलाई निकै मख्ख बनाउँछ। डाँडी नाचमा रमाउँदा देवीले समात्छन् भन्ने मत रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; देवीले समात्नु भनेको मोहीत हुनु वा बेखबर हुनु पर्छ। यस्तो बेला नाच्ने, बजाउने र गाउने मान्छेहरू रमाईलोमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्दछन्। आफू नाच्दा कसले के गर्दैछ, कसलाई दर्शकले हेर्दैछ भन्ने कुराको थाह हुन्न। रक्सीले मातेर लठ्ठिएको अनुभुती हुन्छ। एउटा डाँडी गीत नाच्न कम्तिमा पनि एक घण्टाको समय लाग्छ। नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्। युवाहरूले डाँडी गीतमा त्यती चाँसो राख्दैनन्। नाच्ने क्रममा डाँडी गीत आरम्भ हुने बित्तिकै युवाहरू नाच छोड्न थाल्छन्। यस कारण मारुनी नाचको मेरूदण्ड मानिएको यो डाँडी गीतको नाच अब प्रायः सबै ठाउँमा छुटी सकेको छ। नाच बाँध्ने बेला कालरात्रीको दिन देवी मन्दिरमा एक चरण ढल देवी डाँडी गाउनै पर्छ भन्ने मान्यता छ। प्रत्यक डाँडी गितको एक झुमरी हुन्छ। ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :- ''&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt; हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैला&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे यहिला हो कालिका शरण गनझिर&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजा&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौं&lt;br&gt;हारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहाय&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं&lt;br&gt; हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवार&lt;br&gt;नही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनी&lt;br&gt;हारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजा&lt;br&gt;पर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओ&lt;br&gt;हारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो''&lt;br /&gt; &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;झुमरी गीत: हरेक डाँडी गीतको एउटा झुमरी हुन्छ। एउटा झुमरी गीत गाउन सामान्यतया एक घण्टा लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; डाँडी गीत गाएर सकिए पछि झुमरी गीत गाउनु पर्ने हुन्छ। डाँडी गीत नगाईकन झुमरी गीत गाउन हुन्न भन्ने प्रचलन रहेको छ। डाँडी गीतको तुलनामा झुमरी गीतको नाच रमाईलो हुन्छ। डाँडी गीतमा वाक्क दिक्क भएर बसेकाहरू झुमरी गीतको नाच आरम्भ गर्ने बित्तिकै फेरी तरङित हुन थाल्छन्। झुमरी गीतमा एउटै शब्द र वाक्यलाई बारम्बार दोहोराउँदै गाउँने गरिन्छ। माथी प्रस्तुत गरिएको ढलदेवी डाँडी गीतको झुमरी यस प्रकार रहेको छ:-&lt;br&gt;''एसा न हो कि र मन मेरो -२&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो तीने युग भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो उनै युग भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हे हो ईरख ईरख भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मारो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हा हो ईनै ईरख भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो''' &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;

===समापन गीतहरू===
मारुनी नाचको अन्तिम चरणमा गाइने गीतहरूलाई समापन गीतको रूपमा वर्गिकरण गरिएको छ। अन्त्य गीतहरू गाएर नाचे पछि मारुनी नाच समापन गरिन्छ। मारुनीको वस्त्र फुकाउने गीतहरू, आशिका गीतहरू आदी रस चरणमा आउँछन्। 
;मारुनी फुकाउने गीतहरू: मारुनी नाचको अन्तिम दिन मारुनी फुकाउने गीतहरू गाएर मारुनीले लगाएका कपडा गहना आदी फुकाल्न लगाइन्छ। केही फुकाउने गीतहरू:-&lt;br&gt;''शिरैको शिरफूल खोलेर राख, हिजो थीयौ जनाना आज मरिद&lt;br&gt;आङको चोलिया खोलेर राख, हिजो थियौ जनाना आज मरिद''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यसरी नै फुकाउने गितहरू गाएर मारुनीको पहिरन उतार्न लगाएर मारुनी नाचको समापन गरीन्छ।
;आशिष दिने गीत: आशिष दिने गीत नाच्ने समूहको तर्फबाट घरबेटीलाई आशिष दिंदा गाइन्छ। यस्ता गीतलाई आशिका अथवा आशिक दिने गीत पनि भनिन्छ। यो गीत गाउन करिब ५५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; &quot;मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&quot; भनेर आशिका गीतको सुरुवात गरिन्छ। अरु दिनको औपचारीक नाचमा आशिका गीत गाउने गरिन्न। नयाँ घरको पछेटा, छोराको [[नामकरण संस्कार|न्वारन]], [[अन्नप्राशन संस्कार|पास्नी]] जस्ता खुशीको अवसरमा नचाइने मारुनी नाचमा आशिका गीतहरू गाएर घरबेटीलाई आशिष दिइन्छ। मारुनी नाच्दा नाच्नेहरूलाई दान [[दक्षिणा]] दिनको लागि तयार भएको बेला आशिका गीत गाउन थालनी गरिन्छ। नाच्नेहरूले आशिका गाउन थाले पछि घर परिवारका सबै जना नाच हेर्न आशनमा बस्छन्। गीत गाउने बेलामा नाच्ने समूहका सबैले नाच्दै गाउदै आशनमा बसेका सबै जनालाई फूलमाला र टिका लगाउने गर्छन्। घर परिवारका सदस्यहरूले नाच्ने समूहलाई दिन भनेर एक [[नाङ्लो]]मा गक्ष अनुसारको रुपैयाँ [[धान]] र सगुन अगाडि राखेर आशनमा बस्नु पर्ने चलन छ। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt; घर परिवारका महिला सदस्यहरूले नाच्ने समूहका गुरु, मादले, मारुनी र लाखेलाई पनि टिका र फूलमाला लगाइ दिन्छन्। मारुनीले नाङ्लो उचालेर टाउकोमा राखेर नचाउँदाको दृष्य निकै रमाइलो हुन्छ। सिपालु मारुनीले त दुवै हात छोडेर धानले भरिएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर फन फनी नाच्छन्। आशिका गीत गाउँदा लाखेले घर परिवारका सदस्यहरूका गाला मुसार्दै, जुङ्घा मुसार्दै पैंसा माग्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन मुनी आफ्नो गछे अनुसार पैंसा राखेर बस्छन्। आशिका गीतहरू ठाउँ र समूदाय अनुसार फरक फरक हुन्छन्। आशिका गितका केही चरणहरू यस प्रकार रहेका छन्।&lt;br&gt;''मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&lt;br&gt;मदेशको काँस र तामा -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;पर्वतैको सुन र नुन -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;तिन र कन्या पाँचै र पुत्र-२, लाखै बरिष जिवैला&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, कुमै चढाएम्&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, शिरै चढाएम्'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;यस्तै शब्दले भरिएका गीतहरू गाउँदै आशिष दिने गीत सकिए पछि घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर जानु पर्ने हुन्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर गएपछि नाच्ने समूहले आशन उठाएर छोडेको पैंसा बटुलेर राख्छन्। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt;

==मरुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजाहरू==
मारुनी नृत्य एक परम्परागत नृत्य भएकाले यस नृत्यमा परम्परागत बाजाहरूको नै प्रयोग गरिएको पाइन्छ। मारुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजामा [[मादल]] मुख्य बाजा हो, मादलमा एक गुरु मादल पनि हुन्छ। मादल मादलेहरूले कमरमा भिरेर बजाउदै नाँच्दछन्। मरूनी नाचमा बजाउन प्रयोग हुने मादल अन्य मादलहरू भन्दा ठुलो र बलियो हुन्छ। यसै गरी [[खाँकर]] अर्को मुख्य बाजा हो, खाँकरलाई मारुनी, पुर्सिङ्गे तथा मादलेहरूले नाँच्दा खुट्टामा लगाउँछन्। खाँकर एक पितल र काँसको मिश्रण धातु (जसलाई नेपालको गाउँले भाषामा &quot;भरत धातु&quot; पनि भनिन्छ)बाट बनेको गोलाकार रिङ हो। रिङ भित्र साना साना फलामका गोटीहरू भरेको हुन्छ, जसले गर्दा खाँकर हल्लिदाँ &quot;छम-छम&quot; गरेर बज्दछ। यसै गरी [[मुजुरा]] मारुनी नाचमा प्रयोग गरिने अर्को बाजा हो। मुजुरा गायक टोलीले बजाउने गर्छन्। परम्परागत मारुनी नाचमा अन्य बाजाहरूमा [[बाँसुरी]], [[बिनायो]] मुरचङ्गा, [[हार्मोनियम]], [[गितार]], [[सारङ्गी|सारङी]] आदी बाजाहरूको प्रयोग भएको त कतै भेटिएको छैन तर आधुनिक मारुनी नाचमा यि बाजाहरूको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

==चित्र सङ्ग्रह==
&lt;gallery&gt;
चित्र:मारूनी.jpg|नाचिरहको मारूनी
चित्र:Madale.jpg|मारूनीलाई नचाउदै मादले
चित्र:Pursinge.jpg|मारूनीको साथमा नाच्दै पुरसिङे
चित्र:Maruni with madale.jpg|मारूनी मादलेको साथमा नाच्दै
चित्र:Lakhe of maruni.jpg|लाखे
&lt;/gallery&gt;
==चलचित्रमा समावेश भएको गीत==
चलचित्र : [[बन्दकी]]

निर्देशक : [[किशोर राना मगर]]

स्वर : [[राजेशपायल राई]]

सङ्गीत : [[सुरेश अधिकारी]]

गीत : दशैं दिकपालमा

[[युट्युब]] िलंक :

https://m.youtube.com/watch?v=hsLsa1pYfxg#menu

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[सोरठी नाच]]
*[[धान नाच]]
*[[साकेला नाच|चण्डी नाच]]
*[[झ्याउरे नाच]]

==सन्दर्भ सूची==
{{श्रोत}}
==बाह्य कडीहरू==
*[http://youtube.com/results?hl=hi&amp;gl=US&amp;client=mv-google&amp;search_type=search_all&amp;q=Maruni+dance&amp;submit=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C मारुनी नाँच सम्बन्धी भिडीयो हरू]
*[http://americanepal.info/%e0%a4%aa%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%ac%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%88-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%82%e0%a4%9a/ पहिचान बन्दै मारुनी नाच]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}}
{{नेपाली_लोक_परम्पराहरू}}

[[श्रेणी:संस्कृति]]
[[श्रेणी:सङ्गीत]]
[[श्रेणी:कला]]
[[श्रेणी:नेपाली लोक नृत्यहरू]]
[[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको संस्कृति]]</text>
      <sha1>sshgciksmun3gwp4k5pkbz9bvfjom2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362143</id>
      <parentid>1362136</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78914" sha1="ep77est3rtpshuiyfgkekvlu42t984f" xml:space="preserve">{{Infobox dance
| name        = Maruni
| image       = Maruni Dance Sikkim.jpg
| caption     = A young woman from Sikkim performs Maruni dance.
| native_name = मारुनी नाच
| native_name_lang = ne
| genre       = Nepalese folk
| inventor    = [[Magars]]
| origin      = [[Magarat]] of [[Nepal]]
}}

{{प्रमुख लेख चिन्ह}}
{{नृत्य जानकारी बाकस  
| नृत्य नाम      = '''मारुनी नृत्य'''
| वास्तविक नाम        = '''मारुनी नाच'''
| image            = Maruni Dance Sikkim.jpg
| alt              = 250px
| caption          = मारुनी नाचको दृश्य
| प्रकार            =  [[:श्रेणी:नेपालका परम्परागत नृत्यहरू|परम्परागत नृत्य]]
| समुदाय        = [[मगर जाति|मगर]], [[राई जाति|राई]], [[खस जाति]], [[कुमाल जाति|कुमाल]]
| नाच्ने समय     =  [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]
| देश           = {{झण्डा|नेपाल}}
| भाषा          = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
}}

'''मारुनी नाच''' नेपालको परम्परागत नृत्य हो। भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई [[मादल]]को तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका [[मगर जाति|मगर]],  जातिको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नाचिने यो नाच प्रायः [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]मा नाच्ने नाच हो। [[धान]] काटेर थन्काइ सके पछि मारुनी नाच फुकाउने परम्परागत प्रचलन रहेको छ। कुनै ठाउँमा मारुनी नाच [[तीज]]को दिनमा सुरु गरिन्छ भने कुनै ठाउँमा दशैंको कालरात्रीको दिन सुरु गरिन्छ। मारुनी नाच सुरु गर्नुलाई नाच बाँध्ने भनिन्छ। नाच बन्द गर्नुलाई नाच फुकाउने भनिन्छ। वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा [[भानुभक्तीय रामायण|रामायण]], महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ। मादलको तालमा मारुनी र मादले नाच्ने यस नाचमा ताल पनि परम्परागत नै हुन्छ। यो परम्परागत नृत्य बुढा पाकाहरूले मात्र जानेका र हालको पिंढीले झन्झट मान्ने भएकाले अब आएर यो मारुनी नाच लोप हुने परिस्थीतीमा पुगी सकेको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;&gt;{{cite news|URL=https://www.kantipurdaily.com/pradesh-5/2018/09/15/153698537642469761.html|title= मारुनी नाच जोगाउँदै स्थानिय|publisher= कान्तिपुर|date=2018/09/15}}&lt;/ref&gt; कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]], [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]], [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]]का केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://setopati.com/social/52072|title= लोपोन्मुख मारुनी संरक्षणमा पर्वतका युवा|publisher= सेतोपाटी|language= नेपाली}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/55006|title= मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय|publisher= नागरिक नेटवर्क|date= 31 साउन 2075|language= नेपाली}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://myagdikali.com/142613|title= मगर समूदायको लोकप्रिय मारुनी नाच|publisher= म्यादीकाली|language= नेपाली|date= 26 मङ्सिर 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223130/https://myagdikali.com/142613/ |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= http://radionrn.com/archives/43355|title= मारुनी नाच संरक्षणमा पर्वतका युवाहरू जुट्दै|publisher= redionrn|language= नेपाली|date= 14 बैशाख 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223108/http://radionrn.com/archives/43355 |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html|title= मगर समुदायको मारुनी नाच जोगाउँदै युवा|publisher= कान्तिपुर साप्ताहिक|date= 19 मङ्सिर 2074|language= नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410222236/https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt; दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ। नाच आरम्भ गर्दा र नाच समाप्त गर्दा ठोकन राख्नु पर्ने यस नृत्यको परम्परागत नियम हो। ठोकन राख्दा कसै कसैलाई देवता चढेर काँप्न पनि थाल्छन्।  ठोकन राखे पछि ढोका उघार्ने गित गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ। आरम्भ पछि [[देवी]] बन्दना गर्ने देवी गित गाएर यो दिनको नृत्य अगाडि बढाइन्छ। यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;&gt;{{cite web|URL=http://palpasamachar.com/?p=1689|title=मारुनी नाच एक परिचय|publisher=पाल्पा समाचार|date=5 जनवरी 2018}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; मारुनी नाचको परम्परागत नियमहरूमा प्रायः एक रुपता पाइए पनि नाचमा प्रयोगहुने गितहरूको लय र भाषामा स्थान र समुदाय अनुसार फरक फरक रहेको छ। गितमा एक रुपता पाइए पनि गितमा प्रयोग हुने लय र शब्दहरूमा कतै पनि एक रुपता पाईंदैन।

==नाचको परम्परागत नियम==
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको [[फूलपाती]]को दिन [[कालरात्री]]को विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ। चाडवाडहरू सिद्धिएपछी फेरी विशेष पूजाआजा गरेर नाच फुकुवा गरिन्छ अथवा नाचको अन्त गरिन्छ। नाच फुकुवा गरीसके पछि नाचमा प्रयोग गरिने मादल, खाँकर, मारुनीको लुगा, लाखेको खपर र लौरो आदी सबै सामानहरू मन्दिरमा लुकाएर राखिन्छ। यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच बाँध्ने र फुकाउने समयमा देवीको पूजा गरिने भएकोले यस नाचलाई देवीको नाच पनि भनिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;।
;ठोकन राख्नु:मारुनी नाच आरम्भ गर्नु भन्दा पहिले कम्तिमा दुई जना मादलेले विशेष तालमा मादल बजाउनुलाई ठोकन राख्नु भनिन्छ। नाचको आरम्भमा र अन्त्यमा ठोकन राख्ने गरिन्छ। मादल बजाउनमा निकै सिपालु मान्छेलाई मात्र ठोकन राख्न दिईन्छ। मादलेरू उभिएर करिब छ सात मिनेट सम्म विशेष तालमा कहिले छिटो छिटो, कहिले ढिलो, कहिले ठुलो, कहिले सानो आवाजमा मादल बजाउने गर्छन्। ठोकन राख्दा कुनै प्रकारको गीत गाउनु पर्दैन र नाच पनि नाच्नु पर्दैन। ठोकनको बेला देवता काँप्ने मान्छेहरू र तन्त्र मन्त्र गर्नेहरूलाई [[देवी]] चढेर काँप्न पनि थाल्छन्। यसरी काँप्न थालेका मान्छेहरूलाई ठोकनको माध्यमबाट नै बसाल्ने काम गरिन्छ। मारुनी नाच बन्द गर्ने अन्तिम दिन अथवा मारुनी नाच फुकाउने दिन बाहेक अरु दिनमा मारुनी नाच सकिए पछि ठोकन राखेर नै मारुनीका वस्त्र र गहनाहरू उतार्ने चलन रहेको छ। &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;

==मारुनी नाँचका मुख्य पात्रहरू==
[[चित्र:Group of maruni.jpg|thumb|250px|मारुनी नाचको एक समूह]]
मारुनी नाँचमा कम्तिमा दुइ जना मारुनी दुई देखि तिनजना मादले, एक जना पुरसिङ्गे र ६ जना देखि १० जना सम्म गायकहरू हुनु पर्छ। गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ&lt;ref name=&quot;मारुनी&quot;/&gt; जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ। खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[देउसी]], भैलीमा र न्वारन, [[पूजा]] इत्यादी उत्सवहरूमा यो मारुनी नाच नाचेको देखिन्छ। मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे (पुर्सिङ्गे) र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्। भने अन्य सबै गीतहरूमा समूहमा नाच्ने गाउने गरिन्छ। समूहमा नाच्दा कम्तिमा  २ जना मारुनी ३ जना मादले र ३ जना पुर्सिङ्गे गरेर जम्मा ८ जना जति नाच्दछन्। गीत गाउनेहरू एकापट्टी कम्तीमा ५, ६ जना र अर्को पट्टी ५, ६  जना बसेर गाउँछन् भने एक तर्फ  १५ - २० जना र अर्को तर्फ पनि १५ - २० जना उभिएर गाउने गर्छन्। जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा [[चोलो|चोली]], [[पटुका|पटुकी]], [[सारी]], [[फरिया]], कण्ठमाला, [[टिकुली|टिक्की]] आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ। मारुनीलाई [[खाम भाषा|खाम]] भाषीहरूले सिङारू पनि भन्छन्। मारुनीसँग नाच्ने पुरुषलाई पुर्सिङ्गे अथवा पुर्छुङ्गे भनिन्छ भने मादल बजाउँदै नाच्ने मान्छेलाई मादले भनिन्छ। मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;गुरु: गुरु अथवा रौरा मारुनी नाचको मुखिया हुन्छ। गुरु गायक समूहमा बसेर गीत गाउँने भएपनि गुरुलाई मारुनी नाचका सम्पूर्ण कुराहरूको जानकारी थाह हुनुपर्छ। नाचको गुरु हुनको लागि कुन गीतलाई कुन लयमा गाउने, कुन तालमा मादल बजाउने, कुन तालमा मारुनीले नाच्ने भन्ने कुराको जानकारी हुनुका साथै सबै गीतहरू कण्ठस्थ हुनु पर्छ। कुनै व्याक्तिलाई एक पटक गुरु बनाइ सके पछि जिवनभर त्यही व्याक्ति मारुनी नाचको गुरु रहन्छ। गुरु नभएको खण्डमा मारुनी नाच बन्न पनि सक्दैन। मारुनी नाच लोप हुने स्थितीमा पुग्नाको कारण नै गुरुको अभाव हो। हुनत सबै ठाउँमा गुरुको आवस्यकता त्यत्तिकै हुन्छ। त्यो भन्दा पनि मारुनी नाच जस्ता परम्परागत लोक नृत्यहरू गुरुको अभावले नै पछिल्लो पिढींमा हराएर जान सक्छन्। मारुनी नाचको पुरानो गुरु मर्नगएमा अर्को नयाँ थाम्न अथवा बनाउन नसकेर कति पय ठाउँमा नाच नै बन्द भइ सकेका छन्। हरेक नाचका गुरुले आफ्नो आफ्नो परम्मरा अनुसार नाच चलाउने गरेकाले नाचको ताल एकै भए पनि गाउने गीत र लयहरू सबै ठाउँमा फरक फरक छन्। नाच्न, मादल बजाउन र गीत उच्चारणको लय निकाल्न गुरुले नै सिकाउनु पर्ने हुन्छ।
;मारुनी:मारुनी पनि यो मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हुन्। दुइजना जुङ्घा दारी न आएका कलिला केटाहरू अथवा जुङ्घा दारी खौराएका ठुला [[पुरुष]] मानिसलाई महिलाको कपडा जस्तै:- चोलो, [[गुन्यू]], [[चुरा]], [[पोते]], [[तिलहरी]] आदी [[महिला]]ले लगाउने गहनाहरू पहिराएर मारुनी बनाइन्छ। मारुनीहरू मादलेकोसँगै अगाडि पछाडी घुमेर नाँच्दछन्। मारुनीलाई सिङारू (सिंगारीयको मान्छे) पनि भनिएको सुनिन्छ। सिङारू एक पटक बनि सके पछि नाचको पुरा अवधि सम्म तिनै मानिसहरू बाहेक अरु बदलिन पाउदैनन्।
;पुरसिङ्गे:पुरसिङ्गे मारुनीहरू सँगै नाच्ने एक अर्को पात्र हो। पुर्सिङ्गेलाई कतै कतै '''पुछ्रुङ्गे''' पनि भनिन्छ। पुरसिङेले महिलाको कपडा लगाउनु पर्दैन। यदी मारुनी नाँचमा तिन जना मादलेहरू छन् अथवा एक जना मात्र मारुनी छ भने त्यहाँ पुरसिङेलाई एक जना मादले सँग नाच्ने जिम्मा दिईन्छ। पुरसिङेले हाउ भाउ तथा ताल चाल पुरै मारुनीकै मिलाउनु पर्ने भएकाले यसलाई पुरसिङे (सिङारुको काम पुरा गर्ने) को उपाधी दिएको हुनु पर्छ। पुरसिङेहरू एक पछि अर्को बदलिएर नाँच्न सक्छन् यसको लागि नाच्ने कला हुनु जरुरी छ। [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] तिरको मारुनी नाचमा कमरमा पटुका बाँधेर पुर्सिङ्गे बनाइन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;मादले:मादलेको पद बाटै थाह भएको छ की यिनिहरू [[मादल]] बजाउने मान्छे हुन्छन्। मादलेहरूले मादल कमरमा भिरेर बजाउदै मारुनीसँगै नाच्ने गर्छन्। मादलेहरूमा एकजना गुरु मादल भिरेको हुन्छ गुरुमादल बजाउने मान्छेले मादलको ताल निकाल्छ। नाच रमाईलो पार्न मादलेको नै विशेष भुमिका रहन्छ। गाउँने र नाच्नेलाई मादलको ताल दिएर उत्तेजित र उत्साहित गर्न मादलेको भुमिका रहेको हुन्छ। जोशिला मादलेहरूले नाच नचाउँदा कुखुराको भाले जुधे जस्तो तालमा उफ्रेर नाच रमाईलो पार्छन्। मारुनी नाचमा गीत अनुसार मादलको ताल पनि अलग अलग हुने भएकाले यदी मादलको ताल बिग्रियो भने र गुरुलाई स्वर तथा गीत परिवर्तनको सङ्केत दिनु परेमा गुरु मादल बजाउने मादलेले नै मादलमा जोरले ठोकेर ताल दिन्छ अथवा गुरुको अगाडि गएर मादल ठोक्छ। यसै गरी मारुनीलाई नचाउने मुख्य काम मादलेहरूको हो। मादलेले जुन चालमा खुट्टा चाल्छ, जुन तालमा मादल ठोक्छ, त्यसै तालमा मरूनीले नाच्नु पर्ने हुन्छ र मादलेहरू एक पछि अर्को बदलिन सक्छ।
;लाखे:लाखे पनि मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हो। एक जनालाई मुखमा लाखे खपर अथवा कार्टुनिस्टहरूले प्रयोग गर्ने मुखौटा लगाएर र शरीरमा पराल बाँधेर एक लाखे बनाइन्छ। लाखेको हातमा एक बाङ्गे लौरो हुन्छ। लाखेको मुख्य काम नाँचमा व्यांगात्मक कलाहरू देखाएर मनोरञ्जन गराउनु हो। यो बाहेक लाखेले दर्शकहरूबाट केही पैँसा माग्ने पनि गर्छ। लाखेलाई मारुनीको पतिको रूपमा बनाइएको हुन्छ। कतै कतै मारुनी नाचमा लाखे र मारुनीलाई [[शिव|महादेव]] र [[पार्वती]] को जोडी पनि भनिन्छ। त्यसैले लाखेलाई धेरै जिस्कायो भने [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] र [[हनुमान]] चढेर बहुलाउछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। लाखेलाई नाचमा गुरु महाराज भनेर बोलाउनु पर्ने परम्परा छ। लाखेले [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ। कहिल्यै हिन्दी नबोल्न जान्ने मान्छेलाई पनि मारुनी नाचमा लाखे बनाएको बेला खरर हिन्दी बोल्न सकेको सत्यता रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;&gt;[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] जिल्लाको [[पिपलकोट, दैलेख|पिपलकोट]]का मगर समुदायले नाच्ने मारूनी नाचका गुरु तथा पूर्व [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] उपाध्यक्ष पदमबहादुर बुढा&lt;/ref&gt;

==मारुनी नाचका केही गीतहरू==
[[चित्र:Maruni dance.jpg|thumb|250px|ख्याली गीतमा नाचिरहेको मारुनी]]
मारुनी नाचमा मारुनी नचाउनको लागि मुख्यतया पौराणिक कथामा आधारीत गीतहरू गाइन्छन्। यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्। मारुनी नाचको गीतमा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र नेपाली भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसैले मारुनी नाचका गीतहरूलाई निम्न चरणहरूमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।

===आरम्भ गीतहरू===
मारुनी नाचको आरम्भमा ढोका खोल्ने गीत, मारुनी बाँध्ने गीत र देवी देवताहरूको प्रार्थना गीतहरू गाएर मारुनीलाई नचाइन्छ। सबै भन्दा पहिले देवी बाँध्ने गीत गाएर नाचको आरम्भ गर्ने प्रचलन तथा परम्परा रहेको छ।
;देवी बाँध्ने गीत: देवी बाँध्ने गीत प्रत्यक पल्ट मारुनी नाचको आरम्भमा गाईने गीत हो। यस गीतमा नाच्नु पर्दैन। ठोकन राखे लगत्तै देवी बाँध्ने गीत गाएर देवीको बन्दना गर्ने प्रचलन रहेको छ। यो गीत गाउने बेला मादलेहरू र गायकहरू बसेर नै गाउछन्। नाच बाँधेको दिन अथवा कालरात्रीको दिनमा भने [[दुर्गा|दुर्गा देवी]]को मन्दिरमा यो गीत गाउँदा उभिएर नै गाउँने चलन रहेको छ। गाउनेहरू दुई समूहमा बाँडिएर पालै पालो गरी गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीत ३३ चरणको हुन्छ भने यो गीत गाउँदा सबै चरणहरू गाउनु पर्ने हुन्छ। यो गीत गाउन करिब ५० मिनेटको समय लाग्दछ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीत गाउने बेलामा मारुनी र पुरसिङ्गेलेई बीचमा राखेर गाउने गरिन्छ। जुनसुकै नाचमा पनि यो गीत गाउनै पर्छ। अन्य गीत गाउनको लागि ढोका खोल्ने गीतको रूपमा यस गीतलाई लिईन्छ। तर स्टेजमा प्रदर्शन गरिने औपचारीक कार्यक्रमहरूमा भने यो गीत गाउनु पर्दैन। मारुनी नाचको पहिलो गीत यस प्रकार छ।&lt;br&gt;''हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा&lt;br&gt;हे हे पहिले ज समझौला गुरुजी हमारा&lt;br&gt;हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;। 
;बाधैला गीत: बाधैला गीत देवी बाँध्ने गीतको झुमरी हो। देवी बाँध्ने गीत गाएर सके पछि बाधैला गीत गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीतमा नाच्ने नगरिए पनि यो गीत गाउने बेलामा नाच्नु पर्छ। गीत पालै पालो गरेर दुई समूहमा बाँडिएर गाउने गरिन्छ।  यो गीतमा दुई जना मादले, दुई जना मारुनी र पुरसिङ्गे नाच्ने गर्छन्। बाधैला गीत नाचेर सके पछि अन्य जुन सुकै गीत गाउन हुने मान्यता रहेको छ &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीतको पहिलो चरण यस प्रकार रहेको छ।&lt;br&gt;''हा हा बाधैला हो सखी वीर हनुमान हो बाधैला&lt;br&gt;हे हे पूरवै बाधौं पश्चिम बाधौं बाधौं चारै ओर&lt;br&gt;हा हा बाधैला हो सखी बाधैला''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; 
;मारुनी बाँध्ने:मारुनी नाचको आरम्भ गरिने दिनलाई नाच बाँध्ने अथवा मारुनी बाँध्ने भनिन्छ। त्यो दिन विशेष पूजा आजा सहित मारुनी बाँधे पछि मारुनी बाँध्ने गीतहरू गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ।&lt;br&gt;''पूरवै सुमेरू हो पश्चीमै सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;चारै दिशा चारै किल्ला सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;br&gt;सुन है सँघार रूप है दवार&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;हामरो नाचकी सरस्वती देवीले शरण देउ&lt;br&gt;शरण देउ माय-२, सरस्वती देवीले शरण देउ''&lt;br /&gt;(यसमा [[सरस्वती]]को मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।)&lt;br&gt;''हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला''&lt;br&gt;(यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;

===पौराणिक गीतहरू===
मारुनी नाचमा प्रार्थना गीतहरू पछि रामायण, [[महाभारत]], कृष्ण चरित्र जस्ता पौराणिक कथामा आधारित गीतहरू गाएर नाच्ने परम्परा छ। नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ। पौराणिक गितहरूमा रामायण र कृष्ण चरित्रका गीतहरू धेरै प्रचलनमा रहेका पाइन्छन्। 
;रामायण  गीतहरू:मारुनी नाचको रामायण गीत भगवान [[राम]]को लीलामा आधारित गीत हो। यस गीतमा भगवान राम जन्मनु भन्दा पहिले देखि [[रावण]] मारेको कथालाई श्रृङ्खलाबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। रामायण गीतको नाच नचाउन सिङ्गो दिन लाग्छ। गीत गाउँदा गीतको लय र ताल कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुने भएकाले हेर्ने दर्शकहरूका लागि पनि रमाईलो हुन्छ। यस गीतको नाचमा नाच्ने र गाउँनेहरूलाई पनि आनन्द आउँछ। रामायण गीतको बीच बीचमा ख्याली गीत र मझौटे गीतहरू पनि प्रस्तुत गरेर नचाउने गरिन्छ। रामायण गीतका केही चरणहरू यस्ता छन् :- &lt;br&gt;''वशिष्ठ गुरुजीलाई बोलाई पो ल्यायो घोराई -२, चिना हेरन&lt;br&gt;हे हे पहले ज लेखौ श्री मा श्री, श्री माथी दुवो अक्षेता&lt;br&gt;हा हा बिते काल भई पो सक्यो छैन हामीलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा साठी बरिष पुगीमा सक्यो, छैन हामुलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा हुन्छ पुत्र -२, दशरथ राजालाई हुन्छ पुत्र&lt;br&gt;हे हे सुमेरू पर्वतमा गई, पुत्रफल ओखती खोजी ल्याई&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, पुत्र फल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;हे हे जेठी रानी कौशिला कान्छी पियारी कैकेयीलाई देउन गुरुजी&lt;br&gt;हा हा यिनैको दासी भईमा बस्यो हामी रानी सुमित्रा&lt;br&gt;हे हे दोनो भाग तीनैमा लगाई देउन गरुजी पुत्रफल ओखती&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, यिनै तिनै रानीलाई देउन&lt;br&gt;हे हे देउन गुरुजी पुत्रफल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;गर्भ रह्यो आज -२, यिनै तिनै रानीलाई गर्भ रह्यो&lt;br&gt;हे हे एकै मास दुवै र महिना गर्भ रह्यो -२''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उपरोक्त गीतहरूमा [[अयोध्या]]का राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु [[वशिष्ठ ऋषि|वशिष्ठ]] ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो। गुरु बशिष्ठले पहिले श्री लेखेर त्यसमाथी दुवो अक्षता राखी चिना हेरे। गुरु वशिष्ठले राजा दशरथको चिना हेरे पछि सुमेरू पर्वतमा गएर पुत्रफल ओखती ल्याएर रानीलाई खान दिएमा राजा दशरथको छोरा हुनेछन् भने। राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्। सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ।&lt;br&gt;''बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन''&lt;br&gt; यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा [[श्रवणकुमार|श्रवण कुमार]]का आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्।&lt;br&gt;''हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो''&lt;br&gt; यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा [[दशरथ]]को बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्।&lt;br&gt;''बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो राम&lt;br&gt;हेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थाम&lt;br&gt;हेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास'' &lt;br&gt; यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन [[राम]] र [[लक्ष्मण]] दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्।&lt;br&gt;''लैगो लैगो सिता लैगो, लङ्कापति रावन्नेले सिता लैगो''&lt;br&gt; 
यो गीतमा राम वनवास गएको बेला लंकाको राजा रावणले [[सीता]]लाई हरण गरेर लगेको कुरा वर्णन गरिएको छ।&lt;br&gt;''हा हो श्री राम नारायणले अश्वमिरी जग्य लायो''&lt;br&gt;यो गीतमा भगवान श्रीरामले [[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]] यज्ञ लगाएको प्रसंग उल्लेख छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम''&lt;br /&gt; यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;/&gt;
;कृष्ण चरित्र: रामायण जस्तै भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]को चरित्र लिलालाई वर्णन गरेर गाइने मारुनी गीतहरू कृष्ण चरित्र अथवा महाभारतका गीतहरू हुन्। यि गीतहरूमा भगवान कृष्णका आमा बाबु देवकी र वसुदेवको विवाहको कथा देखी महाभारतको युद्ध पछिसम्मका कथाहरूलाई बख्यान गरेर गाउँने र नाच्ने गरिन्छ। कृष्ण चरित्र रामायणको तुलनामा केही लामो छ र मादलको ताल पनि रामायण भन्दा भिन्न हुन्छ। गीत लामो भए पनि केही चरण गाएर बीचमा छोड्ने र अर्को पटक नाच्दा क्रमबद्ध रूपमा अगाडि बढाउने गरिन्छ। यो गीत गाउँदा मुख्य गरी दुई भाकामा गाउने गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; रामायणको तुलनामा यो गीतको नाच बढी रमाईलो हुन्छ।&lt;br&gt;''हा हा नचरी लैजाउ -२, हरी जीको दुवारैमा नचरी लैजाउ&lt;br&gt;हे हे कंशको घरमा यसोभन जगे नचरो लैजाउ बालै नचरी&lt;br&gt;हा हा किन आयो रिखी-२, तुमरै घर वासुदेव किन आयो&lt;br&gt;हे हे पूरवै दिशाको सोह्रमा रिखी, देवकी चेलीलाई हेरन आयो&lt;br&gt;हा हा ओ कामधेनु गाईको रुपैमा गरी बरु हेरन पो आयो&lt;br&gt;हे हे शिरै हेरम लट्टामा दारी, पावै हेरम बदमको फूल&lt;br&gt;हा हा देवकीलाई वासुदेव मागन पो आयो देवकीलाई वासुदेव&lt;br&gt;हे हे गोकुलै देशको सोह्रमा रिखी मथुरैमा जाई&lt;br&gt;हा हा ओ हाँसी हाँसी चिठी र पतर लेखिदिउँ बरिमनलाई&lt;br&gt;हे हे गुदरीमा खेलीमा खेली रोवैला सबै जना&lt;br&gt;हो हो एक हात कँगिया ज एक हात डोरिया&lt;br&gt;हे हे एक हात दरिपन हेरी एक हात टिकिया&lt;br&gt;हा हो आयो -२ धोबिनी लुगै धुन पो आयो&lt;br&gt;हे हे मलमल कपडा लुगै, धोवैला धोबिनी&lt;br&gt; हा हो खोलै बसी यशोदा, लखै धुन पो आवैला खोलै&lt;br&gt;हे हे खोलै बसी यशोदा,धुरुमा धुरु रोवैला&lt;br&gt;हा हो केश ही ज नुहाई धुवाई पो आयो&lt;br&gt;हे हे सुनैझरी गङ्गा जल पानी, ढुङ्गै माथी वरको&lt;br&gt;हा हा निमती बोलाउ आज -२ सबै देवताहरूलाई निमती बोलाउ&lt;br&gt;हे हे निमती बोलाउ आज -२ कलशेउली र मढेउलीलाई निमती बोलाउ''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता [[वसुदेव|वशुदेव]] मथुराका राजा [[कंस|कंश]]का घरमा कंशकी बहिनी [[देवकी]]को हात माग्न गए देखि  देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ। यसै प्रकार रामायण तथा महाभारतलाई गीतहरूको पारामा ढालेर गाउँदै मारुनीलाई नचाइन्छ।

===रमाइलो केन्द्रित गीतहरू===
मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई आकर्षण गर्ने खालका गीतहरू गाएर नाच नचाउने गरिन्छ। यी गीतहरूमा गाउने भन्दा नाच्नेहरू धेरै फुर्तिला देखिने भएकाले यस्ता गीतहरूको नाचमा दर्शकहरू बढी आकर्शित हुन्छन्। [[ख्याली]], टप्पा, मझौटे आदि गीतहरू मारुनी नाचका रमाईलो केन्द्रित गीतहरू हुन्।
;ख्याली गीत:ख्थाली गीतको मारुनी नाच रमाईलो केन्द्रित नाच हो। यो गीत गाउँदा बढीमा १० मिनेटको समय लाग्छ।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; अन्य गीतहरूमा झैं ख्याली गीतमा नाच्न धेरै मारुनी र पुरसिङ्गेहरू चाहिंदैनन्। ख्याली गीतमा नाच्दा एक जना मारुनी, एक जना पुरसिङ्गे र एक जना मादले भए पुग्छ। ख्याली गीतको एक चरण मात्र हुन्छ। माया पिरतीको वर्णन, पुरानो जमानाका राजा महाराजाहरूको बख्यान, पुराना युद्धहरूको वर्णन, तन्नेरी र तरूनीहरूको ख्याल ठट्टा तथा रिती रिवाजका संस्कारलाई एकै चरणमा सकिने गरी ख्याली गीत गाउने गरिन्छ। मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई ख्याली गीतको नाच मन पर्छ। ख्याली गीतमा मारुनी र पुर्सिङ्गे फनफनी घुमेको दृष्य निकै रमाईलो हुन्छ भने मादलेको नाच्ने र बजाउने कला पनि हेर्न लायक हुन्छ। यसैले मारुनी नाचमा रकम जुटाउन ख्याली गीतको नाच नचाउने गरिन्छ। ख्याली गीतमा पैंसा झार्ने, टिपाउने र रकम दिने मान्छेलाई गीतैबाट धन्यवाद दिने गरिन्छ। ख्याली गीत पनि फरक फरक खालका हुन्छन्। जस्तै :- दग्गा ख्याली, रामायण ख्याली, झाम्रे ख्याली, श्रृङ्गार रस ख्याली, बिदा ख्याली, वीररस ख्यालीट, चरित्र ख्याली, आदि फरक फरक खालका ख्यालीहरू हुन्।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''देखो महारानी चाँदीको ढोका के यती रमाईलो दरबार&lt;br&gt; हा हा राजाको हुकुम हे दुनियाँको सास्ती झिङ्गटीले छायो दरबार &lt;br&gt; जान्न र भन्थें आबै पल्लाघरे ठिटाले भुल्लै पार्यो&lt;br&gt; हा हा पुरवै दिशाको मादला हो पश्चिमैको मारुनी आज मलाई भुल्ल पार्यो&lt;br&gt; सल्लेनीको बाङ्गे पिपल खस्यो है बुलाकी&lt;br&gt; हा हा ऐना हेरी टिकी लाउँदा खस्यो है बुलाकी&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;शिरखण्ड काठको मादलु मेरो बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;हा हा बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;नाच मेरी मारूनै आगनीमा छम छम&lt;br&gt;हा हा आगनीमा छम छम&lt;br&gt;नाची देउन मारूनै मादलेको अगी पछि''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेक गितहरू बीच बीचमा गाएर मारुनीको हौशला बढाएर नचाइन्छ।
;मझौटे गीतहरू: मझौटे गीतहरू मारुनी नाचको समूहगत रूपमा नाच्ने रमाइलो केन्द्रित गीतहरू हुन्। यो नाचमा ३ जना मादले, कम्तिमा दुई जना मारुनी र  ३ जना पुरसिङ्गे नाच्ने गरिन्छ। [[प्रहर]] अनुसारको बखान, फूलको बखान, दिशाहरूको बखान आदि मझौटे गीतहरूमा समेटेर गाउने गरिन्छ। मझौटे गीतहरू गाएर मारुनी नाच्दाको दृश्य निकै रमाईलो हुन्छ। दर्शकहरूको माझमा मादलेहरूले [[कुखुरा]]को भाले जुध्दा उफ्रिए झैं बुरुक्क बुरुक्क उफ्रेर खुट्टा ठोक्काई ठोक्काई नाचलाई निकै रमाईलो बनाउछन्। नाच्नेहरूको हौसला बढाउन गायक समूह र दर्शकहरूबाट चर्को स्वरमा &quot;सौभी......सौभी&quot; जस्ता शब्दहरूको साङ्केतिक आवाज समेत निकाल्ने गरिन्छ। एउटा मझौटे गीत गाएर नाच्न सामान्यतया ४५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; बिहानको प्रहरमा बिहानी मझौटे, अपरान्हमा दोपहरी मझौटे र बेलुकी पख सन्ध्या कालिन मझौटे गीत गाएर नाच्ने गरिन्छ। छोरीको माया मझौटे गीतहरूको चरण :-&lt;br&gt;''हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु [[रुवाई]] पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पुरवै दिशाको झुलुमुले घाम के यती नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पश्चिमै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे उत्तरै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे दक्षिणै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;टप्पा: टप्पा [[सल्यान जिल्ला]] तिरको प्रचलित गीत भएर होला यसलाई सल्यानी टप्पा पनि भनेको सुनिन्छ। केही टप्पा गितहरू:-&lt;br&gt;''चामल सरी आटो जुमलाको तिते फापर&lt;br&gt;जुम्ला जाने बाटो सिकाइ देउन मारानी&lt;br&gt;हा हा सँगै जाउँला बेंसी सितल पाटी झर्यौ भेना&lt;br&gt;बनाइएलो आँसी, चिर्ते मिर्ते फलामको'''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेकौँ टप्पाहरू नाचको बिच बिचमा गाएर रमाइलो टप्पा नाच नाचिन्छ।

===डाँडी गीतहरू===
डाँडी गीत मारुनी नाचको मेरुदण्ड हो। डाँडी गीतमा नाच्न, गाउन र बजाउन विशेष सीप चाहिन्छ। ढिलो नाँच, लामो भाका र फरक फरक ताल डाँडी गीतका विशेषता हुन्। आम दर्शकहरूलाई यो गीतको नाच मन पर्दैन। डाँडी गीतमा नाच ढिलो हुन्छ, गीतको लय पनि गाह्रो हुन्छ र मादलको ताल पनि गाह्रो हुन्छ। दर्शकहरू नभएको बेला समय बिताउनको लागि डाँडी नाच नाच्ने गरिन्छ। तालमेल नमिल्ने भएकाले नाच्नेलाई पनि दिक्क लाग्छ। यदी गाउने, बजाउने र नाच्नेको तालमेल मिल्यो भने यो नाचको बेग्लै प्रभाव हुन्छ र नाचमा पनि निकै रमाइलो महसुस हुन्छ। यो नाचले नाच्ने, गाउने र बजाउनेलाई निकै मख्ख बनाउँछ। डाँडी नाचमा रमाउँदा देवीले समात्छन् भन्ने मत रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; देवीले समात्नु भनेको मोहीत हुनु वा बेखबर हुनु पर्छ। यस्तो बेला नाच्ने, बजाउने र गाउने मान्छेहरू रमाईलोमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्दछन्। आफू नाच्दा कसले के गर्दैछ, कसलाई दर्शकले हेर्दैछ भन्ने कुराको थाह हुन्न। रक्सीले मातेर लठ्ठिएको अनुभुती हुन्छ। एउटा डाँडी गीत नाच्न कम्तिमा पनि एक घण्टाको समय लाग्छ। नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्। युवाहरूले डाँडी गीतमा त्यती चाँसो राख्दैनन्। नाच्ने क्रममा डाँडी गीत आरम्भ हुने बित्तिकै युवाहरू नाच छोड्न थाल्छन्। यस कारण मारुनी नाचको मेरूदण्ड मानिएको यो डाँडी गीतको नाच अब प्रायः सबै ठाउँमा छुटी सकेको छ। नाच बाँध्ने बेला कालरात्रीको दिन देवी मन्दिरमा एक चरण ढल देवी डाँडी गाउनै पर्छ भन्ने मान्यता छ। प्रत्यक डाँडी गितको एक झुमरी हुन्छ। ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :- ''&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt; हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैला&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे यहिला हो कालिका शरण गनझिर&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजा&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौं&lt;br&gt;हारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहाय&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं&lt;br&gt; हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवार&lt;br&gt;नही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनी&lt;br&gt;हारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजा&lt;br&gt;पर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओ&lt;br&gt;हारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो''&lt;br /&gt; &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;झुमरी गीत: हरेक डाँडी गीतको एउटा झुमरी हुन्छ। एउटा झुमरी गीत गाउन सामान्यतया एक घण्टा लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; डाँडी गीत गाएर सकिए पछि झुमरी गीत गाउनु पर्ने हुन्छ। डाँडी गीत नगाईकन झुमरी गीत गाउन हुन्न भन्ने प्रचलन रहेको छ। डाँडी गीतको तुलनामा झुमरी गीतको नाच रमाईलो हुन्छ। डाँडी गीतमा वाक्क दिक्क भएर बसेकाहरू झुमरी गीतको नाच आरम्भ गर्ने बित्तिकै फेरी तरङित हुन थाल्छन्। झुमरी गीतमा एउटै शब्द र वाक्यलाई बारम्बार दोहोराउँदै गाउँने गरिन्छ। माथी प्रस्तुत गरिएको ढलदेवी डाँडी गीतको झुमरी यस प्रकार रहेको छ:-&lt;br&gt;''एसा न हो कि र मन मेरो -२&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो तीने युग भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो उनै युग भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हे हो ईरख ईरख भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मारो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हा हो ईनै ईरख भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो''' &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;

===समापन गीतहरू===
मारुनी नाचको अन्तिम चरणमा गाइने गीतहरूलाई समापन गीतको रूपमा वर्गिकरण गरिएको छ। अन्त्य गीतहरू गाएर नाचे पछि मारुनी नाच समापन गरिन्छ। मारुनीको वस्त्र फुकाउने गीतहरू, आशिका गीतहरू आदी रस चरणमा आउँछन्। 
;मारुनी फुकाउने गीतहरू: मारुनी नाचको अन्तिम दिन मारुनी फुकाउने गीतहरू गाएर मारुनीले लगाएका कपडा गहना आदी फुकाल्न लगाइन्छ। केही फुकाउने गीतहरू:-&lt;br&gt;''शिरैको शिरफूल खोलेर राख, हिजो थीयौ जनाना आज मरिद&lt;br&gt;आङको चोलिया खोलेर राख, हिजो थियौ जनाना आज मरिद''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यसरी नै फुकाउने गितहरू गाएर मारुनीको पहिरन उतार्न लगाएर मारुनी नाचको समापन गरीन्छ।
;आशिष दिने गीत: आशिष दिने गीत नाच्ने समूहको तर्फबाट घरबेटीलाई आशिष दिंदा गाइन्छ। यस्ता गीतलाई आशिका अथवा आशिक दिने गीत पनि भनिन्छ। यो गीत गाउन करिब ५५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; &quot;मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&quot; भनेर आशिका गीतको सुरुवात गरिन्छ। अरु दिनको औपचारीक नाचमा आशिका गीत गाउने गरिन्न। नयाँ घरको पछेटा, छोराको [[नामकरण संस्कार|न्वारन]], [[अन्नप्राशन संस्कार|पास्नी]] जस्ता खुशीको अवसरमा नचाइने मारुनी नाचमा आशिका गीतहरू गाएर घरबेटीलाई आशिष दिइन्छ। मारुनी नाच्दा नाच्नेहरूलाई दान [[दक्षिणा]] दिनको लागि तयार भएको बेला आशिका गीत गाउन थालनी गरिन्छ। नाच्नेहरूले आशिका गाउन थाले पछि घर परिवारका सबै जना नाच हेर्न आशनमा बस्छन्। गीत गाउने बेलामा नाच्ने समूहका सबैले नाच्दै गाउदै आशनमा बसेका सबै जनालाई फूलमाला र टिका लगाउने गर्छन्। घर परिवारका सदस्यहरूले नाच्ने समूहलाई दिन भनेर एक [[नाङ्लो]]मा गक्ष अनुसारको रुपैयाँ [[धान]] र सगुन अगाडि राखेर आशनमा बस्नु पर्ने चलन छ। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt; घर परिवारका महिला सदस्यहरूले नाच्ने समूहका गुरु, मादले, मारुनी र लाखेलाई पनि टिका र फूलमाला लगाइ दिन्छन्। मारुनीले नाङ्लो उचालेर टाउकोमा राखेर नचाउँदाको दृष्य निकै रमाइलो हुन्छ। सिपालु मारुनीले त दुवै हात छोडेर धानले भरिएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर फन फनी नाच्छन्। आशिका गीत गाउँदा लाखेले घर परिवारका सदस्यहरूका गाला मुसार्दै, जुङ्घा मुसार्दै पैंसा माग्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन मुनी आफ्नो गछे अनुसार पैंसा राखेर बस्छन्। आशिका गीतहरू ठाउँ र समूदाय अनुसार फरक फरक हुन्छन्। आशिका गितका केही चरणहरू यस प्रकार रहेका छन्।&lt;br&gt;''मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&lt;br&gt;मदेशको काँस र तामा -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;पर्वतैको सुन र नुन -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;तिन र कन्या पाँचै र पुत्र-२, लाखै बरिष जिवैला&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, कुमै चढाएम्&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, शिरै चढाएम्'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;यस्तै शब्दले भरिएका गीतहरू गाउँदै आशिष दिने गीत सकिए पछि घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर जानु पर्ने हुन्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर गएपछि नाच्ने समूहले आशन उठाएर छोडेको पैंसा बटुलेर राख्छन्। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt;

==मरुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजाहरू==
मारुनी नृत्य एक परम्परागत नृत्य भएकाले यस नृत्यमा परम्परागत बाजाहरूको नै प्रयोग गरिएको पाइन्छ। मारुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजामा [[मादल]] मुख्य बाजा हो, मादलमा एक गुरु मादल पनि हुन्छ। मादल मादलेहरूले कमरमा भिरेर बजाउदै नाँच्दछन्। मरूनी नाचमा बजाउन प्रयोग हुने मादल अन्य मादलहरू भन्दा ठुलो र बलियो हुन्छ। यसै गरी [[खाँकर]] अर्को मुख्य बाजा हो, खाँकरलाई मारुनी, पुर्सिङ्गे तथा मादलेहरूले नाँच्दा खुट्टामा लगाउँछन्। खाँकर एक पितल र काँसको मिश्रण धातु (जसलाई नेपालको गाउँले भाषामा &quot;भरत धातु&quot; पनि भनिन्छ)बाट बनेको गोलाकार रिङ हो। रिङ भित्र साना साना फलामका गोटीहरू भरेको हुन्छ, जसले गर्दा खाँकर हल्लिदाँ &quot;छम-छम&quot; गरेर बज्दछ। यसै गरी [[मुजुरा]] मारुनी नाचमा प्रयोग गरिने अर्को बाजा हो। मुजुरा गायक टोलीले बजाउने गर्छन्। परम्परागत मारुनी नाचमा अन्य बाजाहरूमा [[बाँसुरी]], [[बिनायो]] मुरचङ्गा, [[हार्मोनियम]], [[गितार]], [[सारङ्गी|सारङी]] आदी बाजाहरूको प्रयोग भएको त कतै भेटिएको छैन तर आधुनिक मारुनी नाचमा यि बाजाहरूको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

==चित्र सङ्ग्रह==
&lt;gallery&gt;
चित्र:मारूनी.jpg|नाचिरहको मारूनी
चित्र:Madale.jpg|मारूनीलाई नचाउदै मादले
चित्र:Pursinge.jpg|मारूनीको साथमा नाच्दै पुरसिङे
चित्र:Maruni with madale.jpg|मारूनी मादलेको साथमा नाच्दै
चित्र:Lakhe of maruni.jpg|लाखे
&lt;/gallery&gt;
==चलचित्रमा समावेश भएको गीत==
चलचित्र : [[बन्दकी]]

निर्देशक : [[किशोर राना मगर]]

स्वर : [[राजेशपायल राई]]

सङ्गीत : [[सुरेश अधिकारी]]

गीत : दशैं दिकपालमा

[[युट्युब]] िलंक :

https://m.youtube.com/watch?v=hsLsa1pYfxg#menu

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[सोरठी नाच]]
*[[धान नाच]]
*[[साकेला नाच|चण्डी नाच]]
*[[झ्याउरे नाच]]

==सन्दर्भ सूची==
{{श्रोत}}
==बाह्य कडीहरू==
*[http://youtube.com/results?hl=hi&amp;gl=US&amp;client=mv-google&amp;search_type=search_all&amp;q=Maruni+dance&amp;submit=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C मारुनी नाँच सम्बन्धी भिडीयो हरू]
*[http://americanepal.info/%e0%a4%aa%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%ac%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%88-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%82%e0%a4%9a/ पहिचान बन्दै मारुनी नाच]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}}
{{नेपाली_लोक_परम्पराहरू}}

[[श्रेणी:संस्कृति]]
[[श्रेणी:सङ्गीत]]
[[श्रेणी:कला]]
[[श्रेणी:नेपाली लोक नृत्यहरू]]
[[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको संस्कृति]]</text>
      <sha1>ep77est3rtpshuiyfgkekvlu42t984f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362144</id>
      <parentid>1362143</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78070" sha1="3sj9pnyg1peygbx1dpe7xj3hbzt7rm1" xml:space="preserve">{{Infobox dance
| name        = मारुनी
| image       = Maruni Dance Sikkim.jpg
| caption     = सिक्किमकी एक युवतीले मारुनी नृत्य प्रस्तुत गर्दै
| native_name = मारुनी नाच
| native_name_lang = ne
| genre       = नेपाली लोक नृत्य 
| inventor    = [[मगर]]
| origin      = [[नेपाल]] को [[मगरात]]
}}

'''मारुनी नाच''' नेपालको परम्परागत नृत्य हो। भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई [[मादल]]को तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका [[मगर जाति|मगर]],  जातिको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नाचिने यो नाच प्रायः [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]मा नाच्ने नाच हो। [[धान]] काटेर थन्काइ सके पछि मारुनी नाच फुकाउने परम्परागत प्रचलन रहेको छ। कुनै ठाउँमा मारुनी नाच [[तीज]]को दिनमा सुरु गरिन्छ भने कुनै ठाउँमा दशैंको कालरात्रीको दिन सुरु गरिन्छ। मारुनी नाच सुरु गर्नुलाई नाच बाँध्ने भनिन्छ। नाच बन्द गर्नुलाई नाच फुकाउने भनिन्छ। वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा [[भानुभक्तीय रामायण|रामायण]], महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ। मादलको तालमा मारुनी र मादले नाच्ने यस नाचमा ताल पनि परम्परागत नै हुन्छ। यो परम्परागत नृत्य बुढा पाकाहरूले मात्र जानेका र हालको पिंढीले झन्झट मान्ने भएकाले अब आएर यो मारुनी नाच लोप हुने परिस्थीतीमा पुगी सकेको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;&gt;{{cite news|URL=https://www.kantipurdaily.com/pradesh-5/2018/09/15/153698537642469761.html|title= मारुनी नाच जोगाउँदै स्थानिय|publisher= कान्तिपुर|date=2018/09/15}}&lt;/ref&gt; कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]], [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]], [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]]का केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://setopati.com/social/52072|title= लोपोन्मुख मारुनी संरक्षणमा पर्वतका युवा|publisher= सेतोपाटी|language= नेपाली}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/55006|title= मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय|publisher= नागरिक नेटवर्क|date= 31 साउन 2075|language= नेपाली}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://myagdikali.com/142613|title= मगर समूदायको लोकप्रिय मारुनी नाच|publisher= म्यादीकाली|language= नेपाली|date= 26 मङ्सिर 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223130/https://myagdikali.com/142613/ |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= http://radionrn.com/archives/43355|title= मारुनी नाच संरक्षणमा पर्वतका युवाहरू जुट्दै|publisher= redionrn|language= नेपाली|date= 14 बैशाख 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223108/http://radionrn.com/archives/43355 |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html|title= मगर समुदायको मारुनी नाच जोगाउँदै युवा|publisher= कान्तिपुर साप्ताहिक|date= 19 मङ्सिर 2074|language= नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410222236/https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt; दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ। नाच आरम्भ गर्दा र नाच समाप्त गर्दा ठोकन राख्नु पर्ने यस नृत्यको परम्परागत नियम हो। ठोकन राख्दा कसै कसैलाई देवता चढेर काँप्न पनि थाल्छन्।  ठोकन राखे पछि ढोका उघार्ने गित गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ। आरम्भ पछि [[देवी]] बन्दना गर्ने देवी गित गाएर यो दिनको नृत्य अगाडि बढाइन्छ। यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;&gt;{{cite web|URL=http://palpasamachar.com/?p=1689|title=मारुनी नाच एक परिचय|publisher=पाल्पा समाचार|date=5 जनवरी 2018}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; मारुनी नाचको परम्परागत नियमहरूमा प्रायः एक रुपता पाइए पनि नाचमा प्रयोगहुने गितहरूको लय र भाषामा स्थान र समुदाय अनुसार फरक फरक रहेको छ। गितमा एक रुपता पाइए पनि गितमा प्रयोग हुने लय र शब्दहरूमा कतै पनि एक रुपता पाईंदैन।

==नाचको परम्परागत नियम==
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको [[फूलपाती]]को दिन [[कालरात्री]]को विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ। चाडवाडहरू सिद्धिएपछी फेरी विशेष पूजाआजा गरेर नाच फुकुवा गरिन्छ अथवा नाचको अन्त गरिन्छ। नाच फुकुवा गरीसके पछि नाचमा प्रयोग गरिने मादल, खाँकर, मारुनीको लुगा, लाखेको खपर र लौरो आदी सबै सामानहरू मन्दिरमा लुकाएर राखिन्छ। यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच बाँध्ने र फुकाउने समयमा देवीको पूजा गरिने भएकोले यस नाचलाई देवीको नाच पनि भनिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;।
;ठोकन राख्नु:मारुनी नाच आरम्भ गर्नु भन्दा पहिले कम्तिमा दुई जना मादलेले विशेष तालमा मादल बजाउनुलाई ठोकन राख्नु भनिन्छ। नाचको आरम्भमा र अन्त्यमा ठोकन राख्ने गरिन्छ। मादल बजाउनमा निकै सिपालु मान्छेलाई मात्र ठोकन राख्न दिईन्छ। मादलेरू उभिएर करिब छ सात मिनेट सम्म विशेष तालमा कहिले छिटो छिटो, कहिले ढिलो, कहिले ठुलो, कहिले सानो आवाजमा मादल बजाउने गर्छन्। ठोकन राख्दा कुनै प्रकारको गीत गाउनु पर्दैन र नाच पनि नाच्नु पर्दैन। ठोकनको बेला देवता काँप्ने मान्छेहरू र तन्त्र मन्त्र गर्नेहरूलाई [[देवी]] चढेर काँप्न पनि थाल्छन्। यसरी काँप्न थालेका मान्छेहरूलाई ठोकनको माध्यमबाट नै बसाल्ने काम गरिन्छ। मारुनी नाच बन्द गर्ने अन्तिम दिन अथवा मारुनी नाच फुकाउने दिन बाहेक अरु दिनमा मारुनी नाच सकिए पछि ठोकन राखेर नै मारुनीका वस्त्र र गहनाहरू उतार्ने चलन रहेको छ। &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;

==मारुनी नाँचका मुख्य पात्रहरू==
[[चित्र:Group of maruni.jpg|thumb|250px|मारुनी नाचको एक समूह]]
मारुनी नाँचमा कम्तिमा दुइ जना मारुनी दुई देखि तिनजना मादले, एक जना पुरसिङ्गे र ६ जना देखि १० जना सम्म गायकहरू हुनु पर्छ। गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ&lt;ref name=&quot;मारुनी&quot;/&gt; जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ। खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[देउसी]], भैलीमा र न्वारन, [[पूजा]] इत्यादी उत्सवहरूमा यो मारुनी नाच नाचेको देखिन्छ। मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे (पुर्सिङ्गे) र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्। भने अन्य सबै गीतहरूमा समूहमा नाच्ने गाउने गरिन्छ। समूहमा नाच्दा कम्तिमा  २ जना मारुनी ३ जना मादले र ३ जना पुर्सिङ्गे गरेर जम्मा ८ जना जति नाच्दछन्। गीत गाउनेहरू एकापट्टी कम्तीमा ५, ६ जना र अर्को पट्टी ५, ६  जना बसेर गाउँछन् भने एक तर्फ  १५ - २० जना र अर्को तर्फ पनि १५ - २० जना उभिएर गाउने गर्छन्। जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा [[चोलो|चोली]], [[पटुका|पटुकी]], [[सारी]], [[फरिया]], कण्ठमाला, [[टिकुली|टिक्की]] आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ। मारुनीलाई [[खाम भाषा|खाम]] भाषीहरूले सिङारू पनि भन्छन्। मारुनीसँग नाच्ने पुरुषलाई पुर्सिङ्गे अथवा पुर्छुङ्गे भनिन्छ भने मादल बजाउँदै नाच्ने मान्छेलाई मादले भनिन्छ। मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;गुरु: गुरु अथवा रौरा मारुनी नाचको मुखिया हुन्छ। गुरु गायक समूहमा बसेर गीत गाउँने भएपनि गुरुलाई मारुनी नाचका सम्पूर्ण कुराहरूको जानकारी थाह हुनुपर्छ। नाचको गुरु हुनको लागि कुन गीतलाई कुन लयमा गाउने, कुन तालमा मादल बजाउने, कुन तालमा मारुनीले नाच्ने भन्ने कुराको जानकारी हुनुका साथै सबै गीतहरू कण्ठस्थ हुनु पर्छ। कुनै व्याक्तिलाई एक पटक गुरु बनाइ सके पछि जिवनभर त्यही व्याक्ति मारुनी नाचको गुरु रहन्छ। गुरु नभएको खण्डमा मारुनी नाच बन्न पनि सक्दैन। मारुनी नाच लोप हुने स्थितीमा पुग्नाको कारण नै गुरुको अभाव हो। हुनत सबै ठाउँमा गुरुको आवस्यकता त्यत्तिकै हुन्छ। त्यो भन्दा पनि मारुनी नाच जस्ता परम्परागत लोक नृत्यहरू गुरुको अभावले नै पछिल्लो पिढींमा हराएर जान सक्छन्। मारुनी नाचको पुरानो गुरु मर्नगएमा अर्को नयाँ थाम्न अथवा बनाउन नसकेर कति पय ठाउँमा नाच नै बन्द भइ सकेका छन्। हरेक नाचका गुरुले आफ्नो आफ्नो परम्मरा अनुसार नाच चलाउने गरेकाले नाचको ताल एकै भए पनि गाउने गीत र लयहरू सबै ठाउँमा फरक फरक छन्। नाच्न, मादल बजाउन र गीत उच्चारणको लय निकाल्न गुरुले नै सिकाउनु पर्ने हुन्छ।
;मारुनी:मारुनी पनि यो मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हुन्। दुइजना जुङ्घा दारी न आएका कलिला केटाहरू अथवा जुङ्घा दारी खौराएका ठुला [[पुरुष]] मानिसलाई महिलाको कपडा जस्तै:- चोलो, [[गुन्यू]], [[चुरा]], [[पोते]], [[तिलहरी]] आदी [[महिला]]ले लगाउने गहनाहरू पहिराएर मारुनी बनाइन्छ। मारुनीहरू मादलेकोसँगै अगाडि पछाडी घुमेर नाँच्दछन्। मारुनीलाई सिङारू (सिंगारीयको मान्छे) पनि भनिएको सुनिन्छ। सिङारू एक पटक बनि सके पछि नाचको पुरा अवधि सम्म तिनै मानिसहरू बाहेक अरु बदलिन पाउदैनन्।
;पुरसिङ्गे:पुरसिङ्गे मारुनीहरू सँगै नाच्ने एक अर्को पात्र हो। पुर्सिङ्गेलाई कतै कतै '''पुछ्रुङ्गे''' पनि भनिन्छ। पुरसिङेले महिलाको कपडा लगाउनु पर्दैन। यदी मारुनी नाँचमा तिन जना मादलेहरू छन् अथवा एक जना मात्र मारुनी छ भने त्यहाँ पुरसिङेलाई एक जना मादले सँग नाच्ने जिम्मा दिईन्छ। पुरसिङेले हाउ भाउ तथा ताल चाल पुरै मारुनीकै मिलाउनु पर्ने भएकाले यसलाई पुरसिङे (सिङारुको काम पुरा गर्ने) को उपाधी दिएको हुनु पर्छ। पुरसिङेहरू एक पछि अर्को बदलिएर नाँच्न सक्छन् यसको लागि नाच्ने कला हुनु जरुरी छ। [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] तिरको मारुनी नाचमा कमरमा पटुका बाँधेर पुर्सिङ्गे बनाइन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;मादले:मादलेको पद बाटै थाह भएको छ की यिनिहरू [[मादल]] बजाउने मान्छे हुन्छन्। मादलेहरूले मादल कमरमा भिरेर बजाउदै मारुनीसँगै नाच्ने गर्छन्। मादलेहरूमा एकजना गुरु मादल भिरेको हुन्छ गुरुमादल बजाउने मान्छेले मादलको ताल निकाल्छ। नाच रमाईलो पार्न मादलेको नै विशेष भुमिका रहन्छ। गाउँने र नाच्नेलाई मादलको ताल दिएर उत्तेजित र उत्साहित गर्न मादलेको भुमिका रहेको हुन्छ। जोशिला मादलेहरूले नाच नचाउँदा कुखुराको भाले जुधे जस्तो तालमा उफ्रेर नाच रमाईलो पार्छन्। मारुनी नाचमा गीत अनुसार मादलको ताल पनि अलग अलग हुने भएकाले यदी मादलको ताल बिग्रियो भने र गुरुलाई स्वर तथा गीत परिवर्तनको सङ्केत दिनु परेमा गुरु मादल बजाउने मादलेले नै मादलमा जोरले ठोकेर ताल दिन्छ अथवा गुरुको अगाडि गएर मादल ठोक्छ। यसै गरी मारुनीलाई नचाउने मुख्य काम मादलेहरूको हो। मादलेले जुन चालमा खुट्टा चाल्छ, जुन तालमा मादल ठोक्छ, त्यसै तालमा मरूनीले नाच्नु पर्ने हुन्छ र मादलेहरू एक पछि अर्को बदलिन सक्छ।
;लाखे:लाखे पनि मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हो। एक जनालाई मुखमा लाखे खपर अथवा कार्टुनिस्टहरूले प्रयोग गर्ने मुखौटा लगाएर र शरीरमा पराल बाँधेर एक लाखे बनाइन्छ। लाखेको हातमा एक बाङ्गे लौरो हुन्छ। लाखेको मुख्य काम नाँचमा व्यांगात्मक कलाहरू देखाएर मनोरञ्जन गराउनु हो। यो बाहेक लाखेले दर्शकहरूबाट केही पैँसा माग्ने पनि गर्छ। लाखेलाई मारुनीको पतिको रूपमा बनाइएको हुन्छ। कतै कतै मारुनी नाचमा लाखे र मारुनीलाई [[शिव|महादेव]] र [[पार्वती]] को जोडी पनि भनिन्छ। त्यसैले लाखेलाई धेरै जिस्कायो भने [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] र [[हनुमान]] चढेर बहुलाउछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। लाखेलाई नाचमा गुरु महाराज भनेर बोलाउनु पर्ने परम्परा छ। लाखेले [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ। कहिल्यै हिन्दी नबोल्न जान्ने मान्छेलाई पनि मारुनी नाचमा लाखे बनाएको बेला खरर हिन्दी बोल्न सकेको सत्यता रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;&gt;[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] जिल्लाको [[पिपलकोट, दैलेख|पिपलकोट]]का मगर समुदायले नाच्ने मारूनी नाचका गुरु तथा पूर्व [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] उपाध्यक्ष पदमबहादुर बुढा&lt;/ref&gt;

==मारुनी नाचका केही गीतहरू==
[[चित्र:Maruni dance.jpg|thumb|250px|ख्याली गीतमा नाचिरहेको मारुनी]]
मारुनी नाचमा मारुनी नचाउनको लागि मुख्यतया पौराणिक कथामा आधारीत गीतहरू गाइन्छन्। यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्। मारुनी नाचको गीतमा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र नेपाली भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसैले मारुनी नाचका गीतहरूलाई निम्न चरणहरूमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।

===आरम्भ गीतहरू===
मारुनी नाचको आरम्भमा ढोका खोल्ने गीत, मारुनी बाँध्ने गीत र देवी देवताहरूको प्रार्थना गीतहरू गाएर मारुनीलाई नचाइन्छ। सबै भन्दा पहिले देवी बाँध्ने गीत गाएर नाचको आरम्भ गर्ने प्रचलन तथा परम्परा रहेको छ।
;देवी बाँध्ने गीत: देवी बाँध्ने गीत प्रत्यक पल्ट मारुनी नाचको आरम्भमा गाईने गीत हो। यस गीतमा नाच्नु पर्दैन। ठोकन राखे लगत्तै देवी बाँध्ने गीत गाएर देवीको बन्दना गर्ने प्रचलन रहेको छ। यो गीत गाउने बेला मादलेहरू र गायकहरू बसेर नै गाउछन्। नाच बाँधेको दिन अथवा कालरात्रीको दिनमा भने [[दुर्गा|दुर्गा देवी]]को मन्दिरमा यो गीत गाउँदा उभिएर नै गाउँने चलन रहेको छ। गाउनेहरू दुई समूहमा बाँडिएर पालै पालो गरी गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीत ३३ चरणको हुन्छ भने यो गीत गाउँदा सबै चरणहरू गाउनु पर्ने हुन्छ। यो गीत गाउन करिब ५० मिनेटको समय लाग्दछ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीत गाउने बेलामा मारुनी र पुरसिङ्गेलेई बीचमा राखेर गाउने गरिन्छ। जुनसुकै नाचमा पनि यो गीत गाउनै पर्छ। अन्य गीत गाउनको लागि ढोका खोल्ने गीतको रूपमा यस गीतलाई लिईन्छ। तर स्टेजमा प्रदर्शन गरिने औपचारीक कार्यक्रमहरूमा भने यो गीत गाउनु पर्दैन। मारुनी नाचको पहिलो गीत यस प्रकार छ।&lt;br&gt;''हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा&lt;br&gt;हे हे पहिले ज समझौला गुरुजी हमारा&lt;br&gt;हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;। 
;बाधैला गीत: बाधैला गीत देवी बाँध्ने गीतको झुमरी हो। देवी बाँध्ने गीत गाएर सके पछि बाधैला गीत गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीतमा नाच्ने नगरिए पनि यो गीत गाउने बेलामा नाच्नु पर्छ। गीत पालै पालो गरेर दुई समूहमा बाँडिएर गाउने गरिन्छ।  यो गीतमा दुई जना मादले, दुई जना मारुनी र पुरसिङ्गे नाच्ने गर्छन्। बाधैला गीत नाचेर सके पछि अन्य जुन सुकै गीत गाउन हुने मान्यता रहेको छ &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीतको पहिलो चरण यस प्रकार रहेको छ।&lt;br&gt;''हा हा बाधैला हो सखी वीर हनुमान हो बाधैला&lt;br&gt;हे हे पूरवै बाधौं पश्चिम बाधौं बाधौं चारै ओर&lt;br&gt;हा हा बाधैला हो सखी बाधैला''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; 
;मारुनी बाँध्ने:मारुनी नाचको आरम्भ गरिने दिनलाई नाच बाँध्ने अथवा मारुनी बाँध्ने भनिन्छ। त्यो दिन विशेष पूजा आजा सहित मारुनी बाँधे पछि मारुनी बाँध्ने गीतहरू गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ।&lt;br&gt;''पूरवै सुमेरू हो पश्चीमै सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;चारै दिशा चारै किल्ला सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;br&gt;सुन है सँघार रूप है दवार&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;हामरो नाचकी सरस्वती देवीले शरण देउ&lt;br&gt;शरण देउ माय-२, सरस्वती देवीले शरण देउ''&lt;br /&gt;(यसमा [[सरस्वती]]को मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।)&lt;br&gt;''हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला''&lt;br&gt;(यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;

===पौराणिक गीतहरू===
मारुनी नाचमा प्रार्थना गीतहरू पछि रामायण, [[महाभारत]], कृष्ण चरित्र जस्ता पौराणिक कथामा आधारित गीतहरू गाएर नाच्ने परम्परा छ। नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ। पौराणिक गितहरूमा रामायण र कृष्ण चरित्रका गीतहरू धेरै प्रचलनमा रहेका पाइन्छन्। 
;रामायण  गीतहरू:मारुनी नाचको रामायण गीत भगवान [[राम]]को लीलामा आधारित गीत हो। यस गीतमा भगवान राम जन्मनु भन्दा पहिले देखि [[रावण]] मारेको कथालाई श्रृङ्खलाबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। रामायण गीतको नाच नचाउन सिङ्गो दिन लाग्छ। गीत गाउँदा गीतको लय र ताल कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुने भएकाले हेर्ने दर्शकहरूका लागि पनि रमाईलो हुन्छ। यस गीतको नाचमा नाच्ने र गाउँनेहरूलाई पनि आनन्द आउँछ। रामायण गीतको बीच बीचमा ख्याली गीत र मझौटे गीतहरू पनि प्रस्तुत गरेर नचाउने गरिन्छ। रामायण गीतका केही चरणहरू यस्ता छन् :- &lt;br&gt;''वशिष्ठ गुरुजीलाई बोलाई पो ल्यायो घोराई -२, चिना हेरन&lt;br&gt;हे हे पहले ज लेखौ श्री मा श्री, श्री माथी दुवो अक्षेता&lt;br&gt;हा हा बिते काल भई पो सक्यो छैन हामीलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा साठी बरिष पुगीमा सक्यो, छैन हामुलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा हुन्छ पुत्र -२, दशरथ राजालाई हुन्छ पुत्र&lt;br&gt;हे हे सुमेरू पर्वतमा गई, पुत्रफल ओखती खोजी ल्याई&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, पुत्र फल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;हे हे जेठी रानी कौशिला कान्छी पियारी कैकेयीलाई देउन गुरुजी&lt;br&gt;हा हा यिनैको दासी भईमा बस्यो हामी रानी सुमित्रा&lt;br&gt;हे हे दोनो भाग तीनैमा लगाई देउन गरुजी पुत्रफल ओखती&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, यिनै तिनै रानीलाई देउन&lt;br&gt;हे हे देउन गुरुजी पुत्रफल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;गर्भ रह्यो आज -२, यिनै तिनै रानीलाई गर्भ रह्यो&lt;br&gt;हे हे एकै मास दुवै र महिना गर्भ रह्यो -२''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उपरोक्त गीतहरूमा [[अयोध्या]]का राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु [[वशिष्ठ ऋषि|वशिष्ठ]] ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो। गुरु बशिष्ठले पहिले श्री लेखेर त्यसमाथी दुवो अक्षता राखी चिना हेरे। गुरु वशिष्ठले राजा दशरथको चिना हेरे पछि सुमेरू पर्वतमा गएर पुत्रफल ओखती ल्याएर रानीलाई खान दिएमा राजा दशरथको छोरा हुनेछन् भने। राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्। सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ।&lt;br&gt;''बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन''&lt;br&gt; यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा [[श्रवणकुमार|श्रवण कुमार]]का आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्।&lt;br&gt;''हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो''&lt;br&gt; यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा [[दशरथ]]को बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्।&lt;br&gt;''बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो राम&lt;br&gt;हेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थाम&lt;br&gt;हेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास'' &lt;br&gt; यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन [[राम]] र [[लक्ष्मण]] दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्।&lt;br&gt;''लैगो लैगो सिता लैगो, लङ्कापति रावन्नेले सिता लैगो''&lt;br&gt; 
यो गीतमा राम वनवास गएको बेला लंकाको राजा रावणले [[सीता]]लाई हरण गरेर लगेको कुरा वर्णन गरिएको छ।&lt;br&gt;''हा हो श्री राम नारायणले अश्वमिरी जग्य लायो''&lt;br&gt;यो गीतमा भगवान श्रीरामले [[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]] यज्ञ लगाएको प्रसंग उल्लेख छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम''&lt;br /&gt; यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;/&gt;
;कृष्ण चरित्र: रामायण जस्तै भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]को चरित्र लिलालाई वर्णन गरेर गाइने मारुनी गीतहरू कृष्ण चरित्र अथवा महाभारतका गीतहरू हुन्। यि गीतहरूमा भगवान कृष्णका आमा बाबु देवकी र वसुदेवको विवाहको कथा देखी महाभारतको युद्ध पछिसम्मका कथाहरूलाई बख्यान गरेर गाउँने र नाच्ने गरिन्छ। कृष्ण चरित्र रामायणको तुलनामा केही लामो छ र मादलको ताल पनि रामायण भन्दा भिन्न हुन्छ। गीत लामो भए पनि केही चरण गाएर बीचमा छोड्ने र अर्को पटक नाच्दा क्रमबद्ध रूपमा अगाडि बढाउने गरिन्छ। यो गीत गाउँदा मुख्य गरी दुई भाकामा गाउने गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; रामायणको तुलनामा यो गीतको नाच बढी रमाईलो हुन्छ।&lt;br&gt;''हा हा नचरी लैजाउ -२, हरी जीको दुवारैमा नचरी लैजाउ&lt;br&gt;हे हे कंशको घरमा यसोभन जगे नचरो लैजाउ बालै नचरी&lt;br&gt;हा हा किन आयो रिखी-२, तुमरै घर वासुदेव किन आयो&lt;br&gt;हे हे पूरवै दिशाको सोह्रमा रिखी, देवकी चेलीलाई हेरन आयो&lt;br&gt;हा हा ओ कामधेनु गाईको रुपैमा गरी बरु हेरन पो आयो&lt;br&gt;हे हे शिरै हेरम लट्टामा दारी, पावै हेरम बदमको फूल&lt;br&gt;हा हा देवकीलाई वासुदेव मागन पो आयो देवकीलाई वासुदेव&lt;br&gt;हे हे गोकुलै देशको सोह्रमा रिखी मथुरैमा जाई&lt;br&gt;हा हा ओ हाँसी हाँसी चिठी र पतर लेखिदिउँ बरिमनलाई&lt;br&gt;हे हे गुदरीमा खेलीमा खेली रोवैला सबै जना&lt;br&gt;हो हो एक हात कँगिया ज एक हात डोरिया&lt;br&gt;हे हे एक हात दरिपन हेरी एक हात टिकिया&lt;br&gt;हा हो आयो -२ धोबिनी लुगै धुन पो आयो&lt;br&gt;हे हे मलमल कपडा लुगै, धोवैला धोबिनी&lt;br&gt; हा हो खोलै बसी यशोदा, लखै धुन पो आवैला खोलै&lt;br&gt;हे हे खोलै बसी यशोदा,धुरुमा धुरु रोवैला&lt;br&gt;हा हो केश ही ज नुहाई धुवाई पो आयो&lt;br&gt;हे हे सुनैझरी गङ्गा जल पानी, ढुङ्गै माथी वरको&lt;br&gt;हा हा निमती बोलाउ आज -२ सबै देवताहरूलाई निमती बोलाउ&lt;br&gt;हे हे निमती बोलाउ आज -२ कलशेउली र मढेउलीलाई निमती बोलाउ''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता [[वसुदेव|वशुदेव]] मथुराका राजा [[कंस|कंश]]का घरमा कंशकी बहिनी [[देवकी]]को हात माग्न गए देखि  देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ। यसै प्रकार रामायण तथा महाभारतलाई गीतहरूको पारामा ढालेर गाउँदै मारुनीलाई नचाइन्छ।

===रमाइलो केन्द्रित गीतहरू===
मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई आकर्षण गर्ने खालका गीतहरू गाएर नाच नचाउने गरिन्छ। यी गीतहरूमा गाउने भन्दा नाच्नेहरू धेरै फुर्तिला देखिने भएकाले यस्ता गीतहरूको नाचमा दर्शकहरू बढी आकर्शित हुन्छन्। [[ख्याली]], टप्पा, मझौटे आदि गीतहरू मारुनी नाचका रमाईलो केन्द्रित गीतहरू हुन्।
;ख्याली गीत:ख्थाली गीतको मारुनी नाच रमाईलो केन्द्रित नाच हो। यो गीत गाउँदा बढीमा १० मिनेटको समय लाग्छ।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; अन्य गीतहरूमा झैं ख्याली गीतमा नाच्न धेरै मारुनी र पुरसिङ्गेहरू चाहिंदैनन्। ख्याली गीतमा नाच्दा एक जना मारुनी, एक जना पुरसिङ्गे र एक जना मादले भए पुग्छ। ख्याली गीतको एक चरण मात्र हुन्छ। माया पिरतीको वर्णन, पुरानो जमानाका राजा महाराजाहरूको बख्यान, पुराना युद्धहरूको वर्णन, तन्नेरी र तरूनीहरूको ख्याल ठट्टा तथा रिती रिवाजका संस्कारलाई एकै चरणमा सकिने गरी ख्याली गीत गाउने गरिन्छ। मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई ख्याली गीतको नाच मन पर्छ। ख्याली गीतमा मारुनी र पुर्सिङ्गे फनफनी घुमेको दृष्य निकै रमाईलो हुन्छ भने मादलेको नाच्ने र बजाउने कला पनि हेर्न लायक हुन्छ। यसैले मारुनी नाचमा रकम जुटाउन ख्याली गीतको नाच नचाउने गरिन्छ। ख्याली गीतमा पैंसा झार्ने, टिपाउने र रकम दिने मान्छेलाई गीतैबाट धन्यवाद दिने गरिन्छ। ख्याली गीत पनि फरक फरक खालका हुन्छन्। जस्तै :- दग्गा ख्याली, रामायण ख्याली, झाम्रे ख्याली, श्रृङ्गार रस ख्याली, बिदा ख्याली, वीररस ख्यालीट, चरित्र ख्याली, आदि फरक फरक खालका ख्यालीहरू हुन्।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''देखो महारानी चाँदीको ढोका के यती रमाईलो दरबार&lt;br&gt; हा हा राजाको हुकुम हे दुनियाँको सास्ती झिङ्गटीले छायो दरबार &lt;br&gt; जान्न र भन्थें आबै पल्लाघरे ठिटाले भुल्लै पार्यो&lt;br&gt; हा हा पुरवै दिशाको मादला हो पश्चिमैको मारुनी आज मलाई भुल्ल पार्यो&lt;br&gt; सल्लेनीको बाङ्गे पिपल खस्यो है बुलाकी&lt;br&gt; हा हा ऐना हेरी टिकी लाउँदा खस्यो है बुलाकी&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;शिरखण्ड काठको मादलु मेरो बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;हा हा बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;नाच मेरी मारूनै आगनीमा छम छम&lt;br&gt;हा हा आगनीमा छम छम&lt;br&gt;नाची देउन मारूनै मादलेको अगी पछि''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेक गितहरू बीच बीचमा गाएर मारुनीको हौशला बढाएर नचाइन्छ।
;मझौटे गीतहरू: मझौटे गीतहरू मारुनी नाचको समूहगत रूपमा नाच्ने रमाइलो केन्द्रित गीतहरू हुन्। यो नाचमा ३ जना मादले, कम्तिमा दुई जना मारुनी र  ३ जना पुरसिङ्गे नाच्ने गरिन्छ। [[प्रहर]] अनुसारको बखान, फूलको बखान, दिशाहरूको बखान आदि मझौटे गीतहरूमा समेटेर गाउने गरिन्छ। मझौटे गीतहरू गाएर मारुनी नाच्दाको दृश्य निकै रमाईलो हुन्छ। दर्शकहरूको माझमा मादलेहरूले [[कुखुरा]]को भाले जुध्दा उफ्रिए झैं बुरुक्क बुरुक्क उफ्रेर खुट्टा ठोक्काई ठोक्काई नाचलाई निकै रमाईलो बनाउछन्। नाच्नेहरूको हौसला बढाउन गायक समूह र दर्शकहरूबाट चर्को स्वरमा &quot;सौभी......सौभी&quot; जस्ता शब्दहरूको साङ्केतिक आवाज समेत निकाल्ने गरिन्छ। एउटा मझौटे गीत गाएर नाच्न सामान्यतया ४५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; बिहानको प्रहरमा बिहानी मझौटे, अपरान्हमा दोपहरी मझौटे र बेलुकी पख सन्ध्या कालिन मझौटे गीत गाएर नाच्ने गरिन्छ। छोरीको माया मझौटे गीतहरूको चरण :-&lt;br&gt;''हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु [[रुवाई]] पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पुरवै दिशाको झुलुमुले घाम के यती नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पश्चिमै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे उत्तरै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे दक्षिणै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;टप्पा: टप्पा [[सल्यान जिल्ला]] तिरको प्रचलित गीत भएर होला यसलाई सल्यानी टप्पा पनि भनेको सुनिन्छ। केही टप्पा गितहरू:-&lt;br&gt;''चामल सरी आटो जुमलाको तिते फापर&lt;br&gt;जुम्ला जाने बाटो सिकाइ देउन मारानी&lt;br&gt;हा हा सँगै जाउँला बेंसी सितल पाटी झर्यौ भेना&lt;br&gt;बनाइएलो आँसी, चिर्ते मिर्ते फलामको'''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेकौँ टप्पाहरू नाचको बिच बिचमा गाएर रमाइलो टप्पा नाच नाचिन्छ।

===डाँडी गीतहरू===
डाँडी गीत मारुनी नाचको मेरुदण्ड हो। डाँडी गीतमा नाच्न, गाउन र बजाउन विशेष सीप चाहिन्छ। ढिलो नाँच, लामो भाका र फरक फरक ताल डाँडी गीतका विशेषता हुन्। आम दर्शकहरूलाई यो गीतको नाच मन पर्दैन। डाँडी गीतमा नाच ढिलो हुन्छ, गीतको लय पनि गाह्रो हुन्छ र मादलको ताल पनि गाह्रो हुन्छ। दर्शकहरू नभएको बेला समय बिताउनको लागि डाँडी नाच नाच्ने गरिन्छ। तालमेल नमिल्ने भएकाले नाच्नेलाई पनि दिक्क लाग्छ। यदी गाउने, बजाउने र नाच्नेको तालमेल मिल्यो भने यो नाचको बेग्लै प्रभाव हुन्छ र नाचमा पनि निकै रमाइलो महसुस हुन्छ। यो नाचले नाच्ने, गाउने र बजाउनेलाई निकै मख्ख बनाउँछ। डाँडी नाचमा रमाउँदा देवीले समात्छन् भन्ने मत रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; देवीले समात्नु भनेको मोहीत हुनु वा बेखबर हुनु पर्छ। यस्तो बेला नाच्ने, बजाउने र गाउने मान्छेहरू रमाईलोमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्दछन्। आफू नाच्दा कसले के गर्दैछ, कसलाई दर्शकले हेर्दैछ भन्ने कुराको थाह हुन्न। रक्सीले मातेर लठ्ठिएको अनुभुती हुन्छ। एउटा डाँडी गीत नाच्न कम्तिमा पनि एक घण्टाको समय लाग्छ। नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्। युवाहरूले डाँडी गीतमा त्यती चाँसो राख्दैनन्। नाच्ने क्रममा डाँडी गीत आरम्भ हुने बित्तिकै युवाहरू नाच छोड्न थाल्छन्। यस कारण मारुनी नाचको मेरूदण्ड मानिएको यो डाँडी गीतको नाच अब प्रायः सबै ठाउँमा छुटी सकेको छ। नाच बाँध्ने बेला कालरात्रीको दिन देवी मन्दिरमा एक चरण ढल देवी डाँडी गाउनै पर्छ भन्ने मान्यता छ। प्रत्यक डाँडी गितको एक झुमरी हुन्छ। ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :- ''&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt; हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैला&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे यहिला हो कालिका शरण गनझिर&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजा&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौं&lt;br&gt;हारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहाय&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं&lt;br&gt; हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवार&lt;br&gt;नही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनी&lt;br&gt;हारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजा&lt;br&gt;पर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओ&lt;br&gt;हारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो''&lt;br /&gt; &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;झुमरी गीत: हरेक डाँडी गीतको एउटा झुमरी हुन्छ। एउटा झुमरी गीत गाउन सामान्यतया एक घण्टा लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; डाँडी गीत गाएर सकिए पछि झुमरी गीत गाउनु पर्ने हुन्छ। डाँडी गीत नगाईकन झुमरी गीत गाउन हुन्न भन्ने प्रचलन रहेको छ। डाँडी गीतको तुलनामा झुमरी गीतको नाच रमाईलो हुन्छ। डाँडी गीतमा वाक्क दिक्क भएर बसेकाहरू झुमरी गीतको नाच आरम्भ गर्ने बित्तिकै फेरी तरङित हुन थाल्छन्। झुमरी गीतमा एउटै शब्द र वाक्यलाई बारम्बार दोहोराउँदै गाउँने गरिन्छ। माथी प्रस्तुत गरिएको ढलदेवी डाँडी गीतको झुमरी यस प्रकार रहेको छ:-&lt;br&gt;''एसा न हो कि र मन मेरो -२&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो तीने युग भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो उनै युग भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हे हो ईरख ईरख भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मारो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हा हो ईनै ईरख भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो''' &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;

===समापन गीतहरू===
मारुनी नाचको अन्तिम चरणमा गाइने गीतहरूलाई समापन गीतको रूपमा वर्गिकरण गरिएको छ। अन्त्य गीतहरू गाएर नाचे पछि मारुनी नाच समापन गरिन्छ। मारुनीको वस्त्र फुकाउने गीतहरू, आशिका गीतहरू आदी रस चरणमा आउँछन्। 
;मारुनी फुकाउने गीतहरू: मारुनी नाचको अन्तिम दिन मारुनी फुकाउने गीतहरू गाएर मारुनीले लगाएका कपडा गहना आदी फुकाल्न लगाइन्छ। केही फुकाउने गीतहरू:-&lt;br&gt;''शिरैको शिरफूल खोलेर राख, हिजो थीयौ जनाना आज मरिद&lt;br&gt;आङको चोलिया खोलेर राख, हिजो थियौ जनाना आज मरिद''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यसरी नै फुकाउने गितहरू गाएर मारुनीको पहिरन उतार्न लगाएर मारुनी नाचको समापन गरीन्छ।
;आशिष दिने गीत: आशिष दिने गीत नाच्ने समूहको तर्फबाट घरबेटीलाई आशिष दिंदा गाइन्छ। यस्ता गीतलाई आशिका अथवा आशिक दिने गीत पनि भनिन्छ। यो गीत गाउन करिब ५५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; &quot;मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&quot; भनेर आशिका गीतको सुरुवात गरिन्छ। अरु दिनको औपचारीक नाचमा आशिका गीत गाउने गरिन्न। नयाँ घरको पछेटा, छोराको [[नामकरण संस्कार|न्वारन]], [[अन्नप्राशन संस्कार|पास्नी]] जस्ता खुशीको अवसरमा नचाइने मारुनी नाचमा आशिका गीतहरू गाएर घरबेटीलाई आशिष दिइन्छ। मारुनी नाच्दा नाच्नेहरूलाई दान [[दक्षिणा]] दिनको लागि तयार भएको बेला आशिका गीत गाउन थालनी गरिन्छ। नाच्नेहरूले आशिका गाउन थाले पछि घर परिवारका सबै जना नाच हेर्न आशनमा बस्छन्। गीत गाउने बेलामा नाच्ने समूहका सबैले नाच्दै गाउदै आशनमा बसेका सबै जनालाई फूलमाला र टिका लगाउने गर्छन्। घर परिवारका सदस्यहरूले नाच्ने समूहलाई दिन भनेर एक [[नाङ्लो]]मा गक्ष अनुसारको रुपैयाँ [[धान]] र सगुन अगाडि राखेर आशनमा बस्नु पर्ने चलन छ। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt; घर परिवारका महिला सदस्यहरूले नाच्ने समूहका गुरु, मादले, मारुनी र लाखेलाई पनि टिका र फूलमाला लगाइ दिन्छन्। मारुनीले नाङ्लो उचालेर टाउकोमा राखेर नचाउँदाको दृष्य निकै रमाइलो हुन्छ। सिपालु मारुनीले त दुवै हात छोडेर धानले भरिएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर फन फनी नाच्छन्। आशिका गीत गाउँदा लाखेले घर परिवारका सदस्यहरूका गाला मुसार्दै, जुङ्घा मुसार्दै पैंसा माग्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन मुनी आफ्नो गछे अनुसार पैंसा राखेर बस्छन्। आशिका गीतहरू ठाउँ र समूदाय अनुसार फरक फरक हुन्छन्। आशिका गितका केही चरणहरू यस प्रकार रहेका छन्।&lt;br&gt;''मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&lt;br&gt;मदेशको काँस र तामा -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;पर्वतैको सुन र नुन -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;तिन र कन्या पाँचै र पुत्र-२, लाखै बरिष जिवैला&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, कुमै चढाएम्&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, शिरै चढाएम्'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;यस्तै शब्दले भरिएका गीतहरू गाउँदै आशिष दिने गीत सकिए पछि घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर जानु पर्ने हुन्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर गएपछि नाच्ने समूहले आशन उठाएर छोडेको पैंसा बटुलेर राख्छन्। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt;

==मरुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजाहरू==
मारुनी नृत्य एक परम्परागत नृत्य भएकाले यस नृत्यमा परम्परागत बाजाहरूको नै प्रयोग गरिएको पाइन्छ। मारुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजामा [[मादल]] मुख्य बाजा हो, मादलमा एक गुरु मादल पनि हुन्छ। मादल मादलेहरूले कमरमा भिरेर बजाउदै नाँच्दछन्। मरूनी नाचमा बजाउन प्रयोग हुने मादल अन्य मादलहरू भन्दा ठुलो र बलियो हुन्छ। यसै गरी [[खाँकर]] अर्को मुख्य बाजा हो, खाँकरलाई मारुनी, पुर्सिङ्गे तथा मादलेहरूले नाँच्दा खुट्टामा लगाउँछन्। खाँकर एक पितल र काँसको मिश्रण धातु (जसलाई नेपालको गाउँले भाषामा &quot;भरत धातु&quot; पनि भनिन्छ)बाट बनेको गोलाकार रिङ हो। रिङ भित्र साना साना फलामका गोटीहरू भरेको हुन्छ, जसले गर्दा खाँकर हल्लिदाँ &quot;छम-छम&quot; गरेर बज्दछ। यसै गरी [[मुजुरा]] मारुनी नाचमा प्रयोग गरिने अर्को बाजा हो। मुजुरा गायक टोलीले बजाउने गर्छन्। परम्परागत मारुनी नाचमा अन्य बाजाहरूमा [[बाँसुरी]], [[बिनायो]] मुरचङ्गा, [[हार्मोनियम]], [[गितार]], [[सारङ्गी|सारङी]] आदी बाजाहरूको प्रयोग भएको त कतै भेटिएको छैन तर आधुनिक मारुनी नाचमा यि बाजाहरूको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

==चित्र सङ्ग्रह==
&lt;gallery&gt;
चित्र:मारूनी.jpg|नाचिरहको मारूनी
चित्र:Madale.jpg|मारूनीलाई नचाउदै मादले
चित्र:Pursinge.jpg|मारूनीको साथमा नाच्दै पुरसिङे
चित्र:Maruni with madale.jpg|मारूनी मादलेको साथमा नाच्दै
चित्र:Lakhe of maruni.jpg|लाखे
&lt;/gallery&gt;
==चलचित्रमा समावेश भएको गीत==
चलचित्र : [[बन्दकी]]

निर्देशक : [[किशोर राना मगर]]

स्वर : [[राजेशपायल राई]]

सङ्गीत : [[सुरेश अधिकारी]]

गीत : दशैं दिकपालमा

[[युट्युब]] िलंक :

https://m.youtube.com/watch?v=hsLsa1pYfxg#menu

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[सोरठी नाच]]
*[[धान नाच]]
*[[साकेला नाच|चण्डी नाच]]
*[[झ्याउरे नाच]]

==सन्दर्भ सूची==
{{श्रोत}}
==बाह्य कडीहरू==
*[http://youtube.com/results?hl=hi&amp;gl=US&amp;client=mv-google&amp;search_type=search_all&amp;q=Maruni+dance&amp;submit=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C मारुनी नाँच सम्बन्धी भिडीयो हरू]
*[http://americanepal.info/%e0%a4%aa%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%ac%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%88-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%82%e0%a4%9a/ पहिचान बन्दै मारुनी नाच]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}}
{{नेपाली_लोक_परम्पराहरू}}

[[श्रेणी:संस्कृति]]
[[श्रेणी:सङ्गीत]]
[[श्रेणी:कला]]
[[श्रेणी:नेपाली लोक नृत्यहरू]]
[[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको संस्कृति]]</text>
      <sha1>3sj9pnyg1peygbx1dpe7xj3hbzt7rm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362145</id>
      <parentid>1362144</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78074" sha1="iamx848j84erkwm8zecwxo6p94hff7x" xml:space="preserve">{{Infobox dance
| name        = मारुनी
| image       = Maruni Dance Sikkim.jpg
| caption     = [[सिक्किम]]की एक युवतीले मारुनी नृत्य प्रस्तुत गर्दै
| native_name = मारुनी नाच
| native_name_lang = ne
| genre       = नेपाली लोक नृत्य 
| inventor    = [[मगर]]
| origin      = [[नेपाल]] को [[मगरात]]
}}

'''मारुनी नाच''' नेपालको परम्परागत नृत्य हो। भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई [[मादल]]को तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका [[मगर जाति|मगर]],  जातिको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नाचिने यो नाच प्रायः [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]मा नाच्ने नाच हो। [[धान]] काटेर थन्काइ सके पछि मारुनी नाच फुकाउने परम्परागत प्रचलन रहेको छ। कुनै ठाउँमा मारुनी नाच [[तीज]]को दिनमा सुरु गरिन्छ भने कुनै ठाउँमा दशैंको कालरात्रीको दिन सुरु गरिन्छ। मारुनी नाच सुरु गर्नुलाई नाच बाँध्ने भनिन्छ। नाच बन्द गर्नुलाई नाच फुकाउने भनिन्छ। वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा [[भानुभक्तीय रामायण|रामायण]], महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ। मादलको तालमा मारुनी र मादले नाच्ने यस नाचमा ताल पनि परम्परागत नै हुन्छ। यो परम्परागत नृत्य बुढा पाकाहरूले मात्र जानेका र हालको पिंढीले झन्झट मान्ने भएकाले अब आएर यो मारुनी नाच लोप हुने परिस्थीतीमा पुगी सकेको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;&gt;{{cite news|URL=https://www.kantipurdaily.com/pradesh-5/2018/09/15/153698537642469761.html|title= मारुनी नाच जोगाउँदै स्थानिय|publisher= कान्तिपुर|date=2018/09/15}}&lt;/ref&gt; कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]], [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]], [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]]का केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://setopati.com/social/52072|title= लोपोन्मुख मारुनी संरक्षणमा पर्वतका युवा|publisher= सेतोपाटी|language= नेपाली}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/55006|title= मारुनी नाच संरक्षणमा स्थानीय|publisher= नागरिक नेटवर्क|date= 31 साउन 2075|language= नेपाली}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://myagdikali.com/142613|title= मगर समूदायको लोकप्रिय मारुनी नाच|publisher= म्यादीकाली|language= नेपाली|date= 26 मङ्सिर 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223130/https://myagdikali.com/142613/ |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= http://radionrn.com/archives/43355|title= मारुनी नाच संरक्षणमा पर्वतका युवाहरू जुट्दै|publisher= redionrn|language= नेपाली|date= 14 बैशाख 2074}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410223108/http://radionrn.com/archives/43355 |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|URL= https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html|title= मगर समुदायको मारुनी नाच जोगाउँदै युवा|publisher= कान्तिपुर साप्ताहिक|date= 19 मङ्सिर 2074|language= नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410222236/https://saptahik.ekantipur.com/ampnews/2017-12-05/20171205123846.html |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt; दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ। नाच आरम्भ गर्दा र नाच समाप्त गर्दा ठोकन राख्नु पर्ने यस नृत्यको परम्परागत नियम हो। ठोकन राख्दा कसै कसैलाई देवता चढेर काँप्न पनि थाल्छन्।  ठोकन राखे पछि ढोका उघार्ने गित गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ। आरम्भ पछि [[देवी]] बन्दना गर्ने देवी गित गाएर यो दिनको नृत्य अगाडि बढाइन्छ। यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;&gt;{{cite web|URL=http://palpasamachar.com/?p=1689|title=मारुनी नाच एक परिचय|publisher=पाल्पा समाचार|date=5 जनवरी 2018}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; मारुनी नाचको परम्परागत नियमहरूमा प्रायः एक रुपता पाइए पनि नाचमा प्रयोगहुने गितहरूको लय र भाषामा स्थान र समुदाय अनुसार फरक फरक रहेको छ। गितमा एक रुपता पाइए पनि गितमा प्रयोग हुने लय र शब्दहरूमा कतै पनि एक रुपता पाईंदैन।

==नाचको परम्परागत नियम==
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको [[फूलपाती]]को दिन [[कालरात्री]]को विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ। चाडवाडहरू सिद्धिएपछी फेरी विशेष पूजाआजा गरेर नाच फुकुवा गरिन्छ अथवा नाचको अन्त गरिन्छ। नाच फुकुवा गरीसके पछि नाचमा प्रयोग गरिने मादल, खाँकर, मारुनीको लुगा, लाखेको खपर र लौरो आदी सबै सामानहरू मन्दिरमा लुकाएर राखिन्छ। यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच बाँध्ने र फुकाउने समयमा देवीको पूजा गरिने भएकोले यस नाचलाई देवीको नाच पनि भनिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;।
;ठोकन राख्नु:मारुनी नाच आरम्भ गर्नु भन्दा पहिले कम्तिमा दुई जना मादलेले विशेष तालमा मादल बजाउनुलाई ठोकन राख्नु भनिन्छ। नाचको आरम्भमा र अन्त्यमा ठोकन राख्ने गरिन्छ। मादल बजाउनमा निकै सिपालु मान्छेलाई मात्र ठोकन राख्न दिईन्छ। मादलेरू उभिएर करिब छ सात मिनेट सम्म विशेष तालमा कहिले छिटो छिटो, कहिले ढिलो, कहिले ठुलो, कहिले सानो आवाजमा मादल बजाउने गर्छन्। ठोकन राख्दा कुनै प्रकारको गीत गाउनु पर्दैन र नाच पनि नाच्नु पर्दैन। ठोकनको बेला देवता काँप्ने मान्छेहरू र तन्त्र मन्त्र गर्नेहरूलाई [[देवी]] चढेर काँप्न पनि थाल्छन्। यसरी काँप्न थालेका मान्छेहरूलाई ठोकनको माध्यमबाट नै बसाल्ने काम गरिन्छ। मारुनी नाच बन्द गर्ने अन्तिम दिन अथवा मारुनी नाच फुकाउने दिन बाहेक अरु दिनमा मारुनी नाच सकिए पछि ठोकन राखेर नै मारुनीका वस्त्र र गहनाहरू उतार्ने चलन रहेको छ। &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;

==मारुनी नाँचका मुख्य पात्रहरू==
[[चित्र:Group of maruni.jpg|thumb|250px|मारुनी नाचको एक समूह]]
मारुनी नाँचमा कम्तिमा दुइ जना मारुनी दुई देखि तिनजना मादले, एक जना पुरसिङ्गे र ६ जना देखि १० जना सम्म गायकहरू हुनु पर्छ। गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ&lt;ref name=&quot;मारुनी&quot;/&gt; जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ। खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[देउसी]], भैलीमा र न्वारन, [[पूजा]] इत्यादी उत्सवहरूमा यो मारुनी नाच नाचेको देखिन्छ। मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे (पुर्सिङ्गे) र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्। भने अन्य सबै गीतहरूमा समूहमा नाच्ने गाउने गरिन्छ। समूहमा नाच्दा कम्तिमा  २ जना मारुनी ३ जना मादले र ३ जना पुर्सिङ्गे गरेर जम्मा ८ जना जति नाच्दछन्। गीत गाउनेहरू एकापट्टी कम्तीमा ५, ६ जना र अर्को पट्टी ५, ६  जना बसेर गाउँछन् भने एक तर्फ  १५ - २० जना र अर्को तर्फ पनि १५ - २० जना उभिएर गाउने गर्छन्। जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा [[चोलो|चोली]], [[पटुका|पटुकी]], [[सारी]], [[फरिया]], कण्ठमाला, [[टिकुली|टिक्की]] आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ। मारुनीलाई [[खाम भाषा|खाम]] भाषीहरूले सिङारू पनि भन्छन्। मारुनीसँग नाच्ने पुरुषलाई पुर्सिङ्गे अथवा पुर्छुङ्गे भनिन्छ भने मादल बजाउँदै नाच्ने मान्छेलाई मादले भनिन्छ। मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;गुरु: गुरु अथवा रौरा मारुनी नाचको मुखिया हुन्छ। गुरु गायक समूहमा बसेर गीत गाउँने भएपनि गुरुलाई मारुनी नाचका सम्पूर्ण कुराहरूको जानकारी थाह हुनुपर्छ। नाचको गुरु हुनको लागि कुन गीतलाई कुन लयमा गाउने, कुन तालमा मादल बजाउने, कुन तालमा मारुनीले नाच्ने भन्ने कुराको जानकारी हुनुका साथै सबै गीतहरू कण्ठस्थ हुनु पर्छ। कुनै व्याक्तिलाई एक पटक गुरु बनाइ सके पछि जिवनभर त्यही व्याक्ति मारुनी नाचको गुरु रहन्छ। गुरु नभएको खण्डमा मारुनी नाच बन्न पनि सक्दैन। मारुनी नाच लोप हुने स्थितीमा पुग्नाको कारण नै गुरुको अभाव हो। हुनत सबै ठाउँमा गुरुको आवस्यकता त्यत्तिकै हुन्छ। त्यो भन्दा पनि मारुनी नाच जस्ता परम्परागत लोक नृत्यहरू गुरुको अभावले नै पछिल्लो पिढींमा हराएर जान सक्छन्। मारुनी नाचको पुरानो गुरु मर्नगएमा अर्को नयाँ थाम्न अथवा बनाउन नसकेर कति पय ठाउँमा नाच नै बन्द भइ सकेका छन्। हरेक नाचका गुरुले आफ्नो आफ्नो परम्मरा अनुसार नाच चलाउने गरेकाले नाचको ताल एकै भए पनि गाउने गीत र लयहरू सबै ठाउँमा फरक फरक छन्। नाच्न, मादल बजाउन र गीत उच्चारणको लय निकाल्न गुरुले नै सिकाउनु पर्ने हुन्छ।
;मारुनी:मारुनी पनि यो मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हुन्। दुइजना जुङ्घा दारी न आएका कलिला केटाहरू अथवा जुङ्घा दारी खौराएका ठुला [[पुरुष]] मानिसलाई महिलाको कपडा जस्तै:- चोलो, [[गुन्यू]], [[चुरा]], [[पोते]], [[तिलहरी]] आदी [[महिला]]ले लगाउने गहनाहरू पहिराएर मारुनी बनाइन्छ। मारुनीहरू मादलेकोसँगै अगाडि पछाडी घुमेर नाँच्दछन्। मारुनीलाई सिङारू (सिंगारीयको मान्छे) पनि भनिएको सुनिन्छ। सिङारू एक पटक बनि सके पछि नाचको पुरा अवधि सम्म तिनै मानिसहरू बाहेक अरु बदलिन पाउदैनन्।
;पुरसिङ्गे:पुरसिङ्गे मारुनीहरू सँगै नाच्ने एक अर्को पात्र हो। पुर्सिङ्गेलाई कतै कतै '''पुछ्रुङ्गे''' पनि भनिन्छ। पुरसिङेले महिलाको कपडा लगाउनु पर्दैन। यदी मारुनी नाँचमा तिन जना मादलेहरू छन् अथवा एक जना मात्र मारुनी छ भने त्यहाँ पुरसिङेलाई एक जना मादले सँग नाच्ने जिम्मा दिईन्छ। पुरसिङेले हाउ भाउ तथा ताल चाल पुरै मारुनीकै मिलाउनु पर्ने भएकाले यसलाई पुरसिङे (सिङारुको काम पुरा गर्ने) को उपाधी दिएको हुनु पर्छ। पुरसिङेहरू एक पछि अर्को बदलिएर नाँच्न सक्छन् यसको लागि नाच्ने कला हुनु जरुरी छ। [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] तिरको मारुनी नाचमा कमरमा पटुका बाँधेर पुर्सिङ्गे बनाइन्छ। &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;मादले:मादलेको पद बाटै थाह भएको छ की यिनिहरू [[मादल]] बजाउने मान्छे हुन्छन्। मादलेहरूले मादल कमरमा भिरेर बजाउदै मारुनीसँगै नाच्ने गर्छन्। मादलेहरूमा एकजना गुरु मादल भिरेको हुन्छ गुरुमादल बजाउने मान्छेले मादलको ताल निकाल्छ। नाच रमाईलो पार्न मादलेको नै विशेष भुमिका रहन्छ। गाउँने र नाच्नेलाई मादलको ताल दिएर उत्तेजित र उत्साहित गर्न मादलेको भुमिका रहेको हुन्छ। जोशिला मादलेहरूले नाच नचाउँदा कुखुराको भाले जुधे जस्तो तालमा उफ्रेर नाच रमाईलो पार्छन्। मारुनी नाचमा गीत अनुसार मादलको ताल पनि अलग अलग हुने भएकाले यदी मादलको ताल बिग्रियो भने र गुरुलाई स्वर तथा गीत परिवर्तनको सङ्केत दिनु परेमा गुरु मादल बजाउने मादलेले नै मादलमा जोरले ठोकेर ताल दिन्छ अथवा गुरुको अगाडि गएर मादल ठोक्छ। यसै गरी मारुनीलाई नचाउने मुख्य काम मादलेहरूको हो। मादलेले जुन चालमा खुट्टा चाल्छ, जुन तालमा मादल ठोक्छ, त्यसै तालमा मरूनीले नाच्नु पर्ने हुन्छ र मादलेहरू एक पछि अर्को बदलिन सक्छ।
;लाखे:लाखे पनि मारुनी नाचको एक मुख्य पात्र हो। एक जनालाई मुखमा लाखे खपर अथवा कार्टुनिस्टहरूले प्रयोग गर्ने मुखौटा लगाएर र शरीरमा पराल बाँधेर एक लाखे बनाइन्छ। लाखेको हातमा एक बाङ्गे लौरो हुन्छ। लाखेको मुख्य काम नाँचमा व्यांगात्मक कलाहरू देखाएर मनोरञ्जन गराउनु हो। यो बाहेक लाखेले दर्शकहरूबाट केही पैँसा माग्ने पनि गर्छ। लाखेलाई मारुनीको पतिको रूपमा बनाइएको हुन्छ। कतै कतै मारुनी नाचमा लाखे र मारुनीलाई [[शिव|महादेव]] र [[पार्वती]] को जोडी पनि भनिन्छ। त्यसैले लाखेलाई धेरै जिस्कायो भने [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] र [[हनुमान]] चढेर बहुलाउछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। लाखेलाई नाचमा गुरु महाराज भनेर बोलाउनु पर्ने परम्परा छ। लाखेले [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ। कहिल्यै हिन्दी नबोल्न जान्ने मान्छेलाई पनि मारुनी नाचमा लाखे बनाएको बेला खरर हिन्दी बोल्न सकेको सत्यता रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;&gt;[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] जिल्लाको [[पिपलकोट, दैलेख|पिपलकोट]]का मगर समुदायले नाच्ने मारूनी नाचका गुरु तथा पूर्व [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] उपाध्यक्ष पदमबहादुर बुढा&lt;/ref&gt;

==मारुनी नाचका केही गीतहरू==
[[चित्र:Maruni dance.jpg|thumb|250px|ख्याली गीतमा नाचिरहेको मारुनी]]
मारुनी नाचमा मारुनी नचाउनको लागि मुख्यतया पौराणिक कथामा आधारीत गीतहरू गाइन्छन्। यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्। मारुनी नाचको गीतमा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र नेपाली भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसैले मारुनी नाचका गीतहरूलाई निम्न चरणहरूमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।

===आरम्भ गीतहरू===
मारुनी नाचको आरम्भमा ढोका खोल्ने गीत, मारुनी बाँध्ने गीत र देवी देवताहरूको प्रार्थना गीतहरू गाएर मारुनीलाई नचाइन्छ। सबै भन्दा पहिले देवी बाँध्ने गीत गाएर नाचको आरम्भ गर्ने प्रचलन तथा परम्परा रहेको छ।
;देवी बाँध्ने गीत: देवी बाँध्ने गीत प्रत्यक पल्ट मारुनी नाचको आरम्भमा गाईने गीत हो। यस गीतमा नाच्नु पर्दैन। ठोकन राखे लगत्तै देवी बाँध्ने गीत गाएर देवीको बन्दना गर्ने प्रचलन रहेको छ। यो गीत गाउने बेला मादलेहरू र गायकहरू बसेर नै गाउछन्। नाच बाँधेको दिन अथवा कालरात्रीको दिनमा भने [[दुर्गा|दुर्गा देवी]]को मन्दिरमा यो गीत गाउँदा उभिएर नै गाउँने चलन रहेको छ। गाउनेहरू दुई समूहमा बाँडिएर पालै पालो गरी गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीत ३३ चरणको हुन्छ भने यो गीत गाउँदा सबै चरणहरू गाउनु पर्ने हुन्छ। यो गीत गाउन करिब ५० मिनेटको समय लाग्दछ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीत गाउने बेलामा मारुनी र पुरसिङ्गेलेई बीचमा राखेर गाउने गरिन्छ। जुनसुकै नाचमा पनि यो गीत गाउनै पर्छ। अन्य गीत गाउनको लागि ढोका खोल्ने गीतको रूपमा यस गीतलाई लिईन्छ। तर स्टेजमा प्रदर्शन गरिने औपचारीक कार्यक्रमहरूमा भने यो गीत गाउनु पर्दैन। मारुनी नाचको पहिलो गीत यस प्रकार छ।&lt;br&gt;''हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा&lt;br&gt;हे हे पहिले ज समझौला गुरुजी हमारा&lt;br&gt;हा हा सरस्वती माया हो शरण तुमारा''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;। 
;बाधैला गीत: बाधैला गीत देवी बाँध्ने गीतको झुमरी हो। देवी बाँध्ने गीत गाएर सके पछि बाधैला गीत गाउने गरिन्छ। देवी बाँध्ने गीतमा नाच्ने नगरिए पनि यो गीत गाउने बेलामा नाच्नु पर्छ। गीत पालै पालो गरेर दुई समूहमा बाँडिएर गाउने गरिन्छ।  यो गीतमा दुई जना मादले, दुई जना मारुनी र पुरसिङ्गे नाच्ने गर्छन्। बाधैला गीत नाचेर सके पछि अन्य जुन सुकै गीत गाउन हुने मान्यता रहेको छ &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; गीतको पहिलो चरण यस प्रकार रहेको छ।&lt;br&gt;''हा हा बाधैला हो सखी वीर हनुमान हो बाधैला&lt;br&gt;हे हे पूरवै बाधौं पश्चिम बाधौं बाधौं चारै ओर&lt;br&gt;हा हा बाधैला हो सखी बाधैला''&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; 
;मारुनी बाँध्ने:मारुनी नाचको आरम्भ गरिने दिनलाई नाच बाँध्ने अथवा मारुनी बाँध्ने भनिन्छ। त्यो दिन विशेष पूजा आजा सहित मारुनी बाँधे पछि मारुनी बाँध्ने गीतहरू गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ।&lt;br&gt;''पूरवै सुमेरू हो पश्चीमै सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;चारै दिशा चारै किल्ला सुमेरू धार मधुम&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;br&gt;सुन है सँघार रूप है दवार&lt;br&gt;उघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलो&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;हामरो नाचकी सरस्वती देवीले शरण देउ&lt;br&gt;शरण देउ माय-२, सरस्वती देवीले शरण देउ''&lt;br /&gt;(यसमा [[सरस्वती]]को मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।)&lt;br&gt;''हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला''&lt;br&gt;(यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;

===पौराणिक गीतहरू===
मारुनी नाचमा प्रार्थना गीतहरू पछि रामायण, [[महाभारत]], कृष्ण चरित्र जस्ता पौराणिक कथामा आधारित गीतहरू गाएर नाच्ने परम्परा छ। नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ। पौराणिक गितहरूमा रामायण र कृष्ण चरित्रका गीतहरू धेरै प्रचलनमा रहेका पाइन्छन्। 
;रामायण  गीतहरू:मारुनी नाचको रामायण गीत भगवान [[राम]]को लीलामा आधारित गीत हो। यस गीतमा भगवान राम जन्मनु भन्दा पहिले देखि [[रावण]] मारेको कथालाई श्रृङ्खलाबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। रामायण गीतको नाच नचाउन सिङ्गो दिन लाग्छ। गीत गाउँदा गीतको लय र ताल कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुने भएकाले हेर्ने दर्शकहरूका लागि पनि रमाईलो हुन्छ। यस गीतको नाचमा नाच्ने र गाउँनेहरूलाई पनि आनन्द आउँछ। रामायण गीतको बीच बीचमा ख्याली गीत र मझौटे गीतहरू पनि प्रस्तुत गरेर नचाउने गरिन्छ। रामायण गीतका केही चरणहरू यस्ता छन् :- &lt;br&gt;''वशिष्ठ गुरुजीलाई बोलाई पो ल्यायो घोराई -२, चिना हेरन&lt;br&gt;हे हे पहले ज लेखौ श्री मा श्री, श्री माथी दुवो अक्षेता&lt;br&gt;हा हा बिते काल भई पो सक्यो छैन हामीलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा साठी बरिष पुगीमा सक्यो, छैन हामुलाई पुत्र फल&lt;br&gt;हा हा हुन्छ पुत्र -२, दशरथ राजालाई हुन्छ पुत्र&lt;br&gt;हे हे सुमेरू पर्वतमा गई, पुत्रफल ओखती खोजी ल्याई&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, पुत्र फल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;हे हे जेठी रानी कौशिला कान्छी पियारी कैकेयीलाई देउन गुरुजी&lt;br&gt;हा हा यिनैको दासी भईमा बस्यो हामी रानी सुमित्रा&lt;br&gt;हे हे दोनो भाग तीनैमा लगाई देउन गरुजी पुत्रफल ओखती&lt;br&gt;हा हा देउन गुरुजी -२, यिनै तिनै रानीलाई देउन&lt;br&gt;हे हे देउन गुरुजी पुत्रफल ओखती देउन गुरुजी&lt;br&gt;गर्भ रह्यो आज -२, यिनै तिनै रानीलाई गर्भ रह्यो&lt;br&gt;हे हे एकै मास दुवै र महिना गर्भ रह्यो -२''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उपरोक्त गीतहरूमा [[अयोध्या]]का राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु [[वशिष्ठ ऋषि|वशिष्ठ]] ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो। गुरु बशिष्ठले पहिले श्री लेखेर त्यसमाथी दुवो अक्षता राखी चिना हेरे। गुरु वशिष्ठले राजा दशरथको चिना हेरे पछि सुमेरू पर्वतमा गएर पुत्रफल ओखती ल्याएर रानीलाई खान दिएमा राजा दशरथको छोरा हुनेछन् भने। राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्। सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ।&lt;br&gt;''बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन''&lt;br&gt; यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा [[श्रवणकुमार|श्रवण कुमार]]का आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्।&lt;br&gt;''हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो''&lt;br&gt; यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा [[दशरथ]]को बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्।&lt;br&gt;''बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो राम&lt;br&gt;हेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थाम&lt;br&gt;हेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास'' &lt;br&gt; यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन [[राम]] र [[लक्ष्मण]] दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्।&lt;br&gt;''लैगो लैगो सिता लैगो, लङ्कापति रावन्नेले सिता लैगो''&lt;br&gt; 
यो गीतमा राम वनवास गएको बेला लंकाको राजा रावणले [[सीता]]लाई हरण गरेर लगेको कुरा वर्णन गरिएको छ।&lt;br&gt;''हा हो श्री राम नारायणले अश्वमिरी जग्य लायो''&lt;br&gt;यो गीतमा भगवान श्रीरामले [[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]] यज्ञ लगाएको प्रसंग उल्लेख छ।&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम&lt;br&gt;ए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम''&lt;br /&gt; यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ।&lt;ref name= &quot;Maruni&quot;/&gt;
;कृष्ण चरित्र: रामायण जस्तै भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]को चरित्र लिलालाई वर्णन गरेर गाइने मारुनी गीतहरू कृष्ण चरित्र अथवा महाभारतका गीतहरू हुन्। यि गीतहरूमा भगवान कृष्णका आमा बाबु देवकी र वसुदेवको विवाहको कथा देखी महाभारतको युद्ध पछिसम्मका कथाहरूलाई बख्यान गरेर गाउँने र नाच्ने गरिन्छ। कृष्ण चरित्र रामायणको तुलनामा केही लामो छ र मादलको ताल पनि रामायण भन्दा भिन्न हुन्छ। गीत लामो भए पनि केही चरण गाएर बीचमा छोड्ने र अर्को पटक नाच्दा क्रमबद्ध रूपमा अगाडि बढाउने गरिन्छ। यो गीत गाउँदा मुख्य गरी दुई भाकामा गाउने गरिन्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; रामायणको तुलनामा यो गीतको नाच बढी रमाईलो हुन्छ।&lt;br&gt;''हा हा नचरी लैजाउ -२, हरी जीको दुवारैमा नचरी लैजाउ&lt;br&gt;हे हे कंशको घरमा यसोभन जगे नचरो लैजाउ बालै नचरी&lt;br&gt;हा हा किन आयो रिखी-२, तुमरै घर वासुदेव किन आयो&lt;br&gt;हे हे पूरवै दिशाको सोह्रमा रिखी, देवकी चेलीलाई हेरन आयो&lt;br&gt;हा हा ओ कामधेनु गाईको रुपैमा गरी बरु हेरन पो आयो&lt;br&gt;हे हे शिरै हेरम लट्टामा दारी, पावै हेरम बदमको फूल&lt;br&gt;हा हा देवकीलाई वासुदेव मागन पो आयो देवकीलाई वासुदेव&lt;br&gt;हे हे गोकुलै देशको सोह्रमा रिखी मथुरैमा जाई&lt;br&gt;हा हा ओ हाँसी हाँसी चिठी र पतर लेखिदिउँ बरिमनलाई&lt;br&gt;हे हे गुदरीमा खेलीमा खेली रोवैला सबै जना&lt;br&gt;हो हो एक हात कँगिया ज एक हात डोरिया&lt;br&gt;हे हे एक हात दरिपन हेरी एक हात टिकिया&lt;br&gt;हा हो आयो -२ धोबिनी लुगै धुन पो आयो&lt;br&gt;हे हे मलमल कपडा लुगै, धोवैला धोबिनी&lt;br&gt; हा हो खोलै बसी यशोदा, लखै धुन पो आवैला खोलै&lt;br&gt;हे हे खोलै बसी यशोदा,धुरुमा धुरु रोवैला&lt;br&gt;हा हो केश ही ज नुहाई धुवाई पो आयो&lt;br&gt;हे हे सुनैझरी गङ्गा जल पानी, ढुङ्गै माथी वरको&lt;br&gt;हा हा निमती बोलाउ आज -२ सबै देवताहरूलाई निमती बोलाउ&lt;br&gt;हे हे निमती बोलाउ आज -२ कलशेउली र मढेउलीलाई निमती बोलाउ''&lt;br /&gt;&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता [[वसुदेव|वशुदेव]] मथुराका राजा [[कंस|कंश]]का घरमा कंशकी बहिनी [[देवकी]]को हात माग्न गए देखि  देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ। यसै प्रकार रामायण तथा महाभारतलाई गीतहरूको पारामा ढालेर गाउँदै मारुनीलाई नचाइन्छ।

===रमाइलो केन्द्रित गीतहरू===
मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई आकर्षण गर्ने खालका गीतहरू गाएर नाच नचाउने गरिन्छ। यी गीतहरूमा गाउने भन्दा नाच्नेहरू धेरै फुर्तिला देखिने भएकाले यस्ता गीतहरूको नाचमा दर्शकहरू बढी आकर्शित हुन्छन्। [[ख्याली]], टप्पा, मझौटे आदि गीतहरू मारुनी नाचका रमाईलो केन्द्रित गीतहरू हुन्।
;ख्याली गीत:ख्थाली गीतको मारुनी नाच रमाईलो केन्द्रित नाच हो। यो गीत गाउँदा बढीमा १० मिनेटको समय लाग्छ।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; अन्य गीतहरूमा झैं ख्याली गीतमा नाच्न धेरै मारुनी र पुरसिङ्गेहरू चाहिंदैनन्। ख्याली गीतमा नाच्दा एक जना मारुनी, एक जना पुरसिङ्गे र एक जना मादले भए पुग्छ। ख्याली गीतको एक चरण मात्र हुन्छ। माया पिरतीको वर्णन, पुरानो जमानाका राजा महाराजाहरूको बख्यान, पुराना युद्धहरूको वर्णन, तन्नेरी र तरूनीहरूको ख्याल ठट्टा तथा रिती रिवाजका संस्कारलाई एकै चरणमा सकिने गरी ख्याली गीत गाउने गरिन्छ। मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई ख्याली गीतको नाच मन पर्छ। ख्याली गीतमा मारुनी र पुर्सिङ्गे फनफनी घुमेको दृष्य निकै रमाईलो हुन्छ भने मादलेको नाच्ने र बजाउने कला पनि हेर्न लायक हुन्छ। यसैले मारुनी नाचमा रकम जुटाउन ख्याली गीतको नाच नचाउने गरिन्छ। ख्याली गीतमा पैंसा झार्ने, टिपाउने र रकम दिने मान्छेलाई गीतैबाट धन्यवाद दिने गरिन्छ। ख्याली गीत पनि फरक फरक खालका हुन्छन्। जस्तै :- दग्गा ख्याली, रामायण ख्याली, झाम्रे ख्याली, श्रृङ्गार रस ख्याली, बिदा ख्याली, वीररस ख्यालीट, चरित्र ख्याली, आदि फरक फरक खालका ख्यालीहरू हुन्।  &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;''देखो महारानी चाँदीको ढोका के यती रमाईलो दरबार&lt;br&gt; हा हा राजाको हुकुम हे दुनियाँको सास्ती झिङ्गटीले छायो दरबार &lt;br&gt; जान्न र भन्थें आबै पल्लाघरे ठिटाले भुल्लै पार्यो&lt;br&gt; हा हा पुरवै दिशाको मादला हो पश्चिमैको मारुनी आज मलाई भुल्ल पार्यो&lt;br&gt; सल्लेनीको बाङ्गे पिपल खस्यो है बुलाकी&lt;br&gt; हा हा ऐना हेरी टिकी लाउँदा खस्यो है बुलाकी&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br&gt;शिरखण्ड काठको मादलु मेरो बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;हा हा बजाउ गुरु दम दम&lt;br&gt;नाच मेरी मारूनै आगनीमा छम छम&lt;br&gt;हा हा आगनीमा छम छम&lt;br&gt;नाची देउन मारूनै मादलेको अगी पछि''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेक गितहरू बीच बीचमा गाएर मारुनीको हौशला बढाएर नचाइन्छ।
;मझौटे गीतहरू: मझौटे गीतहरू मारुनी नाचको समूहगत रूपमा नाच्ने रमाइलो केन्द्रित गीतहरू हुन्। यो नाचमा ३ जना मादले, कम्तिमा दुई जना मारुनी र  ३ जना पुरसिङ्गे नाच्ने गरिन्छ। [[प्रहर]] अनुसारको बखान, फूलको बखान, दिशाहरूको बखान आदि मझौटे गीतहरूमा समेटेर गाउने गरिन्छ। मझौटे गीतहरू गाएर मारुनी नाच्दाको दृश्य निकै रमाईलो हुन्छ। दर्शकहरूको माझमा मादलेहरूले [[कुखुरा]]को भाले जुध्दा उफ्रिए झैं बुरुक्क बुरुक्क उफ्रेर खुट्टा ठोक्काई ठोक्काई नाचलाई निकै रमाईलो बनाउछन्। नाच्नेहरूको हौसला बढाउन गायक समूह र दर्शकहरूबाट चर्को स्वरमा &quot;सौभी......सौभी&quot; जस्ता शब्दहरूको साङ्केतिक आवाज समेत निकाल्ने गरिन्छ। एउटा मझौटे गीत गाएर नाच्न सामान्यतया ४५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; बिहानको प्रहरमा बिहानी मझौटे, अपरान्हमा दोपहरी मझौटे र बेलुकी पख सन्ध्या कालिन मझौटे गीत गाएर नाच्ने गरिन्छ। छोरीको माया मझौटे गीतहरूको चरण :-&lt;br&gt;''हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु [[रुवाई]] पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पुरवै दिशाको झुलुमुले घाम के यती नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे पश्चिमै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे उत्तरै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt; हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान&lt;br&gt;हे हे दक्षिणै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम&lt;br&gt;हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;टप्पा: टप्पा [[सल्यान जिल्ला]] तिरको प्रचलित गीत भएर होला यसलाई सल्यानी टप्पा पनि भनेको सुनिन्छ। केही टप्पा गितहरू:-&lt;br&gt;''चामल सरी आटो जुमलाको तिते फापर&lt;br&gt;जुम्ला जाने बाटो सिकाइ देउन मारानी&lt;br&gt;हा हा सँगै जाउँला बेंसी सितल पाटी झर्यौ भेना&lt;br&gt;बनाइएलो आँसी, चिर्ते मिर्ते फलामको'''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यस्तै प्रकारका अनेकौँ टप्पाहरू नाचको बिच बिचमा गाएर रमाइलो टप्पा नाच नाचिन्छ।

===डाँडी गीतहरू===
डाँडी गीत मारुनी नाचको मेरुदण्ड हो। डाँडी गीतमा नाच्न, गाउन र बजाउन विशेष सीप चाहिन्छ। ढिलो नाँच, लामो भाका र फरक फरक ताल डाँडी गीतका विशेषता हुन्। आम दर्शकहरूलाई यो गीतको नाच मन पर्दैन। डाँडी गीतमा नाच ढिलो हुन्छ, गीतको लय पनि गाह्रो हुन्छ र मादलको ताल पनि गाह्रो हुन्छ। दर्शकहरू नभएको बेला समय बिताउनको लागि डाँडी नाच नाच्ने गरिन्छ। तालमेल नमिल्ने भएकाले नाच्नेलाई पनि दिक्क लाग्छ। यदी गाउने, बजाउने र नाच्नेको तालमेल मिल्यो भने यो नाचको बेग्लै प्रभाव हुन्छ र नाचमा पनि निकै रमाइलो महसुस हुन्छ। यो नाचले नाच्ने, गाउने र बजाउनेलाई निकै मख्ख बनाउँछ। डाँडी नाचमा रमाउँदा देवीले समात्छन् भन्ने मत रहेको छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; देवीले समात्नु भनेको मोहीत हुनु वा बेखबर हुनु पर्छ। यस्तो बेला नाच्ने, बजाउने र गाउने मान्छेहरू रमाईलोमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्दछन्। आफू नाच्दा कसले के गर्दैछ, कसलाई दर्शकले हेर्दैछ भन्ने कुराको थाह हुन्न। रक्सीले मातेर लठ्ठिएको अनुभुती हुन्छ। एउटा डाँडी गीत नाच्न कम्तिमा पनि एक घण्टाको समय लाग्छ। नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्। युवाहरूले डाँडी गीतमा त्यती चाँसो राख्दैनन्। नाच्ने क्रममा डाँडी गीत आरम्भ हुने बित्तिकै युवाहरू नाच छोड्न थाल्छन्। यस कारण मारुनी नाचको मेरूदण्ड मानिएको यो डाँडी गीतको नाच अब प्रायः सबै ठाउँमा छुटी सकेको छ। नाच बाँध्ने बेला कालरात्रीको दिन देवी मन्दिरमा एक चरण ढल देवी डाँडी गाउनै पर्छ भन्ने मान्यता छ। प्रत्यक डाँडी गितको एक झुमरी हुन्छ। ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :- ''&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt; हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैला&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे यहिला हो कालिका शरण गनझिर&lt;br&gt;तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा&lt;br&gt;हारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजा&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौं&lt;br&gt;हारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहाय&lt;br&gt;जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं&lt;br&gt; हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवार&lt;br&gt;नही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनी&lt;br&gt;हारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजा&lt;br&gt;पर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओ&lt;br&gt;हारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो''&lt;br /&gt; &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;
;झुमरी गीत: हरेक डाँडी गीतको एउटा झुमरी हुन्छ। एउटा झुमरी गीत गाउन सामान्यतया एक घण्टा लाग्छ।&lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt; डाँडी गीत गाएर सकिए पछि झुमरी गीत गाउनु पर्ने हुन्छ। डाँडी गीत नगाईकन झुमरी गीत गाउन हुन्न भन्ने प्रचलन रहेको छ। डाँडी गीतको तुलनामा झुमरी गीतको नाच रमाईलो हुन्छ। डाँडी गीतमा वाक्क दिक्क भएर बसेकाहरू झुमरी गीतको नाच आरम्भ गर्ने बित्तिकै फेरी तरङित हुन थाल्छन्। झुमरी गीतमा एउटै शब्द र वाक्यलाई बारम्बार दोहोराउँदै गाउँने गरिन्छ। माथी प्रस्तुत गरिएको ढलदेवी डाँडी गीतको झुमरी यस प्रकार रहेको छ:-&lt;br&gt;''एसा न हो कि र मन मेरो -२&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो तीने युग भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हो हो उनै युग भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हे हो ईरख ईरख भैले&lt;br&gt;हा हा कवोन गुन पिया हो हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मारो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो&lt;br&gt;हा हो ईनै ईरख भैले&lt;br&gt;हा हो बारहै बरिषको पिया हामु तेज गयेला&lt;br&gt;एसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो''' &lt;ref name= &quot;मारुनी&quot;/&gt;

===समापन गीतहरू===
मारुनी नाचको अन्तिम चरणमा गाइने गीतहरूलाई समापन गीतको रूपमा वर्गिकरण गरिएको छ। अन्त्य गीतहरू गाएर नाचे पछि मारुनी नाच समापन गरिन्छ। मारुनीको वस्त्र फुकाउने गीतहरू, आशिका गीतहरू आदी रस चरणमा आउँछन्। 
;मारुनी फुकाउने गीतहरू: मारुनी नाचको अन्तिम दिन मारुनी फुकाउने गीतहरू गाएर मारुनीले लगाएका कपडा गहना आदी फुकाल्न लगाइन्छ। केही फुकाउने गीतहरू:-&lt;br&gt;''शिरैको शिरफूल खोलेर राख, हिजो थीयौ जनाना आज मरिद&lt;br&gt;आङको चोलिया खोलेर राख, हिजो थियौ जनाना आज मरिद''&lt;ref name= &quot;मारूनी&quot;/&gt;
यसरी नै फुकाउने गितहरू गाएर मारुनीको पहिरन उतार्न लगाएर मारुनी नाचको समापन गरीन्छ।
;आशिष दिने गीत: आशिष दिने गीत नाच्ने समूहको तर्फबाट घरबेटीलाई आशिष दिंदा गाइन्छ। यस्ता गीतलाई आशिका अथवा आशिक दिने गीत पनि भनिन्छ। यो गीत गाउन करिब ५५ मिनेटको समय लाग्छ।&lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt; &quot;मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&quot; भनेर आशिका गीतको सुरुवात गरिन्छ। अरु दिनको औपचारीक नाचमा आशिका गीत गाउने गरिन्न। नयाँ घरको पछेटा, छोराको [[नामकरण संस्कार|न्वारन]], [[अन्नप्राशन संस्कार|पास्नी]] जस्ता खुशीको अवसरमा नचाइने मारुनी नाचमा आशिका गीतहरू गाएर घरबेटीलाई आशिष दिइन्छ। मारुनी नाच्दा नाच्नेहरूलाई दान [[दक्षिणा]] दिनको लागि तयार भएको बेला आशिका गीत गाउन थालनी गरिन्छ। नाच्नेहरूले आशिका गाउन थाले पछि घर परिवारका सबै जना नाच हेर्न आशनमा बस्छन्। गीत गाउने बेलामा नाच्ने समूहका सबैले नाच्दै गाउदै आशनमा बसेका सबै जनालाई फूलमाला र टिका लगाउने गर्छन्। घर परिवारका सदस्यहरूले नाच्ने समूहलाई दिन भनेर एक [[नाङ्लो]]मा गक्ष अनुसारको रुपैयाँ [[धान]] र सगुन अगाडि राखेर आशनमा बस्नु पर्ने चलन छ। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt; घर परिवारका महिला सदस्यहरूले नाच्ने समूहका गुरु, मादले, मारुनी र लाखेलाई पनि टिका र फूलमाला लगाइ दिन्छन्। मारुनीले नाङ्लो उचालेर टाउकोमा राखेर नचाउँदाको दृष्य निकै रमाइलो हुन्छ। सिपालु मारुनीले त दुवै हात छोडेर धानले भरिएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर फन फनी नाच्छन्। आशिका गीत गाउँदा लाखेले घर परिवारका सदस्यहरूका गाला मुसार्दै, जुङ्घा मुसार्दै पैंसा माग्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन मुनी आफ्नो गछे अनुसार पैंसा राखेर बस्छन्। आशिका गीतहरू ठाउँ र समूदाय अनुसार फरक फरक हुन्छन्। आशिका गितका केही चरणहरू यस प्रकार रहेका छन्।&lt;br&gt;''मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलन&lt;br&gt;मदेशको काँस र तामा -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;पर्वतैको सुन र नुन -२, भरी भराउ हवैला&lt;br&gt;तिन र कन्या पाँचै र पुत्र-२, लाखै बरिष जिवैला&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, कुमै चढाएम्&lt;br&gt;मुखियाले दिएको दान -२, शिरै चढाएम्'' &lt;ref name = &quot;मारुनी&quot;/&gt;&lt;br /&gt;यस्तै शब्दले भरिएका गीतहरू गाउँदै आशिष दिने गीत सकिए पछि घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर जानु पर्ने हुन्छ। घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर गएपछि नाच्ने समूहले आशन उठाएर छोडेको पैंसा बटुलेर राख्छन्। &lt;ref name = &quot;मारूनी&quot;/&gt;

==मरुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजाहरू==
मारुनी नृत्य एक परम्परागत नृत्य भएकाले यस नृत्यमा परम्परागत बाजाहरूको नै प्रयोग गरिएको पाइन्छ। मारुनी नाचमा प्रयोग हुने बाजामा [[मादल]] मुख्य बाजा हो, मादलमा एक गुरु मादल पनि हुन्छ। मादल मादलेहरूले कमरमा भिरेर बजाउदै नाँच्दछन्। मरूनी नाचमा बजाउन प्रयोग हुने मादल अन्य मादलहरू भन्दा ठुलो र बलियो हुन्छ। यसै गरी [[खाँकर]] अर्को मुख्य बाजा हो, खाँकरलाई मारुनी, पुर्सिङ्गे तथा मादलेहरूले नाँच्दा खुट्टामा लगाउँछन्। खाँकर एक पितल र काँसको मिश्रण धातु (जसलाई नेपालको गाउँले भाषामा &quot;भरत धातु&quot; पनि भनिन्छ)बाट बनेको गोलाकार रिङ हो। रिङ भित्र साना साना फलामका गोटीहरू भरेको हुन्छ, जसले गर्दा खाँकर हल्लिदाँ &quot;छम-छम&quot; गरेर बज्दछ। यसै गरी [[मुजुरा]] मारुनी नाचमा प्रयोग गरिने अर्को बाजा हो। मुजुरा गायक टोलीले बजाउने गर्छन्। परम्परागत मारुनी नाचमा अन्य बाजाहरूमा [[बाँसुरी]], [[बिनायो]] मुरचङ्गा, [[हार्मोनियम]], [[गितार]], [[सारङ्गी|सारङी]] आदी बाजाहरूको प्रयोग भएको त कतै भेटिएको छैन तर आधुनिक मारुनी नाचमा यि बाजाहरूको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

==चित्र सङ्ग्रह==
&lt;gallery&gt;
चित्र:मारूनी.jpg|नाचिरहको मारूनी
चित्र:Madale.jpg|मारूनीलाई नचाउदै मादले
चित्र:Pursinge.jpg|मारूनीको साथमा नाच्दै पुरसिङे
चित्र:Maruni with madale.jpg|मारूनी मादलेको साथमा नाच्दै
चित्र:Lakhe of maruni.jpg|लाखे
&lt;/gallery&gt;
==चलचित्रमा समावेश भएको गीत==
चलचित्र : [[बन्दकी]]

निर्देशक : [[किशोर राना मगर]]

स्वर : [[राजेशपायल राई]]

सङ्गीत : [[सुरेश अधिकारी]]

गीत : दशैं दिकपालमा

[[युट्युब]] िलंक :

https://m.youtube.com/watch?v=hsLsa1pYfxg#menu

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[सोरठी नाच]]
*[[धान नाच]]
*[[साकेला नाच|चण्डी नाच]]
*[[झ्याउरे नाच]]

==सन्दर्भ सूची==
{{श्रोत}}
==बाह्य कडीहरू==
*[http://youtube.com/results?hl=hi&amp;gl=US&amp;client=mv-google&amp;search_type=search_all&amp;q=Maruni+dance&amp;submit=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9C मारुनी नाँच सम्बन्धी भिडीयो हरू]
*[http://americanepal.info/%e0%a4%aa%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%ac%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%88-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%82%e0%a4%9a/ पहिचान बन्दै मारुनी नाच]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}}
{{नेपाली_लोक_परम्पराहरू}}

[[श्रेणी:संस्कृति]]
[[श्रेणी:सङ्गीत]]
[[श्रेणी:कला]]
[[श्रेणी:नेपाली लोक नृत्यहरू]]
[[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको संस्कृति]]</text>
      <sha1>iamx848j84erkwm8zecwxo6p94hff7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ फिफा विश्वकप</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100433</id>
    <revision>
      <id>1362148</id>
      <parentid>1361826</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>सुधार गरियो</comment>
      <origin>1362148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8634" sha1="jmvz6369h24iagmhdd463skcqsgpdt6" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Current sport|sport=फुटबल|event=फिफा विश्वकप|date=जुन २०२६}}
{{Infobox international football competition
| year           = २०२६
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| other_titles   = फिफा विश्वकप २६&lt;br&gt;{{native name|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}&lt;br&gt;{{native name|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}}
| image          = 2026 FIFA World Cup emblem.svg
| size           = 250x250px
| alt            = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers &quot;2&quot; (top) and &quot;6&quot; (bottom) overlayed by the World Cup trophy
&lt;!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--&gt;
| country        = क्यानडा
| country2       = मेक्सिको
| country3       = संयुक्त राज्य अमेरिका
| dates          = जुन ११ – जुलाई १९
| num_teams      = ४८
| confederations = ६
| venues         = १६
| cities         = १६
| champion       =
| count          =
| second         =
| third          =
| fourth         =
| matches        = {{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}
| goals          = {{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}
| attendance     = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}
| top_scorer     = {{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}
| player         =
| goalkeeper     =
| young_player   =
| fair_play      =
| prevseason     = [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२]]
| nextseason     = ''[[२०३० फिफा विश्वकप|सन् २०३०]]''
| updated        = {{#invoke:Goalscorers|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}}
}}

'''२०२६ फिफा विश्वकप''' [[फिफा विश्वकप]]को वर्तमान र २३औँ संस्करण हो, जुन फिफाका सदस्य सङ्घका राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने चार-चार वर्षमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता सन् २०२६ जुन ११ देखि जुलाई १९ सम्म आयोजना भइरहेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का ११, [[मेक्सिको]]का ३, र [[क्यानडा]]का २ गरी जम्मा १६ सहरहरूमा आयोजना गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=फिफा विश्वकप २०२६: २०२६ फिफा विश्वकप अमेरिका, क्यानडा, र मेक्सिकोमा हुने भएको छ। |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |accessdate=१३ जुन २०१८ |publisher=बिबिसी|date=१३ जुन २०१८}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता तीन राष्ट्रहरूद्वारा आयोजना गरिएको पहिलो [[फिफा विश्वकप]] हो, र अघिल्लो ३२ टोलीहरूबाट विस्तार गरी ४८ टोलीहरू समावेश गरिएको यो पहिलो प्रतियोगिता हो।

संयुक्त २०२६ को बोलकबोलले [[मस्को]]मा भएको ६८औँ फिफा कङ्ग्रेसको अन्तिम मतदानमा [[मोरक्को]]को प्रतिस्पर्धी बोलकबोललाई पराजित गरेको थियो। यो [[२००२ फिफा विश्वकप|सन् २००२]] पछि बहु-राष्ट्रहरूद्वारा संयुक्त रूपमा आयोजना हुन लागेको पहिलो विश्वकप हो। यसअघि सन् १९७० र १९८६ का प्रतियोगिताहरू आयोजना गरिसकेको मेक्सिको, तीन पटक विश्वकप आयोजना वा संयुक्त आयोजना गर्ने पहिलो देश बनिसकेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसअघि सन् [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४]] को फिफा विश्वकप आयोजना गरेको थियो। यसको विपरित, क्यानडाका लागि भने यो प्रतियोगिता आयोजना वा संयुक्त आयोजना गरेको पहिलो पटक हो। [[कतार]]मा भएको [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२ को विश्वकप]] विशेष रूपमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएपछि, यो प्रतियोगिता पुनः आफ्नो परम्परागत [[उत्तरी गोलार्ध]]को ग्रीष्मकालीन समय तालिकामा फर्किएको छ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा [[क्यानडा राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्यानडा]], [[मेक्सिको राष्ट्रिय फुटबल टोली|मेक्सिको]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रिय फुटबल टोली|संयुक्त राज्य अमेरिका]] सबै यस प्रतियोगिताका लागि स्वतः छनोट भएका छन्। [[केप भर्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|केप भर्ड]], [[कुरासाओ राष्ट्रिय फुटबल टोली|कुरासाओ]], [[जोर्डन राष्ट्रिय फुटबल टोली|जोर्डन]] र [[उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]ले विश्वकपमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। [[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] साविकको विजेता हो, जसले सन् २०२२ मा आफ्नो तेस्रो विश्वकप उपाधि जितेको थियो।

प्रतियोगिताको तयारीले विवादहरू निम्त्याएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको अध्यागमन र प्रवेशाज्ञा नीतिहरू जसले छनोट भएका टोलीहरू र तिनीहरूका प्रशंसकहरूलाई असर पारेको छ, अमेरिका र [[इजरायल]]सँगको जारी युद्धका बीच [[इरान]]को सहभागिता, र [[फिफा]]द्वारा प्रयोग गरिएको गतिशील टिकट मूल्य निर्धारणलाई लिएर विवाद भएको छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Sister project links |wikt=no |c=Category:2026 FIFA World Cup |commonscat= |n=yes |q=yes|s=no |author=no |b=no |v=no |d=yes |voy=yes}}

[[श्रेणी:फिफा विश्वकप प्रतियोगिताहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>jmvz6369h24iagmhdd463skcqsgpdt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362149</id>
      <parentid>1362148</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>// Edit via Wikiplus</comment>
      <origin>1362149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8635" sha1="4vfrbld8n9c437uyqhrga5mritmp97w" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Current sport|sport=फुटबल|event=फिफा विश्वकप|date=जुन २०२६}}
{{Infobox international football competition
| year           = २०२६
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| other_titles   = फिफा विश्वकप २६&lt;br&gt;{{native name|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}&lt;br&gt;{{native name|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}}
| image          = 2026 FIFA World Cup emblem.svg
| size           = 250x250px
| alt            = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers &quot;2&quot; (top) and &quot;6&quot; (bottom) overlayed by the World Cup trophy
&lt;!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--&gt;
| country        = क्यानडा
| country2       = मेक्सिको
| country3       = संयुक्त राज्य अमेरिका
| dates          = जुन ११ – जुलाई १९
| num_teams      = ४८
| confederations = ६
| venues         = १६
| cities         = १६
| champion       =
| count          =
| second         =
| third          =
| fourth         =
| matches        = {{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}
| goals          = {{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}
| attendance     = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}
| top_scorer     = {{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}
| player         =
| goalkeeper     =
| young_player   =
| fair_play      =
| prevseason     = [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२]]
| nextseason     = ''[[२०३० फिफा विश्वकप|सन् २०३०]]''
| updated        = {{#invoke:Goalscorers|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}}
}}

'''२०२६ फिफा विश्वकप''' [[फिफा विश्वकप]]को वर्तमान र २३औँ संस्करण हो, जुन फिफाका सदस्य सङ्घका राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने चार-चार वर्षमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता सन् २०२६ जुन ११ देखि जुलाई १९ सम्म आयोजना भइरहेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का ११, [[मेक्सिको]]का ३, र [[क्यानडा]]का २ गरी जम्मा १६ सहरहरूमा आयोजना गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=फिफा विश्वकप २०२६: २०२६ फिफा विश्वकप अमेरिका, क्यानडा, र मेक्सिकोमा हुने भएको छ। |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |accessdate=१३ जुन २०१८ |publisher=बिबिसी|date=१३ जुन २०१८}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता तीन राष्ट्रहरूद्वारा आयोजना गरिएको पहिलो [[फिफा विश्वकप]] हो, र अघिल्लो ३२ टोलीहरूबाट विस्तार गरी ४८ टोलीहरू समावेश गरिएको यो पहिलो प्रतियोगिता हो।

संयुक्त २०२६ को बोलकबोलले [[मस्को]]मा भएको ६८औँ फिफा कङ्ग्रेसको अन्तिम मतदानमा [[मोरक्को]]को प्रतिस्पर्धी बोलकबोललाई पराजित गरेको थियो। यो [[२००२ फिफा विश्वकप|सन् २००२]] पछि बहु-राष्ट्रहरूद्वारा संयुक्त रूपमा आयोजना हुन लागेको पहिलो विश्वकप हो। यसअघि सन् १९७० र १९८६ का प्रतियोगिताहरू आयोजना गरिसकेको मेक्सिको, तीन पटक विश्वकप आयोजना वा संयुक्त आयोजना गर्ने पहिलो देश बनिसकेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसअघि सन् [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४]] को फिफा विश्वकप आयोजना गरेको थियो। यसको विपरित, क्यानडाका लागि भने यो प्रतियोगिता आयोजना वा संयुक्त आयोजना गरेको पहिलो पटक हो। [[कतार]]मा भएको [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२ को विश्वकप]] विशेष रूपमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएपछि, यो प्रतियोगिता पुनः आफ्नो परम्परागत [[उत्तरी गोलार्ध]]को ग्रीष्मकालीन समय तालिकामा फर्किएको छ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा [[क्यानडा राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्यानडा]], [[मेक्सिको राष्ट्रिय फुटबल टोली|मेक्सिको]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रिय फुटबल टोली|संयुक्त राज्य अमेरिका]] सबै यस प्रतियोगिताका लागि स्वतः छनोट भएका छन्। [[केप भर्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|केप भर्ड]], [[कुरासाओ राष्ट्रिय फुटबल टोली|कुरासाओ]], [[जोर्डन राष्ट्रिय फुटबल टोली|जोर्डन]] र [[उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]]ले विश्वकपमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। [[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] साविकको विजेता हो, जसले सन् २०२२ मा आफ्नो तेस्रो विश्वकप उपाधि जितेको थियो।

प्रतियोगिताको तयारीले विवादहरू निम्त्याएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको अध्यागमन र प्रवेशाज्ञा नीतिहरू जसले छनोट भएका टोलीहरू र तिनीहरूका प्रशंसकहरूलाई असर पारेको छ, अमेरिका र [[इजरायल]]सँगको जारी युद्धका बीच [[इरान]]को सहभागिता, र [[फिफा]]द्वारा प्रयोग गरिएको गतिशील टिकट मूल्य निर्धारणलाई लिएर विवाद भएको छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Sister project links |wikt=no |c=Category:2026 FIFA World Cup |commonscat= |n=yes |q=yes|s=no |author=no |b=no |v=no |d=yes |voy=yes}}

[[श्रेणी:फिफा विश्वकप प्रतियोगिताहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>4vfrbld8n9c437uyqhrga5mritmp97w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शेरबहादुर शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105396</id>
    <revision>
      <id>1362131</id>
      <parentid>1356491</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T13:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1362131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10819" sha1="nbea0kolalae3nfhme7xro3brzzdkgo" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix = श्री चौतरा
|name = शेरबहादुर शाह
|image = 
|caption = 
|birth_date= 
|death_date = वि.सं. १८६३ वैशाख १४
|father = राजा [[प्रतापसिंह शाह]]
|mother = मैजुकन्या
|religion = [[हिन्दु]]
|office = चौतरा 
|relations = 
|allegiance = {{flag|नेपाल}} 
|spouse =
|children =

}}'''शेरबहादुर शाह''' राजा [[प्रतापसिंह शाह]] र मैजुकन्याका पुत्र थिए। उनी राजा [[रणबहादुर शाह]]का भाइ थिए। वि.सं. १८६३ बैशाख १४ गते राती त्रिभुवन खवासको घरमा भारदारी कचहरी बसेको बेलामा [[रणबहादुर शाह|मुख्तियार रणबहादुर शाह]]ले शेरबहादुर शाहका आँखा फोर्ने आदेश दिएका थिए। शेरबहादुर शाहले रिसको झोकमा रणबहादुर शाहलाई तरबार प्रहार गरे। रणबहादुरका अंगरक्षक [[बम शाह]] र [[बालनरसिंह कुँवर]]ले शेरबहादुर शाहलाई ढाले र घिच्रो रेटे।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १९४, प्रा.डा.[[राजाराम सुवेदी]], साझा प्रकाशन २०६१&lt;/ref&gt; उनका कामाराहरूलाई पनि तत्कालै काटियो। त्यसपछि मच्चिएको पर्वमा उनका २ वर्षका छोराहरू,बिदुर शाह, पाल्पाली राजा, उनका अङ्गरक्षकहरू मारिए। 

पछिसम्मका अर्जि, रुक्का, सरकारी कागजहरूमा शेरबहादुर शाहलाई ''कर्म चण्डाल'' लेखिएको छ।

==प्रारम्भिक जीवन==
राजा प्रतापसिंह शाहको मृत्यु हुँदा उनी गर्भमा थिए। उनको जन्म पछि उनकी आमा मैजुकन्यालाई [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले सति पठाइ दिइन्।
==भारदारी ==
===रणबहादुर शाहको भारदारीसभा===
राजकुमार [[बहादुर शाह]]लाई मुख्तियार पदबाट पदच्युत गरि राजा रणबहादुर शाहका तर्फबाट नयाँ भारदारी गठन भयो। यस स्थितिमा राजा रणबहादुर शाहद्वारा आफ्ना अनौरस राजु विदुर शाह र भाइ शेरबहादुर शाहलाई संयुक्त रुपमा प्रमुख चौतारा पद प्रदान गरिए।

=== चौतारा -काजी परिषद् ===
रणबहादुर शाहले नाबालक राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गीर्वाणयुद्धविक्रम शाह]]को शासन सञ्चालनको निमित्त आफ्नै सुविधा अनुसारको काजी परिषद्को गठन गरेका थिए। उक्त काजी परिषद्मा ३ वर्षका जेठा छोरा रणोद्योत शाहलाई मुख्य चौतरा पदमा नियुक्त गरेर अर्को छोरा शम्शेर शाह, सौताने भाइहरू- [[बिदुर शाह|विदुर शाही]] र शेरबहादुर शाहीलाई पनि सामान्य चौतरामा उनले नियुक्त गरेका थिए। श्री कृष्ण शाह, [[बलभद्र शाह]], [[बम शाह]], ज्यान शाहहरूलाई पनि चौतरियामा नियुक्त गरेका थिए। [[कीर्तिमान सिंह बस्न्यात|कीर्तिमानसिंह]], [[दामोदर पाँडे]], [[रणजीत पाँडे]], रणवम पाँडे, नरसिंह गुरुङ, त्रिभुवन प्रधान (खवास) आदि ठूला जमातलाई नाबालक राजाको शासन संचालनमा सहयोग रहोस् भनेर काजी परिषद्मा सामेल गराएका थिए।&lt;ref&gt;[http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_32_02_06.pdf ओझेलमा परेका काजी दामोदर पाँडे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802032534/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_32_02_06.pdf |date=2019-08-02 }}&lt;/ref&gt;

== १८६३ बैशाख १४ को भारदारी कचहरी ==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
वि.सं. १८६३ वैशाख १४ गते बेलुका काजी त्रिभुवन प्रधानको घरमा कचहरी बोलाइयो। त्यसमा चौतारिया शेरबहादुर शाह तथा काजी नरसिंह गुरुङ आदिलाई अनिवार्य उपस्थित गराउन [[भीमसेन थापा]]ले आफ्नो मातहतका सेनालाई आदेश दिएका थिए। शाही र अरू भारदार सहजै उक्त कचहरीमा उपस्थित भए। सबैको उपस्थितिमा कचहरी सुरु हुने बेला [[भीमसेन थापा]] भने बहाना गरेर बाहिरिएको बाबुराम आचार्यको पुस्तक '[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्|अब यस्तो कहिल्यै नहोस्‌']]मा उल्लेख छ। 

जुन बेला स्वामी महाराज (रणबहादुर) को उपस्थितिमा कचहरी प्रारम्भ भइरहेको थियो, ठिक त्यसै समयमा काजी भीमसेन थापा 'खाना खान जान्छु' भनी सभास्थलबाट खुरुक्क बाहिरतिर निस्किएका थिए।&lt;ref&gt;बाबुराम आचार्यको पुस्तक 'अब यस्तो कहिल्यै नहोस्‌'&lt;/ref&gt; कचहरीमा रणबहादुरले काजी त्रिभुवन प्रधानले १८ हजार रुपैयाँ राज्यकोषबाट झिकेर मासेकोमा चौतारिया शेरबहादुर शाही लगायत त्यहाँ उपस्थित भारदारहरूको पनि संलग्नता रहेको आरोप लगाए। उक्त आरोप आफूमाथि पनि लागेपछि रिसाएका शेरबहादुर शाहीले रणबहादुर शाहलाई आफ्नै तरबार निकालेर प्रहार गरेको इतिहासकारहरूले लेखेका छन्। त्यसपछि तत्कालै शेरबहादुर शाहीलाई पनि त्यही स्थानमा मारियो।

अन्य केही भारदार र शेरबहादुर शाहीका अङ्गरक्षक तथा नातेदारहरूको पनि हत्या भयो। त्यसको भोलिपल्ट अन्य भारदारको पनि कुनै पुर्पक्ष नगरी विभिन्न आरोप लगाएर हत्या भयो। शेरबहादुर शाहीको सहयोगी ठानिएका र भीमसेन थापाले रणबहादुर शाहको हत्यामा संलग्न भनी आरोप लगाएका राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] लगायतका  व्यक्तिका शाखा सन्तान समाप्त हुनेगरी साना बालकहरूलाई समेत काटेर मारेको इतिहासकार आचार्यले लेखेका छन्। उनका अनुसार हत्याको क्रम झन्डै दुई सातासम्म चल्यो। त्यसमा १६ महिलालाई सती पठाइएको र झन्डै ७७ पुरूषको हत्या भएको आचार्यले लेखेका छन्।&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/nepali/news-48488494 दरबार हत्याकाण्ड: यी हुन् नेपालमा सत्ता परिवर्तन गराउने चर्चित घटना]&lt;/ref&gt;

यो हत्याकाण्डले शक्तिशाली बनेका भीमसेन थापाले राजाभन्दा बलियो बनेर झन्डै ३१ वर्ष नेपालको सत्ता सञ्चालन गरे।

== सन्तान ==

==सन्दर्भ सामाग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:चौतारिया]]
[[श्रेणी:चौतारिया खलक]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>nbea0kolalae3nfhme7xro3brzzdkgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>137765</id>
    <revision>
      <id>1362137</id>
      <parentid>1200981</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T20:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>67752</id>
      </contributor>
      <comment>Upstream updates</comment>
      <origin>1362137</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="81803" sha1="km4whdg21r02vb25s045d3k1i72yr6b" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     LOCAL ENVIRONMENT                  ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_parameter_name(dkey)
	if skey ~= realkey then
		dest[realkey] = val
		src[skey] = nil
	end
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nn = nn + 1
			nums[nn] = key
		else
			nw = nw + 1
			words[nw] = key
		end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn, nw
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let`


	--[[ Module's private environment ]]--
	--------------------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
	call_for_each_group = true,
	--coins = true,
	count = true,
	evaluating = true,
	for_each = true,
	list = true,
	list_values = true,
	list_maybe_with_names = true,
	value_of = true
}


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	--renaming_to_values = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	--swapping_names_and_values = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
	local ctx = {}
	ctx.frame = child_frame:getParent()
	ctx.opipe = child_frame.args
	ctx.oparams = ctx.frame.args
	ctx.firstposonly = static_iface
	ctx.iterfunc = pairs
	ctx.sorttype = 0
	ctx.n_parents = 0
	ctx.n_children = 0
	ctx.n_available = maxfill
	return ctx
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
	local nextfn
	if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings (dest, opts, start_from)
	local cmd
	if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
	cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
		:match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return start_from end
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
	local vname
	local chr
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val] = opts[argc]
				amap[key] = nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
				string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function push_cloned_stack (ctx, tbl)
	local newparams = {}
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
	ctx.n_children = currsnap
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end
	tmp = sortfunctions[tmp]
	if tmp == nil then return nil, 1, false end
	return tmp or nil, 2, true
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional
-- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after)
	local tbl, pin = {}, start_from
	local names
	if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and
		src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil
	then
		names = {}
		repeat
			names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2]
			pin = pin + 3
		until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or
			src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil
	end
	local tmp = tonumber(src[pin])
	if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then
		if tmp &lt; 0 then tmp = -1 end
		local shf = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end
		pin = pin + tmp + 1
	end
	if names ~= nil then
		for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style)
	local style
	local shf
	local tmp = src[n_skip + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
	else shf = n_skip end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist)
	tmp = style[1]
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, nargs, tmp, karg, varg
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
	local flg = opts[argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
	local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
	local keyw
	for _, val in ipairs(opts) do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { val, false, false }
		else
			keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		cnt = cnt + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
		'’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, cnt
end


-- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from
	local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu = tmp[1], tmp[2]
			optslots[1] = nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc]
			optslots[2] = nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc]
			optslots[3] = nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix
	local gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else
			prefix = ''
			gid = key
		end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local skel = {}
	local canvas = {}
	local idx = 1
	local s_pos = 1
	local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
		skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx = idx + 2
		s_pos = e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key
	local val
	local spos1
	local spos2
	local pos1
	local pos2
	local pos3 = 0
	local idx = 1
	local lenplone = #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return idx
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return idx
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx] = val
			idx = idx + 1
		until pos2 == nil
		return idx
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return idx
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local vars = {}
	local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2])
	local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1)
	if argc &lt; tmp then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	tmp = true
	for _ in pairs(tbl) do
		tmp = false
		break
	end
	if tmp then
		if vars.ifngiven ~= nil then
			ctx.params = {
				[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven
			}
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache
	local len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		cache = {}
		len = 0
		for key in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = key
		end
	end
	local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp = cache[idx]
		pmap[nss + 1] = pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
	local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset ~= -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		local sequence = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		for idx = 1, nn do
			if sequence[nums[idx]] then
				fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]])
			else
				fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]])
			end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		fn_seq(key, val)
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	--[[ Modifiers ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc = ipairs
	ctx.subset = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc = pairs
	ctx.subset = -1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1)
	if argc &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, argc + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local retval = 0
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen] = key
			store[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			nnums = nnums + 1
			tmp[key] = val
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
			tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin
	local nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
					tbl[idx - lshift] = tbl[idx]
					tbl[idx] = nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local last = tonumber(ctx.pipe[1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then
		idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	local nmax
	local nmin
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
	local tmp
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nsize = nsize + 1
			cache[nsize] = key
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
		tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	if ctx.pipe[1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp1 = opts[1]
	local tmp2
	local argc
	local pos
	local refp
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
					'’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	tmp1 = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end
	if tmp1 == nil or tmp1 &lt; 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp2 = argc - pos + 1
	for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end
	return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local key = tonumber(ctx.pipe[1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_matching')
	local tmp
	local ptn
	local tbl = ctx.params
	local newparams = {}
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_not_matching')
	local tbl = ctx.params
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch
	local ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_matching')
	local nomatch
	local ptn
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_not_matching')
	local yesmatch
	local ptn
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
--            1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.values_only)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
		mapping_styles.values_only)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.values_only)
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]
	local tbl = ctx.params
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
	local cache
	local len
	if do_sort then
		local words
		local wl
		cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		cache = {}
		len = 0
		for _, val in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
--            1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.names_only)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
		mapping_styles.names_only)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.names_only)
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_parameter_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn] = nil
			tbl[get_parameter_name(repl)] = val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache = {}
	local tmp
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	local tmp
	if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	local groups = make_groups(ctx.params)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0] = gid
		model.args = group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
		trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
	if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
		psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= argc then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local cache = {}
	local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2]
	local tmp
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting
--            directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tname = ctx.pipe[1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mname = ctx.pipe[1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = ctx.pipe[2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local magic = ctx.pipe[1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	push_cloned_stack(ctx, ctx.params)
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams)
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local ncurrparent = ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params = ctx.children[currsnap]
		ctx.children[currsnap] = nil
		ctx.n_children = currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local parent
	local tmp = ctx.n_parents
	if tmp &lt; 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end
	tmp = get_parameter_name(opts[1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	ctx.n_children = currsnap
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	local child = ctx.params
	ctx.params = parent
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent = ctx.params
	local currsnap = ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap] = nil
	ctx.n_children = currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]
--            |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = key
			ret[nss + 3] = kvs
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = val
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = ''
			ret[nss + 3] = ''
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = key
			ret[nss + 3] = kvs
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
--            2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
	return library.list_values(ctx)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
--            value 2]|[...]|[last coin = value N]
library.unique_coins = function (ctx)
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp
	for key, val in pairs(tbl) do
		tmp = get_parameter_name(val)
		tbl[key] = opts[tmp]
		opts[tmp] = nil
	end
	return library.list_values(ctx)
end


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then cnv[idx] = val
				else cnv[idx] = tostring(key) end
			end
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = table.concat(cnv)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]
--            |[named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]

	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]
--            |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	local tmp
	if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
		else opts[key] = val end
	end
	ctx.pipe = opts
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(
		ctx,
		function (gid, group)
			for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
			group[0] = gid
			model.args = group
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame)
	ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
	return frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame)
			ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>km4whdg21r02vb25s045d3k1i72yr6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बङ्गलादेशका राष्ट्रिय चिह्नहरू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147379</id>
    <revision>
      <id>1362147</id>
      <parentid>1332854</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janak Bhatta</username>
        <id>10885</id>
      </contributor>
      <comment>सुधार गरियो</comment>
      <origin>1362147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16909" sha1="bezfce9hcw3p664pxbpttgz7amy3fo4" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|छैन}}
'''बङ्गलादेशका राष्ट्रिय चिह्नहरू'''मा बङ्गलादेशी परम्परा र आदर्शहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रतीकहरू समावेश छन्। जसले सांस्कृतिक जीवन र इतिहासका विभिन्न पक्षहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। बङ्गलादेशमा धेरै आधिकारिक राष्ट्रिय प्रतीकहरू छन्। जसमा ऐतिहासिक दस्तावेज, झन्डा, प्रतीक, गान, स्मारक, साथै धेरै राष्ट्रिय नायकहरू समावेश छन्। राष्ट्रिय जनावर, चरा, फूल, वाद्ययन्त्र र रूख सहित धेरै अन्य प्रतीकहरू पनि रहेका छन्।

== झन्डा ==
[[चित्र:Flag of Bangladesh.svg|thumb|277x277px|[[बङ्गलादेश]]को राष्ट्रिय झन्डा]]
{{मुख्य|बङ्गलादेशको झन्डा}}
बङ्गलादेशको राष्ट्रिय झन्डा (বাংলাদেশের জাতীয় পতাকা), जसलाई रातो-हरियो भनेर चिनिन्छ। यसको प्रयोग १७ जनवरी १९७२ मा आधिकारिक रूपमा अपनाइएको थियो। यसमा हरियो मैदानको माथि रातो चक्र हुन्छ, जुन फहराएको ठाउँतिर अलि अलि अगाडि हुन्छ ताकि झन्डा फहराउँदा यो केन्द्रमा देखिन्छ। रातो चक्रले बङ्गालमाथि उदाउँदो सूर्य र बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको लागि मर्नेहरूको रगतलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ। हरियो मैदानले बङ्गलादेशको भूमिको हरियालीलाई जनाउँछ। यो झन्डा सन् १९७१ को [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]को समयमा प्रयोग गरिएको समान झन्डामा आधारित छ, जसमा रातो चक्र भित्र देशको पहेँलो नक्सा थियो।&lt;ref name=CIAfactbook-1&gt;{{cite web |title=Flag description |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2081.html |work=The world fact book |publisher=CIA USA |access-date=2013-09-11 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701210145/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2081.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701210145/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2081.html |date=2017-07-01 }}&lt;/ref&gt; सन् १९७२ मा यो नक्सा झन्डाबाट हटाइएको थियो। दिइएको एउटा कारण झन्डाको दुबै छेउमा नक्सा सही रूपमा प्रस्तुत गर्न कठिनाइ थियो।  

== प्रतीक ==
[[चित्र:National emblem of Bangladesh.svg|thumb|बङ्गलादेशकका राष्ट्रिय प्रतीकहरू]]
{{main|बङ्गलादेशको राष्ट्रिय प्रतीक}}
[[बङ्गलादेशको राष्ट्रिय प्रतीक]] सन् १९७१ मा स्वतन्त्रता पछि केही समय पछि अपनाइएको थियो। प्रतीकमा एउटा नीलकमल छ जुन दुई छेउमा धानको बालाहरूले घेरिएको छ। नीलकमल माथि चार तारा र तीन जोडिएका जुटका पातहरू छन्। नीलकमल देशको राष्ट्रिय फूल हो जसले बङ्गलादेश हुँदै बग्ने धेरै नदीहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ। धानले बङ्गलादेशको मुख्य खानाको रूपमा र त्यो राष्ट्रको कृषिको लागि यसको उपस्थितिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। चार ताराले राष्ट्रवाद, धर्मनिरपेक्षता, समाजवाद र लोकतन्त्र गरि बङ्गलादेशको संविधानमा चार संस्थापक सिद्धान्तहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Cytological studies of ''Nymphaea'' species available in Bangladesh |author1=A Hossain |author2=G Kabir |author3=M M Ud-deen |author4=A M S Alam|journal=Journal of Bio-Science |volume=15 |pages=7–13 |year=2007 |doi=10.3329/jbs.v15i0.2197 |url=http://www.banglajol.info/index.php/JBS/article/view/2197 |access-date=2013-12-11 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403190508/https://www.banglajol.info/index.php/JBS/article/view/2197 |url-status=live |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.supremecourt.gov.bd/scweb/constitution/pdf/04_part1-4.pdf |title=Constitution |access-date=2013-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922151255/http://supremecourt.gov.bd/scweb/constitution/pdf/04_part1-4.pdf |archive-date=2013-09-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922151255/http://supremecourt.gov.bd/scweb/constitution/pdf/04_part1-4.pdf |date=2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;

== सरकारी छाप ==
बङ्गलादेशको सरकारी छाप बङ्गलादेशका मन्त्रालयहरू र बङ्गलादेश सरकारद्वारा आधिकारिक कागजातहरूमा प्रयोग गरिन्छ। [[बङ्गलादेशी राहदानी]]को आवरण पृष्ठमा पनि यसको प्रयोग गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bangladesh.gov.bd/index.php?option=com_weblinks&amp;task=ministry&amp;Itemid=152 |title=বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন &amp;#124; গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার &amp;#124; People's Republic of Bangladesh |website=bangladesh.gov.bd |access-date=2013-12-14 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914174902/http://www.bangladesh.gov.bd/index.php?option=com_weblinks&amp;task=ministry&amp;Itemid=152 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.virtualbangladesh.com/state.html |title=The State |website=Virtual Bangladesh |access-date=2013-05-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324101441/http://www.virtualbangladesh.com/state.html |archive-date=2013-03-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130324101441/http://www.virtualbangladesh.com/state.html |date=2013-03-24 }}&lt;/ref&gt;  छापमा बङ्गलादेशको पहिलो झन्डाको जस्तै डिजाइन तत्वहरू गोलाकार रूपमा छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dip.gov.bd/ |title=ইমিগ্রেশন ও পাসপোর্ট অধিদপ্তর |website=dip.gov.bd |access-date=2021-10-08 |archive-date=2019-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231213704/http://www.dip.gov.bd/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231213704/http://www.dip.gov.bd/ |date=2019-12-31 }}&lt;/ref&gt; बाहिरी सेतो गोलोमा बङ्गलादेशको जनवादी गणतन्त्र सरकारको आधिकारिक नामको शीर्षक बङ्गालीमा देखाइएको छ: जनवादी गणतन्त्र बङ्गलादेश सरकार जसमा ४ रातो ५-ताराहरू छन्।

== सङ्गीत ==
=== राष्ट्रिय गान ===
{{मुख्य|आमार सोनार बाङ्ला}}
'''आमार सोनार बाङ्ला''' ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]:আমার সোনার বাংলা, &quot;मेरो सुनौलो बङ्गाल&quot;) बङ्गाली कवि [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]]द्वारा लेखिएको र रचिएको गीत हो। जसका पहिलो दस पङ्क्तिहरू सन् १९७२ मा बङ्गलादेशको राष्ट्रिय गानको रूपमा अपनाइएका थिए। यो गीत सन् १९०५ मा बङ्गभङ्ग ([[बङ्गालको विभाजन (सन् १९०५)]]को समयमा लेखिएको थियो - जब सत्तारूढ बेलायती साम्राज्यले बङ्गाललाई दुई भागमा विभाजित गरेको थियो। यो गीत, अन्य धेरै गीतहरूसँगै, यस विभाजन विरुद्ध सांस्कृतिक र राजनीतिक आन्दोलनका अग्रणी ठाकुरद्वारा लेखिएको थियो। यी गीतहरू बङ्गालको एकीकृत भावनालाई पुन: जगाउन र साम्प्रदायिक राजनीतिक विभाजन विरुद्ध जनचेतना जगाउनको लागि थिए। यो गीत पहिलो पटक सन् १९०५ मा &quot;बोङ्गदर्शन&quot; र &quot;बाउल&quot; को सेप्टेम्बर अङ्कमा एकैसाथ देखा परेको थियो। यो गीतको सङ्गीत बाउल गायक गगन हरकराको गीतबाट प्रेरित भएको भनिन्छ। वाद्यवाधन समर दासद्वारा रचित थियो। यसको अङ्ग्रेजी अनुवाद सैयद अली अहसानद्वारा गरिएको थियो।

=== राष्ट्रिय सङ्गीत ===
{{मुख्य|नोतुनेर गान}}
नोतुनेर गान ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: নতুন গান) बङ्गलादेशको राष्ट्रिय सङ्गीत हो। यो गीत बङ्गलादेशका राष्ट्रिय कवि ('विद्रोही कवि' भनेर पनि चिनिने) [[काजी नजरुल इसलाम]]ले सन् १९२९ मा लेखेका थिए।&lt;ref name=&quot;pmo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pmo.gov.bd/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=813&amp;Itemid=353 |title=India-Bangladesh Joint Celebration, 113th birth anniversary of Poet Kazi Nazrul Islam and 90th year of his poem 'Rebel' |publisher=Prime Minister's Office, Government of the People's Republic of Bangladesh |access-date=2013-09-23 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226133725/https://pmo.gov.bd/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=813&amp;Itemid=353 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226133725/https://pmo.gov.bd/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=813&amp;Itemid=353 |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt; यो उनको प्रसिद्ध पुस्तक सन्ध्यामा समावेश पर्छ। यस गीतको सङ्गीत काजी नजरुल इसलामले रचना गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;pmo&quot; /&gt; १३ जनवरी १९७२ मा, बङ्गलादेशको मन्त्रालयले देशको स्वतन्त्रता पछिको पहिलो बैठकमा यो गीतलाई राष्ट्रिय सङ्गीतको रूपमा अपनाएको थियो। गीतका पहिलो २१ पङ्क्तिहरू सामान्यतया देशका सबै सैन्य समारोह वा वैठकहरूमा बजाइन्छ; यसलाई बङ्गलादेशको राष्ट्रिय सैन्य गीत पनि भनिन्छ।&lt;ref name=&quot;thedailystar&quot;&gt;{{cite news |title=The rebel poet |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-38139 |work=The Daily Star |access-date=2013-09-23}}&lt;/ref&gt;

=== सम्मान गीत ===
{{मुख्य|एकुशेर गान}}
एकुशेर गान ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: একুশে গান) &quot;एक्काइसौँ शताब्दीको गीत&quot;), यसको पहिलो पङ्क्ति पछि आमार भाइयेर रोक्ते रङ्गानो (बङ्गाली: আমার ভাইয়ের রক্তে রঙানো &quot;मेरा भाइहरूको रगत छरिएको&quot;) को रूपमा बढी लोकप्रिय छ जुन सन् १९५२ मा [[पूर्वी पाकिस्तान]]मा [[बङ्गाली भाषा आन्दोलन]]को सम्झनामा अब्दुल गफ्फर चौधरीले लेखेको बङ्गाली गीत हो। यो पहिलो पटक एकुशेर गान शीर्षकको साथ एक अखबारको अन्तिम पृष्ठमा अज्ञात रूपमा प्रकाशित भएको थियो, तर पछि एकुशे गानलाई यसको फेब्रुअरी संस्करणमा प्रकाशित भएको थियो। यो गीतलाई प्रायः भाषा आन्दोलनको सबैभन्दा प्रभावशाली गीतको रूपमा चिनिन्छ, जसले धेरै बङ्गलादेशीहरूलाई सन् १९५२ को द्वन्द्वको सम्झना गराउँछ। प्रत्येक २१ फेब्रुअरीमा, बङ्गलादेशका सबै भू-भागहरूबाट मानिसहरू प्रभात फेरिमा रहेको [[केन्द्रीय सहिद मिनार|सहिद मिनार]]मा जान्छन्, जुन स्मारकसम्म नाङ्गो खुट्टामै जुलुस निकालिन्छ, र यो गीत गाएर भाषा आन्दोलन प्रदर्शनमा मारिएकाहरूलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। बीबीसी बङ्गला रेडियो सेवाका स्रोताहरूले यसलाई [[बङ्गाली भाषा]]को तेस्रो-सर्वोत्तम गीत मान्दछन्।

== राष्ट्रिय स्मारकहरू ==
 
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==

{{Bangladesh topics}}
{{Symbols of Bangladesh}}

[[श्रेणी:बङ्गलादेशका राष्ट्रिय चिह्नहरू| ]]</text>
      <sha1>bezfce9hcw3p664pxbpttgz7amy3fo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोज्तबा खामेनेई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148895</id>
    <revision>
      <id>1362134</id>
      <parentid>1345926</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fotrus</username>
        <id>73983</id>
      </contributor>
      <origin>1362134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13785" sha1="962c7srm9yf598np4v03kuktrqb9uu8" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = {{ubl|[[आयतोल्लाह]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/mojtaba-khamenei-iran-first-speech-intl|title=Iran supreme leader’s first purported message leaves a major question unanswered|work=CNN|date=12 March 2026|access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;|[[सय्यद]]}}
| native_name         = {{nobold|مجتبی خامنه‌ای}}
| native_name_lang    = fa
| image               = Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg
| alt                 = खामेनेई, ५६ वर्षको उमेरमा, धार्मिक पोशाकमा
| caption             = खामेनेई सन् २०२३ मा
| order               = तेस्रो
| office              = [[इरानका सर्वोच्च नेता]]
| president           = [[मसउद पेजेशकियान]]
| vicepresident       = [[मोहम्मद रेजा अरेफ]]
| term_start          = ८ मार्च २०२६
| term_end            = 
| predecessor         = [[अली खामेनेई]]{{efn|अली खामेनेईको २८ फेब्रुअरीमा मृत्यु भएपछि र मोज्तबा खामेनेईको [[२०२६ इरानी सर्वोच्च नेता निर्वाचन]] मा ८ मार्चमा निर्वाचन नभएसम्म [[अन्तरिम नेतृत्व परिषद्]] ले सर्वोच्च नेताको जिम्मेवारी सम्हालेको थियो।}}
| successor           = 
| office1             = [[वकिल]] — [[इरानका सर्वोच्च नेताको कार्यालय]]
| 1blankname1         = {{nowrap|सर्वोच्च नेता}}
| 1namedata1          = [[अली खामेनेई]]
| 2blankname1         = {{nowrap|प्रमुख कर्मचारी}}
| 2namedata1          = [[मोहम्मद मोहम्मदी गोलपायेगानी]]
| term_start1         = २१ अगस्ट २००८
| term_end1           = ८ मार्च २०२६
| predecessor1        = ''पद स्थापना''
| successor1          = 
| birth_name          = {{nowrap|मोज्तबा हुसेनी खामेनेई}}
| birth_date          = {{birth date and age|df=yes|1969|9|8}}
| birth_place         = [[मशहद]], इरान
| education           = [[कुम मदरसा]]
| occupation          = राजनीतिज्ञ, धर्मगुरु
| blank1              = राजनीतिक सम्बन्ध
| data1               = [[फ्रन्ट अफ इस्लामिक रिभोल्युसन स्टेबिलिटी]] (संरक्षक)
| spouse              = {{marriage|[[जहरा हद्दाद-अदेल]]|1999|2026|end=[[अली खामेनेईको हत्या|मृत्यु]]}}
| children            = ३
| father              = [[अली खामेनेई]]
| mother              = [[मन्सुरेह खोजास्तेह बाघेरजादेह]]
| relatives           = [[खामेनेई परिवार]]
| allegiance          = {{flag|इरान}}
| branch              = {{flag|इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोर}}
| signature           = Mojtaba Khamenei Signature.svg
| serviceyears        = {{ubil
  | १९८७–१९८८ (भूमि सेना)
  | २००९–२०२६ (बसिज)
  }}
| rank                = 
| commands            = {{ubil
  | [[बसिज]] (''वास्तविक नेतृत्व'')
  | [[इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोरको गुप्तचर संगठन]]
  | [[इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोरको गुप्तचर सुरक्षा संगठन]]
}}
| unit                = {{tree list}}
* [[२७औँ मोहम्मद रसूलुल्लाह डिभिजन]]
** हबिब इब्न माजाहिर बटालियन (१९८७–१९८८)
{{tree list/end}}
| battles             = {{tree list}}
* [[इरान–इराक युद्ध]]
** [[अपरेसन बेत अल-मोकद्दस २]]
** [[अपरेसन बेत अल-मोकद्दस ४]]
** [[अपरेसन डन १०]]
** [[अपरेसन मर्साद]]
* [[२०२६ इरान युद्ध]] {{WIA}}
{{tree list/end}}
| module              = {{Infobox religious biography|embed=yes
| religion = [[इस्लाम]]
| denomination = [[ट्वेलभर शिया]]
| jurisprudence = [[जाफरी]]
| creed = [[उसुली]]
}}
| nickname            = खामेनेई जुनियर
}}

'''मोज्तबा हुसेनी खामेनेई''' (जन्म: ८ सेप्टेम्बर १९६९) एक इरानी राजनीतिज्ञ तथा शिया धर्मगुरु हुन्, जो ८ मार्च २०२६ देखि [[इरानका सर्वोच्च नेता]] का रूपमा कार्यरत छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/g/international/news/iran-foreign-minister-claims-us-senator-israeli-pm-conspired-trump-war-137387217.html|title=खामेनेईका छोरा मोज्तबा नयाँ सर्वोच्च नेता बने}}&lt;/ref&gt; उनी खामेनेई परिवारका सदस्य तथा इरानका दोस्रो सर्वोच्च नेता [[अली खामेनेई]] का दोस्रो छोरा हुन्। उनले सन् १९९९ देखि २०२६ सम्म राजनीतिक तथा सुरक्षा मामिलामा सर्वोच्च नेताका उप–प्रमुख कर्मचारी (डेपुटी चिफ अफ स्टाफ) का रूपमा कार्य गरेका थिए।

मोज्तबाको जन्म [[मशहद]] मा अजेरी–[[फारसी जनता|फारसी]] खामेनेई परिवारमा भएको थियो। उनी नौ वर्षका हुँदा उनका पिता [[इरानको इस्लामी क्रान्ति]] मा प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा उदाएका थिए। उनले प्रारम्भिक शिक्षा सरदश्त र [[महाबाद]] मा प्राप्त गरे र [[तेहरान]] बाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरे। त्यसपछि उनले आफ्ना पिता तथा महमुद हाशेमी शाहरोदीको मार्गदर्शनमा इस्लामी धर्मशास्त्रको अध्ययन गरेका थिए।

मोज्तबा सन् १९८७ मा इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) मा सामेल भएका थिए र [[इरान–इराक युद्ध]] मा सेवा गरेका थिए। सन् १९९९ मा धर्मगुरु बन्नका लागि उनले [[कुम]] मा आफ्नो अध्ययन जारी राखे र पछि कुम मदरसामा धर्मशास्त्रका शिक्षकका रूपमा कार्य गर्न थाले। सन् २००९ मा उनले बसिज अर्धसैनिक स्वयंसेवी मिलिसियाको नियन्त्रण सम्हाले।

[[२०२६ इजरायल–अमेरिका द्वारा इरानमा आक्रमण]] का क्रममा [[अली खामेनेईको हत्या]] भएपछि मोज्तबालाई इरानको विशेषज्ञ सभाले उनका उत्तराधिकारीका रूपमा चयन गरेको थियो। राजनीतिक विचारधारा र इस्लामी न्यायशास्त्रका दृष्टिले उनलाई इरानी सिद्धान्तवादीहरूमध्ये सबैभन्दा कट्टरपन्थी मानिन्छ।&lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.axios.com/2026/03/08/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader|title=Iran's next supreme leader: Khamenei's hardline son Mojtaba|last=Walker|first=Josephine|date=8 March 2026|website=Axios|language=en|access-date=8 March 2026}}&lt;/ref&gt; विश्लेषकहरूका अनुसार उनी आफ्ना पिताभन्दा पनि [[इरानको परमाणु कार्यक्रम|इरानको परमाणु हतियार कार्यक्रम]] विकास गर्न बढी अनुकूल मानिन्छन्,&lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be|title=What Kind of Supreme Leader Would Mojtaba Khamenei Be?|last=Clawson|first=Patrick|last2=Nadimi|first2=Farzin|date=5 March 2026|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]|language=en}}&lt;/ref&gt; र उनले परमाणु हतियारविरुद्ध अली खामेनेईले जारी गरेको फतवाको पुनर्व्याख्या गर्न समर्थन गर्ने मानिन्छ।

== राजनीतिक तथा धार्मिक दृष्टिकोण ==
=== अहमदीनेजादलाई समर्थन ===
खामेनेई इरानका पूर्व राष्ट्रपति [[महमुद अहमदीनेजाद]] सँग निकट सम्बन्धमा रहेका थिए,&lt;ref name=&quot;guardian_20090622&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest|title=Mojtaba Khamenei: gatekeeper to Iran's supreme leader|last=Borger|first=Julian|date=22 June 2009|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; र उनले सन् २००५ तथा २००९ का विवादास्पद राष्ट्रपति निर्वाचनहरूमा अहमदीनेजादलाई समर्थन गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;latimes20090625&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-iran-khamenei-son25-2009jun25,0,6876741.story|title=Iran supreme leader's son seen as power broker with big ambitions|last=Fleishman|first=Jeffrey|date=25 June 2009|work=[[Los Angeles Times]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-is-mojtaba-khamenei-frontrunner-be-irans-supreme-leader-2026-03-04/|title=Who is Mojtaba Khamenei, frontrunner to be Iran's supreme leader?|date=4 March 2026|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

पत्रकारहरूका अनुसार उनले सन् २००९ मा अहमदीनेजादको निर्वाचन विजय सुनिश्चित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।&lt;ref name=&quot;Borger&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia|title=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia|last=Borger|first=Julian|date=8 July 2009|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
सन् २०२६ मा इरानी सरकारी स्रोतका अनुसार, उनकी पत्नी, उनका अभिभावक तथा उनका एक छोरा [[अली खामेनेईको हत्या|अमेरिका–इजरायलको आक्रमणमा मारिएका थिए]]।&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/iran-mojtaba-khamenei-successor.html|title=Ayatollah Ali Khamenei's Son Emerges as Leading Choice to Be His Successor|last=Fassihi|first=Farnaz|date=3 March 2026|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

== यी पनि हेर्नुहोस् ==
* [[महमुद अहमदीनेजाद]]

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

== बाह्य कडी ==
{{Commons category inline}}

{{s-start}}
{{s-off}}
|-
{{s-bef|before=[[अली खामेनेई]]}}
{{s-ttl|title=[[इरानका सर्वोच्च नेता]]|years=२०२६–हालसम्म}}
{{s-inc}}
{{s-end}}

{{Authority control}}

[[श्रेणी:सन् १९६९ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:इरानका सर्वोच्च नेताहरू]]</text>
      <sha1>962c7srm9yf598np4v03kuktrqb9uu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बिदुर शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150285</id>
    <revision>
      <id>1362138</id>
      <parentid>1362123</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5305" sha1="enjnw65lzaxfvj2xey9uiwukuvmpqe0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
 | name               = Bidur Bahadur Shah
 | native_name        = विदुरबहादुर शाह
 | native_name_lang   = ne
 | image              = 
 | caption            = 
 | office             = [[Prime Minister of Nepal|Chautaria]]
 | term_start         = 
 | term_end           = 
 | monarch            = [[Rana Bahadur Shah]]
 | birth_date         = 
 | birth_place        = [[Hanuman Dhoka|Hanuman Dhoka Palace]], [[Kingdom of Nepal]]
 | death_date         = {{Death date |1806|4|25|1778|df=y}}
 | death_place        = [[Kathmandu Durbar Square|Basantapur]], Kingdom of Nepal
 | death_cause        = Assassination 
 | citizenship        = Nepali
 | spouse             = 
 | children           = 
 | mother             =  Maiju Rani Maneshvari Devi
 | father             =  [[Pratap Singh Shah]]
}}

'''बिदुर शाह ('''बिदुरबहादुर शाह, विदुर शाह) [[रणबहादुर शाह]]को शासनकालमा [[चौतारिया]]को रूपमा रहेका एक भारदार हुन् ।

== जीवनी ==
बिदुरबहादुर शाहको जन्म [[हनुमान ढोका]] राजा [[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिंह शाह]] र मैजु रानी मनेश्वरी देवीबाट भएको थियो। उनकी आमा [[नेवार जाति|नेवार]] परिवारकी र राजाकी भित्रीया थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC|title=A History of Nepal|date=17 February 2005}}&lt;/ref&gt;

[[बहादुर शाह]]लाई हटाएपछी बनेको भारदारीसभामा रणबहादुर शाहले विदुर शाह र [[शेरबहादुर शाह]]लाई चौतारिया बनाएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ|title=Kings and Political Leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|date=1995}}&lt;/ref&gt;
==हत्या==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
१८६३ साल वैशाख १४ गते राति त्रिभुवन काजीको घरमा कचहरी बसिरहेको समयमा भाइ [[शेरबहादुर शाह]]ले स्वामी महाराज रणबहादुरलाई काटे। शेरबहादुर शाहले रणबहादुरलाई काटेपछी विदुर शाह नजरबन्दमा राखिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Banarjee |first=Gautam |date=19 March 2021 |title=The Night of Assassination |url=https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324193621/https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |archive-date=24 March 2021 |access-date=20 November 2021 |website=The Rising Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt; रणबहादुर शाहको हत्यामा हात थियो कि थिएन र थियो भने कसकसको केकस्तो हात थियो भन्ने कुराको कुनै छनबिन तथा पुर्पक्ष नै नगरी भोलिपल्ट नै राजभवन भित्र कै भण्डारखालको बगैंचामा विदुर शाह, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] तथा यिनका भाइ चौतारा रणबहादुर सेन हरू सबै काटिए। चौतारा विदुर शाहीका नाबालक छोराहरू सम्मले पनि बोल्ने अवसर पाएनन् र काटिए। काजी त्रिभुवन प्रधान र काजी नरसिंह गुरुङका छोराहरू मात्र होइनन्, नातिहरू पनि [[विष्णुमती नदी]]मा पुर्यायी काटिए।&lt;ref name=&quot;अब यस्तो कहिल्यै नहोस्&quot;&gt;{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=75|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>enjnw65lzaxfvj2xey9uiwukuvmpqe0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362139</id>
      <parentid>1362138</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5334" sha1="hhgz8j7fuu5rirzb6oz0gp0dhof42z6" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
 | name               = Bidur Bahadur Shah
 | native_name        = विदुरबहादुर शाह
 | native_name_lang   = ne
 | image              = 
 | caption            = 
 | office             = [[Prime Minister of Nepal|Chautaria]]
 | term_start         = 
 | term_end           = 
 | monarch            = [[Rana Bahadur Shah]]
 | birth_date         = 
 | birth_place        = हनुमान ढोका दरबार, नेपाल अधिराज्य
 | death_date         = {{Death date |1806|4|25|1778|df=y}}
 | death_place        = [[Kathmandu Durbar Square|Basantapur]], Kingdom of Nepal
 | death_cause        = Assassination 
 | citizenship        = Nepali
 | spouse             = 
 | children           = 
 | mother             =  Maiju Rani Maneshvari Devi
 | father             =  [[Pratap Singh Shah]]
}}

'''बिदुर शाह ('''बिदुरबहादुर शाह, विदुर शाह) [[रणबहादुर शाह]]को शासनकालमा [[चौतारिया]]को रूपमा रहेका एक भारदार हुन् ।

== जीवनी ==
बिदुरबहादुर शाहको जन्म [[हनुमान ढोका]] राजा [[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिंह शाह]] र मैजु रानी मनेश्वरी देवीबाट भएको थियो। उनकी आमा [[नेवार जाति|नेवार]] परिवारकी र राजाकी भित्रीया थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC|title=A History of Nepal|date=17 February 2005}}&lt;/ref&gt;

[[बहादुर शाह]]लाई हटाएपछी बनेको भारदारीसभामा रणबहादुर शाहले विदुर शाह र [[शेरबहादुर शाह]]लाई चौतारिया बनाएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ|title=Kings and Political Leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|date=1995}}&lt;/ref&gt;
==हत्या==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
१८६३ साल वैशाख १४ गते राति त्रिभुवन काजीको घरमा कचहरी बसिरहेको समयमा भाइ [[शेरबहादुर शाह]]ले स्वामी महाराज रणबहादुरलाई काटे। शेरबहादुर शाहले रणबहादुरलाई काटेपछी विदुर शाह नजरबन्दमा राखिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Banarjee |first=Gautam |date=19 March 2021 |title=The Night of Assassination |url=https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324193621/https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |archive-date=24 March 2021 |access-date=20 November 2021 |website=The Rising Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt; रणबहादुर शाहको हत्यामा हात थियो कि थिएन र थियो भने कसकसको केकस्तो हात थियो भन्ने कुराको कुनै छनबिन तथा पुर्पक्ष नै नगरी भोलिपल्ट नै राजभवन भित्र कै भण्डारखालको बगैंचामा विदुर शाह, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] तथा यिनका भाइ चौतारा रणबहादुर सेन हरू सबै काटिए। चौतारा विदुर शाहीका नाबालक छोराहरू सम्मले पनि बोल्ने अवसर पाएनन् र काटिए। काजी त्रिभुवन प्रधान र काजी नरसिंह गुरुङका छोराहरू मात्र होइनन्, नातिहरू पनि [[विष्णुमती नदी]]मा पुर्यायी काटिए।&lt;ref name=&quot;अब यस्तो कहिल्यै नहोस्&quot;&gt;{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=75|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>hhgz8j7fuu5rirzb6oz0gp0dhof42z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362140</id>
      <parentid>1362139</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5338" sha1="qowbk31mqtx2vf58332y2o8xtmxdtxg" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
 | name               = Bidur Bahadur Shah
 | native_name        = विदुरबहादुर शाह
 | native_name_lang   = ne
 | image              = 
 | caption            = 
 | office             = [[Prime Minister of Nepal|Chautaria]]
 | term_start         = 
 | term_end           = 
 | monarch            = [[Rana Bahadur Shah]]
 | birth_date         = 
 | birth_place        = हनुमान ढोका दरबार, [[नेपाल अधिराज्य]]
 | death_date         = {{Death date |1806|4|25|1778|df=y}}
 | death_place        = [[Kathmandu Durbar Square|Basantapur]], Kingdom of Nepal
 | death_cause        = Assassination 
 | citizenship        = Nepali
 | spouse             = 
 | children           = 
 | mother             =  Maiju Rani Maneshvari Devi
 | father             =  [[Pratap Singh Shah]]
}}

'''बिदुर शाह ('''बिदुरबहादुर शाह, विदुर शाह) [[रणबहादुर शाह]]को शासनकालमा [[चौतारिया]]को रूपमा रहेका एक भारदार हुन् ।

== जीवनी ==
बिदुरबहादुर शाहको जन्म [[हनुमान ढोका]] राजा [[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिंह शाह]] र मैजु रानी मनेश्वरी देवीबाट भएको थियो। उनकी आमा [[नेवार जाति|नेवार]] परिवारकी र राजाकी भित्रीया थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC|title=A History of Nepal|date=17 February 2005}}&lt;/ref&gt;

[[बहादुर शाह]]लाई हटाएपछी बनेको भारदारीसभामा रणबहादुर शाहले विदुर शाह र [[शेरबहादुर शाह]]लाई चौतारिया बनाएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ|title=Kings and Political Leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|date=1995}}&lt;/ref&gt;
==हत्या==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
१८६३ साल वैशाख १४ गते राति त्रिभुवन काजीको घरमा कचहरी बसिरहेको समयमा भाइ [[शेरबहादुर शाह]]ले स्वामी महाराज रणबहादुरलाई काटे। शेरबहादुर शाहले रणबहादुरलाई काटेपछी विदुर शाह नजरबन्दमा राखिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Banarjee |first=Gautam |date=19 March 2021 |title=The Night of Assassination |url=https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324193621/https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |archive-date=24 March 2021 |access-date=20 November 2021 |website=The Rising Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt; रणबहादुर शाहको हत्यामा हात थियो कि थिएन र थियो भने कसकसको केकस्तो हात थियो भन्ने कुराको कुनै छनबिन तथा पुर्पक्ष नै नगरी भोलिपल्ट नै राजभवन भित्र कै भण्डारखालको बगैंचामा विदुर शाह, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] तथा यिनका भाइ चौतारा रणबहादुर सेन हरू सबै काटिए। चौतारा विदुर शाहीका नाबालक छोराहरू सम्मले पनि बोल्ने अवसर पाएनन् र काटिए। काजी त्रिभुवन प्रधान र काजी नरसिंह गुरुङका छोराहरू मात्र होइनन्, नातिहरू पनि [[विष्णुमती नदी]]मा पुर्यायी काटिए।&lt;ref name=&quot;अब यस्तो कहिल्यै नहोस्&quot;&gt;{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=75|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>qowbk31mqtx2vf58332y2o8xtmxdtxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362141</id>
      <parentid>1362140</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="p4iq18f8xxxpw8uycjnbdbo78ievh9i" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
 | name               = विदुरबहादुर शाह
 | native_name        = Bidur Bahadur Shah
 | native_name_lang   = ne
 | image              = 
 | caption            = 
 | office             = [[Prime Minister of Nepal|Chautaria]]
 | term_start         = 
 | term_end           = 
 | monarch            = [[रणबहादुर शाह]]
 | birth_date         = 
 | birth_place        = हनुमान ढोका दरबार, [[नेपाल अधिराज्य]]
 | death_date         = {{Death date |1806|4|25|1778|df=y}}
 | death_place        = बसन्तपुर, नेपाल अधिराज्य
 | death_cause        = हत्या 
 | citizenship        = नेपाली
 | spouse             = 
 | children           = 
 | mother             =  मैजु रानी मानेश्वरी देवी
 | father             =  [[प्रताप सिंह शाह]]
}}

'''बिदुर शाह ('''बिदुरबहादुर शाह, विदुर शाह) [[रणबहादुर शाह]]को शासनकालमा [[चौतारिया]]को रूपमा रहेका एक भारदार हुन् ।

== जीवनी ==
बिदुरबहादुर शाहको जन्म [[हनुमान ढोका]] राजा [[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिंह शाह]] र मैजु रानी मनेश्वरी देवीबाट भएको थियो। उनकी आमा [[नेवार जाति|नेवार]] परिवारकी र राजाकी भित्रीया थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC|title=A History of Nepal|date=17 February 2005}}&lt;/ref&gt;

[[बहादुर शाह]]लाई हटाएपछी बनेको भारदारीसभामा रणबहादुर शाहले विदुर शाह र [[शेरबहादुर शाह]]लाई चौतारिया बनाएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ|title=Kings and Political Leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|date=1995}}&lt;/ref&gt;
==हत्या==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
१८६३ साल वैशाख १४ गते राति त्रिभुवन काजीको घरमा कचहरी बसिरहेको समयमा भाइ [[शेरबहादुर शाह]]ले स्वामी महाराज रणबहादुरलाई काटे। शेरबहादुर शाहले रणबहादुरलाई काटेपछी विदुर शाह नजरबन्दमा राखिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Banarjee |first=Gautam |date=19 March 2021 |title=The Night of Assassination |url=https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324193621/https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |archive-date=24 March 2021 |access-date=20 November 2021 |website=The Rising Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt; रणबहादुर शाहको हत्यामा हात थियो कि थिएन र थियो भने कसकसको केकस्तो हात थियो भन्ने कुराको कुनै छनबिन तथा पुर्पक्ष नै नगरी भोलिपल्ट नै राजभवन भित्र कै भण्डारखालको बगैंचामा विदुर शाह, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] तथा यिनका भाइ चौतारा रणबहादुर सेन हरू सबै काटिए। चौतारा विदुर शाहीका नाबालक छोराहरू सम्मले पनि बोल्ने अवसर पाएनन् र काटिए। काजी त्रिभुवन प्रधान र काजी नरसिंह गुरुङका छोराहरू मात्र होइनन्, नातिहरू पनि [[विष्णुमती नदी]]मा पुर्यायी काटिए।&lt;ref name=&quot;अब यस्तो कहिल्यै नहोस्&quot;&gt;{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=75|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>p4iq18f8xxxpw8uycjnbdbo78ievh9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362142</id>
      <parentid>1362141</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T23:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35081-49</username>
        <id>79368</id>
      </contributor>
      <origin>1362142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5434" sha1="ec7mh515npmhxakbt0t3xr0r7wdfrpa" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
 | name               = विदुरबहादुर शाह
 | native_name        = Bidur Bahadur Shah
 | native_name_lang   = ne
 | image              = 
 | caption            = 
 | office             = [[चौतारिया]]
 | term_start         = 
 | term_end           = 
 | monarch            = [[रणबहादुर शाह]]
 | birth_date         = 
 | birth_place        = हनुमान ढोका दरबार, [[नेपाल अधिराज्य]]
 | death_date         = {{Death date |1806|4|25|1778|df=y}}
 | death_place        = बसन्तपुर, नेपाल अधिराज्य
 | death_cause        = हत्या 
 | citizenship        = नेपाली
 | spouse             = 
 | children           = 
 | mother             =  मैजु रानी मानेश्वरी देवी
 | father             =  [[प्रताप सिंह शाह]]
}}

'''बिदुर शाह ('''बिदुरबहादुर शाह, विदुर शाह) [[रणबहादुर शाह]]को शासनकालमा [[चौतारिया]]को रूपमा रहेका एक भारदार हुन् ।

== जीवनी ==
बिदुरबहादुर शाहको जन्म [[हनुमान ढोका]] राजा [[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिंह शाह]] र मैजु रानी मनेश्वरी देवीबाट भएको थियो। उनकी आमा [[नेवार जाति|नेवार]] परिवारकी र राजाकी भित्रीया थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC|title=A History of Nepal|date=17 February 2005}}&lt;/ref&gt;

[[बहादुर शाह]]लाई हटाएपछी बनेको भारदारीसभामा रणबहादुर शाहले विदुर शाह र [[शेरबहादुर शाह]]लाई चौतारिया बनाएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ|title=Kings and Political Leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|date=1995}}&lt;/ref&gt;
==हत्या==
{{मुख्य|भण्डारखाल पर्व (१८६३)}}
१८६३ साल वैशाख १४ गते राति त्रिभुवन काजीको घरमा कचहरी बसिरहेको समयमा भाइ [[शेरबहादुर शाह]]ले स्वामी महाराज रणबहादुरलाई काटे। शेरबहादुर शाहले रणबहादुरलाई काटेपछी विदुर शाह नजरबन्दमा राखिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Banarjee |first=Gautam |date=19 March 2021 |title=The Night of Assassination |url=https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324193621/https://risingnepaldaily.com/detour/the-night-of-assassination |archive-date=24 March 2021 |access-date=20 November 2021 |website=The Rising Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt; रणबहादुर शाहको हत्यामा हात थियो कि थिएन र थियो भने कसकसको केकस्तो हात थियो भन्ने कुराको कुनै छनबिन तथा पुर्पक्ष नै नगरी भोलिपल्ट नै राजभवन भित्र कै भण्डारखालको बगैंचामा विदुर शाह, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] तथा यिनका भाइ चौतारा रणबहादुर सेन हरू सबै काटिए। चौतारा विदुर शाहीका नाबालक छोराहरू सम्मले पनि बोल्ने अवसर पाएनन् र काटिए। काजी त्रिभुवन प्रधान र काजी नरसिंह गुरुङका छोराहरू मात्र होइनन्, नातिहरू पनि [[विष्णुमती नदी]]मा पुर्यायी काटिए।&lt;ref name=&quot;अब यस्तो कहिल्यै नहोस्&quot;&gt;{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=75|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>ec7mh515npmhxakbt0t3xr0r7wdfrpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Goalscorers/data/2026 FIFA World Cup</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150525</id>
    <revision>
      <id>1362150</id>
      <parentid>1361847</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>उद्यतन गरियो</comment>
      <origin>1362150</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="5789" sha1="596vxrpsu8cd0tropmmezqb8uzi3n4h" xml:space="preserve">local data = {}

-- flag template
data.templates = { flag_icon_linked = &quot;fbicon&quot; }

-- date and matches played of latest update
data.updated = { -- round,         matches,   update date,     OF TODAY: matches finished so far/total matches
                    finals  =   {  24,         &quot;2026-06-17&quot;,    &quot;4/4&quot; },
               }

data.groups = { -- DO NOT CHANGE THIS SECTION
                }

-- controls which teams are still active in tournament, and therefore have their players bolded
-- ONLY ENABLE THIS AFTER AT LEAST ONE OF THE GROUPS HAS CONCLUDED
-- data.active_countries = { &quot;ALG&quot;, &quot;ARG&quot;, &quot;AUS&quot;, &quot;AUT&quot;, &quot;BEL&quot;, &quot;BIH&quot;, &quot;BRA&quot;, &quot;CPV&quot;, &quot;CAN&quot;, &quot;COL&quot;, &quot;COD&quot;, &quot;CIV&quot;, &quot;CRO&quot;, &quot;CUW&quot;, &quot;CZE&quot;, &quot;ECU&quot;, &quot;EGY&quot;, &quot;ENG&quot;, &quot;FRA&quot;, &quot;GER&quot;, &quot;GHA&quot;, &quot;HAI&quot;, &quot;IRN&quot;, &quot;IRQ&quot;, &quot;JPN&quot;, &quot;JOR&quot;, &quot;KOR&quot;, &quot;MEX&quot;, &quot;MAR&quot;, &quot;NED&quot;, &quot;NZL&quot;, &quot;NOR&quot;, &quot;PAN&quot;, &quot;PAR&quot;, &quot;POR&quot;, &quot;QAT&quot;, &quot;KSA&quot;, &quot;SCO&quot;, &quot;SEN&quot;, &quot;RSA&quot;, &quot;ESP&quot;, &quot;SWE&quot;, &quot;SUI&quot;, &quot;TUN&quot;, &quot;TUR&quot;, &quot;URU&quot;, &quot;USA&quot;, &quot;UZB&quot; }

-- rounds of competition
data.rounds = { finals = 3 } -- DO NOT CHANGE

-- all competition goalscorers
data.goalscorers = {
    -- player wikilink, country, goals

    -- Algeria (ALG)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				 &quot;ALG&quot;,	0 },

    -- Argentina (ARG)
     {&quot;[[लियोनेल मेसी]]&quot;,			 &quot;ARG&quot;,	3 },

    -- Australia (AUS)
     {&quot;[[Nestory Irankunda]]&quot;,		 &quot;AUS&quot;,	1 },
     {&quot;[[Connor Metcalfe]]&quot;,		 &quot;AUS&quot;,	1 },	

    -- Austria (AUT)
     {&quot;[[Marko Arnautović]]&quot;,		 &quot;AUT&quot;,	1 },	
     {&quot;[[Romano Schmid]]&quot;,			 &quot;AUT&quot;,	1 },

    -- Belgium (BEL)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				 &quot;BEL&quot;,	0 },

    -- Bosnia and Herzegovina (BIH)
     {&quot;[[Jovo Lukić]]&quot;,				 &quot;BIH&quot;,	1 },

    -- Brazil (BRA)
     {&quot;[[Vinícius&amp;nbsp;Júnior]]&quot;,    &quot;BRA&quot;, 1 },

    -- Canada (CAN)
     {&quot;[[Cyle Larin]]&quot;,				 &quot;CAN&quot;,	1 },

    -- Cape Verde (CPV)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				 &quot;CPV&quot;,	0 },

    -- Colombia (COL)
     {&quot;[[Jaminton Campaz]]&quot;,		 &quot;COL&quot;,	1 },	
     {&quot;[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]&quot;,		&quot;COL&quot;,	1 },	
     {&quot;[[Daniel Muñoz (footballer)|Daniel Muñoz]]&quot;,				&quot;COL&quot;,	1 },
	
    -- Croatia (CRO)
     {&quot;[[Martin Baturina]]&quot;,		 &quot;CRO&quot;,	1 },
     {&quot;[[Petar Musa]]&quot;,			     &quot;CRO&quot;,	1 },

    -- Curaçao (CUW)
     {&quot;[[Livano Comenencia]]&quot;,		 &quot;CUW&quot;,	1 },

    -- Czech Republic (CZE)
     {&quot;[[Ladislav Krejčí (footballer, born 1999)|Ladislav Krejčí]]&quot;,	&quot;CZE&quot;,	1 },

    -- DR Congo (COD)
     {&quot;[[Yoane Wissa]]&quot;,			 &quot;COD&quot;,	1 },

    -- Ecuador (ECU)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				 &quot;ECU&quot;,	0 },

    -- Egypt (EGY)
     {&quot;[[Emam Ashour]]&quot;,			 &quot;EGY&quot;, 1 },

    -- England (ENG)
     {&quot;[[Harry Kane]]&quot;,				 &quot;ENG&quot;,	2 },
     {&quot;[[Jude Bellingham]]&quot;,		 &quot;ENG&quot;,	1 },
     {&quot;[[Marcus Rashford]]&quot;,		 &quot;ENG&quot;,	1 },

    -- France (FRA)
     {&quot;[[Kylian Mbappé]]&quot;,		     &quot;FRA&quot;,	2 },
	 {&quot;[[Bradley Barcola]]&quot;,		 &quot;FRA&quot;,	1 },

    -- Germany (GER)
     {&quot;[[Nathaniel Brown (footballer)|Nathaniel Brown]]&quot;, &quot;GER&quot;,	1 },
     {&quot;[[Kai Havertz]]&quot;,		     &quot;GER&quot;,	2 },
     {&quot;[[Jamal Musiala]]&quot;,		     &quot;GER&quot;,	1 },
     {&quot;[[Felix Nmecha]]&quot;,		     &quot;GER&quot;,	1 },
     {&quot;[[Nico Schlotterbeck]]&quot;,		 &quot;GER&quot;,	1 },
     {&quot;[[Deniz Undav]]&quot;,		     &quot;GER&quot;,	1 },

    -- Ghana (GHA)
     {&quot;[[Caleb Yirenkyi]]&quot;,			 &quot;GHA&quot;,	1 },

    -- Haiti (HAI)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				 &quot;HAI&quot;,	0 },

    -- Iran (IRN)
     {&quot;[[Mohammad Mohebi]]&quot;,	   	 &quot;IRN&quot;,	1 },
     {&quot;[[Ramin Rezaeian]]&quot;,			 &quot;IRN&quot;,	1 },

    -- Iraq (IRQ)
     {&quot;[[Aymen Hussein]]&quot;,			 &quot;IRQ&quot;,	1 },

    -- Ivory Coast (CIV)
     {&quot;[[Amad Diallo]]&quot;,			 &quot;CIV&quot;,	1 },

    -- Japan (JPN)
	 {&quot;[[Daichi Kamada]]&quot;,			 &quot;JPN&quot;,	1 },
	 {&quot;[[Keito Nakamura]]&quot;,			 &quot;JPN&quot;,	1 },

    -- Jordan (JOR)
	 {&quot;[[Ali Olwan]]&quot;,				 &quot;JOR&quot;,	1 },

    -- Mexico (MEX)
     {&quot;[[Raúl Jiménez]]&quot;,		     &quot;MEX&quot;,	1 },
	 {&quot;[[Julián Quiñones]]&quot;,		 &quot;MEX&quot;,	1 },

    -- Morocco (MAR)
     {&quot;[[Ismael Saibari]]&quot;,			 &quot;MAR&quot;,	1 },

    -- Netherlands (NED)
     {&quot;[[Crysencio Summerville]]&quot;,   &quot;NED&quot;,	1 },
     {&quot;[[Virgil&amp;nbsp;van Dijk]]&quot;,    &quot;NED&quot;,	1 },

    -- New Zealand (NZL)
     {&quot;[[Elijah Just]]&quot;,			&quot;NZL&quot;,	2 },

    -- Norway (NOR)
     {&quot;[[Erling Haaland]]&quot;,			&quot;NOR&quot;,	2 },
     {&quot;[[Leo Østigård]]&quot;,			&quot;NOR&quot;,	1 },
	
    -- Panama (PAN)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				&quot;PAN&quot;,	0 },

    -- Paraguay (PAR)
     {&quot;[[Maurício (footballer, born 2001)|Maurício]]&quot;, &quot;PAR&quot;,	1 },

    -- Portugal (POR)
     {&quot;[[João Neves]]&quot;,				&quot;POR&quot;,	1 },

    -- Qatar (QAT)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				&quot;QAT&quot;,	0 },

    -- Saudi Arabia (KSA)
     {&quot;[[Abdulelah Al-Amri]]&quot;,		&quot;KSA&quot;,	1 },

    -- Scotland (SCO)
     {&quot;[[John McGinn]]&quot;,			&quot;SCO&quot;,	1 },

    -- Senegal (SEN)
     {&quot;[[Ibrahim Mbaye]]&quot;,			&quot;SEN&quot;,	1 },

    -- South Africa (RSA)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				&quot;RSA&quot;,	0 },

    -- South Korea (KOR)
     {&quot;[[Hwang In-beom]]&quot;,			&quot;KOR&quot;,	1 },
     {&quot;[[Oh Hyeon-gyu]]&quot;,			&quot;KOR&quot;,	1 },

    -- Spain (ESP)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				&quot;ESP&quot;,	0 },

    -- Sweden (SWE)
     {&quot;[[Yasin Ayari]]&quot;,			&quot;SWE&quot;,	2 },
     {&quot;[[Viktor Gyökeres]]&quot;,		&quot;SWE&quot;,	1 },
     {&quot;[[Alexander Isak]]&quot;,			&quot;SWE&quot;,	1 },
     {&quot;[[Mattias Svanberg]]&quot;,		&quot;SWE&quot;,	1 },

    -- Switzerland (SUI)
     {&quot;[[Breel Embolo]]&quot;,			&quot;SUI&quot;,	1 },

    -- Tunisia (TUN)
     {&quot;[[Omar Rekik]]&quot;,				&quot;TUN&quot;,	1 },

    -- Turkey (TUR)
    -- {&quot;[[PLAYER]]&quot;,				&quot;TUR&quot;,	0 },

    -- United States (USA)
     {&quot;[[Folarin Balogun]]&quot;,		&quot;USA&quot;,	2 },
     {&quot;[[Giovanni Reyna]]&quot;,			&quot;USA&quot;,	1 },

    -- Uruguay (URU)
     {&quot;[[Maximiliano Araújo]]&quot;,		&quot;URU&quot;,	1 },

    -- Uzbekistan (UZB)
     {&quot;[[Abbosbek Fayzullaev]]&quot;,	&quot;UZB&quot;,	1 },
}

-- all competition own goal scorers
data.owngoalscorers = {
	-- player wikilink, country, { own goals, &quot;own goal opponents&quot; }
    {&quot;[[Damián Bobadilla]]&quot;,	   &quot;PAR&quot;,  { 1, &quot;United States&quot; } },	
	{&quot;[[Miro Muheim]]&quot;,            &quot;SUI&quot;,  { 1, &quot;Qatar&quot; } },	
	{&quot;[[Mohamed Hany]]&quot;,           &quot;EGY&quot;,  { 1, &quot;Belgium&quot; } },
	{&quot;[[Aymen Hussein]]&quot;,          &quot;IRQ&quot;,  { 1, &quot;Norway&quot; } },
	{&quot;[[Yazan Al-Arab]]&quot;,          &quot;JOR&quot;,  { 1, &quot;Austria&quot; } }
}

return data</text>
      <sha1>596vxrpsu8cd0tropmmezqb8uzi3n4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मानव कङ्काल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150556</id>
    <revision>
      <id>1362132</id>
      <parentid>1361942</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* सुरक्षा */</comment>
      <origin>1362132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="jvl9ddf70a4wxfv4pc1lt8fuz5f2pnx" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>jvl9ddf70a4wxfv4pc1lt8fuz5f2pnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362152</id>
      <parentid>1362132</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* कार्यहरू */</comment>
      <origin>1362152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5192" sha1="95reptfcgb8hn3goahjjvgkll61rsik" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
[[चित्र:नरकंकाल.jpg]]# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>95reptfcgb8hn3goahjjvgkll61rsik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362153</id>
      <parentid>1362152</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1362153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5240" sha1="gqrnirtgz4cmsdfvbsgt7y5w3bwk1lq" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
[[चित्र:नरकंकाल.jpg|दायाँ|322x322पिक्सेल]]

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>gqrnirtgz4cmsdfvbsgt7y5w3bwk1lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362154</id>
      <parentid>1362153</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1362154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7280" sha1="plxknyth9qgvhlu30f2a2rvkdrjp3fq" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
[[चित्र:नरकंकाल.jpg|दायाँ|322x322पिक्सेल]]

== संस्कृति ==

* '''सनातन धर्म (हिन्दू धर्म):''' हिन्दु संस्कृतिमा हड्डी (अस्थि) लाई अपवित्र मानिन्छ तर दाहसंस्कार पश्चात् यसलाई नदीमा बिसर्जन गर्नु (अस्थि विसर्जन) मृतकको आत्माको शान्ति र मोक्षसँग जोडिएको हुन्छ। अघोरी र नाथ सम्प्रदायका साधकहरूले कङ्काल र खप्परलाई मोह र अहंकारबाट मुक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्।
* '''मेक्सिकन संस्कृति :''' मेक्सिकोमा 'मृत्युको दिन' मा कङ्काल र खप्परलाई एकदमै रंगीन र खुशीको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। यसमा मृतकका आफन्तहरूलाई सम्झिँदै उत्सव मनाइन्छ।
* '''विज्ञान र इतिहास:''' मानवशास्त्री र पुरातत्वविद्हरुका अनुसार कङ्काल इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो। यसले पुराना मानिसहरूको खानपान, उमेर, लिङ्ग र उनीहरूको जीवनशैलीको बारेमा जानकारी दिन्छ।
* '''बौद्ध धर्म:''' बौद्ध धर्ममा अस्थि धातु (बुद्ध वा लामाहरूका अवशेष) लाई पवित्र मानेर पूजा गरिन्छ। 

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>plxknyth9qgvhlu30f2a2rvkdrjp3fq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362155</id>
      <parentid>1362154</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* संस्कृति */</comment>
      <origin>1362155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8602" sha1="646d889127end50qj0ui4qjihapdskb" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
[[चित्र:नरकंकाल.jpg|दायाँ|322x322पिक्सेल]]

== संस्कृति ==
&lt;gallery&gt;
Flag_of_Edward_England.svg|A typical Jolly Roger ensign
BEST DANGER 415 Volts Mumbai.jpg|भारतको मुम्बईमा उच्च भोल्टेजको चेतावनीको संकेतमा खप्पर र क्रसहड्डी
Straw Hat Pirates' Jolly Roger.jpg|The Straw Hat Pirates' Jolly Roger from One Piece
&lt;/gallery&gt;
खतराको संकेत  मा खप्पर र दुईवटा क्रस गरिएका हड्डीहरू (Skull and Crossbones) ☠ 🕱को चित्र हुनु मानव संस्कृति, इतिहास र मनोविज्ञानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यो कुनै एउटा देशको मात्र नभएर विश्वव्यापी रूपमा बुझिने सबैभन्दा पुरानो सांस्कृतिक प्रतीक मध्ये एक हो।
[[चित्र:Flag_of_Edward_England.svg|पाठ=A typical Jolly Roger ensign as used by Edward England, John Taylor and Samuel Bellamy for example|बायाँ|अङ्गुठाकार|A typical Jolly Roger ensign as used by Edward England, John Taylor and Samuel Bellamy for example]]
* '''सनातन धर्म (हिन्दू धर्म):''' हिन्दु संस्कृतिमा हड्डी (अस्थि) लाई अपवित्र मानिन्छ तर दाहसंस्कार पश्चात् यसलाई नदीमा बिसर्जन गर्नु (अस्थि विसर्जन) मृतकको आत्माको शान्ति र मोक्षसँग जोडिएको हुन्छ। अघोरी र नाथ सम्प्रदायका साधकहरूले कङ्काल र खप्परलाई मोह र अहंकारबाट मुक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्।
* '''मेक्सिकन संस्कृति :''' मेक्सिकोमा 'मृत्युको दिन' मा कङ्काल र खप्परलाई एकदमै रंगीन र खुशीको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। यसमा मृतकका आफन्तहरूलाई सम्झिँदै उत्सव मनाइन्छ।
* '''विज्ञान र इतिहास:''' मानवशास्त्री र पुरातत्वविद्हरुका अनुसार कङ्काल इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो। यसले पुराना मानिसहरूको खानपान, उमेर, लिङ्ग र उनीहरूको जीवनशैलीको बारेमा जानकारी दिन्छ।
* '''बौद्ध धर्म:''' बौद्ध धर्ममा अस्थि धातु (बुद्ध वा लामाहरूका अवशेष) लाई पवित्र मानेर पूजा गरिन्छ। 

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>646d889127end50qj0ui4qjihapdskb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362156</id>
      <parentid>1362155</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सन्दर्भ सामग्रीहरू */</comment>
      <origin>1362156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8300" sha1="1msc7sponxa4jmpz0j04cdi0eoxzck5" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
[[चित्र:नरकंकाल.jpg|दायाँ|322x322पिक्सेल]]

== संस्कृति ==
&lt;gallery&gt;
Flag_of_Edward_England.svg|A typical Jolly Roger ensign
BEST DANGER 415 Volts Mumbai.jpg|भारतको मुम्बईमा उच्च भोल्टेजको चेतावनीको संकेतमा खप्पर र क्रसहड्डी
Straw Hat Pirates' Jolly Roger.jpg|The Straw Hat Pirates' Jolly Roger from One Piece
&lt;/gallery&gt;
खतराको संकेत  मा खप्पर र दुईवटा क्रस गरिएका हड्डीहरू (Skull and Crossbones) ☠ 🕱को चित्र हुनु मानव संस्कृति, इतिहास र मनोविज्ञानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यो कुनै एउटा देशको मात्र नभएर विश्वव्यापी रूपमा बुझिने सबैभन्दा पुरानो सांस्कृतिक प्रतीक मध्ये एक हो।
* '''सनातन धर्म (हिन्दू धर्म):''' हिन्दु संस्कृतिमा हड्डी (अस्थि) लाई अपवित्र मानिन्छ तर दाहसंस्कार पश्चात् यसलाई नदीमा बिसर्जन गर्नु (अस्थि विसर्जन) मृतकको आत्माको शान्ति र मोक्षसँग जोडिएको हुन्छ। अघोरी र नाथ सम्प्रदायका साधकहरूले कङ्काल र खप्परलाई मोह र अहंकारबाट मुक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्।
* '''मेक्सिकन संस्कृति :''' मेक्सिकोमा 'मृत्युको दिन' मा कङ्काल र खप्परलाई एकदमै रंगीन र खुशीको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। यसमा मृतकका आफन्तहरूलाई सम्झिँदै उत्सव मनाइन्छ।
* '''विज्ञान र इतिहास:''' मानवशास्त्री र पुरातत्वविद्हरुका अनुसार कङ्काल इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो। यसले पुराना मानिसहरूको खानपान, उमेर, लिङ्ग र उनीहरूको जीवनशैलीको बारेमा जानकारी दिन्छ।
* '''बौद्ध धर्म:''' बौद्ध धर्ममा अस्थि धातु (बुद्ध वा लामाहरूका अवशेष) लाई पवित्र मानेर पूजा गरिन्छ। 

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>1msc7sponxa4jmpz0j04cdi0eoxzck5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1362157</id>
      <parentid>1362156</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1362157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8250" sha1="6b7tkztoj3sgyh0spafzhzo9b5slumf" xml:space="preserve">[[चित्र:Human_skeleton_front_numbered.svg|अङ्गुठाकार|
# 1: [[मेरुदण्ड]]&lt;br&gt;
# 2:सर्भिकल भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 3:थोरासिक भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 4: लम्बर भर्टिब्रा&lt;br&gt;
# 5: स्याक्रम &lt;br&gt;
# 6: कक्सिक्स&lt;br&gt;
# 7: [[खप्पर]]&lt;br&gt;
# 8: क्रेनियम&lt;br&gt;
# 9: मेन्डिबल&lt;br&gt;
# 10:&lt;br&gt;
# 11:&lt;br&gt;
# 12:&lt;br&gt;
# 13:&lt;br&gt;
# 14: ह्युमेरस &lt;br&gt;
# 15: [[करङ]]&lt;br&gt;
# 16: रेडियस&lt;br&gt;
# 17: उल्ना&lt;br&gt;
# 18: carpal&lt;br&gt;
# 19: metacarpal&lt;br&gt;
# 20: phalange&lt;br&gt;
# 21: फेमुर&lt;br&gt;
# 22: पतेला&lt;br&gt;
# 23: टिबिया&lt;br&gt;
# 24: फिबुला&lt;br&gt;
# 25: tarsal&lt;br&gt;
# 26: metatarsal&lt;br&gt;
# 27: phalange
]]
[[चित्र:Human_skeleton_front_en.svg|अङ्गुठाकार|Human skeleton front en]]
'''मानव कङ्काल''' [[मानव शरीर]]को आन्तरिक ढाँचा हो। जन्मदा यो लगभग २७० हड्डी मिलेर बनेको हुन्छ - वयस्क भएपछि केही हड्डीहरू एकसाथ मिलेर कुल घटेर लगभग २०६ हड्डीमा पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mammal anatomy : an illustrated guide.|date=2010|publisher=Marshall Cavendish|location=New York|isbn=9780761478829|page=129|url=https://books.google.com/books?id=mTPI_d9fyLAC&amp;pg=PA129}}&lt;/ref&gt; कंकालमा रहेको हड्डीको भारले कुल शरीरको तौलको लगभग १४% ओगटेको हुन्छ (औसत व्यक्तिको लागि लगभग १०-११ किलोग्राम) र २५ देखि ३० वर्षको उमेरमा यसको अधिकतम भार पुग्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthy Bones at Every Age |url=https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118205631/https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/healthy-bones-at-every-age/ |archive-date=18 November 2022 |access-date=6 January 2023 |website=OrthoInfo |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons}}&lt;/ref&gt; 

मानव कंकाललाई अक्षीय कंकाल र एपेन्डिकुलर कंकालमा विभाजन गर्न सकिन्छ। अक्षीय कंकाल [[मेरुदण्ड]], करङको पिंजरा, [[खप्पर]] र सम्बन्धित हड्डीहरूद्वारा बनेको हुन्छ। एपेन्डिकुलर कंकाल काँधको गर्डल, [[श्रोणि]] गर्डलर,  हात र खुटा हड्डीहरूबाट बनेको हुन्छ।&amp;nbsp;

मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

== कार्यहरू ==
मानव कंकालले छवटा प्रमुख कार्यहरू गर्दछ: आधार, हिडडुल, सुरक्षा, रक्त कोशिकाहरूको उत्पादन, खनिजको भण्डारण, र इन्डोक्राइन नियमन। 

=== आधार ===
कंकालले शरीरलाई आधार दिन्छ र शरीरको आकार कायम राख्ने ढाँचा प्रदान गर्दछ। 

=== हिडडुल ===

=== सुरक्षा ===
कंकालले धेरै महत्त्वपूर्ण आन्तरिक [[अङ्ग (जीव विज्ञान)|अंग]]हरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। 

* खप्परले [[मस्तिष्क]] रक्षा गर्छ।
* कशेरुकाले मेरुदण्ड रक्षा गर्छ।
* करङ पिँजरा, [[मेरुदण्ड]] र [[ह्याकुलो|स्टर्नम]]ले [[फोक्सो]], [[मुटु]] र प्रमुख [[रक्तनली|रक्त वाहिकाहरू]] सुरक्षा गर्दछ।

=== रक्त कोशिका उत्पादन ===

=== भण्डारण ===

=== अन्तःस्रावी नियमन ===
== संस्कृति ==
&lt;gallery&gt;
Flag_of_Edward_England.svg|A typical Jolly Roger ensign
BEST DANGER 415 Volts Mumbai.jpg|भारतको मुम्बईमा उच्च भोल्टेजको चेतावनीको संकेतमा खप्पर र क्रसहड्डी
Straw Hat Pirates' Jolly Roger.jpg|The Straw Hat Pirates' Jolly Roger from One Piece
नरकंकाल.jpg|दायाँ
&lt;/gallery&gt;
खतराको संकेत  मा खप्पर र दुईवटा क्रस गरिएका हड्डीहरू (Skull and Crossbones) ☠ 🕱को चित्र हुनु मानव संस्कृति, इतिहास र मनोविज्ञानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यो कुनै एउटा देशको मात्र नभएर विश्वव्यापी रूपमा बुझिने सबैभन्दा पुरानो सांस्कृतिक प्रतीक मध्ये एक हो।
* '''सनातन धर्म (हिन्दू धर्म):''' हिन्दु संस्कृतिमा हड्डी (अस्थि) लाई अपवित्र मानिन्छ तर दाहसंस्कार पश्चात् यसलाई नदीमा बिसर्जन गर्नु (अस्थि विसर्जन) मृतकको आत्माको शान्ति र मोक्षसँग जोडिएको हुन्छ। अघोरी र नाथ सम्प्रदायका साधकहरूले कङ्काल र खप्परलाई मोह र अहंकारबाट मुक्तिको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्।
* '''मेक्सिकन संस्कृति :''' मेक्सिकोमा 'मृत्युको दिन' मा कङ्काल र खप्परलाई एकदमै रंगीन र खुशीको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। यसमा मृतकका आफन्तहरूलाई सम्झिँदै उत्सव मनाइन्छ।
* '''विज्ञान र इतिहास:''' मानवशास्त्री र पुरातत्वविद्हरुका अनुसार कङ्काल इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो। यसले पुराना मानिसहरूको खानपान, उमेर, लिङ्ग र उनीहरूको जीवनशैलीको बारेमा जानकारी दिन्छ।
* '''बौद्ध धर्म:''' बौद्ध धर्ममा अस्थि धातु (बुद्ध वा लामाहरूका अवशेष) लाई पवित्र मानेर पूजा गरिन्छ। 

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मानव कङ्कालका हड्डीहरू}}
[[श्रेणी:कङ्काल प्रणाली]]</text>
      <sha1>6b7tkztoj3sgyh0spafzhzo9b5slumf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पृथ्वीवीर विक्रम शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150560</id>
    <redirect title="पृथ्वी वीरविक्रम शाह" />
    <revision>
      <id>1362151</id>
      <parentid>1361900</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T08:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>4055</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>बोट: दोहोरो अनुप्रेषणलाई [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह]]मा ठिक गर्दै</comment>
      <origin>1362151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="91725atxb643072dxvikxo417xe42sy" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह]]</text>
      <sha1>91725atxb643072dxvikxo417xe42sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:नबिन पतझर</title>
    <ns>3</ns>
    <id>150571</id>
    <revision>
      <id>1362130</id>
      <timestamp>2026-06-17T13:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1362130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6350" sha1="5sbqs94tvf5azvyst2q0egnkpksbzbz" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, नबिन पतझरज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,८४३]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:नबिन पतझर|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:२४, १७ जुन २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>5sbqs94tvf5azvyst2q0egnkpksbzbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Khimraj kaphle</title>
    <ns>3</ns>
    <id>150572</id>
    <revision>
      <id>1362135</id>
      <timestamp>2026-06-17T16:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1362135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="o55aq2qo3ot9rtv8hyfaqn04p1oarhy" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Khimraj kaphleज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,८४३]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Khimraj kaphle|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २२:१३, १७ जुन २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>o55aq2qo3ot9rtv8hyfaqn04p1oarhy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>