विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 804 1368815 1353465 2026-08-09T00:00:00Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368815 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नोभेम्बर २०२५}} {{Pp|1=महत्वपूर्ण पृष्ठ भएकोले|small=yes}} {{छोटो विवरण|दक्षिण एसियामा रहेको एक देश}} {{Infobox country | conventional_long_name = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | common_name = नेपाल | native_name = | image_flag = Flag of Nepal.svg | flag_type = [[नेपालको झन्डा|‍झन्डा]] | alt_flag = | flag_border = no | flag_size = 95px | image_coat = Emblem of Nepal.svg | alt_coat = | symbol_type = [[नेपालको निसानछाप|निसानछाप]] | national_motto = [[जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी]] ([[संस्कृत]]) <br/> "आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा ठुला हुन्छन्" {{collapsible list |title={{nowrap|अन्य आदर्श वाक्यहरू:}} |titlestyle=background:transparent;color:inherit;text-align:center; |liststyle=text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|ne|हिमाल, पहाड, तराई: कोही छैन पराई|italics=off}} }} | national_anthem = [[सयौँ थुङ्गा फूलका हामी|सयौँ थुँगा फूलका हामी]]<br/><center>[[चित्र:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]</center> | image_map = {{switcher|[[File:Nepal (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]{{Legend|#336830|नेपालको अवस्थिति}} {{Legend|#61E760|[[कालापानी|दावी गरिएको तर नियन्त्रिण नभएको क्षेत्र]]}}|विश्वको नक्सामा नेपाल|[[File:Map of Nepal (Political and Administrative).jpg|upright=1.15|frameless]]|नेपालको प्रशासनिक नक्सा}} | map_width = 220px | alt_map = नेपाललाई प्रस्तुत गरिएको एउटा पृथ्वीको चित्र | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/153570-1530925500.html |title=नेपाली भाषा र स्तरवृद्धिको अवस्था |last=प्याकुरेल |first=भवनाथ |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | national_languages = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|१२४ भाषाहरू]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-12-19/20161219073013.html |title=हाम्रो अपेक्षित भाषानीति |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref><br />{{small|}} | demonym = [[नेपाली]] | capital = [[काठमाडौँ]]<ref name="राजधानी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/151524-1528882800.html |title=काठमाडौँ : सहर न सुविधा |last=पोखरेल |first=विश्वमणि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | coordinates = {{Coord|28|10|N|84|15|E|region:NP_type:country|display=inline,title}} | largest_city = राजधानी | government_type = [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[संसदीय व्यवस्था|संसदीय]] [[गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालको उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] | leader_name2 = [[राम सहाय यादव]] | leader_title3 = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name3 = [[बालेन शाह]] | legislature = [[नेपालको सङ्घीय संसद]] | upper_house = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] | lower_house = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] | area_km2 = १४७,५१६ | area_sq_mi = ५६,९५६ | area_rank = ९४औँ | percent_water = २.८ | population_census = २,६४,९४,५०४<ref>{{Cite web |url=https://samudrapari.com/2012/11/46456/ |title=नेपालको जनसङख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५०४ |date=2012-11-26 |website=समुद्रपारी |language=नेपाली |accessdate=2021-12-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214005417/https://samudrapari.com/2012/11/46456/ |date=2021-12-14 }}</ref> | population_census_year = {{nowrap|वि.सं. २०६८}} | population_estimate_year = वि.सं. २०७९ | population_estimate = {{increase}} २,९१,९२,४८०<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/26/16431730788562683.html |title=जनगणना २०७८ :नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ९१ लाख ९२ हजार ४ सय ८० घरपरिवार |website=kantipur news |language=नेपाली |accessdate=2022-01-26 }}</ref> | population_estimate_rank = ४९औँ | population_density_km2 = १८० | population_density_sq_mi = ५१८ | population_density_rank = ५०औँ | GDP_PPP = {{increase}} $१२२.६२&nbsp;अर्ब<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=12&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=आइएमएफ|access-date=15 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/kinmel/others/230999/ |title=जिडिपी मापनको आधार वर्ष फेरियो, अर्थतन्त्रको आकार बढ्ने |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214005417/https://www.setopati.com/index.php/kinmel/others/230999/ |date=2021-12-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/17759/2019-06-23 |title=कुल गार्हस्थ उत्पादन (जिडिपी) भनेको के हाे ? |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2021-12-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214005427/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/17759/2019-06-23 |date=2021-12-14 }}</ref> | GDP_PPP_year = सन् २०२१ | GDP_PPP_rank = ८४औँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]४,१९९<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = १४४औँ | GDP_nominal = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]३६ अर्ब | GDP_nominal_year = वि.सं. २०७८ | GDP_nominal_rank = ९८औँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]१,२३६<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = १५८औँ | Gini = ०.४७ <!--number only--> | Gini_year = वि.सं. २०७४ | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/120178 |title=अग्लिँदै आर्थिक असमानता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.globalaawaj.com/archives/28055 |title=नेपालको वर्तमान आर्थिक अवस्था |last=भुसाल |first=हुमराज |website=ग्लोबल आवाज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | Gini_rank = ११५औँ | HDI = ०.६०२ <!-- number only --> | HDI_year = वि.सं. २०७६ <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = बढ्दो<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/56665/2020-12-16 |title=मानव विकास सूचकाङ्कमा नेपालको पाँच स्थान सुधार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214005427/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/56665/2020-12-16 |date=2021-12-14 }}</ref> | HDI_rank = १४२औँ | sovereignty_type = [[नेपालको एकीकरण|स्थापना]] | established_event1 = [[नेपाल अधिराज्य|अधिराज्य]] | established_date1 = १८२५ असोज १३<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/72864 |title='गोर्खा' इतिहासको घाउ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/153091/ |title=दुई समकालीन देशहरू : एउटा समृद्ध अर्को अझै अन्योलमा |date=2020-01-13 |website=स्वदेश नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | established_event2 = [[सुगौली सन्धि]]<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/13888 |title=कसरी भयो सुगौली सन्धि ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214012421/https://www.himalkhabar.com/news/13888 |date=2021-12-14 }}</ref> | established_date2 = १८७२ फागुन २४ | established_event3 = [[सन् १९२३ को नेपाल-बेलायत सन्धि]]<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/121174-1612474366.html |title=१९२३ को ‘नेपाल–बेलायत’ सन्धिलाई किन बनाइयो नेपाल भारतमैत्री ? |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214040947/https://kendrabindu.com/others/121174-1612474366.html |date=2021-12-14 }}</ref> | established_date3 = १९८० पुस ६ | established_event4 = [[गणतन्त्र दिवस (नेपाल)|सङ्घीय गणतन्त्र]] | established_date4 = २०६५ वैशाख २६ | established_event5 = [[नेपालको संविधान|वर्तमान संविधान]] | established_date5 = २०७२ असोज ३ | currency = [[नेपाली रुपैयाँ|रुपैयाँ]] (रू) | currency_code = एनपीआर | time_zone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +०५:४५ | drives_on = बायाँ | calling_code = +९७७ | cctld = [[डटएनपी]] | today = | coa_size = 130px | map_caption = नेपालको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नक्सा | map_caption2 = | iso3166code = एनपी }} '''नेपाल''' (आधिकारिक नाम: '''सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल''') [[दक्षिण एसिया|दक्षिण एसियाली]] [[भूपरिवेष्ठित राष्ट्र|भूपरिवेष्ठित]] राष्ट्र हो। यो देश मुख्यतया [[हिमालय]]मा अवस्थित छ। यो देशको उत्तरमा [[चीन]] र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिममा [[भारत]]को सीमा रहेको छ। नेपालको प्रमुख सहर र राजधानी [[काठमाडौँ]] हो। नेपालको दक्षिणमा तराईको [[तराई|उर्वर समतल क्षेत्र]], उत्तरमा पहाड र हिमाल रहेको छ। संसारका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|सबैभन्दा उच्च १० हिमशृङ्खला]]हरू मध्ये [[नेपालका हिमालहरूको सूची|८ वटा नेपालमा पर्दछन्]], जसमध्ये संसारको सर्वोच्च शिखर [[सगरमाथा]] पनि एक हो। नेपाल बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राज्य हो, जसको [[आधिकारिक भाषा]] [[नेपाली]] हो। 'नेपाल' नाम पहिलो पटक [[वैदिक काल]]का ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। नेपाल शब्दको उत्पत्ति बारेमा ठोस प्रमाण उपलब्ध नभएतापनि एक प्रसिद्ध किंवदन्ती अनुसार [[मरिची]] ॠषिका पुत्र 'ने' मुनिले पालन गरेको ठाउँको रूपमा यहाँको नाम नेपाल रहन गएको विश्वास छ। राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले [[नेपाल अधिराज्य]]को स्थापना गरेका हो। [[राणा वंश|राणाकालीन समय]]मा भारतलाई उपनिवेश राखेको [[बेलायती साम्राज्य|ब्रिटिस साम्राज्य]]सँग नेपालले गठबन्धन गरेको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|वि. सं. २०४६ सालको आन्दोलन]] पश्चात् [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को नीति अवलम्बन गरिएको थियो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|पहिलो संविधानसभा]]को ऐतिहासिक बैठकले राजतन्त्रलाई प्रतिस्थापन गर्दै नेपाललाई एक [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो। वि.सं. २०७२ असोज ३ गते [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]] जारी भएपश्चात् प्रशसनिक रूपमा [[नेपालका प्रदेशहरू|सात प्रदेश]]मा विभाजन गरी नेपाललाई एक [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[संसदीय व्यवस्था|संसदीय]] [[गणतन्त्र]] कायम गरिएको छ। नेपाल सन् वि.सं. २०१२ (ई.सं. १९५५) मा [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ| संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]मा प्रवेश भएको थियो। [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|सन् २००७ (ई.सं.१९५०) मा भारत]] र [[चीन-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|२०१७ (ई.सं. १९६०) मा चीन]]सँग मित्रता सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो। नेपालमा [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]] (सार्क) को स्थायी सचिवालय रहेको छ। नेपाल [[असंलग्न आन्दोलन|असंलग्न अभियान]] र [[बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास]]को सदस्य पनि हो। [[नेपाली सेना]] दक्षिण एसियामा पाँचौँ ठुलो सैनिक जत्था हो र यिनीहरू आफ्नो [[गोरखाली|गोर्खा]] इतिहास तथा विशेष गरी [[विश्वयुद्ध|विश्व युद्ध]]को समयमा र संयुक्त राष्ट्र शान्ति स्थापना कार्यहरूमा महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता हो। == नामकरण == [[चित्र:Napala in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|left|[[समुद्रगुप्त]]को [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] स्तम्भ शिलालेखमा [[ब्राह्मी लिपि]]मा लेखिएको 'नेपाल' शब्द।]] नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अघि [[काठमाडौँ उपत्यका]]लाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो।<ref name=":22" /> नेपाल शब्द चौथो शताब्दी इसापूर्वमा पुरानो [[भारतीय साहित्य|भारतीय साहित्यिक]] ग्रन्थहरूमा देखा पर्छ।<ref name=":22">{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=यस्तो छ नेपालको नामाकरणदेखि २०७२ सम्मको इतिहास|युआरएल=http://www.kathmandutoday.com/2015/10/142683.html|वेबसाइट=काठमाडौँ टुडे|प्रकाशक=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार नेपालको नाम '''ने''' भन्ने पुरातन हिन्दु ऋषिबाट आएको हो भनेर मानिन्छ।<ref name="Prasad3">{{Cite book|title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> पशुपति पूर्राणका अनुसार '''ने'''द्वारा सुरक्षित गरिएको स्थानको रूपमा हिमालयको मध्य भागमा रहेको देशलाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो।<ref name="Prasad3"/> नेपाल महात्म्यका अनुसार, पशुपतिले ने मुनिलाई देशको सुरक्षामा खटाएका थिए।<ref name=Prasad>{{Cite book |title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> बौद्ध पौराणिक कथा अनुसार, [[मञ्जुश्री]]ले काठमाडौँ उपत्यकामा रहेको दहको पानी [[चोभार]]बाट बाहिर पठाएर बस्ती बसालेको किंवदन्ती पाइन्छ भने '''ने'''ले यहाँ बसोबास गर्ने समुदायको हेरचाह गर्ने घोषणा गरेका थिए।<ref name="Prasad3"/> '''ने''' ऋषिले पालन अर्थात् संरक्षण गरेको हुनाले यो भूभागको नाम नेपाल रहन गएको मानिन्छ।<ref name=":24">{{Cite book|title=History of Nepal: As told by its own and contemporary chroniclers|last=Hasrat|first=Bikram Jit|year=1970|location=Hoshiarpur|page=7}}</ref> नेपाली दस्तावेज अनुसार सन् १३०० ताका तयार पारिएको [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]] र सोही समयका अन्य वंशावलीमा ‘नेपाल’ को व्याख्या पाइँदैन, तर पछि आउने स्थानीय वंशावली (मुख्यतः १८२०–१८८० को समय) मा भने ‘नेपाल’ नामको व्याख्या र विश्लेषण पाउन सकिन्छ।<ref name=":24" /> नर्वेली संस्कृत विद्वान क्रिस्चियन लासेनले, नेपाल, निपा (पहाडको फेद) र आला (अलायको सङ्क्षिप्त प्रत्यय) अर्थात् '''निपालय'''बाट आएको भन्ने कुराको प्रस्ताव गरेका थिए र यसको अर्थ 'पहाडको फेदमा बस्नु' भन्ने हुन्छ।<ref name=":25">{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=नेपाल उपत्यकाको उत्पत्ति|युआरएल=http://loksewasahayoginepal.blogspot.com/2015/08/blog-post_83.html?m=1|वेबसाइट=लोकसेवा सहयोगी|प्रकाशक=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> उनले '''ने''' मुनिको संरक्षणबाट नेपाल शब्द आएको हो भन्ने मिथकलाई तथ्यसङ्गत ढङ्गले खारेज गरेका थिए।<ref name=":25" /> फ्रान्सेली विद्वान [[सिल्भा लेभी]]ले लासेनको सिद्धान्तमाथि असन्तुष्टि जनाएका थिए र आफूले कुनै पनि प्रस्ताव जारी भने गरेका थिएनन्।<ref name=":25" /> उनका अनुसार ‘नेवार’ शब्दको उत्पत्ति ‘नेपाल’ बाट भएको हो, या त स्थानीय नाम संस्कृतिकरणद्वारा ‘नेपाल’ भएको हो भन्ने मान्यता राखेका थिए।<ref name=":25" /> '''नेपा''' तिब्बती-बर्मेली शब्द हो जुन '''ने''' (गाईवस्तु) र '''पा''' (संरक्षक) मिलेर बनेको छ भन्ने कुराको प्रस्ताव पनि गरिएको छ र यसले उपत्यकाका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू गोपाल (गोठालाहरू) र महिस्पाल (भैँसी बथान) थिए भन्ने कुरा झल्काउँदछ।<ref name=":25" /> निष्कर्षमा, सिल्भा लेभी, राल्फ टर्नर र [[बाबुराम आचार्य]] लगायतका विद्वानहरू नेपाल शब्द ‘नेवार’ को संस्कृतिकरणद्वारा भएको भन्नेमा सहमत छन्।<ref>{{Cite book|last=Turner|first=Ralph L.|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792|archive-url=https://archive.today/20120714053644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792|url-status=dead|archive-date=14 July 2012|title=A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language|publisher=London: Routledge and Kegan Paul|year=1931|access-date=8 May 2011}}</ref> नेपालका [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट–बर्मेली भाषा]]हरूमा ‘ने’ भन्नाले चौपाया, गाई या भैँसी, र ‘पा’ ले मानवलाई जनाउँदछ।<ref>{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=उसबेलाको नेपाल|युआरएल=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055|वेबसाइट=|प्रकाशक=नेपाल पत्रिका|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> ने (गाई, भैँसी, चौपाया) र पा (वासी, रखवाला) दुई मिलेर ‘नेपा’ बन्छ भने ‘नेपा’ को संस्कृतिकरणद्वारा नेपाल भएको मानिएको छ।<ref name="हिमालखबर">{{वेब स्रोत|लेखक=कनकमणि दीक्षित|भाषा=नेपाली|शीर्षक=‘नेपाल’ शब्दको पुरातत्व|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/9995|वेबसाइट=|प्रकाशक=हिमाल खबर|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref><ref>{{Cite book |title=Le Nepal : Etude Historique d'Un Royaume Hindou|last=Levi|first=Sylvain|location=Paris|publisher=Ernest Leroux|year=1905|volume=1|pages=222–223|language=फ्रान्सेली}}</ref> == इतिहास == {{Main|नेपालको इतिहास}} === प्राचीन नेपाल === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = left | image_style = border:none; | title = प्राचीन नेपाल | direction = vertical | image1 = Birth of Buddha at Lumbini.jpg | caption1 = [[लाओस|लाओसेली]] मन्दिरमा रहेको यो चित्रले [[गौतम बुद्ध]] {{circa|५६३}} ईसापूर्व [[लुम्बिनी]], पश्चिमी नेपालको जन्मको वरपरको कथालाई चित्रण गर्दछ। | alt = | image2 = Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg | caption2 = [[चाँगुनारायण मन्दिर]]को परिसरमा, सन् ४६४ को एउटा ढुङ्गाको शिलालेख छ जुन लुम्बिनीको अशोक शिलालेख ({{circa|२५०}} ईसापूर्व) पछि नेपालको पहिलो हो। }} ५५,००० वर्ष पहिले, पहिलो आधुनिक [[मानिस|मानव]]हरू [[अफ्रिका]]बाट [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा आइपुगेका थिए भनेर मानिन्छ।<ref name="Dyson2018">{{cite book|last=Dyson|first=Tim|title=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|url=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1|year=2018|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-882905-8|page=1}}</ref><ref name="PetragliaAllchin">{{cite book|author1=Michael D. Petraglia|author2=Bridget Allchin|author-link2=Bridget Allchin|title=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|url=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10|publisher=[[Springer Science + Business Media]]|page=6|isbn=978-1-4020-5562-1|date=22 May 2007}}</ref><ref name="Fisher2018">{{cite book|last=Fisher|first=Michael H.|title=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23|year=2018|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-11162-2|page=23}}</ref> सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात आधुनिक मानव अवशेष [[दक्षिण एसिया]]मा लगभग ३०,००० वर्ष पहिलेको हो।<ref>{{cite book|last1=Petraglia|first1=Michael D.|last2=Allchin|first2=Bridget|author-link2=Bridget Allchin|editor=Michael Petraglia|editor2=Bridget Allchin|title=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA6|year=2007|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=978-1-4020-5562-1|chapter=Human evolution and culture change in the Indian subcontinent|page=6}}</ref> नेपालमा मानव बस्तीको सबैभन्दा पुरानो पत्ता लागेको पुरातात्विक प्रमाण लगभग सोही समयको हो।<ref>{{cite journal|last=Corvinus|first=Gudrun|author-link=Gudrun Corvinus|title=The Prehistory of Nepal (A summary of the results of 10 years research)|publisher=[[Department of Archaeology (Nepal)|Department of Archaeology]]|journal=Ancient Nepal|location=Kathmandu|number=154|date=March 2004|via=[[University of Cambridge]]|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|access-date=3 March 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807210954/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf |date=7 August 2019 }}</ref> ६५०० ईसापूर्व पछि, [[खाद्यपदार्थ|खाद्य बाली]] र [[जनावर]]हरूको पालनपोषण, स्थायी संरचनाहरूको निर्माण, र कृषि अतिरिक्त भण्डारणको प्रमाण [[मेहरगढ]] (अहिले [[बलुचिस्तान]]) मा रहेका अन्य क्षेत्रहरूमा देखा परेको छ।<ref name="coni2">{{cite book|last1=Coningham|first1=Robin|last2=Young|first2=Ruth|title=The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c. 6500 BC – 200 AD|url=https://books.google.com/books?id=hB5TCgAAQBAJ|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-84697-4|pages=104–5}}</ref> यी क्रमशः [[सिन्धु घाटीको सभ्यता]]मा विकसित भए, जुन [[दक्षिण एसिया]]को पहिलो [[सहर|सहरी]] संस्कृति हो।<ref name="coni2"/><ref>{{cite book|last1=Kulke|first1=H.|last2=Rothermund|first2=D.|author1-link=Hermann Kulke|date=1 August 2004|title=A History of India|series=4th|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-32920-0|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC|pages=21–3}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=U.|author-link=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|year=2009|publisher=[[Longman]]|location=Delhi|isbn=978-81-317-1677-9|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC|page=181}}</ref> [[दाङ जिल्ला]]को [[चुरे|शिवालिक पहाड]]मा पुरापाषाण, मध्यपाषाण र नियोलिथिक उत्पत्तिका प्रागैतिहासिक स्थल फेला परेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/c...tnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|title=The Prehistory of Nepal}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आधुनिक नेपाल र आसपासका क्षेत्रका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिसहरू हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref name=":0">{{cite book|title=Nepal|author=Krishna P. Bhattarai|publisher=Infobase publishing|url=https://books.google.com/books?id=-aArqOqBGBQC&pg=PA32|isbn=9781438105239|year=2009}}</ref> यो सम्भव छ कि [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा कांस्य युगको सुरुवात भएको द्रविडेली मानिसहरू (ईसापूर्व लगभग ६३००) पहिले नै तिब्बत-बर्मेली र हिन्द-इरानीहरू सिमाना पारबाट अन्य जातिय समूहहरूको आगमन अघि यस क्षेत्रमा बसोबास गरेको हुन सक्छन्।<ref name=":0" /> ईसा पूर्व ४००० मा, तिब्बत-बर्मेलीहरू [[तिब्बत]]बाट सोझै हिमालय पार गरेर वा [[म्यानमार]] र उत्तर-पूर्वी भारत वा दुवै हुँदै नेपाल आइपुगेका थिए।<ref name=":1">Susi Dunsmore British Museum Press, 1993 – Crafts & Hobbies – 204 pages</ref> [[स्टेला क्राम्रिच]]ले पूर्व-द्रविड र द्रविडहरूको जातिको एक अंश उल्लेख गरेकी छिन्, जो नेवारहरूभन्दा पहिले पनि नेपालमा थिए, जसले [[काठमाडौँ उपत्यका]]का अधिकांश प्राचीन बासिन्दाहरूलाई गठन गरेका थिए।<ref name=":1" /> [[वैदिक काल]]को उत्तरार्धमा, नेपाललाई वैदिक [[अथर्ववेद]] परिशिष्ट र उत्तर-वैदिक अथर्वशीर्ष [[उपनिषद्]]हरू जस्ता विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको थियो।<ref name=":2" /> [[गोपाल वंश]] 'नेपाल' नामले चिनिने मध्य हिमालय राज्यको प्रारम्भिक शासकहरूको रूपमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा पुरानो राजवंश थियो।<ref name=":2">{{cite book|title=Nepal Antiquary|year=1978|publisher=Office of the Nepal Antiquary.|page=7}}</ref><ref name="Tiwari2001">{{cite book|author=Sudarshan Raj Tiwari|title=The Ancient Settlements of the Kathmandu Valley|year=2001|publisher=Centre for Nepal and Asian Studies, Tribhuvan University|isbn=978-99933-52-07-5|page=17}}</ref> गोपालहरू पछि [[किराँत काल|किराँत]]हरू थिएँ जसले १६औँ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म शासन गरेका थिएँ।<ref name="Tiwari2001" /> [[महाभारत]]का अनुसार तत्कालीन किराँत राजा [[कुरुक्षेत्र युद्ध|कुरुक्षेत्रको युद्ध]]मा भाग लिन गएका थिएँ।<ref name=":2" /> दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा, [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]] विदेह वा [[मिथिला]]को समृद्ध राज्यको राजधानी थियो, जुन गङ्गासम्म फैलिएको थियो। यो नेपालको राष्ट्रिय विभूति [[जनक|राजा जनक]] र उनकी छोरी [[सीता]]को घर थियो।<ref name=":2" /> ईसापूर्व ६०० तिर नेपालको दक्षिणी क्षेत्रहरूमा साना राज्य र वंशहरूको सङ्घको उदय भएको थियो।<ref name=":2" /> यी मध्ये एकबाट [[शाक्य]] राजतन्त्रमा एक राजकुमारको जन्म भएको थियो। जसले पछि तपस्वी जीवन बिताउन आफ्नो राजत्व त्यागेर [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को स्थापना गरेका थिएँ र [[गौतम बुद्ध]] (परम्परागत रूपमा ईसापूर्व ५६३-४८३) भनेर चिनिएका थिएँ।<ref name="ChakrabartiChakrabarti2013">{{cite book|author1=Kunal Chakrabarti|author2=Shubhra Chakrabarti|title=Historical Dictionary of the Bengalis|url=https://books.google.com/books?id=QVOFAAAAQBAJ&pg=PA9|date=2013|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-0-8108-8024-5|page=9}}</ref><ref name="Klostermaier">{{cite book|author=Klaus K. Klostermaier|title=A Survey of Hinduism: Second Edition|year=2007|url=https://books.google.com/books?id=df1SUJMdC9sC&pg=PA482|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-0933-7|page=482}}</ref> नेपाल मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा आध्यात्मिकता र शरणभूमिको रूपमा स्थापित भएको थियो, तिब्बत हुँदै [[पूर्वी एसिया]]मा बुद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो र हिन्दु र बौद्ध पाण्डुलिपिहरू संरक्षण गर्न मद्दत गरेको थियो।<ref name="ChakrabartiChakrabarti2013" /><ref name="leo5">{{cite book|last1=Rose|first1=Leo E.|url=https://books.google.com/books?id=VTduAAAAMAAJ|title=Nepal: profile of a Himalayan kingdom|last2=Scholz|first2=John T.|date=1980|publisher=Westview Press|isbn=978-0-89158-651-7|language=en}}</ref> [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा, किराँतहरूलाई लिच्छवीहरूले पूर्व भागतिर लखेटेपछि [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवी वंश]] सत्तामा आएको थियो।<ref name="leo5"/> वि.सं. ४५७ मा लिच्छवीहरूले शिलालेखहरूको शृङ्खला छोडेर स्मारकहरू बनाएका थिएँ। नेपालको समयावधिको इतिहास लगभग पूरै यिनीहरूबाटै जोडिएको छ।<ref name="leo5"/> वि.सं. ७०८ मा, [[तिब्बती साम्राज्य]]का [[स्रोङ्चन गम्पो]]ले [[नरेन्द्रदेव]]लाई सेनासहित लिच्छवीमा फिर्ता पठाएर र नेपाललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका थिएँ।<ref name=":3">{{Cite book|last=Beckwith|first=Christopher I|title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese during the Early Middle Ages|year=1987|publisher=Princeton University Press}}</ref> नेपालको केही भाग र लिच्छवीपछि तिब्बती साम्राज्यको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेको थियो।<ref name=":3" /> ८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिच्छवी वंशको पतन भयो र त्यसपछि ठकुरीहरूको शासन भएको थियो।<ref name=":3" /> [[ठकुरी वंश|ठकुरी राजा]]हरूले ११औँ शताब्दीको मध्यसम्म देशमा शासन गरेका थिएँ। यस अवधिको बारेमा धेरै तथ्य थाहा नभएकोले यसलाई प्रायः अँध्यारो अवधि मानिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://royalnepal.synthasite.com/the-thakuri-dynasty.php|title=Nepal Monarchy: Thakuri Dynasty|website=royalnepal.synthasite.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230042020/http://royalnepal.synthasite.com/the-thakuri-dynasty.php|archive-date=30 December 2014|access-date=17 December 2014|url-status=live}}</ref> === मध्यकालीन नेपाल === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = left | image_style = border:none; | title = मध्यकालीन नेपाल | direction = vertical | image1 = Sinja_Valley, Karnali.jpg | caption1 = [[नेपाली भाषा]]को उत्पत्तिस्थल मानिने [[सिन्जा उपत्यका|सिंजा उपत्यका]] [[खस राज्य]]को राजधानी थियो। | alt = | image2 = Patan Durbar Square-2644.jpg | caption2 = [[पाटन दरबार क्षेत्र]], काठमाडौँ उपत्यकाका तीन दरबार क्षेत्र मध्ये एक, मल्लहरूले १७औँ शताब्दीमा निर्माण गरेका थिएँ। दरबार क्षेत्र नेपाली कला र वास्तुकलामा एक सहस्राब्दी भन्दा बढी विकासको चरम सीमा हो। }} ११औँ शताब्दीमा, [[खस जाति|खस समुदाय]]को एक [[खस राज्य|शक्तिशाली साम्राज्य पश्चिमी नेपालमा]] देखा पर्‍यो जसको उच्च शिखरमा रहेको क्षेत्रले पश्चिमी नेपालका साथै पश्चिमी [[तिब्बत]] र भारतको [[उत्तराखण्ड]]का केही भागहरू समावेश थिएँ।<ref name="leo5"/> १४औँ शताब्दीमा, साम्राज्य ढिलो रूपमा सम्बन्धित [[बाइसे राज्यहरू]]मा विभाजित भएको थियो, शाब्दिक रूपमा २२ राज्यहरूमा गणना गरिएको थियो।<ref name="leo5"/> खस जातिको समृद्ध संस्कृति र भाषा नेपालभर र मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा भारत-चीनसम्म फैलियो; तिनीहरूको भाषा, पछि [[नेपाली भाषा]]को नाम परिवर्तन भयो, नेपालको साथै उत्तर-पूर्वी भारतको [[सम्पर्क भाषा]] बन्यो।<ref name="leo5"/> दक्षिण-पूर्वी नेपालमा, [[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]]ले वि.सं. ११५० तिर [[मिथिला]]लाई कब्जा गर्यो, र एकीकृत [[तिरहुत प्रमण्डल|तिरहुत]] २०० वर्ष भन्दा बढीको लागि शक्तिशाली राज्यको रूपमा खडा भयो, यहाँसम्म कि एक समयको लागि काठमाडौँमा शासन गर्यो।<ref name="Darnal2">{{cite journal|last=Darnal|first=Prakash|date=31 December 2018|title=A Review of Simarongarh's History on Its Nexus Areas with References of Archaeological Evidences|journal=Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropology|language=en|volume=12|pages=18–26|doi=10.3126/dsaj.v12i0.22176|issn=1994-2672|doi-access=free}}</ref> ३०० वर्षको मुस्लिम शासन पछि, तिरहुत [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को [[सेन राज्य|सेन]]हरूको नियन्त्रणमा आयो। पूर्वी पहाडहरूमा, किराँत रियासतहरूको एक सङ्घले काठमाडौँ र [[बङ्गाल]] बीचको क्षेत्रमा शासन गर्यो।<ref name="Darnal2"/> १३औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा संस्कृत शब्द '[[मल्ल]]' थर भएका नाइकेहरूको उदय हुनथाल्यो।<ref name="Darnal2"/> सुरूमा उनीहरूको सत्ता उदयमान भयो, तर त्यसपछिका २०० वर्षहरूमा राजाहरूले उनीहरूको शक्ति एकमुष्ट पार्ने मात्र काम गरेका थिएँ।<ref name="leo5"/> १५औँ शताब्दीको पूर्वार्द्धमा देशका धेरैजसो भागहरू एकीकृत राज्यको अधीनमा आउन पुगेको थियो तर यो एकीकरण छोटो समयसम्म मात्र टिकेको थियो।<ref name="leo5"/> वि.सं. १५२९ मा [[यक्ष मल्ल]]को समयमा आफ्ना छोराहरूलाई अंशवण्डामा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन राज्य बाँडेर दिने निर्णय पछि यो राज्य तीन भागमा टुक्रियो– [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]], र [[भक्तपुर नगरपालिका|भादगाउँ]] – जसको बीचमा शताब्दीऔँसम्म खिचातानी र दुश्मनी रहिरहेको थियो।<ref name="leo5"/> === एकीकरण र राज्य विस्तार === वि.सं. १८२२ मा, [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले थोरैमात्र हतियार र सहयोग जुटाएर छिमेकी राज्यहरू, खास गरेर [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]], [[कास्की राज्य|कास्की]] र [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]को तटस्थता आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न सफल भएपछि देश एकीकरणका निमित्त अघि बढेका थिएँ।<ref name=":26"/> धेरै रक्तरञ्जित लडाइँंहरूपश्चात्, उनी ३ वर्षपछि काठमाडौँ उपत्यकालाई विशाल नेपालभित्र एकीकरण गर्ने अभियानमा सफलता प्राप्त गरेका थिएँ।<ref name=":26" /> यद्यपि उनले तत्कालीन राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले राज्य गरिरहेको कान्तिपुर (काठमाडौँ) राज्यलाई जित्ने क्रममा कुनै युद्ध गर्नु परेन।<ref name=":26">{{cite book|last=Giuseppe|first=Father|url=https://books.google.com/books?id=vSsoAAAAYAAJ&pg=PA307|title=Account of the Kingdom of Nepal|work=Asiatick Researches|publisher=London: Vernor and Hood|year=1799|page=308|access-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016233414/https://books.google.com/books?id=vSsoAAAAYAAJ&pg=PA307|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना सेनाहरू लिएर काठमाडौँतर्फ अग्रसर हुँदा काठमाडौँ उपत्यकाका सबै जनताहरू [[इन्द्रजात्रा]] मनाइरहेका थिएँ र खासै कुनै मिहिनेत बिना उपत्यकालाई कब्जा गरी आफै बसेर जात्रा चलाएर साँस्कृतिक सम्मानको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिएँ।<ref name=":26"/> यस प्रकार नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सम्पूर्ण साना राज्यहरू जितेपछि गोरखाली सेना पूर्वमा पल्लो किराँत [[लिम्बुवान|लिम्बूवान]] राज्य पुगेका थिएँ।<ref name="leo5"/> लिम्बूवान राज्यमा १७ पटकसम्म हमला गरेपछि वि.सं. १८३१ साउन २२ गते लिम्बूवानको केन्द्रीय राजधानी [[बिजयपुर|विजयपुर]]मा लालमोहर सहित तम्रपत्रमा लेखेर सन्धि भएको थियो।<ref name="leo5" /> यसले वर्तमान नेपालको जन्मको आधारशिला तय गरेको थियो।<ref name="leo5" /> तिब्बतसँग हिमाली मार्गको नियन्त्रणको निम्ति भएको विवाद र त्यस पश्चातको युद्धमा चीन तिब्बतको सहायताको लागि आएपछि नेपाल पछि हट्नु परेको थियो।<ref name="leo5" /> नेपालको सीमा नजीकका स-साना राज्यहरूलाई हडपेका कारण सुरू भएको [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]सँगको दुश्मनीका कारण रक्तरञ्जित [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६)]] (वि.सं १८७१- १८७३) भयो, जसमा नेपालले हालको सीमा रक्षा गर्न सफल भएपनि [[महाकाली नदी]]को पश्चिम तथा [[मेची नदी]]को पूर्वका आफ्ना क्षेत्रहरू गुमाउनु परेको थियो।<ref name="leo5" /> आफ्नो स्वाधीनताका लागि नेपालले इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग [[सुगौली सन्धि]] गरेर तराईका केही भूभाग र एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग सहित [[सिक्किम]], [[दार्जिलिङ]] पनि गुमाउनु परेको थियो।<ref name="leo5" /> ती क्षेत्रहरू हालको भारतको [[उत्तराखण्ड]] र [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]मा पनि पर्दछन।<ref name="leo5" /> [[काँगडा किल्ला|काँगडा]]सम्म पुगेका नेपाली र [[सतलज नदी|सतलज]]देखि [[टिस्टा नदी|टिस्टा]]सम्मको [[विशाल नेपाल]] मेची र कालीबीच सीमित हुन पुग्यो, तर पनि पछि वि.सं १९१७ मा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]सँग खुसी भएर अङ्ग्रेजले नेपाललाई [[राप्ती नदी|राप्ती]]देखि कालीसम्मको तराई फर्काइदिएका थिएँ।<ref name="leo5" /> === समकालीन इतिहास === वि.सं. २००० को दसकको पूर्वार्द्धमा लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनहरूको उदय हुन थाल्यो र राजनीतिक पार्टीहरू राणा शासनको विरुद्धमा उत्रेका थिए।<ref name=":4">{{cite journal|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|journal=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|access-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 October 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nepalitimes.com/news.php?id=8741|title=The Rana resonance|last=Lal|first=C.K.|date=16 February 2001|newspaper=Nepali Times|access-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741|archive-date=28 September 2013|url-status=dead}}</ref> यसैको फलस्वरूप [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]लाई भारतले समर्थन गरि वि.सं. २००८ मा सत्तामा फर्काए र नयाँ सरकारको निर्माण भयो, जसमा धेरैजसो [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को सहभागीता थियो।<ref name="Nepal_Timeline2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166516.stm|title=Nepal profile – Timeline|date=19 February 2018|work=[[BBC News]]|access-date=29 September 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20070303103321/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166516.stm|archive-date=3 March 2007|url-status=live}}</ref> [[नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७]] लागु गरियो।<ref name=":5" /> राजा र सरकारबीच वर्षौंको शक्ति खिचातानी पश्चात् [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले वि.सं. २०१५ फागुन ७ गते [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]] जारी गरेका थिए जस अनुसार संसद्को निर्वाचन भयो र नेपाली काङ्ग्रेसले अत्यधिक बहुमत ल्याई [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को अध्यक्षतामा एकमना सरकार बन्यो।<ref name=":5">{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्तो थियो २०१५ सालमा आमचुनावको रौनक|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/69490|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> राजा र सरकार बीचको एक दसकको शक्ति झगडा पछि, राजा महेन्द्रले २०१७ मा लोकतान्त्रिक प्रयोगलाई खारेज गरे, र नेपालमा शासन गर्न [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत प्रणाली]] बनाइयो।<ref name="Nepal_Timeline2"/> राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइयो र राजनीतिज्ञहरूलाई जेल वा निर्वासन गरियो। पञ्चायत शासनले देशलाई आधुनिकीकरण गर्‍यो, सुधारहरू ल्यायो र पूर्वाधारको विकास गर्‍यो, तर स्वतन्त्रतामा कटौती गर्‍यो र भारी सेन्सरशिप लगायो।<ref name=":5" /> वि.सं. २०४७ मा [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|जनआन्दोलन]]ले राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]लाई संवैधानिक सुधार स्वीकार गर्न र बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्न बाध्य तुल्यायो।<ref name="Nepal_Timeline2"/> वि.सं. २०६३ मा, [[एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)|माओवादी पार्टी]]ले शाही संसदीय प्रणालीलाई जन गणतन्त्रले प्रतिस्थापन गर्न हिंसात्मक प्रयास सुरु गर्यो।<ref name=":6" /> यसले लामो [[माओवादी जनयुद्ध]] र १६,००० भन्दा बढीको ज्यान लियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8268651.stm|title=Nepal raises conflict death toll|date=22 September 2009|work=[[BBC News]]|access-date=11 March 2020|language=en-GB}}</ref> शाही दरबारमा भएको [[दरबार हत्याकाण्ड]]मा राजा र युवराज दुवैको मृत्यु भएपछि, राजा वीरेन्द्रका भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्रले]] वि.सं. २०५८ मा गद्दी सम्हालेका थिए र पछि माओवादी विद्रोहलाई आफैँलाई ध्वस्त पार्ने उद्देश्यले पूर्ण कार्यकारी अधिकार ग्रहण गरेका थिए।<ref name=":6">{{cite journal|last=Hutt|first=Michael|author-link=Michael Hutt (academic and translator)|year=2005|title=King Gyanendra's Coup and its Implications for Nepal's Future|jstor=24590670|journal=[[The Brown Journal of World Affairs]]|volume=12|issue=1|pages=111–123|issn=1080-0786}}</ref> [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|वि.सं. २०६३ को शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक क्रान्तिको सफलतापछि]] माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा सामेल भयो।<ref name=":6" /><ref name="Abolish">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7424302.stm|title=Nepal votes to abolish monarchy|date=28 May 2008|work=[[BBC News]]|access-date=18 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107130737/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7424302.stm|archive-date=7 January 2017|url-status=live}}</ref> नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष राज्य बन्यो, र २८ मे २०६५ मा, यो विश्वको एकमात्र हिन्दु राज्यको रूपमा आफ्नो समय-सम्मानित स्थिति समाप्त गर्दै एक सङ्घीय गणतन्त्र घोषणा गरियो।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/06/03/world/birenda-55-ruler-of-nepal-s-hindu-kingdom.html|title=Birenda, 55, Ruler of Nepal's Hindu Kingdom|last=Crossette|first=Barbara|date=3 June 2001|newspaper=The New York Times|access-date=18 April 2020|author-link=Barbara Crossette}}</ref> एक दसकको अस्थिरता र आन्तरिक द्वन्द्वपछि दुईवटा संविधानसभाको निर्वाचनपछि २०७२ सेप्टेम्बर २० मा नयाँ संविधान जारी भयो र नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको थियो।<ref>{{cite news|url=https://kathmandupost.com/valley/2015/09/20/constitution-special-the-evolution-of-nepals-constitution|title=[Constitution special] The evolution of Nepal\'s constitution|date=20 September 2015|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=18 April 2020|language=English}}</ref> == भूगोल == {{main|नेपालको भूगोल|नेपालको भौगर्भिक बनोट}} [[चित्र:Nepal topo en.jpg|thumb|नेपालको भौगोलिक नक्सा]] नेपाल लगभग {{convert|800|km|mi|-1}} लामो र {{convert|200|km|mi|-1}} चौडा, {{convert|147516|km2|mi2|0|abbr=on}} क्षेत्रफल भएको लगभग चारकुने आकारको छ।<ref name="ali4"/> यो [[अक्षांश]] २६° र ३१° उ, र [[देशान्तर]] ८०° र ८९°पू बीचमा छ।<ref name="ali4">{{cite journal|last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2005-10_72_3-4/page/170|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005|bibcode=2005ESRv...72..169A |issn=0012-8252 }}</ref> नेपालको परिभाषित भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू ७५ मिलियन वर्ष पहिले सुरु भयो जब [[भारतीय भूखण्ड|भारतीय प्रस्तर]], तत्कालीन दक्षिणी सुपरमहाद्वीप [[गोन्डवाना]]को भाग, यसको दक्षिण-पश्चिम, र पछि, दक्षिण र दक्षिण-पूर्वमा फैलिएको समुद्रीतलको कारणले गर्दा उत्तर-पूर्वी बहाव सुरु भयो।<ref name="ali4"/> यसको साथसाथै, विशाल टेथिन महासागर क्रस्ट, यसको उत्तरपूर्वमा, यूरेशियन प्लेट अन्तर्गत पर्न थाल्यो।<ref name="ali4"/> यी दोहोरो प्रक्रियाहरू, पृथ्वीको आवरणमा संवहनद्वारा संचालित, दुवैले हिन्द महासागर सिर्जना गर्‍यो र भारतीय महाद्वीपीय क्रस्टलाई अन्ततः युरेसियालाई कम गर्न र हिमालयलाई माथि उठाउन दियो।<ref name="ali4"/> बढ्दो अवरोधहरूले ठुला तालहरू सिर्जना गर्ने नदीहरूको मार्गहरू अवरुद्ध पारे, जुन १०००,००० वर्ष पहिले मात्र भत्किएको थियो, जसले काठमाडौँं उपत्यका जस्ता मध्य पहाडहरूमा उर्वर उपत्यकाहरू सिर्जना गर्‍यो।<ref name="Jwhelpton2">{{Cite book|last=Whelpton|first=John|title=A History of Nepal|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-80470-7|url=https://archive.org/details/historyofnepal00whel}}</ref> पश्चिमी क्षेत्रमा, बाधा हुन नसक्ने धेरै बलियो नदीहरूले संसारका केही गहिरो खाडलहरू काटिदिए।<ref name="Jwhelpton2"/> उदीयमान हिमालयको तुरुन्तै दक्षिणमा, प्लेट आन्दोलनले एक विशाल खाट सिर्जना गर्यो जुन द्रुत रूपमा नदी-जनित तलछटले भरिएको थियो र अब [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को मैदान बनाउँछ।<ref>{{cite journal|last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|archive-date=4 May 2011|url-status=live}}</ref> नेपाल लगभग पूर्ण रूपमा यस टक्कर क्षेत्र भित्र पर्छ, हिमालय आर्कको केन्द्रीय क्षेत्र ओगटेको, {{Convert|2400|km|abbr=on|adj=on}} लामो हिमालयको लगभग एक तिहाइ, नेपालको दक्षिणी भागको सानो पट्टी सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदानमा फैलिएको छ र दुई तिब्बती पठारसम्म फैलिएको उत्तरपश्चिमका जिल्लाहरू।<ref>{{cite journal|last1=van der Beek|first1=Peter|first2=Xavier|last2=Robert|first3=Jean-Louis|last3=Mugnier|first4=Matthias|last4=Bernet|first5=Pascale|last5=Huyghe|first6=Erika|last6=Labrin|title=Late Miocene- Recent Exhumation of the Central Himalaya and Recycling in the Foreland Basin Assessed by Apatite Fission-Track Thermochronology of Siwalik Sediments, Nepal|journal=Basin Research|volume=18|issue=4|pages=413–434|year=2006|doi=10.1111/j.1365-2117.2006.00305.x|bibcode=2006BasR...18..413V|s2cid=10446424|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00137089/file/vdbeek_et_al_BR_2006.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berger|first1=Antoine|first2=Francois|last2=Jouanne|first3=Riad|last3=Hassani|first4=Jean Louis|last4=Mugnier|title=Modelling the Spatial Distribution of Present day Deformation in Nepal: how cylindrical is the Main Himalayan Thrust in Nepal?|journal=Geophys. J. Int.|volume=156|issue=1|pages=94–114|year=2004|doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02038.x|bibcode=2004GeoJI.156...94B|doi-access=free}}</ref> [[चित्र:Land_cover_map_of_Nepal_using_Landsat_30_m_(2010)_data.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Land_cover_map_of_Nepal_using_Landsat_30_m_(2010)_data.jpg|left|thumb|तथ्याङ्कले नेपालमा वन ढाक्ने प्रमुख प्रकारको भूभागको रूपमा देखाउँछ।<ref>{{cite journal|title=Development of 2010 national land cover database for the Nepal|journal=Journal of Environmental Management|date=15 January 2015|pages=82–90|volume=148|series=Land Cover/Land Use Change (LC/LUC) and Environmental Impacts in South Asia|doi=10.1016/j.jenvman.2014.07.047|pmid=25181944|first1=Kabir|last1=Uddin|first2=Him Lal|last2=Shrestha|first3=M. S. R.|last3=Murthy|first4=Birendra|last4=Bajracharya|first5=Basanta|last5=Shrestha|first6=Hammad|last6=Gilani|first7=Sudip|last7=Pradhan|first8=Bikash|last8=Dangol}}</ref>]] नेपाललाई [[हिमालय|हिमाल]]–[[पहाड]]–[[तराई]] भनेर चिनिने तीन प्रमुख भौतिक क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref name=":27">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1070425|title=जनसङ्ख्यामा तराई क्षेत्रको हिस्सा बढ्दै, पहाड र हिमालको खुम्चिँदै|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> हिमाल हिउँ भएको पहाडी क्षेत्र हो र [[महान हिमालय]]मा अवस्थित छ; यसले नेपालको उत्तरी भाग बनाउँछ।<ref name=":27" /> यसले [[चीन]]सँगको सिमानामा रहेको {{convert|8848.86|m|ft|0}} उचाइ [[सगरमाथा]] सहित विश्वको उच्चतम उचाइहरू समावेश गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/70884|title=सुनसान सगरमाथा, अनेक नाम र आरोहणको इतिहास|website=करोबार|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> विश्वका अन्य सात "[[आठ-हजारी|आठ हजार]]" नेपाल वा [[तिब्बत]]को सिमानामा छन्: [[ल्होत्से हिमाल|ल्होत्से]], [[मकालु हिमाल|मकालु]], [[चोयु हिमाल|चो ओयु]], [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]], [[धौलागिरि हिमाल|धौलागिरी]], [[अन्नपूर्ण हिमाल|अन्नपूर्ण]] र [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]]।<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/90444-90444|title=८००० मिटर भन्दा अग्ला १४ हिमाल नेपालमै|website=अन्नपूर्ण|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> पहाड भनेको हिमाली क्षेत्र हो जहाँ सामान्यतया हिउँ पर्दैन।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/08/618914|title=विश्वका ८ अग्ला हिमाल, जुन नेपालमै छन् !|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> पहाडहरू {{convert|800|to|4000|m|ft|-2}} उचाइमा भिन्न हुन्छन्, {{convert|1200|m|ft|-2}} भन्दा कम उपोष्णकटिबन्धीय जलवायुबाट {{convert|3600|m|ft|-2}} भन्दा माथिको अल्पाइन मौसममा प्रगतिको साथ।<ref name=":28">{{Cite web|url=https://mofaga.gov.np/news-notice/2604|title=उच्च पहाडी एवम् हिमाली क्षेत्र समृद्धि कार्यक्रम सञ्चालन कार्यविधि पठाईएको सम्बन्धमा।|website=योजना तथा अनुगमन शाखा|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> तल्लो हिमालयन दायरा, {{convert|1500|to|3000|m|ft|-2}} सम्म पुग्ने, यस क्षेत्रको दक्षिणी सीमा हो, यस दायराको उत्तरमा उपोष्णकटिबन्धीय नदी उपत्यकाहरू र "पहाडहरू" वैकल्पिक छन्। उपत्यकाहरूमा जनसङ्ख्या घनत्व उच्च छ तर उल्लेखनीय रूपमा {{convert|2000|m|ft|-2}} भन्दा कम र {{convert|2500|m|ft|-2}} भन्दा धेरै कम, जहाँ हिउँदमा कहिलेकाहीँ हिउँ पर्छ।<ref name=":28" /> दक्षिणी तल्लो भूभाग वा तराई भारतको सिमाना [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को उत्तरी किनाराको भाग हो।<ref>{{cite book|author1=Taneja, Garima|author2=Pal, Barun Deb|author3=Joshi, Pramod Kumar|author4=Aggarwal, Pramod K.|author5=Tyagi, N. K.|title=Farmers preferences for climate-smart agriculture: An assessment in the Indo-Gangetic Plain|url=https://books.google.com/books?id=_45iAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Intl Food Policy Res Inst|page=2}}</ref> तराई केही पहाडी शृङ्खलाहरू भएको तराई क्षेत्र हो। समतल क्षेत्रहरू हिमालयका तीन ठुला नदीहरू: [[सप्तकोशी नदी|कोशी]], [[गण्डकी नदी|नारायणी]] र [[कर्णाली नदी|कर्णाली]]का साथै स्थायी हिउँ रेखाभन्दा तल झरेका साना नदीहरूद्वारा बनाइएको थिएँ।<ref name=":29">{{Cite web|url=https://thahaonline.com/48952/|title=कोशी, नारायणी र कर्णाली नदीमा जलमार्गको सम्भावना: ऊर्जामन्त्री|last=|website=थाहा खबर|language=|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस क्षेत्रमा उपोष्णकटिबन्धीय देखि उष्णकटिबन्धीय जलवायु छ।<ref name=":29" /> {{convert|700|to|1000|m|ft|-1}} को उचाइमा रहेको [[चुरे|चुरिया]] दायरा भनिने फेदको सबैभन्दा बाहिरी दायराले गङ्गाको मैदानको सीमालाई चिह्न लगाउँछ।<ref>{{Cite web|url=http://naturekhabar.com/ne/archives/10244|title=चुरे क्षेत्रको संरक्षण : नेपालको समृद्धिको आधार|date=2018-06-16|website=प्रकृति खबर|language=|accessdate=2023-01-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105214838/http://naturekhabar.com/ne/archives/10244 |date=2023-01-05 }}</ref> [[भित्री मधेश]] भनिने फराकिलो, तल्लो उपत्यकाहरू यी पहाडहरूको उत्तरमा धेरै ठाउँहरूमा अवस्थित छन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/07/878100|title=तराई, भित्री मधेश र तल्लो पहाडी क्षेत्र सलहको उच्च जोखिममा|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[भारतीय भूखण्ड|भारतीय प्रस्तर]] प्रति वर्ष लगभग {{Convert|50|mm|abbr=on}} मा एसियाको सापेक्ष उत्तरमा सर्छ। यसले नेपाललाई [[भुईँचालो|भूकम्प]]-प्रवण क्षेत्र बनाउँछ र विनाशकारी नतिजाहरू हुने आवधिक भूकम्पहरूले विकासको लागि महत्त्वपूर्ण अवरोध खडा गर्दछ।<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.seismonepal.gov.np/|title=National Earthquake Monitoring & Research Center|publisher=Nepal Department of Mines and Geology|access-date=1 July 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630045443/http://seismonepal.gov.np/ |date=30 June 2022 }}</ref> हिमालयको क्षरण तलछटको एक धेरै महत्त्वपूर्ण स्रोत हो, जुन हिन्द महासागरमा बग्छ।<ref name=":7" /> विशेष गरी सप्तकोशीले नेपालबाट ठुलो मात्रामा सिल्ट निकाल्छ तर बिहारमा ग्रेडियन्टमा चरम गिरावट देख्छ, जसले ठुलो बाढी र पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्दछ, र त्यसैले यसलाई [[बिहार]]को दुःखको रूपमा चिनिन्छ। प्रत्येक वर्ष मनसुन सिजनमा गम्भीर बाढी र पहिरोले मृत्यु र रोग निम्त्याउँछ, खेतबारी नष्ट गर्छ र देशको यातायात पूर्वाधारलाई नष्ट गर्दछ।<ref name=":7" /> === वन सम्पदा === {{main|नेपालको वनसम्पदा}} {{see also|नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची}} [[चित्र:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|[[डाँफे]], नेपालको राष्ट्रिय चरा हो।]] नेपालमा यसको आकारको सापेक्ष [[वनस्पति]] र [[जनावर]]हरूको असमानता ठुलो विविधता छ।<ref name="wwf3">{{cite web|url=http://www.wwfnepal.org/?206342/The-Status-of-Nepals-Mammals|title=The Status of Nepal's Mammals: The National Red List Series|publisher=WWF Nepal|access-date=25 August 2019}}</ref> नेपाल, यसको सम्पूर्णतामा, उल्लेखनीय जैवसांस्कृतिक विविधताको साथ पूर्वी हिमालय जैविक विविधता हटस्पटको पश्चिमी भाग बनाउँछ।<ref name="O'Neill_al2017">{{cite journal|last1=O'Neill|first1=A. R.|last2=Badola|first2=H.K.|last3=Dhyani|first3=P. P.|last4=Rana|first4=S. K.|year=2017|title=Integrating ethnobiological knowledge into biodiversity conservation in the Eastern Himalayas|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=13|issue=1|page=21|doi=10.1186/s13002-017-0148-9|pmid=28356115|pmc=5372287}}</ref> नेपालमा पाइने उचाइमा नाटकीय भिन्नताहरू (तराई मैदानहरूमा समुद्र सतहबाट ६० मिटर, सगरमाथाको ८,८४८ मिटरसम्म) विभिन्न प्रकारका बायोमहरूको परिणाम हो।<ref name="wwf3"/> नेपालको पूर्वी आधा जैवविविधतामा धनी छ किनकि यसले पश्चिमी भागहरूको तुलनामा धेरै वर्षा पाउँछ, जहाँ आर्कटिक मरुभूमि-प्रकारको अवस्था उच्च उचाइमा बढी हुन्छ।<ref name="wwf3"/> नेपाल सम्पूर्ण [[स्तनधारी प्राणी|स्तनधारी प्रजाति]]को ४.०%, [[चरा|चरा प्रजातिको]] ८.९%, [[सरीसृप|सरीसृप प्रजाति]]को १.०%, [[उभयचर|उभयचर प्रजाति]]को २.५%, [[माछा|माछा प्रजाति]]को १.९%, [[पुतली|पुतली प्रजाति]]को ३.७%, [[किरा|कीरा प्रजाति]]को ०.५% र [[माकुरा|माकुरा प्रजाति]]को ०.४% को बासस्थान हो।<ref name="kindl3">{{citation|doi=10.1007/978-94-007-1802-9_1|chapter=An Overview of the Biodiversity in Nepal|title=Himalayan Biodiversity in the Changing World|pages=1–40|year=2012|last1=Paudel|first1=Prakash Kumar|last2=Bhattarai|first2=Bishnu Prasad|last3=Kindlmann|first3=Pavel|isbn=978-94-007-1801-2}}</ref> यसका ३५ वटा वन-प्रकार र ११८ पारिस्थितिक प्रणालीमा, नेपालले फूल फुल्ने बिरुवा प्रजातिको २%, टेरिडोफाइटको ३% र ब्रायोफाइटको ६% पाइन्छ।<ref name="wwf3"/><ref name="kindl3"/> [[चित्र:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|[[एकसिङ्गे गैँडा]] तराईको समतल क्षेत्रका उप-उष्णकटिबन्धीय घाँसे मैदानहरूमा घुम्छ।]] नेपालको वन क्षेत्र{{convert|59624|km2|sqmi|abbr=on}}, देशको कुल जमिनको ४०.३६%, स्क्रबल्यान्डको अतिरिक्त ४.३८%, कुल वन क्षेत्र ४४.७४% को लागि, सहस्राब्दीको पालोदेखि ५% ले वृद्धि भएको छ।<ref>{{cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/forest-cover-increased-nepal-late/|title=Forest cover has increased in Nepal of late|date=13 May 2016|newspaper=[[The Himalayan Times]]|access-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824161239/https://thehimalayantimes.com/nepal/forest-cover-increased-nepal-late/|archive-date=24 August 2019|language=en-US|url-status=live}}</ref> देशको २०१९ [[वन ल्यान्डस्केप अखंडता सूचकाङ्क]] अर्थात् ७.२३/१० को स्कोर थियो, यसलाई १७२ देशहरू मध्ये विश्वव्यापी रूपमा ४५औँ स्थानमा राखिएको थियो।<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi-access=free}}</ref> दक्षिणी समतल भूभागमा, तराई–डुआर सवाना र घाँसे मैदानमा विश्वका केही अग्लो घाँसका साथै साल वन, उष्णकटिबन्धीय सदाबहार वन र उष्णकटिबन्धीय नदीको पातलो वनहरू छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-W0OAQAAMAAJ|title=Forests of Nepal|last=Stainton|first=J. D. A.|date=1972|publisher=Hafner Publishing Company|isbn=9780028527000|language=en}}</ref> तल्लो पहाडहरूमा (७०० मिटर - २,००० मिटर), प्रायः [[साल]] (तल्लो उचाइमा), [[चिलाउने]] र [[कटुस]], साथै चिर पाइनले हावी भएको उपोष्णकटिबन्धीय पाइन वनहरू समावेश गर्ने उपोष्णकटिबन्धीय र शीतोष्ण पातलो मिश्रित वनहरू सामान्य छन्।<ref name="kindl3"/> मध्य पहाडहरू (२,००० मिटर - ३,००० मिटर) ओक र [[गुराँस]]ले हावी छन्।<ref name="kindl3" /> सुबाल्पाइन शंकुधारी वनहरूले ३,००० मिटर देखि ३,५०० मिटरको दायरालाई ओक (विशेष गरी पश्चिममा), पूर्वी हिमालयन फर, हिमालयन पाइन र हिमालयन हेमलोकले ओगटेको छ।<ref name="kindl3" /> गुराँस पनि सामान्य छ।<ref name="kindl3" /> पश्चिममा ३,५०० मिटर र पूर्वमा ४,००० मिटरभन्दा माथि, शंकुधारी रूखहरूले गुराँस-प्रभुत्व भएका अल्पाइन झाडीहरू र घाँसे मैदानहरूलाई बाटो दिन्छ।<ref name="kindl3" /> == राजनीति र सरकार == === राजनीति === {{main|नेपालको राजनीति|नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची}} नेपाल बहुदलीय व्यवस्था भएको संसदीय गणतन्त्र हो।<ref name="Al Jazeera elections explained">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/11/nepal-elections-2017-explained-171126103009857.html|title=Nepal elections explained|access-date=17 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814220351/https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/11/nepal-elections-2017-explained-171126103009857.html|archive-date=14 August 2019|publisher=[[Al Jazeera]]|url-status=live}}</ref> यसमा सङ्घीय संसदमा मान्यता प्राप्त आठ राजनीतिक दलहरू छन्: [[नेपाली काङ्ग्रेस]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]], [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]], [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी]], [[जनमत पार्टी]], र [[नेपाल समाजवादी पार्टी]]।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2022/12/02/seven-parties-secure-national-party-status-so-far-election-commission|title=Seven parties secure national party status so far: Election Commission|website=The Kathmandu Post|language=en|access-date=2022-12-08}}</ref><ref name="foo">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/23/3-percent-vote-share-1-fptp-seat-a-must|title=Criteria for nat'l parties: 3 percent vote share, 1 FPTP seat a must|website=The Kathmandu Post|language=en|access-date=2022-12-08}}</ref> वि.सं. १९९० को दसकमा राजधानीमा एउटा जीवन्त भूमिगत राजनीतिक आन्दोलन भयो र वि.सं. १९९३ मा [[नेपाल प्रजा परिषद्]]को जन्म भयो, जुन [[नेपालका सहिदहरू|चार महान् सहिदहरूको मृत्युदण्डपछि]] सात वर्षपछि विघटन भयो।<ref name=":8">{{Cite book|last=Brown|first=T. Louise|url=https://books.google.com/books?id=uy2IAgAAQBAJ|title=The Challenge to Democracy in Nepal|date=1 November 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-88532-9|language=en}}</ref> त्यही समयमा, [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा संलग्न नेपालीहरू राजनीतिक दलहरूमा सँगठित हुन थाले, जसले गर्दा [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]को जन्म भयो।<ref name=":8" /> साम्यवादले आफ्नो पाइला खोज्न खोज्दा नेपाली काङ्ग्रेसले वि.सं. २००७ मा [[सात सालको क्रान्ति|राणा शासनलाई हटाउन सफल भयो]] र मतदाताको अत्यधिक समर्थन पाएको थियो।<ref name="ram00">{{cite journal|last1=Ramachandran|first1=Shastri|last2=Ramachandaran|first2=Shastri|year=2003|title=Nepal as Seen from India|journal=[[India International Centre Quarterly]]|volume=30|issue=2|pages=81–98|issn=0376-9771|jstor=23006108}}</ref> वि.सं. २०१९ मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले सुरु गरेको दलविहीन [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत व्यवस्था]]मा राजतन्त्रका वफादारहरूले पालैपालो सरकारको नेतृत्व गरे।<ref name="ram00" /> राजनीतिक नेताहरू भूमिगत, निर्वासित वा जेलमा रहे।<ref name="ram00" /> वि.सं. २०३० को दसकमा एउटा कम्युनिस्ट विद्रोहलाई यसको क्र्याडलमा कुचिएको थियो, जसले [[संयुक्त वाम मोर्चा (नेपाल, वि.सं २०४६)|संयुक्त वाम मोर्चा (वि.सं. २०४६)]] अन्तर्गत हालसम्म छरिएका कम्युनिस्ट गुटहरूको अन्ततः एकीकरणको नेतृत्व गर्‍यो।<ref name="ram00" /> वि.सं. २०४७ मा संयुक्त वाम मोर्चा र नेपाली काङ्ग्रेसले [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|सुरु गरेको संयुक्त नागरिक प्रतिरोधले पञ्चायतलाई पराजित गरेपछि]] मोर्चाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] बनेको, बहुदलीय प्रजातन्त्र अपनायो र छोटो अवधिमा सरकारमा रहेर लोकप्रिय कल्याणकारी कार्यक्रम ल्यायो।<ref name="Khadka 1993">{{cite journal|last=Khadka|first=Narayan|year=1993|title=Democracy and Development in Nepal: Prospects and Challenges|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_spring-1993_66_1/page/44|journal=Pacific Affairs|volume=66|issue=1|pages=44–71|doi=10.2307/2760015|issn=0030-851X|jstor=2760015}}</ref> [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|वि.सं. २०६३ को शान्तिपूर्ण क्रान्तिपछि]] माओवादी पार्टी` मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई पनि आफ्नो आधिकारिक कार्यदिशाको रूपमा अङ्गीकार्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14700892|title=Baburam Bhattarai elected prime minister of Nepal|date=28 August 2011|work=[[BBC News]]|access-date=12 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010024052/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14700892|archive-date=10 October 2011|url-status=live}}</ref> २०६३ र २०७२ को बीचको सङ्क्रमकालमा नवगठित जातिय केन्द्रित राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू, जसमध्ये [[मधेस|मधेस आन्दोलन]] प्रमुख थियो,बाट निरन्तर विरोध प्रदर्शन भएको थियो।<ref name="Khadka 1993" /> मधेसी जनताका लागि समान अधिकार र स्वशासनको वकालत गर्ने राजपा र एसपीएन विशेषगरी तराई, मधेस प्रदेशमा प्रमुख राजनीतिक दल बनेका छन्।<ref name="mao">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605214.html|title=Long stalemate after Maoist victory disrupts life in Nepal|last=Kaphle|first=Anup|date=7 July 2010|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104015054/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605214.html|archive-date=4 November 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=11057207&fsrc=nwl|title=Nepal's election The Maoists triumph|date=17 April 2008|newspaper=[[The Economist]]|access-date=29 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214103506/http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=11057207&fsrc=nwl|archive-date=14 February 2009|url-status=live}}</ref> === सरकार === {{Main|नेपाल सरकार|नेपालको संविधान}} {{multiple images | perrow = 2/1 | image1 = Kathmandu-35.JPG | width1 = 148 | caption1 = [[सिंहदरबार]], सरकारको आसन काठमाडौँमा अवस्थित छ | image2 = Supreme Court of Nepal 01.jpg | width2 = 148 | caption2 = [[नेपालको सर्वोच्च अदालत]] | image3 = Nepalese Constituent Assembly Building.jpg | width3 = 300 | caption3 = [[अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र, नेपाल|संसद भवन]] }} नेपालको संविधान बमोजिम नेपालको शासन चलिरहेको छ। यसले नेपाललाई बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको विविध भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनताको साझा आकांक्षा भएको र राष्ट्रिय स्वाधीनता, भौगोलिक अखण्डताप्रति निष्ठाको बन्धनद्वारा प्रतिबद्ध राष्ट्रिय हित, नेपालको समृद्धि र एकजुट भएको भनी परिभाषित गरेको छ।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/nepali/news/2015/09/150920_new_constitution|title=राष्ट्रपतिद्वारा संविधान जारी भएको घोषणा|accessdate=September 18, 2019}}</ref> नेपाल सरकारका तीनवटा शाखाहरू छन्: * [[कार्यपालिका]]: शासनको स्वरूप [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय]], प्रतिस्पर्धी, [[बहुलवाद|बहुलता]]मा आधारित [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[लोकतन्त्र|लोकतान्त्रिक]] [[गणतन्त्र|गणतन्त्रात्मक]] संसदीय प्रणाली हो। [[राष्ट्रपति]]ले प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्त राजनीतिक दलको संसदीय दलको नेतालाई [[प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गर्ने, जसले कार्यकारी शक्तिको प्रयोग गर्ने [[मन्त्रिपरिषद्]] गठन गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=http://nepallive.com/index.php/story/282510|title=स्थानीय कार्यपालिका र जिससको निर्वाचनमा पनि 'तालमेल' गर्ने सत्ता गठबन्धनको निर्णय|website=नेपाल लाइभ|accessdate=2023-01-05}}</ref> * [[व्यवस्थापिका]]: [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|नेपालको व्यवस्थापिका]], सङ्घीय संसद भनिन्छ, जसमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] र [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] हुन्छन्। मिश्रित निर्वाचन प्रणालीबाट निर्वाचित २७५ सदस्य रहेको प्रतिनिधिसभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। प्रादेशिक निर्वाचक मण्डलबाट निर्वाचित ५९ सदस्य रहेको राष्ट्रिय सभा स्थायी सदन हो; यसका एक तिहाइ सदस्यहरू प्रत्येक दुई वर्षमा छ वर्षको कार्यकालका लागि निर्वाचित हुन्छन्।<ref>{{cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=8 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044107/http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|archive-date=9 December 2017|url-status=live}}</ref> * [[न्यायपालिका]]: नेपालको एकात्मक तीन तहको स्वतन्त्र न्यायपालिका छ जसमा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]], [[प्रधान न्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]]को नेतृत्वमा रहेको देशको सर्वोच्च अदालत, सात उच्च अदालत, प्रत्येक प्रदेशमा एक, प्रदेश स्तरमा सर्वोच्च अदालत प्रत्येक जिल्लामा एक र ७७ जिल्लाहरू छन्।<ref name=":9">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/opinion/2021/05/09/162053054590367326.html|title=न्यायपालिका : स्वचालित कि नियन्त्रित ?|website=कान्तिपुर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> नगर परिषदले विवाद समाधान गर्न र कारबाहीयोग्य अपराध नभएका मुद्दाहरूमा गैर-बाध्यकारी फैसला दिन स्थानीय न्यायिक निकायहरू बोलाउन सक्छन्।<ref name=":9" /> स्थानीय न्यायिक निकायका काम कारबाहीलाई जिल्ला अदालतबाट निर्देशित र प्रतिबन्ध गर्न सकिन्छ।<ref name=":9" /> === प्रशासनिक विभाजन === {{Main|नेपालको प्रशासनिक विभाजन}} नेपालको [[संविधान]] २०७२ को धारा ५६ (१) ले [[सङ्घीयता|सङ्घ]], [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] र [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] गरी ३ तहको राज्यको मूल संरचना रहने व्यवस्था गरेको छ।<ref>{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|title=अब ७६६ स्थानीय तह|date=जेठ १२, २०७४|accessdate=जेठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html |date=2017-09-03 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|title=यी हुन् थपिएका गाउँपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|date=२०७४ जेठ ११|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mofald.gov.np/ddc|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको [[नेपालको संविधान २०७२]]को अनुसूची ४ बमोजिम नेपाललाई ७ प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://everesttimes.net/article.php?type=article&aid=8797|title=नेपालमा ७ प्रदेश बनाउने दलहरूबीच सहमति|website=everesttimes.net|accessdate=2018-03-18}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://onlinepatrika.com/48179/|title=७ प्रदेशको नयाँ नेपाल: कुन जिल्ला कुन प्रदेशमा ?|last=पत्रिका|first=अनलाइन|website=onlinepatrika.com|language=नेपाली|accessdate=2018-03-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221211113/http://onlinepatrika.com/48179/ |date=2018-02-21 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eadarsha.com/?article=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6|title=सङ्घीय नेपालका सात प्रदेश: एक चर्चा|accessdate=2018-03-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614131524/https://www.eadarsha.com/?article=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6 |date=2020-06-14 }}</ref> यसै प्रकार नेपालमा ७५३ स्थानीय तहहरू रहेका छन्, जसमा ६ [[महानगर]]हरू, ११ [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगर]]हरू, २७६ [[नगरपालिका]]हरू र ४६० [[गाउँपालिका]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फागुन २०७३|accessdate=३० फागुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फागुन २०७३|accessdate=२८ फागुन २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://setopati.com/from-paper/73736|title=९ स्थानीय तह थपिँदै कहाँ कति थपियो?|language=नेपाली|accessdate=2018-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|title=१९ जिल्लामा थप गाउँपालिका र नगरपालिका|date=२०७४ जेठ ८|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|title=गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फागुन २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> {{Nepal province labelled map}} {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! प्रदेश ! राजधानी ! [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] ! [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] ! [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] ! क्षेत्रफल ! [[जनसङ्ख्या अनुसार नेपालका प्रदेशहरूको सूची|जनसङ्ख्या]] ! घनत्व (व्यक्ति/किमी२) २०२१ ! [[मानव विकास सूचकाङ्क]] ! नक्सा |- |[[कोशी प्रदेश]]||[[विराटनगर महानगरपालिका|बिराटनगर]]||[[पर्शुराम खापुङ]]||[[हिक्मतकुमार कार्की]]|| align="center" |१४|| align="right" |२५,९०५|| align="right" |४,५३४,९४३|| align="center" |१९२|| align="center" |०.५५३||[[चित्र:Nepal Province 1.svg|100px]] |- |[[मधेश प्रदेश]]||[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]||[[हरिशङ्कर मिश्र|हरि शङ्कर मिश्र]]||[[सरोज कुमार यादव]]|| align="center" |८|| align="right" |९,६६१|| align="right" |५,४०४,१४५|| align="center" |६३४|| align="center" |०.४८५||[[चित्र:Nepal Madhesh Province.svg|100px]] |- |[[बागमती प्रदेश|बाग्मती]]||[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]||[[यादवचन्द्र शर्मा]]||[[शालिकराम जमकट्टेल]]|| align="center" |१३|| align="right" |२०,३००|| align="right" |५,५२९,४५२|| align="center" |३००|| align="center" |०.५६०||[[चित्र:Nepal Province 3.svg|100px]] |- |[[गण्डकी प्रदेश]]||[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]||[[पृथ्वीमान गुरुङ]]||[[खगराज अधिकारी]]|| align="center" |११|| align="right" |२१,८५६|| align="right" |२,४०३,७५७|| align="center" |११३|| align="center" |०.५६७||[[चित्र:Nepal Province 4.svg|100px]] |- |[[लुम्बिनी प्रदेश]]||[[देउखुरी]]||[[अमिक शेरचन]]||[[लीला गिरी]]|| align="center" |१२|| align="right" |१९,७०७|| align="right" |४,४९९,२७२|| align="center" |२६०|| align="center" |०.५१९||[[चित्र:Nepal Province 5.svg|100px]] |- |[[कर्णाली प्रदेश]]||[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]||[[तिलक परियार]]||[[राजकुमार शर्मा]]|| align="center" |१०|| align="right" |३०,२१३|| align="right" |१,५७०,४१८|| align="center" |५६|| align="center" |०.४६९||[[चित्र:Nepal Karnali.svg|100px]] |- |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]||[[धनगढी (स्पष्टता)|धनगढी]]||[[देवराज जोशी]]||[[राजेन्द्रसिंह रावल]]|| align="center" |९|| align="right" |१९,५३९|| align="right" |२,५५२,५१७|| align="center" |१३९|| align="center" |०.४७८||[[चित्र:Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg|100px]] |- !नेपाल ![[काठमाडौँ]] !राष्ट्रपति<br />[[रामचन्द्र पौडेल]] !प्रधानमन्त्री<br />[[सुशीला कार्की]] ![[नेपालका जिल्लाहरू|७७]] !१४७,१८१ !२६,४९४,५०४ !१९८ !०.५७९ ![[चित्र:Nepal grey.svg|frameless|100x100px]] |} === कानून === [[चित्र:NPP2019 11.jpg|thumb|नेपालले पछिल्लो समय अल्पसङ्ख्यक अधिकारको क्षेत्रमा प्रगति गरेको छ।]] [[नेपालको संविधान]] देशको सर्वोच्च कानून हो र यससँग बाझिने अन्य कानूनहरू विरोधाभासको हदसम्म स्वतः अमान्य हुनेछन्।<ref name=":10">{{cite news|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/|title=Govt registers amendment bill to review 56 laws in bulk|newspaper=[[Republica (newspaper)|Republica]]|access-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125309/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/|archive-date=2 September 2019|language=en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902125309/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/ |date=2 September 2019 }}</ref> विशेष कानुनी प्रावधानहरू [[देवानी संहिता]] र फौजदारी संहिताको रूपमा क्रमशः देवानी कार्यविधि संहिता र फौजदारी कार्यविधि संहिताको रूपमा संहिताबद्ध छन्।<ref name=":10" /> सर्वोच्च अदालत कानूनको व्याख्या गर्ने सर्वोच्च अख्तियार हो र यसले संसदलाई आवश्यकता अनुसार संशोधन वा नयाँ कानून बनाउन निर्देशन दिन सक्छ। अन्य विकासोन्मुख देशहरू र कतिपय अवस्थामा धेरै विकसित देशहरूको तुलनामा नेपाली कानुनहरू सामान्यतया बढी प्रगतिशील मानिन्छन्।<ref name="Death Penalty2">{{cite web|url=http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81|title=International Views on the Death Penalty|publisher=[[Death Penalty Focus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106083835/http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81|archive-date=6 November 2012|url-status=dead|access-date=6 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106083835/http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81 |date=6 November 2012 }}</ref> [[मृत्युदण्ड]] खारेज भएको छ।<ref name="Death Penalty2"/> [[नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार|नेपालले क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार]] र [[नेपालमा महिला अधिकार|लैङ्गिक समानतामा पनि प्रगति]] गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://yvc-asiapacific.org/2020/01/15/the-intricacy-of-legal-gender-recognition-in-nepal/|title=The intricacy of legal gender recognition in Nepal|work=Youth Voices Count}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105213109/https://yvc-asiapacific.org/2020/01/15/the-intricacy-of-legal-gender-recognition-in-nepal/ |date=2023-01-05 }}</ref> यसले [[वैवाहिक बलात्कार]]लाई मान्यता दिन्छ र [[गर्भपतन]] अधिकारलाई समर्थन गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/8681|title=वैवाहिक बलात्कारः सहने होइन लड्ने|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यद्यपी, लिंग-चयनात्मक गर्भपतनमा बृद्धि भएको कारण, बाधाहरू प्रस्तुत गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/129077|title=गर्भपतन: शरीर महिलाको निर्णय पुरुषको|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[नेपाल प्रहरी]] कानुन कार्यान्वयन गर्ने प्राथमिक निकाय हो।<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/258|title=नेपाल प्रहरी पुनःसंरचनाको प्रस्ताव|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}</ref> यो महानिरीक्षकको कमाण्डमा रहेको एक स्वतन्त्र संस्था हो, जसलाई [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]ले नियुक्त गरी रिपोर्ट गर्छ।<ref name=":11" /> शान्ति सुरक्षा कायम गर्नुका साथै सडक यातायातको व्यवस्थापनको जिम्मेवारी नेपाल ट्राफिक प्रहरीको हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/09/893932|title=सडकमा डमी ट्राफिक प्रहरी : जनशक्ति व्यवस्थापनसँगै चेतना अभिवृद्धि|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल]], एक छुट्टै अर्धसैनिक प्रहरी सँगठन, नियमित सुरक्षा मामिलामा नेपाल प्रहरीसँगको सहकार्यमा काम गर्दछ; यो भीड नियन्त्रण, विद्रोह विरोधी र आतंकवाद विरोधी कार्यहरू, र बल प्रयोग आवश्यक हुन सक्ने अन्य आन्तरिक मामिलाहरूको लागि हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/142848/|title=भब्य बन्यो राष्ट्रिय सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल प्रशिक्षण प्रतिष्ठान|last=Setopati|first=चन्द्र काफ्ले ::|website=सेतोपाटी|language=en-US|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === परराष्ट्र सम्बन्ध === {{Main|नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध}} [[चित्र:Gurkha Memorial, Horse Guards Avenue - geograph.org.uk - 379881.jpg|thumb|[[गोरखाली|गोर्खाली]] स्मारक, [[लन्डन]]]] नेपाल राष्ट्रिय रक्षाका लागि कूटनीतिमा निर्भर छ।<ref name=":12">{{cite web|url=https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/|title=Bilateral Relations – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA|publisher=[[Government of Nepal]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925203632/https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/|archive-date=25 September 2019|access-date=15 September 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816132805/https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/ |date=16 August 2021 }}</ref> यसले आफ्ना छिमेकीहरू बीच तटस्थताको नीति कायम राख्छ, यस क्षेत्रका अन्य देशहरूसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध राख्छ, र विश्वव्यापी स्तरमा असंलग्नताको नीति राख्छ।<ref name=":12" /> नेपाल [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन|सार्क]], [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ| संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]], [[विश्व व्यापार सङ्गठन]], [[बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास]] र [[एसिया सहयोग संवाद]] लगायतका सदस्य राष्ट्र हो।<ref name=":12" /> योसँग १६७ देशहरू र [[युरोपेली सङ्घ]]सँग द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध छ, ३० देशहरूमा दूतावास र छवटा वाणिज्य दूतावासहरू छन्, जबकि २५ देशहरूले नेपालमा दूतावासहरू राख्छन्, र ८० भन्दा बढी अन्य गैर आवासीय कूटनीतिक नियोगहरू सञ्चालन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/|title=Consulates General of Nepal – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724133315/https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/|archive-date=24 July 2019|access-date=15 September 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724133315/https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/ |date=24 July 2019 }}</ref> सन् १९५८ देखि हालसम्म ४२ वटा मिसनमा ११९,००० भन्दा बढी कर्मचारी योगदान गरेको नेपाल राष्ट्रसङ्घीय शान्ति मिसनमा प्रमुख योगदानकर्तामध्ये एक हो।<ref>{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/nepalese-peacekeepers-receive-un-medal|title=Nepalese Peacekeepers receive UN Medal|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=15 September 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230912075434/https://peacekeeping.un.org/en/nepalese-peacekeepers-receive-un-medal |date=12 September 2023 }}</ref> नेपालले [[दक्षिण एसिया]]मा बृहत्तर सहयोगलाई जोड दिन्छ र [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]], जसको स्थायी सचिवालय काठमाडौँमा आयोजना गरिएको छ, स्थापना गर्न सक्रियतापूर्वक जोड दिएको छ।<ref>{{cite journal|last=Iqbal|first=Muhammad Jamshed|year=2006|title=SAARC: Origin, Growth, Potential and Achievements|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf|journal=[[Pakistan Journal of History & Culture]]|volume=XXVII|pages=127–40|access-date=11 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111092347/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf|archive-date=11 November 2013|url-status=live}}</ref> नेपाल स्वतन्त्र [[बङ्गलादेश]]लाई मान्यता दिने पहिलो देश हो र दुई देशले व्यापार र पानी व्यवस्थापनमा अझ बढी सहयोग बढाउन खोजेका छन्।<ref name=":13">{{cite news|url=http://therisingnepal.org.np/news/19231|title=Nepal, Bangladesh Can Become Better Trade Partners|newspaper=[[The Rising Nepal]]|access-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111072640/http://therisingnepal.org.np/news/19231|archive-date=11 November 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921142850/http://therisingnepal.org.np/news/19231 |date=21 September 2019 }}</ref> बङ्गलादेशका बन्दरगाहहरू नजिक भएकाले नेपालको तेस्रो देशको व्यापारमा भारतको एकाधिकारको व्यवहार्य विकल्पको रूपमा हेरिन्छ।<ref name=":13" /> नेपाल [[इजरायल]]सँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्ने पहिलो दक्षिण एसियाली देश हो, र ती देशहरूले बलियो सम्बन्ध राख्छन्।<ref>{{cite news|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/42903/|title=Marking the diplomatic ties between Nepal and Israel|newspaper=[[Republica (newspaper)|Republica]]|access-date=12 September 2019|language=en}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसले [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टिनी]]हरूको अधिकारलाई मान्यता दिन्छ, [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]]मा यसको मान्यताको पक्षमा र [[जेरुसेलम]]लाई इजरायलको राजधानीको रूपमा मान्यताको विपक्षमा मतदान गरेको छ।<ref>{{cite news|url=https://kathmandupost.com/national/2017/12/23/unga-vote-consistent-with-nepals-position-on-israel-palestine|title=UNGA vote 'consistent with Nepal's position on Israel, Palestine'|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=12 September 2019|language=en}}</ref> नेपालले घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्ने देशहरूमा सबैभन्दा उदार दाता र विकास साझेदारहरू - [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[संयुक्त अधिराज्य]], [[डेनमार्क]], [[जापान]] र [[नर्वे]] लगायत छन्।<ref>{{cite journal|last=Khadka|first=Narayan|year=1997|title=Foreign Aid to Nepal: Donor Motivations in the Post-Cold War Period|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1997-11_37_11/page/1044|journal=[[Asian Survey]]|volume=37|issue=11|pages=1044–1061|doi=10.2307/2645740|issn=0004-4687|jstor=2645740}}</ref> == अर्थतन्त्र == {{main|नेपालको अर्थतन्त्र}} [[चित्र:Nepal Product Exports (2019).svg|thumb|नेपाल निर्यातको समानुपातिक प्रतिनिधित्व, २०१९]] सन् २०१९ मा नेपालको कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) ३४.१८६ बिलियन डलर थियो।<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=NP|title=GDP (current US$) {{!}} Data|publisher=World Bank|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312080539/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=NP|archive-date=12 March 2019|access-date=16 September 2019|url-status=live}}</ref> २०१९ मा वार्षिक वृद्धि दर ६.६% मा गणना गरिएको छ, र २०२१ मा २.८९% को अपेक्षा गरिएको छ, नेपाल विश्वको सबैभन्दा द्रुत बृद्धि हुने अर्थतन्त्र मध्ये एक हो।<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=NP|title=GDP growth (annual %) {{!}} Data|publisher=World Bank|access-date=16 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/425729/gross-domestic-product-gdp-growth-rate-in-nepal/|title=Nepal – Gross domestic product (GDP) growth rate 2026|website=Statista|language=en|access-date=23 July 2021}}</ref> देश प्रति व्यक्ति नाममात्र जीडीपी मा विश्वमा १६५औँ र [[प्रति व्यक्ति कुल ग्राहस्थ उत्पादन (क्रय शक्ति समता) अनुसार देशहरूको सूची|पीपीपी मा प्रति व्यक्ति जीडीपीमा १६२औँ स्थानमा]] छ।<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&pr.y=14&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 November 2019}}</ref> नेपाल २३ अप्रिल २००४ देखि [[विश्व व्यापार सङ्गठन]]को सदस्य भएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_nepal_e.htm|title=Accessions: Nepal|publisher=WTO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115111106/https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_nepal_e.htm|archive-date=15 November 2019|access-date=15 November 2019|url-status=live}}</ref> १६.८ मिलियन श्रमिक नेपाली श्रमशक्ति विश्वको ३७औँ ठुलो हो।<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2095rank.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530152006/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/rankorder/2095rank.html|archive-date=30 May 2016|access-date=18 November 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530152006/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/rankorder/2095rank.html |date=30 May 2016 }}</ref> प्राथमिक क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.५९%, माध्यमिक क्षेत्रले १४.६% र तृतीय क्षेत्रले ५७.८१% ओगटेको छ।<ref name="National Accounts of Nepal 2018/19">{{cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf|title=National Accounts of Nepal 2018/19|year=2019|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505113753/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf|archive-date=5 May 2019|access-date=5 May 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505113753/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf |date=5 May 2019 }}</ref> नेपालको सन् २०१८ मा [[अमेरिकी डलर]] ८.१ बिलियनको विदेशी मुद्रा रेमिटेन्स, विश्वको १९औँ सबैभन्दा ठुलो र जीडीपीको २८.०% गठन भएको, यसको अर्थतन्त्रमा मुख्य रूपमा भारत, मध्य पूर्व र पूर्वी एसियाका लाखौँ कामदारहरूले योगदान पुर्‍याएका थिएँ, ती सबै अदक्ष श्रमिकहरू थिएँ।<ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/04/10/nepal-is-19th-largest-receiver-of-remittances-with-81-billion|title=Nepal is 19th largest receiver of remittances with $8.1&nbsp;billion|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=18 November 2019}}</ref> प्रमुख कृषि उत्पादनहरूमा अनाज ([[जौ]], [[मकै]], [[कोदो]], [[धान]] र [[गहुँ]]), [[तिल]]हन, [[आलु]], [[दाल]], [[उखु]], [[जुटपानी|जुट]], [[सुर्ती (वनस्पति)|सुर्ती]], [[दूध]] र [[भैँसी]]को मासु पर्छन्।<ref name="cia172">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/|title=South Asia :: Nepal – The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=18 November 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109075733/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ |date=9 January 2021 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chaudhary|first=Deepak|date=1 November 2018|title=Agricultural Policies and Rural Development in Nepal: An Overview|journal=Research Nepal Journal of Development Studies|language=en|volume=1|issue=2|pages=34–46|doi=10.3126/rnjds.v1i2.22425|issn=2631-2131|doi-access=free}}</ref> प्रमुख उद्योगहरूमा [[पर्यटन]], [[गलैँचा]], [[कपडा]], [[चुरोट]], [[सिमेन्ट]], [[इँट|इँटा]], साथै साना [[चामल]], [[जुटपानी|जुट]], [[चिनी]] र तिलहन मिलहरू पर्छन्।<ref name="cia172"/> सन् १९५१ मा लोकतन्त्रको स्थापनासँगै नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार निकै विस्तार भयो।<ref name="Acharya 91–96">{{Cite journal|last=Acharya|first=Khubi Ram|date=5 July 2019|title=Nepalese Foreign Trade: Growth, Composition, and Direction|journal=NCC Journal|language=en|volume=4|issue=1|pages=91–96|doi=10.3126/nccj.v4i1.24741|issn=2505-0788|doi-access=free}}</ref> सन् १९८५ मा उदारीकरण सुरु भयो र सन् १९९० पछि गति लियो।<ref name="Acharya 91–96"/> आर्थिक वर्ष २०१६/१७ सम्ममा नेपालको वैदेशिक व्यापार १.०६ खर्ब रुपैयाँ थियो, जुन १९९०/९१ को ४५.६ अर्ब रुपैयाँबाट २३ गुणाले बढेको थियो।<ref name="wb194">{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview|title=Overview|publisher=World Bank|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621191142/https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview|archive-date=21 June 2019|url-status=live|access-date=23 November 2019}}</ref> नेपालको ६० प्रतिशतभन्दा बढी व्यापार भारतसँग छ।<ref name="wb194"/> प्रमुख निर्यातमा तयारी पोशाक, गलैँचा, दाल, हस्तकला, छाला, औषधीय जडिबुटी र कागजका उत्पादनहरू समावेश छन्, जुन कुलको ९०% ओगटेको छ।<ref name="wb194"/> मुख्य आयातमा विभिन्न तयारी तथा अर्ध-तयार वस्तु, कच्चा पदार्थ, मेसिनरी तथा उपकरण, रासायनिक मल, विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक उपकरण, पेट्रोलियम पदार्थ, सुन र तयारी पोशाक पर्छन्।<ref name="wb194"/> मुद्रास्फीति २०१९ मा ४.५% मा थियो। विदेशी विनिमय सञ्चिति जुलाई २०१९ मा अमेरिकी डलर ९.५ बिलियन थियो, जुन ७.८ महिनाको आयातको बराबर थियो।<ref name="wb194" /> === ऊर्जा === {{मुख्य|नेपालमा ऊर्जा}} === पर्यटन === {{main|नेपालमा पर्यटन}} [[चित्र:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|[[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]मा पर्यटकले हात्तीबाट ठुलो [[एकसिङ्गे गैँडा]] देखेका छन्।]] [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन नेपालको सबैभन्दा ठुलो र द्रुत बृद्धि हुने उद्योग हो]], जसले १० लाखभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिन्छ र कुल जीडीपीमा ७.९%को योगदान गर्दछ।<ref name="tkptour192">{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/05/26/nepal-tourism-generated-rs240b-and-supported-1m-jobs-last-year-report|title=Nepal tourism generated Rs 240b and supported 1m jobs last year: Report|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> वि.सं. २०७५ मा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय आगन्तुकहरूको सङ्ख्या १० लाख नाघेको छ (जमिनबाट आएका भारतीय पर्यटकहरूको गणना नगरी)।<ref name="tkptour192"/> दक्षिण एसियामा नेपाल आउने आगन्तुकहरूको हिस्सा करिब ६% छ, र उनीहरूले औसतमा धेरै कम खर्च गर्छन्, जसमा नेपालले आम्दानीको १.७% हिस्सा ओगटेको छ।<ref name="thttour3">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-enough-opportunities-tap-tourists-visit-south-asian-nations/|title=Nepal has enough opportunities to tap tourists who visit other South Asian nations|date=6 November 2016|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref> नेपालका प्रमुख पर्यटकिय गन्तव्यहरूमा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[अन्नपूर्ण]] पदयात्रा सर्किट र चार युनेस्को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]हरू - [[लुम्बिनी]], [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]], [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सात साइटहरू सामूहिक रूपमा सूचीबद्ध छन्, र [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]।<ref name="thttour3"/> नेपालको पर्वतारोहणको अधिकांश आम्दानी सगरमाथाबाट आउँछ, जुन नेपाली पक्षबाट बढी पहुँचयोग्य छ।<ref name="thttour3"/> नेपाल, आधिकारिक रूपमा वि.सं. २००८ मा पश्चिमीहरूका लागि खोलिएको थियो, हिप्पी ट्रेलको अन्त्यमा, वि.सं. २०२० र २०३० को दसकमा नेपाल पर्यटकहरू समक्ष एक लोकप्रिय गन्तव्य बन्यो।<ref name=":14">{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/68553/|title=Homestay registration on the rise|last=Sunuwar|first=Muna|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308222435/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/68553/ |date=8 March 2021 }}</ref> वि.सं. २०५० को दसकमा [[माओवादी जनयुद्ध]]बाट अवरुद्ध भएको उद्योग, पछि पुन: प्राप्ति भएको छ, तर उच्च-अन्तको पर्यटनको लागि उपयुक्त सुविधाको अभावको कारण "पूर्वाधार अवरोध", भग्नावशेषमा झन्डा वाहक, र केही मुट्ठीभरहरूका मानिसले आफूखुसी गर्ने नीति परिवर्तन नै नेपालमा पर्यटन विकासका लागि चुनौती हुन्।<ref name=":14" /> यसका साथै गन्तव्यहरूको सही रूपमा विकास र बजारको उचित बिस्तारमा सरकारको उदासिनता पनि नेपाली पर्यटनका बाधक हुन्। तर आदिवासी जनजातिको घरमा पेइङ गेस्टको रूपमा सांस्कृतिक र इको-पर्यटक बस्ने होमस्टे पर्यटनले केही सफलता पाएको छ।<ref name=":14" /> === वैदेशिक रोजगारी === [[चित्र:Child Labour in Brick Kilns of Nepal.jpg|left|thumb|वयस्कहरू विदेशमा दासत्व जस्तो अवस्थामा रोजगारीमा रहेका बेला देशका लाखौँ बालबालिकाहरू बालश्रमको रूपमा (कृषि क्षेत्र बाहेक) काममा छन्।]] नेपालमा [[बेरोजगारी]] र कम बेरोजगारीको दर काम गर्ने उमेरको जनसङ्ख्याको आधा भन्दा बढी छ, लाखौँलाई रोजगारी खोज्न विदेशमा, मुख्यतया [[भारत]], [[फारसको खाडी|खाडी]] र पूर्वी एसियामा।<ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/04/27/nepals-unemployment-rate-estimated-at-114-percent|title=Nepal's unemployment rate estimated at 11.4 percent|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> प्रायः अदक्ष, अशिक्षित, र ऋण सार्कहरूको ऋणी, यी कामदारहरूलाई म्यानपावर कम्पनीहरूले ठग्छन् र धोखाधडी सम्झौता अन्तर्गत शोषणकारी रोजगारदाता वा युद्धग्रस्त देशहरूमा पठाइन्छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/01/world/middleeast/12-hostages-from-nepal-are-executed-in-iraq-a-militant.html|title=12 Hostages From Nepal Are Executed in Iraq, a Militant Group Claims|last=Tavernise|first=Sabrina|date=1 September 2004|work=The New York Times|access-date=2 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/48523/|title=He narrowly escaped the 2004 Iraq massacre of 12 Nepalis|last=Sharma|first=Bhadra|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202215736/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/48523/ |date=2 December 2019 }}</ref> तिनीहरूको [[राहदानी]] जफत गरिएको छ, जब रोजगारदाताले उनीहरूलाई बिदा दिन्छ वा तिनीहरूको सम्झौता खारेज गर्छ तब फिर्ता गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/basic-minimum-wage-eludes-nepali-migrant-workers/|title=Basic minimum wage eludes Nepali migrant workers|date=9 May 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2019/10/13/nepali-migrant-workers-returning-home-from-labour-destination-countries-without-wages|title=Nepali migrant workers returning home from labour destination countries without wages|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> धेरैजसोले न्यूनतम पारिश्रमिक पाउँदैनन्, र धेरैले ज्यालाको सबै वा केही अंश गुमाउन बाध्य छन्।<ref name=":15">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/nepal-receiving-two-dead-migrant-workers-every-day-for-past-seven-years-report/|title=Nepal receiving two dead migrant workers every day for past seven years: Report|date=24 August 2018|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref> धेरै नेपालीहरू अत्यन्त असुरक्षित अवस्थामा काम गर्छन्; प्रत्येक दिन औसत दुई कामदारको मृत्यु हुन्छ।<ref name=":15" /> महिलामाथि लगाइएका प्रतिबन्धका कारण धेरैजसो देश बाहिर जान बेचबिखनमा निर्भर हुन्छन् र हिंसा र दुर्व्यवहारको सिकार हुन्छन्।<ref>{{cite web|url=https://asiafoundation.org/2018/06/06/nepalese-labor-migration-a-status-report/|title=Nepalese Labor Migration—A Status Report|date=6 June 2018|publisher=The Asia Foundation|language=en-US|access-date=2 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202212941/https://asiafoundation.org/2018/06/06/nepalese-labor-migration-a-status-report/ |date=2 December 2019 }}</ref> धेरै नेपालीहरू दासत्व जस्तो अवस्थामा काम गरिरहेको विश्वास गरिन्छ र नेपालले अलपत्र परेका कामदारहरूलाई उद्धार गर्न, मृतकका ऋणी परिवारलाई पारिश्रमिक र विदेशमा पक्राउ परेकाहरूलाई कानुनी खर्चमा अर्बौं रुपैयाँ खर्च गर्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2018/02/plight-nepal-migrant-workers-180205084756399.html|title=The plight of Nepal's migrant workers|publisher=Al Jazeera|access-date=2 December 2019}}</ref> लाखौँले गरिबीबाट माथि उठेका भए पनि उद्यमशीलताको कमीका कारण रेमिट्यान्स ठुलो मात्रामा घरजग्गा र उपभोगमा खर्च हुने गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/50427/|title=Sorrows of Nepali migrant workers|last=Mishra|first=Surya Nath|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202212937/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/50427/ |date=2 December 2019 }}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == {{मुख्य|नेपालको जनसाङ्ख्यिकी}} {| class="infobox" style="border:1px #FFFFFF;" cellspacing="0" align="right" style="3em; font-size: 85%;" |- ! style="background:#003893; color:white" colspan="2" | नेपालका राष्ट्रिय चिह्नहरू |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''झन्डा''' | [[नेपालको झन्डा]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''चिह्न''' | [[नेपालको निसानछाप|नेपालको निशान छाप]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''राष्ट्रिय पंक्षी''' | [[डाँफे]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''[[राष्ट्रिय जनावरहरूको सूची|राष्ट्रिय जनावर]]''' | [[गाई]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''[[राष्ट्रिय गान]]''' | [[सयौँ थुङ्गा फूलका हामी]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''आदर्श वाक्य''' | [[जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''फूल''' | [[लालीगुराँस|लाली गुराँस]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''राष्ट्रिय फल''' | [[सुन्तला]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''खेल''' | [[भलिबल]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''भाषा''' | [[नेपाली भाषा]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''रङ''' | [[सिम्रिक]] |} नेपालका नागरिकहरूलाई [[नेपाली]] भनेर चिनिन्छ। नेपालीहरू भारत, [[तिब्बत]] र उत्तर [[म्यानमार|बर्मा]]बाट तीन प्रमुख प्रवासका सन्ततिहरू हुन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} प्रारम्भिक बासिन्दाहरूमध्ये पूर्वी क्षेत्रका किराँत, काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार, तराई-मधेसका आदिवासी, थारू र [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]का पहाडी भेगका खस पहाहीहरू पर्दछन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} हालैका वर्षहरूमा जनसङ्ख्याको एक महत्वपूर्ण भाग [[तराई]]मा बसाइँसराइ गरेर गएता पनि अधिकांश नेपालीहरू अझै पनि मध्य उच्च भूभागमा बसोबास गर्छन् र उत्तरी पहाडहरूमा थोरै मात्र बसोबास गर्छन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} नेपाल बहुसांस्कृतिक र बहुजातिय देश हो। यस देशमा १२५ विभिन्न जातजातिहरू बसोबास गर्दछन् जसले १२३ विभिन्न मातृभाषाहरू बोल्दछन्।{{sfn|2011 National Census|p=4}} [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], बौद्ध, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] र इसाई धर्मको अतिरिक्त यसका मानिसहरू विभिन्न आदिवासी तथा लोक धर्महरूको अनुसरण गर्दछ। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ को जनगणना]] अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख भन्दा बढी थियो। २०५८ भन्दा नौ लाखको झन्डै तीन गुणा बढी थियो। वि.सं २०५८ देखि २०६८ सम्म औसत परिवारको आकार ५.४४ बाट घटेर ४.९ पुगेको थियो।{{sfn|2011 National Census|p=4}} यस जनगणनामा २०५८ को तुलनामा झन्डै १९ लाख मानिसहरू अनुपस्थित थिएँ र यो २०५८ मा भन्दा एक लाखभन्दा बढी थियो।<ref name=":16" /> २०६८ मा, यौन अनुपात ९९.८ बाट ९४.२ मा घटेको थियो। २०५८ देखि २०६८ को बीचमा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर १.३५% थियो जबकि २०१८ देखि २०५८ को बीचमा औसत २.२५% जनसङ्ख्या अनुपस्थित थियो।<ref name=":16">{{cite web|url=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Nepal%20Population%20Situation%20Analysis.pdf|title=Population situation analysis of Nepal|publisher=UNFPA|year=2017|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपाल सबैभन्दा कम सहरीकरण भएका दस देशहरू मध्ये एक हो र यो विश्वको सबैभन्दा द्रुत गतिमा सहरीकरण हुने दस देशमध्ये एक समेत हो। २०७१ सम्म अनुमानित १८.३% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दथे।<ref name=":17" /> सहरीकरण दर तराइमा उच्च छ भने भित्री तराईका मध्य पहाड र उच्च [[हिमालय]]मा जनसङ्ख्या कम रहेको छ।<ref name=":17" /> त्यस्तै, मध्य र पूर्वी नेपालमा पनि यो दर बढी रहेको छ। राजधानी [[काठमाडौँ]]लाई "मन्दिरहरूको सहर" भन्ने उपनाम दिइएको छ। यो देशकै सबैभन्दा ठुलो सहर र सांस्कृतिक तथा आर्थिक क्षेत्र हो।<ref name=":17">{{cite report|title=Urbanisation and urban growth in Nepal (GSDRC Helpdesk Research Report 1294)|year=2015|publisher=UK:GSDRC|location=University of Birmingham, Birmingham|last=Bakrania|first=S.}}</ref> नेपालका अन्य ठुला सहरमा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] र [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] रहेका छन्। तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेको सहर, सबैभन्दा प्रमुख [[काठमाडौँ]] उपत्यकामा सवारी चाप, प्रदूषण र पिउने पानीको अभाव केही प्रमुख समस्याहरू हुन्।<ref name=":17" /> {{नेपालका ठुला सहरहरू}} === भाषा === {{मुख्य|नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} नेपालका विविध भाषिक सम्पदाहरू तीन प्रमुख भाषा समूहहरूबाट आवद्ध छन् जसमा हिन्द-आर्य, भोट-बर्मेली र विभिन्न आदिवासी भाषाहरू पर्दछन्।<ref name=":18">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/census/documents/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|title=National Population and Housing Census 2011|website=United Nations|accessdate=२१ पुष २०८०}}</ref> नेपालको प्रमुख भाषाहरू (मातृभाषाको रूपमा बोलिने) २०६८ को जनगणना अनुसार [[नेपाली भाषा|नेपाली]] (४४.६%), [[मैथिली भाषा|मैथिली]] (११.७%), [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] (६.०%), [[थारू भाषा|थारू]] (५.८%), [[तामाङ भाषा|तामाङ]] (५.१%), [[नेवारी भाषा|नेवारी]] (३.२%), [[बज्जिका]] (३.०%) [[मगर भाषा|मगर]] (३.०%), [[डोटेली भाषा|डोटेली]] (३.०%), उर्दु (२.६%), र [[अवधी भाषा|अवधी]] (१.८९%) पर्दछन्। नेपालमा कम्तीमा पनि चारवटा स्वदेशी साङ्केतिक भाषाहरू छन्।<ref name=":18" /> संस्कृतको वंशाणुगत, [[नेपाली भाषा]] देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ।<ref name=":18" /> यो देशको आधिकारिक भाषा तथा सरकारी कामकाजको भाषा हो। क्षेत्रीय भाषाहरू मैथिली, अवधी र भोजपुरी दक्षिणी तराई क्षेत्रमा बोलिन्छ।<ref name=":18" /> [[उर्दु भाषा|उर्दु]] नेपाली मुस्लिममाझ प्रचलित छ।<ref name=":18" /> [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषा]]का किसिमहरू उच्च हिमालमा र उत्तरमा बोलिन्छ जहाँ धार्मिक शिक्षा हासिल गर्नेहरूले मानक साहित्यिक तिब्बती भाषालाई व्यापक रूपमा बुझेका छन्।<ref name=":18" /> तराई र पहाडका स्थानीय उपभाषाहरू प्रायजसो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] वा रोमी वर्णमालामा थुप्रै लेख्नका लागि प्रणाली विकास गर्ने प्रयासमा लेखिएका छैनन्।<ref name=":18" /> === धर्म === {{मुख्य|नेपालमा धर्म}} [[चित्र:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|left|thumb|[[पशुपतिनाथ मन्दिर]]मा साधुहरू]] [[नेपालको संविधान]]ले घोषणा गरेअनुसार नेपाल [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र]] हो, जहाँ धर्मनिरपेक्षता भनेको 'धर्म, संस्कृतिको संरक्षणका साथमा परापूर्वकालदेखि हस्तान्तरण गरिएको धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता' हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/np/np029en.pdf|title=The Constitution of Nepal|date=20 September 2015|work=Nepal Gazette|access-date=7 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mohp.gov.np/downloads/Constitution%20of%20Nepal_2072_Nepali.pdf|title=Constitution of Napal (in Nepali)|website=mohp.gov.np/|access-date=7 May 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302164626/https://mohp.gov.np/downloads/Constitution%20of%20Nepal_2072_Nepali.pdf |date=2 March 2021 }}</ref> २०५८ को जनगणनाले नेपालमा सबैभन्दा धेरै अनुयायी भएको धर्म [[हिन्दु धर्म]] (जनसङ्ख्याको ८१.३%), [[बौद्ध धर्म]] (९%) रहेको बताएको छ। बाँकी [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] (४.४%), [[किराँत धर्म|किराँत]] (३.१%), [[इसाई धर्म|ईसाई धर्म]] (१.४%) र प्रकृति वा प्रकृति पूजा (०.५%) थिएँ।{{sfn|2011 National Census|pp=4, 184}} जनसङ्ख्याको प्रतिशतका आधारमा नेपालमा विश्वमा सबैभन्दा बढी हिन्दुहरूको जनसङ्ख्या छ।{{sfn|2011 National Census|pp=4, 184}} नेपाल हालसम्म आधिकारिक रूपमा हिन्दु राज्य थियो, र शिवलाई देशको संरक्षक देवता मानिन्थ्यो।<ref>''Anthologia anthropologica. The native races of Asia and Europe;'' by James George Frazer, Sir; Robert Angus Downie</ref> यद्यपि इतिहासभरि धेरै सरकारी नीतिहरूले अल्पसङ्ख्यक धर्महरूलाई बेवास्ता गरेको छ वा सीमान्तकृत गरेको छ, नेपाली समाजहरूले सामान्यतया सबै धर्महरू बीच धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको आनन्द लिन्छन्, केवल धार्मिक रूपमा प्रेरित हिंसाका पृथक घटनाहरूका साथ।<ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/22579/|title=Eid highlights Nepal's religious tolerance|last=KHADKA|first=UPENDRA LAMICHHANE and BASANT|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813212544/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/22579/ |date=13 August 2023 }}</ref> नेपालको संविधानले कसैलाई पनि धर्म परिवर्तन गर्ने अधिकार दिएको छैन।<ref name="PewDec2012">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=December 2012|publisher=Pew Research Center|access-date=5 November 2018}}</ref> नेपालले २०१७ मा अझ कडा धर्म परिवर्तन विरोधी कानून पनि पारित गर्यो।<ref name="PewDec2012" /> नेपालमा हिन्दुहरू विश्वमा भारत पछि सबैभन्दा धेरै छन्।<ref name="PewDec2012" /> === शिक्षा === {{मुख्य|नेपालमा शिक्षा}} वि.सं. २००८ मा आधुनिकतामा प्रवेश गर्नुअघि नेपालको साक्षरता दर ५% थियो र नेपालका ३०० विद्यालयहरूमा करिब १०,००० विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए।<ref name="moe17">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |date=11 December 2019 }}</ref> वि.सं. २०७४ सम्म आइपुग्दा नेपालमा, ३५,६०१ विद्यालयहरूमा ७० लाख भन्दा बढी विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए।<ref name="moe172">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |date=11 December 2019 }}</ref> समग्र साक्षरता दर (५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको लागि) वि.सं. २०५८ मा ५४.१% बाट वि.सं. २०६८ मा ६५.९% पुगेको छ।<ref name="undp">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|title=Human Development Report 2010&nbsp;– Nepal|publisher=Hdrstats.undp.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415135354/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|archive-date=15 April 2012|url-status=dead|access-date=25 January 2011}}</ref> सन् २०१७ सम्ममा शुद्ध प्राथमिक नामांकन दर ९७% पुगेको छ, तर माध्यमिक तहमा नामांकन ६०% भन्दा कम थियो (ग्रेड ९ -१२), र लगभग १२% तृतीय स्तरमा।<ref name="undp2">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|title=Human Development Report 2010&nbsp;– Nepal|publisher=Hdrstats.undp.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415135354/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|archive-date=15 April 2012|url-status=dead|access-date=25 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicef.org/nepal/education|title=Education|publisher=UNICEF|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref> समग्र साक्षरता दरमा उल्लेखनीय लैङ्गिक असमानता भए पनि शिक्षाका सबै तहमा भर्ना हुनेमा केटीहरूले केटाहरूलाई उछिनेका छन्।<ref name="uis">{{cite web|url=https://uis.unesco.org/en/country/np|title=Nepal|date=27 November 2016|publisher=UNESCO|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालमा ११ विश्वविद्यालय र चार स्वतन्त्र विज्ञान प्रतिष्ठान छन्।<ref name="moe173">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |date=11 December 2019 }}</ref> नेपाल २०७८ मा ग्लोबल इनोभेसन इन्डेक्समा १११औँ स्थानमा थियो, जुन २०७६ मा १०९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/|title=Global Innovation Index 2021|work=[[World Intellectual Property Organization]]|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=2022-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|title=Global Innovation Index 2019|website=wipo.int|language=en|access-date=2 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|title=RTD – Item|publisher=European Commission|access-date=2 September 2021}}</ref> उचित पूर्वाधार र शिक्षण सामग्रीको अभाव, उच्च विद्यार्थी-शिक्षक अनुपात, साथै विद्यालय व्यवस्थापन समितिको राजनीतिकरण र, विद्यार्थी र शिक्षकहरू बीचको दलीय एकीकरणले प्रगतिको नेपाललाई एक साक्षर देश बनाउने कार्यमा बाधक बनाउँछ।<ref name=":19">{{Cite news|url=http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html|title=More students seeking 'no objection' to study abroad|last=Sharma|first=Nirjana|date=3 July 2015|work=[[República (Nepalese newspaper)|Republica]]|access-date=20 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020173146/http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html|archive-date=20 October 2016|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020173146/http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html |date=20 October 2016 }}</ref> संविधानमा नि:शुल्क आधारभूत शिक्षाको प्रत्याभूति गरिएको भएपनि शिक्षा सम्बन्धी कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि [[नेपालमा बजेट|बजेट]] तथा इच्छाशक्तिको अभाव छ।<ref name="therisingnepal.org.np">{{cite web|url=http://therisingnepal.org.np/news/12519|title=Community-based School Management The Role Politics Plays|website=The Rising Nepal|access-date=4 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204150818/http://therisingnepal.org.np/news/12519 |date=4 December 2019 }}</ref><ref name="therisingnepal.org.np"/> सरकारले बालिका तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका साथै सहिद, सीमान्तकृत समुदाय र गरिबका बालबालिकाका लागि छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://edusanjal.com/scholarship/types-of-scholarships-provided-to-nepalese-students-by-government-of-nepal/|title=Types of scholarships provided to Nepalese students by government of Nepal|website=Edusanjal|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/medical-colleges-charging-extra-fees-even-from-govt-scholarship-holders/|title=Medical colleges charging extra fees even from govt scholarship holders|date=7 April 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> हरेक वर्ष दसौँ हजार नेपाली विद्यार्थी राम्रो शिक्षा र कामको खोजीमा देश छोड्छन्, जसमध्ये आधा कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्।<ref name=":19" /><ref>{{Cite news|url=http://nepalitimes.com/regular-columns/Between-the-lines/More-Nepali-students-settle-overseas,528|title=Losing our young|last=Tsering|first=Dolker|date=17 July 2015|work=[[Nepali Times]]|access-date=20 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020173506/http://nepalitimes.com/regular-columns/Between-the-lines/More-Nepali-students-settle-overseas,528|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> === स्वास्थ्य === {{मुख्य|नेपालमा स्वास्थ्य}} [[चित्र:Life expectancy in Nepal.svg|thumb|नेपालमा आयु प्रत्याशाको ऐतिहासिक विकास]] नेपालमा स्वास्थ्य सेवा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रबाट उपलब्ध गराइन्छ।<ref name=":20">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|archive-date=29 December 2018|access-date=4 December 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |date=29 December 2018 }}</ref> २०७० को अनुसार जन्मको आयु ७१ वर्ष अनुमान गरिएको छ, संसारमा १५३औँ उच्चतम, सन् २०४७ मा ५४ वर्ष र सन् २००७ मा ३५ वर्ष।<ref name="nhrc19">{{cite report|title=Nepal Burden of Disease 2017: A Country Report based on the Global Burden of Disease 2017 Study|author=Nepal Health Research Council (NHRC), Ministry of Health and Population (MoHP) and Monitoring Evaluation and Operational Research (MEOR)|publisher=NHRC, MoHP, and MEOR|year=2019|location=Kathmandu, Nepal|url=http://nhrc.gov.np/wp-content/uploads/2019/04/NBoD-2017_NHRC-MoHP.pdf|access-date=4 December 2019}}</ref> कुल मृत्यु मध्ये दुई तिहाई गैर-संक्रामक रोगहरू को कारण हो; हृदय रोग मृत्युको प्रमुख कारण हो।<ref name=":20" /><ref name="ththeal">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/nepal-ranks-second-in-lung-ailment-deaths/|title=Nepal ranks second in lung ailment deaths|date=12 August 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> आसीन जीवनशैली, असन्तुलित खानपान र सुर्ती र मदिराको सेवनले नसर्ने रोगको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याएको छ भने शिक्षा, चेतना र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभावका कारण कम सरसफाइ र कुपोषणका कारण हुने सरुवा र उपचारयोग्य रोगबाट धेरैले ज्यान गुमाउने गरेका छन्।<ref name="nhrc192">{{cite report|title=Nepal Burden of Disease 2017: A Country Report based on the Global Burden of Disease 2017 Study|author=Nepal Health Research Council (NHRC), Ministry of Health and Population (MoHP) and Monitoring Evaluation and Operational Research (MEOR)|publisher=NHRC, MoHP, and MEOR|year=2019|location=Kathmandu, Nepal|url=http://nhrc.gov.np/wp-content/uploads/2019/04/NBoD-2017_NHRC-MoHP.pdf|access-date=4 December 2019}}</ref><ref name="tkpheal19">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/study-reveals-high-prevalence-of-non-communicable-diseases-in-nepal/|title=Study reveals high prevalence of non-communicable diseases in Nepal|date=5 August 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालले मातृ तथा बाल स्वास्थ्यमा ठुलो प्रगति गरेको छ। ९५% बालबालिकामा आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच छ, र ६ देखि ५९ महिना उमेरका ८६% बालबालिकाले भिटामिन ए प्रोफिलेक्सिस पाउँछन्।<ref name="unicefhealth3">{{cite web|url=https://www.unicef.org/nepal/nutrition|title=Nutrition|website=UNICEF|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref> स्टन्टिङ, कम वजन र बर्बादी उल्लेखनीय रूपमा कम भएको छ; ५ वर्ष मुनिका बालबालिकामा ४३ प्रतिशत कुपोषण अत्यन्त उच्च छ।<ref name="unicefhealth3"/><ref name="ntimes192">{{cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/nearly-half-of-nepali-children-still-malnourished/|title=Nearly half of Nepali children still malnourished|last=Awale|first=Sonia|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> महिला र बालबालिकामा एनिमिया २०६८ र २०७३ को बीचमा बढ्यो, क्रमशः ४१% र ५३% पुग्यो।<ref name="ntimes192"/> कम जन्मको तौल २७% मा छ भने स्तनपान ६५% मा छ।<ref name="whomm">{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/94/5/16-030516/en/|title=WHO {{!}} Reaching Nepal's mothers in time|publisher=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719033028/http://www.who.int/bulletin/volumes/94/5/16-030516/en/|archive-date=19 July 2016|url-status=dead|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालले मातृ मृत्युदर वि.सं. २०४७ मा ९०१ बाट घटाएर २२९ पुगेको छ।<ref name=":21">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=NP&view=chart|title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) – Nepal {{!}} Data|publisher=World Bank|access-date=4 December 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204183138/https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT%3Flocations%3DNP%26view%3Dchart |date=4 December 2019 }}</ref> शिशु मृत्युदर सन् १९९० मा १३९.८ को तुलनामा प्रति हजार जीवित जन्म ३२.२ मा घटेको छ।<ref name=":21" /> गर्भनिरोधक प्रचलन दर ५३% छ तर सचेतना र सहज पहुँचको कमीको कारण ग्रामीण र सहरी क्षेत्रहरू बीच असमानता दर उच्च छ।<ref>{{cite web|url=https://www.nepalitimes.com/here-now/nepal-far-from-hitting-contraceptive-target/|title=Nepal far from hitting contraceptive target|last=Bhattarai|first=Sewa|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> == खाना == {{मुख्य|नेपाली व्यञ्जन}} [[चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|एक औषत नेपालीले खाने खाना]] एक विशिष्ट [[नेपाली व्यञ्जन|नेपाली खाना]]को आधार भनेको सादा रुपमा पकाइने अनाज नै हो, र स्वादिलो स्वादिलो परिकारहरूसँग पूरक हुन्छ।<ref name="Davidson2014-p4093">{{cite book|last=Davidson|first=Alan|title=The Oxford Companion to Food|url=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA409|year=2014|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-967733-7|page=409}}</ref> पछिल्लोमा [[दाल]], [[दाल]] र [[तरकारी]]हरू समावेश छन् जुन सामान्यतया अदुवा र [[लसुन]]सँग [[मसला]] गरिन्छ, तर मसलाको संयोजनको साथमा [[धनियाँ|धनिया]], [[जीरा]], [[बेसार]], [[दालचिनी|दालचीनी]], [[अलैँची|अलैँची]], जिम्बु र अन्य समावेश हुन सक्छ जसमा खाना सम्मेलनहरूद्वारा सूचित गरिन्छ।<ref name="Davidson2014-p4093"/> वास्तविक भोजनमा, यो मानसिक प्रतिनिधित्वले थाल वा थालीको रूपमा लिन्छ, पकाएको अनाजको लागि केन्द्रीय स्थानको साथ, परिधीयहरू, प्रायः सानो कचौराहरूमा, स्वादपूर्ण साथको लागि, र एकै समयमा, टुक्रा-टुक्राको सट्टा, इन्जेशनको लागि।<ref name="Davidson2014-p4093"/> खानाको प्रत्येक कार्यमा दुईवटा, चाहे वास्तविक मिसाएर—उदाहरणका लागि भात र दाल—वा एउटाको फोल्डिङमा—जस्तै [[रोटी]]—अर्काको वरिपरि, जस्तै पकाएको तरकारी।<ref name="Davidson2014-p4093" /> [[दालभात]], उफाएको [[चामल]]को वरिपरि केन्द्रित सबैभन्दा सामान्य उदाहरण हो।<ref name="cnnfood">{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/nepal-top-foods/index.html|title=Momos to Thali: What to eat in Kathmandu|last=marsh|first=jenni|date=16 December 2016|access-date=11 December 2019|publisher=CNN Travel|language=en}}</ref> साथै डेयरी र कहिलेकाहीँ मासु, सबैभन्दा सामान्य र प्रमुख उदाहरण हो। [[गहुँ]]को पीठोबाट बनेको अखमिरी रोटीले कहिलेकाहीँ [[चपाती]] भनिन्छ, विशेष गरी [[तराई]]मा उमालेको चामललाई प्रतिस्थापन गर्दछ, जबकि [[ढिँडो]], [[मकै]], [[कोदो]] वा गहुँको [[पिठो|पीठो]] पानीमा उमालेर, लगातार हलचल गरेर बाक्लो, लगभग ठोस स्थिरता नपुगेसम्म पीठो थपेर बनाइन्छ।<ref name="pathak">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BiOiK89C5jcC|title=Taste of Nepal|last=Pathak|first=Jyoti|date=2007|publisher=Hippocrene Books|isbn=978-0-7818-1121-7|language=en}}</ref> नेपालको उच्च पहाडमा चामलको मुख्य विकल्प भनेकै ढिँडो हो।<ref name="pathak" /> त्साम्पा, भुटेको जौ वा नग्न जौबाट बनाइएको पीठो, उच्च हिमालयमा मुख्य खाना हो।<ref name="pathak" /> नेपालभरि, किण्वित, त्यसपछि घाममा सुकाइएका, [[गुन्द्रुक]] भनिने पातदार [[सागपात|साग]]हरू, दुवै स्वादिष्ट र जाडोमा ताजा तरकारीहरूको लागि महत्त्वपूर्ण विकल्प हुन्।<ref name="pathak" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Sister project links|voy=Nepal|Nepal}} {{Commonscat|Nepal|नेपाल}} ===सरकार=== * {{Official website|http://www.nepal.gov.np}} [[नेपाल सरकार]] * {{Official website|http://www.welcomenepal.com}} [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]] {{नेपाल विषय}} {{Navboxes | title= सम्बन्धित लेखहरू | list= {{नेपालका प्रदेशहरू}} {{एसियाका देशहरू}} {{दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन}} {{बिम्स्टेक}} {{एसिया}} }} [[श्रेणी:नेपाल| ]] [[श्रेणी:एसियाका देशहरू]] [[श्रेणी:सङ्घीय संवैधानिक गणतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:ऐतिहासिक हिन्दु अधिराज्यहरू]] [[श्रेणी:भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:गणतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली देशहरू]] 2qr1a0ggtix04njyspm1b5824be708q 0 1112 1368849 1367842 2026-08-09T00:44:47Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368849 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{infobox planet | bgcolour=#AAAFFF | name = पृथ्वी | symbol = [[चित्र:Earth symbol (fixed width).svg|24px|🜨]] | image = [[चित्र:The Earth seen from Apollo 17.jpg|frameless|center|A color image of Earth as seen from Apollo १७.]] | caption = विश्व प्रसिद्ध पृथ्वीको "नीलो मार्बल" चित्र<ref>{{cite news|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21554751/|title=The blue marble|last=Petsko|first=Gregory A.|date=2011|newspaper=Genome Biology|pages=112|doi=10.1186/gb-2011-12-4-112|issn=1474-760X|pmc=3218853|pmid=21554751}}</ref> सन् १९७२ मा चन्द्र अभियान अन्तर्गत अपोलो १७ बाट लिइएको तस्वीर | epoch = जे २००० | aphelion = १५२,१००,००० [[किलोमिटर|किमी]]<br /> <small>(९४,५००,००० [[माइल]]; १.०१६७३ खगोलीय इकाई)</small> | perihelion = १४७,०९५,००० किमी <br /> <small>(९१,४०१,००० माइल; ०.९८३ २७ ख.ई) </small> | semimajor = १४९,५९८,०२३ किमी<ref name="Numerical expressions">{{cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1994A&A...282..663S|title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets.|last=Simon|first=J. L.|last2=Bretagnon|first2=P.|last3=Chapront|first3=J.|last4=Chapront-Touze|first4=M.|last5=Francou|first5=G.|last6=Laskar|first6=J.|date=1994-02-01|newspaper=Astronomy and Astrophysics|pages=663|issn=0004-6361}}</ref> <br /> <small>(९२,९५५,९०२ माइल; १.००० ००१ ०२ ख.ई) </small> | semiminor = १४९,५७५,९९९.८२५ किमी<ref name="Numerical expressions" /> <br /> <small>(९२,९४३,०५२ माइल; ०.९९९ ८५० ४८५ ९ ख.ई)</small> | eccentricity = ०.०१६ ७०८६<ref name="Numerical expressions" /> | period = ३६५.२५६ ३६३ ००४ दिन<ref name="IERS">{{cite web|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=USEFUL CONSTANTS|website=hpiers.obspm.fr|accessdate=2022-01-12}}</ref><br />(१.००० ०१७ ४२० ९६ [[वर्ष]]) | avg_speed = २९.७८ [[किलोमिटर प्रति सेकेन्ड|किमी/से]]<br /> (१०७,२०० [[किलोमिटर प्रति घण्टा|किमी/घ]]) | mean_anomaly = ३५८.६१७° | inclination = ७.२५° सौर्य भूमध्यरेखासँग <br /> १.५७८६९°<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false|title=Allen's Astrophysical Quantities|last=Allen|first=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|last3=|first3=|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|pages=294}}</ref> स्थिर तल्लाको साथमा <br /> ०.००००५° जे२००० सौर्य कक्षसँग | asc_node = -११.२६० ६४° | arg_peri = ११४.२०७ ८३° | orbital_circ = ९२४,३७५,७०० किमी <br /> <small>(५.१७९ ०५९ ९०० ७ ख.ई)</small> | max_speed = ३०.२८७ किमी/से <br /> <small>(१०९,०३३ किमी/घ)</small> | min_speed = २९.२९१ किमी/से <br /> <small>(१०५,४४८ किमी/घ)</small> | satellites = १ वटा प्राकृतिक उपग्रह ([[चन्द्रमा]]); <br /> ५ वटा भूउपग्रह <br /> >१,८०० वटा कार्यरत कृतिम उपग्रह<ref>{{cite web|url=http://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database#.WUNzsulxXIU|title=UCS Satellite Database|last=|first=Nuclear Weapons & Global Security|date=11 August, 2016|website=|publisher=Union of Concerned Scientists|accessdate=10 October, 2016}}</ref> <br /> | physical_characteristics = छ | aspect_ratio = ०.९९५ ५४७ १ | ellipticity = ०.००३ ३५२ ९ | mean_radius = ६३७१.० किमी <small>(३९५८.८ माइल)</small><ref>{{cite web|title=Handbook of Chemistry and Physics (81st ed.)|last=|first=David R. Lide|publisher=CRC|year=2000|isbn=0-8493-0481-4.|pages=}}</ref> | equatorial_radius = ६,३७८.१ किमी<small> (३९६३.२ माइल) </small><ref>{{cite web|url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt|title=Selected Astronomical Constants, 2011|last=|first=|date=02 February, 2010|website=|publisher=The Astronomical Almanac|accessdate=25 February, 2011|archivedate=२६ अगस्ट २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |date=2013-08-26 }}</ref><ref>World Geodetic System (WGS-84). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{web archive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=११ मार्च २०२० }} from National Geospatial-Intelligence Agency.</ref> | polar_radius = ६,३५६.८ किमी<small> (३९४९.९ माइल) </small><ref>Cazenave, Anny (1995). "Geoid, Topography and Distribution of Landforms" (PDF). In Ahrens, Thomas J. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington, DC: American Geophysical Union. {{isbn|0-87590-851-9}}.</ref> | flattening = ०.००३३५२८ <ref>International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group (2004). [https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 "General Definitions and Numerical Standards"]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF). In McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard. [https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 IERS Conventions (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808172423/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |date=2022-08-08 }} (PDF). IERS Technical Note No. 32. Frankfurt am Main: Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie. p. 12. [[आइएसबिएन]] [[wikipedia:Special:BookSources/3-89888-884-3|3-89888-884-3]] पहुँचमिति: २९ अप्रिल २०१६</ref> <br /> १/२९८.२५७२२२१०१, युरोपेली पार्थिव सन्दर्भ प्रणाली, सन् १९८९ | circumference = ४००७५.०१७ किमी <small>निरक्ष रेखा बराबर (२४९०१.४६१ माइल)</small> <br /> ४०००७.८६ किमी <small>पृथ्वीको भूमध्यरेखा बराबर (२४८५९.७३ माइल)</small><ref>{{cite web|url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html|title=How WGS 84 defines Earth|last=Humerfelt|first=Sigurd|date=26 October, 2010|website=|publisher=|accessdate=29 April, 2011|archivedate=३० अक्टोबर २०१२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030125821/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html}}</ref><ref>Earth's circumference is almost exactly 40,000&nbsp;km because the metre was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref> | surface_area = ५१०,०७२,००० [[वर्ग किलोमिटर|किमी<sup>२</sup>]] <br /><small>(१९६ ९४० ००० [[वर्गमाइल|माइल<sup>२</sup>]])</small><ref name=":13">{{cite web|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|title=Surface area of our planet covered by oceans and continents. (Table 8o-1)|last=Pidwirny|first=Michael|date=2 February, 2006|website=http://www.physicalgeography.net|publisher=|accessdate=26 November, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archivedate=९ डिसेम्बर २००६}}</ref><br /> १४८ ९४० ००० किमी<sup>२</sup> भूमि <br /><small>(५७५ १०० ०० वर्गमाइल; २९.२%)</small> <br /> ३६१ १३२ ००० किमी<sup>२</sup> [[पानी]] <br /><small>(१३९ ४३४ ००० वर्ग माइल; ७०.८%) </small> | volume = १.०८३ २०७ ३{{e|१२}} [[घन किलोमिटर|किमी<sup>३</sup>]] <br /><small>(२.५९८ ७६ × १०<sup>११</sup> क्युबिक माइल)</small> | mass = ५.९७ २३७{{e|२४}} [[किलोग्राम]] <br /><small>१.३१ ६६८ × १०<sup>२५</sup> पाउन्ड)<ref>{{cite web|title=The IAU 2009 system of astronomical constants: The report of the IAU working group on numerical standards for Fundamental Astronomy|last=Luzum|first=Brian|last2=Capitaine|first2=Nicole|last3=Fienga|first3=Agnès|last4=Folkner|first4=William|last5=Fukushima|first5=Toshio|last6=et al.|publisher=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy. 110 (4):|year=August 2011|isbn=|pages=293–304|doi=10.1007/s10569-011-9352-4}}</ref></small> <br /><small>(३.०×१०<sup>−६</sup> ''M''<sub>☉</sub>) सौर्य पिण्ड</small> | density = ५.५१४ ग्राम/सेमी<sup>३</sup> <br /><small>(०.१९९२ पाउन्ड/क्युबिक इन्च)</small> | surface_grav = ९.८०७ मि/से<sup>२</sup> <small>(३२.१८ फिट/से<sup>२</sup>)</small><ref>{{cite web |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf|title=The international system of units (SI)|last=|first=|publisher=NIST Special Publication 330|year=2008 ed|isbn=|publisher=United States Department of Commerce|pages=52}}</ref> | moment_of_inertia_factor = ०.३३०७ <ref>{{cite web|title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|last=Williams|first=James G.|publisher=The Astronomical Journal. 108:|yeat=1994|isbn=0004-6256|pages=711|doi=10.1086/117108}}</ref> | escape_velocity = ११.१८६ किमी/से <br /><small>(४० २७० किमी/घण्टा; २५ ०२० माइल/घण्टा)</small> | sidereal_day = ०.९९७ २६९ ६८ दिन;<ref>Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. (2000). Allen's Astrophysical Quantities. Springer. p. 296. {{isbn|0-387-98746-0}}.</ref> <br /> <small>(२३ घण्टा ५६ मिनेट ४.१०० सेकेन्ड)</small> | rot_velocity = ०.४६५१ किमी/से<ref>Arthur N. Cox, ed. (2000). Allen's Astrophysical Quantities (4th ed.). New York: AIP Press. p. 244. {{isbn|0-387-98746-0}}.</ref> <br /><small>(१६७४.४ किमी/घण्टा; १०४०.४ माइल/घण्टा)</small> | axial_tilt = २३.४३९ २८११° <ref name=IERS /> | right_asc_north_pole = असङ्ज्ञायित° | declination = +९०° | albedo = ०.३६७ ज्यामितिक प्रतिफलन अनुपात<br />०.३०६ बन्ड प्रतिफलन अनुपात | adjectives = पार्थिव | atmosphere = छ | temperatures = छ | temp_name1 = केलभिन | min_temp_1 = १८४ के<ref>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|title=World: Lowest Temperature|last=|first=World Meteorological Organization|date=16 June, 2010|website=Arizona State University|publisher=Weather and Climate Extremes Archive|accessdate=7 August, 2010|archivedate=१६ जुन २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819191659/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature |date=2016-08-19 }}</ref> | mean_temp_1 = २८८ के<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm|title=Global average temperature may hit record level in 2010|last=Kinver|first=Mark|date=10 December, 2009|website=|publisher=BBC|accessdate=22 April, 2010}}</ref> | max_temp_1 = ३३० के<ref>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|title=World: Highest Temperature|last=|first=|date=4 January, 2013|website=Arizona State University.|publisher=Weather and Climate Extremes Archive.|accessdate=7 August, 2010|archivedate=४ जनवरी २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |date=2013-01-04 }}</ref> | temp_name2 = सेल्सियस | min_temp_2 = -८९.२ °से | mean_temp_2 = १५ °से | max_temp_2 = ५६.७ °से | temp_name3 = फरेनहाइट | min_temp_3 = -१२८.५ °फहा | mean_temp_3 = ५९ °फहा | max_temp_3 = १३४ °फहा | surface_pressure = १०१.३२५ किलो पास्कल (समुद्री समतलको क्षेत्र) | atmosphere_composition = ७८.०८% [[नाइट्रोजन]] (N<sub>2</sub>; शुष्क वायुको क्षेत्र)<br /> २०.९५% [[प्राणवायु|अक्सिजन]] (O<sub>2</sub>)<br /> ०.९३% [[आर्गन]]<br /> ०.०४०२% [[कार्बनडाइअक्साइड]]<ref>{{cite web|url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo|title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide|last=|first=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=8 November, 2016|website=|publisher=Earth System Research Laboratory|accessdate=3 December, 2016}}</ref><br /> ~१% जलीय वाष्प <br /><small>(जलवायु परिवर्तनशील)</small> }} '''पृथ्वी''' [[सूर्य]]को दूरी अनुसार सौर्यमण्डलमा रहेका आठ ग्रहमध्ये पृथ्वी तेस्रो, सबैभन्दा घना र पाँचौँ ठूलो [[ग्रह]] हो। सूर्यबाट यसको दूरी लगभग १५ करोड किलोमिटर छ। यो [[सौर्यमण्डल]]का चारवटा अत्यन्तै कठिन ग्रहहरूमध्ये एक हो। पृथ्वीको अर्को नाम "संसार" वा "नीलो ग्रह" हो। यसलाई [[विश्व]] पनि भनिन्छ। यो सौर्य परिवारका ग्रहहरू मध्ये जिवावाशेष भेटिएको एक मात्र ग्रह हो। यो ग्रह करिव ४.५७ अर्ब (४.५७×१०<sup>९</sup>) [[वर्ष]] अगाडि उत्पन्न भएको हो। त्यसको केही पछि यसले एकमात्र प्राकृतिक उपग्रह, [[चन्द्रमा]], प्राप्त गरेको थियो। पृथ्वीले सुर्यको वरीपरी ३६५.२५ दिनमा १ फन्को घुम्दछ। [[युनानी भाषा]]मा यसलाई ''गाया'' र ल्याटिनमा यस ग्रहको नाम ''तेरा'' हो। पृथ्वीमा मानिसलगायत अन्य अरबौँ प्रजातिका जीव तथा बनस्पतिको उपस्थिति रहेको छ। आजसम्म जीवन अस्तित्वमा रहेको एक मात्र ब्रह्माण्डीय पिण्ड पृथ्वी हो। पृथ्वी ४५४ करोड वर्षअघि बनेको थियो। एक अरब वर्षभित्रै पृथ्वीमा जीवन देखा परेको थियो।<ref name="age_earth1">"Age of the Earth". U.S. Geological Survey. 1997.</ref> पृथ्वीको जीवमण्डलले यस ग्रहको [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]] र अन्य अजैविक अवस्थाहरूमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू ल्याएको छ। फलस्वरुप एकातिर जीवित जीवहरू अस्तित्वमा आएका थिए भने भने अर्कोतिर पृथ्वीमा ओजन तहको पनि निर्माण भइसकेको थियो।<ref>Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Special Publications, Geological Society of London. 190 (1): 205–221. Bibcode:2001GSLSP.190..205D. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14.</ref> पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रसँगसँगै यसको ओजन तहले हानिकारक सौर्य विकिरणलाई अवरुद्ध गरी ग्रहमा जीवन विकासका लागि बाटो खोलिदिएको थियो। यस अवधिमा पृथ्वीको प्राकृतिक स्रोत र यसको भौगर्भिक इतिहास र अक्षले जीवनको अस्तित्वलाई जोगाउन महत्त्वपूर्ण काम गरेको थियो।<ref>Burton, Kathleen (2002-11-29). "Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land"</ref> अर्को ५० करोड वर्षसम्म पृथ्वी प्राणीका लागि उपयुक्त हुने आशा गरिएको थियो।<ref>Kunin, W.E.; Gaston, Kevin, eds. (31 December 1996). The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences.</ref> पृथ्वीको सतहलाई थुप्रै कडा पत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ जसलाई रिकापी भनिन्छ। अरबौँ वर्षदेखि यस्ता पत्रहरू पृथ्वीको सतहमा जम्मा भएका थिए। पृथ्वीको लगभग ७१ प्रतिशत भाग नुनको पानीले ढाकेको हुन्छ भने बाँकी भाग [[महादेश]] र थुप्रै टापुहरू मिलेर बनेको छ।<ref>National Oceanic and Atmospheric Administration. "Ocean". NOAA.gov.</ref> जमिनमा थुप्रै ताल र पानीका अन्य स्रोतहरू पनि उल्लेखनीय मात्रामा रहेका छन् जुन पृथ्वीकै [[पानी]]ले बनेका हुन्। जीवनको लागि अत्यावश्यक तरल पदार्थ, पानी यस ग्रहको रिकापीहरूमा पाइँदैनन्। पृथ्वीका ध्रुवहरू सधैँ [[अन्टार्क्टिका]]को [[हिम|बरफ]]को ठोस पत्र वा आर्कटिक बरफको समुद्री हिउँका ढिस्कोहरूले ढाकिन्छन्। पृथ्वीको भित्री भाग सधैँ क्रियाशील हुन्छ। यस भागमा तुलनात्मक रूपमा ठोस मन्टल तह, तरल बाहिरी केन्द्र (जसले चुम्बकीय क्षेत्रको निर्माण गर्दछ) र ठोस फलाम अन्तरकेन्द्रिय हुन्छ। ब्रह्माण्डका अन्य वस्तुहरूसँग पृथ्वीको निकट सम्बन्ध रहेको छ। विशेष गरी यस ग्रहको [[सूर्य]] र [[चन्द्रमा]]सँग विशेष सम्बन्ध रहेको छ। हाल पृथ्वीले सूर्यलाई लगभग ३६५.२६ सौर्य दिनमा वा एक नक्षत्र वर्षमा परिक्रमा गर्छ। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६६.१/२ डिग्रीको कोणमा झुकेको छ। फलस्वरूप भूमध्यरेखा वर्षको अवधिको (३६५.२४ सौर्य दिन) समयमा विश्वमा [[मौसम]] परिवर्तन हुन्छ। पृथ्वीको एक मात्र ज्ञात प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा हो। चन्द्रमाले ४.३५ अरब [[वर्ष]]अघि पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्न थालेको अनुमान गरिन्छ।<ref>Yoder, Charles F. (1995). T. J. Ahrens, ed. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington: American Geophysical Union. p. 8.</ref> चन्द्रमाको गतिले गर्दा पृथ्वीको समुद्री ज्वारभाटा फुट्नेे गर्दछ र पृथ्वीको कक्षको ढाल स्थिर छ। चन्द्रमाको गति गर्दा बिस्तारै बिस्तारै पृथ्वीको गतिमा पनि कम हुँदै जान्छ। [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण]]को अर्को दुर्घटना हुँदा ३.८ अरबदेखि ३.८ देखि ४.१ अरब वर्षको मध्यवर्ती समयमा थुप्रै क्षुद्रग्रहहरूसँँग पृथ्वीको टक्करले गर्दा पृथ्वीको सतहमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू आएका थिए। मानवजातिको जीविकाको लागि यस ग्रहका [[खनिज|खनिज स्रोत]] तथा जैविक स्रोत दुवै अत्यावश्यक छन्। यस ग्रहका बासिन्दाहरू लगभग २०० स्वतन्त्र [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|सार्वभौम राष्ट्र]]मा सम्पूर्ण ग्रहलाई विभाजित गरी बसोबास गर्दै आएका छन्। यी राज्यहरुबीच आपसी [[कूटनीति|कुटनैतिक]], [[पर्यटन]], व्यापारिक र सैन्य सम्बन्ध रहेका छन्। मानव संस्कृति यस [[ग्रह]]बारे विभिन्न विचारहरूको सुरुवातकर्ता हो। यी धारणाहरूमा पृथ्वीलाई [[देवता]]को रूपमा कल्पना गर्नु, समतल संसारको कल्पना गर्नु र [[ब्रह्माण्ड]]को केन्द्रको रूपमा पृथ्वीलाई कल्पना गर्नु समावेश छ। संसारलाई एकीकृत वातावरणको रूपमा कल्पना गर्ने आधुनिक प्रवृत्ति पनि रहेको छ। हलल यस धारणाले प्रमुखता पाइरहेको देखिन्छ। == नाम तथा व्युतपत्ति == [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|center]] "पृथ्वी" शब्द संस्कृत हो। यो शब्द [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]बाट आएको हो। यसको अर्को नाम "विश्व" हो। पृथ्वीमा पौराणिक ''पृथुर''को शासन थियो। पृथ्वीको पर्यायवाची शब्द वसुधा, बसुन्धरा, धरा, धरनी, पृथ्वी, धरताल, भूमी, क्षिती, माही, दुनिया आदि छन्।कहिलेकाहीँ ''तेर्रा'' भन्ने नाम वैज्ञानिक लेखनमा र विशेषगरी विज्ञानका कथाहरूमा मानवताको वासग्रहलाई अरूबाट छुट्याउन प्रयोग गरिन्छ जबकि कवितामा ''तेलस'' पृथ्वीको व्यक्तित्वलाई जनाउन प्रयोग गरिएको छ। तेरा केही रोमानी भाषाहरू (ल्याटिनबाट विकसित भाषाहरू) जस्तै [[इटालेली भाषा|इटालेली]] र [[पोर्तगाली भाषा|पोर्चुगाली]]मा पनि यस ग्रहको नाम हो भने अन्य रोमानी भाषाहरूमा यस शब्दले अलिक परिवर्तन गरिएको (जस्तै [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]]मा ''तियरा'' र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]]मा तेरे) नामहरू जन्माएको थियो। [[युनानी भाषा]]मा यसलाई ''गाया'' भनिन्छ।<ref name="SIMEK179">Simek, Rudolf. Trans. Angela Hall as ''Dictionary of Northern Mythology'', {{nowrap|p. 179.}} Boydell & Brewer, 2007. {{ISBN|978-0-85991-513-7}}.</ref> == पृथ्वीको कालक्रमिक इतिहास == === निर्माण === [[चित्र:TW Hydrae protoplanetary disc horizontal.jpg|thumb|upright=1.35|]] सौर्यमण्डलमा पाइने सबैभन्दा पुरानो पदार्थ ४.५६८२ अर्ब वर्ष पहिलेको मानिएको छ। ४.५४ अर्बवर्ष पहिले आदिम पृथ्वीको निर्माण भइसकेको थियो। सौर्यमण्डलका पिण्डहरू सूर्यसँगैसँगै निर्माण र विकास भएका थिए। एक सिद्धान्तमा आधारित मान्यताका अनुसार सौर्य निहारिकाले गुरुत्वाकर्षण पतनद्वारा एक आणविक बादलबाट एक भागलाई विभाजित गरि एक परिस्थितिजन्य चक्रमा घुम्न र चेप्टो हुन सुरु गर्दछ भने ग्रह सूर्यको साथ उक्त चक्रबाट बाहिर निस्किन्छ। एक निहारिका वायव्य पदर्थ, बरफको टुक्रा र धुलकणहरू मिलेर बनेका हुन्छन्। निहारिका सिद्धान्तका अनुसार अभिवृद्धिद्वारा गठित ग्रहहहरूको निर्माण हुन्छ जसमा आदिम पृथ्वीको निर्माणका लागि ७ १० करोड वर्ष लाग्ने सम्भावना हुन्छ।<ref>{{cite journal|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991|title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal-Silicate Partitioning|journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets|last1=Righter|first1=K.|first2=M.|last2=Schonbachler|date=7 May 2018|volume=2084|page=4034|bibcode=2018LPICo2084.4034R|access-date=25 October 2020}}</ref> [[चित्र:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|left|प्रारम्भिक चरणको सौर्यमण्डल]] सौर्यमण्डलको निर्माण भएको लगभग १० करोड वर्षपछि पृथ्वी एकपछि अर्को टक्करको परिणाम स्वरूप निर्माण भएको थियो। लगभग ४.५४ अर्ब वर्ष पहिले पृथ्वीले आकार लिन सुरु गरेको थियो भने यसको केन्द्रले फलाम र वायुमण्डल प्राप्त गरेको थियो। यी दुई ग्रहहरू बीच ४.५ अरब वर्ष पहिले भयङ्कर टकराव भएको थियो। टक्करको तीव्रता निकै भयङ्कर भएको अनुमान गरिन्छ। थिया नामक ग्रह पृथ्वीसँग चरम टक्कर भएको थियो। टक्करको समयमा पृथ्वी १० करोड वर्ष पुरानो थियो। <ref>{{cite web |url=http://www.priyo.com/2014/07/02/82211.html#sthash.vCgNT5YH.dpuf |title=সংরক্ষণাগারভুক্ত অনুলিপি |accessdate=४ फेब्रुअरी २०१६ |archivedate=२६ डिसेम्बर २०१५ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228103453/http://www.priyo.com/2014/07/02/82211.html#sthash.vCgNT5YH.dpuf }}</ref> टक्करको परिणामस्वरूप नयाँ ग्रह सिर्जना हुन्छ। तीन वटा चन्द्र अभियानमा फेला परेको चन्द्रमाको माटो र हवाई एरिजोनामा भेटिएका ज्वालामुखीय चट्टानको संयोजनले अनुसन्धानकर्ताहरू आश्चर्यचकित भएका थिए। दुई पत्थरको अक्सिजन आइसोटोपमा कुनै भिन्नता पाइएको थिएन। अनुसन्धान टोलीको नेतृत्व गरेका प्राध्यापक एडवर्ड यङले चन्द्रमाको माटो र पृथ्वीको माटोको अक्सिजन आइसोटोपमा कुनै भिन्नता नभएको बताएका थिए। थिया ग्रह एउटा ग्रहमा परिणत हुँदै भने सोही समय ठूलो टक्करपछि पृथ्वीको सृष्टि भएको मानिन्छ। चन्द्रमाको आयु लगभग ४.५ अर्बवर्ष देखि निकै कम समयको बीच अनुमान गरिएको छ।<ref>{{Cite journal|last1=Tartèse|first1=Romain|last2=Anand|first2=Mahesh|last3=Gattacceca|first3=Jérôme|last4=Joy|first4=Katherine H.|author-link4=Katherine Joy|last5=Mortimer|first5=James I.|last6=Pernet-Fisher|first6=John F.|last7=Russell|first7=Sara|last8=Snape|first8=Joshua F.|last9=Weiss|first9=Benjamin P.|date=2019|title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples|journal=Space Science Reviews|language=en|volume=215|issue=8|page=54|doi=10.1007/s11214-019-0622-x|bibcode=2019SSRv..215...54T|issn=1572-9672|doi-access=free}}</ref> पृथ्वीको १० प्रतिशत पिण्ड भएको मङ्गल ग्रहको आकारको वस्तु पृथ्वीसँग ठोक्किएपछि पृथ्वीबाट निस्केको पदार्थबाट प्राप्त हुने वृद्धिबाट यसको निर्माण भएको भन्ने मान्यता एक प्रमुख परिकल्पना हो। यसले पृथ्वीमा एक चम्किलो प्रहार गर्छ र यसको केही द्रव्यमान पृथ्वीमा विलीन हुन्छ।<ref>{{cite journal|url=https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1410/1410.3819.pdf|title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact|journal=Icarus|last1=Meier|first1=M. M. M.|last2=Reufer|first2=A.|last3=Wieler|first3=R.|date=4 August 2014|volume=242|access-date=25 October 2020|page=5|doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003|arxiv=1410.3819|bibcode=2014Icar..242..316M|s2cid=119226112 | issn=0019-1035}}</ref> लगभग ४.१ र ३.८ अर्ब वर्षको बीचमा भीषण बमबारीको समयमा धेरै क्षुद्रग्रहप्रभावहरूले चन्द्रमाको ठूलो सतह वातावरणमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू निम्त्याएको मानिन्छ।<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Astrobiology|first1=Philippe|last1= Claeys|first2=Alessandro|last2=Morbidelli|author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer)|editor-first1=Muriel|editor-last1= Gargaud|editor-first2=Prof Ricardo|editor-last2=Amils|editor-first3= José Cernicharo|editor-last3= Quintanilla|editor-first4= Henderson James (Jim) |editor-last4= Cleaves II|editor-first5=William M.|editor-last5=Irvine|editor-first6= Prof Daniele L.|editor-last6= Pinti|editor-first7= Michel|editor-last7= Viso|year= 2011|publisher=Springer Berlin Heidelberg|pages=909–12|doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869|chapter=Late Heavy Bombardment|isbn= 978-3-642-11271-3}}</ref> === जीवनको उत्पत्ति र विकास === रासायनिक प्रतिक्रियाहरूको परिणामस्वरूप लगभग ४ अरब वर्षपहिले पहिलो अणु अस्तित्वमा आएको थियो भने अर्को ५० करोड वर्षपछि सबै जीवित [[प्राणी]]हरूको विश्वव्यापी समान पूर्वजहरू पत्ता लागेको थियो।<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013 |url-access=limited |date=3 October 2013 |work=The New York Times |access-date=3 October 2013}}</ref> [[प्रकाश संश्लेषण]]को विकासको कारण सौर्य ऊर्जाले जीवहरूको अस्तित्व र प्रजननमा प्रत्यक्ष रूपमा मद्दत गरेकाले [[प्राणवायु|अक्सिजन]] [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]]मा एकीकृत हुन्छ र सूर्यको पराबैजनी किरणहरूसँगको अन्तरक्रियाको कारण ओजोन तहले पृथ्वीलाई हानिकारक किरणहरूबाट बचाउँछ।<ref name="AST-20131108">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology (journal) |doi=10.1089/ast.2013.1030 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24}}</ref> ठूला कोषहरूसँग साना कोषहरूको संलयनले जटिल कोषहरूको निर्माण गर्दछ जसलाई सुकेन्द्रिक कोशिका भनिन्छ।<ref name="NG-20131208">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |s2cid=54767854 |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=Nature Geoscience |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> यस वंशभित्रमा कोषहरू अझ विशिष्ट हुँदा बहुकोशिकीय जीवहरूको जन्म भएको थियो। ओजोन तहमा हानिकारक पराबैजनी किरणहरूको विकिरण अवशोषणको परिणामस्वरूप जीवहरू पृथ्वीको सतहमा एकीकृत हुन सुरु गरेका थिए।<ref name="AP-20151019">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite (web portal) |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=23 October 2015 }}</ref><ref name="PNAS-20151014-pdf">{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmid=26483481 |pmc=4664351 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi-access=free }} Early edition, published online before print.</ref> हालसम्म फेला परेको सबैभन्दा पुरानो जीवको जीवाश्महरू पश्चिमी [[अस्ट्रेलिया]]मा ३.४८ अर्ब वर्ष पुरानो बलौटे पत्थरमा भेटिएका थिए। पश्चिमी ग्रिनल्यान्डमा फेला परेको ३.७ अर्ब वर्ष पहिलेको परावर्तित जैविक पत्थर पश्चिमी अस्ट्रेलियामा पाइने जैविक चट्टानका केही भागहरू हुन्।<ref name="WU-20171218">{{cite web |last=Tyrell |first=Kelly April |title=Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago |url=https://news.wisc.edu/oldest-fossils-ever-found-show-life-on-earth-began-before-3-5-billion-years-ago/ |date=18 December 2017 |publisher=University of Wisconsin–Madison |access-date=18 December 2017}}</ref><ref name="PNAS-2017">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |last2=Kitajima |first2=Kouki |last3=Spicuzza |first3=Michael J. |last4=Kudryavtsev |first4=Anatolly B. |last5=Valley |first5=John W. |title=SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions |year=2017 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=115 |issue=1 |pages=53–58 |doi=10.1073/pnas.1718063115 |pmid=29255053 |pmc=5776830 |bibcode=2018PNAS..115...53S|doi-access=free }}</ref> ७५ देखि ५८ करोडवर्ष पहिले नियोप्रोटेरोजोइकको समयमा पृथ्वीको अधिकांश भाग हिउँले ढाकेको मानिन्छ। यस अवधारणालाई "स्नोबल अर्थ" भनिन्छ। जटिल बहुकोशिकीय जीवहरू गठन हुन थालेपछि क्याम्ब्रियन विस्फोट भएकाले यस समयको विषय महत्त्व रहेको छ। क्याम्ब्रियन विस्फोटपछि ५३ करोड ५० लाख वर्ष पहिले पाँच वटा ठूला विस्फोट भएका थिए। सबैभन्दा पछिल्लो विस्फोट क्रेटेसियस-टर्सियरी विलुप्त हुनु हो जुन ६६ करोड वर्ष पहिले भएको थियो। यस अवधिमा क्षुद्रग्रह र अन्य ठूला सरीसृपको प्रभावमा उड्न नसक्ने [[डायनोसर]] लोप हुँदै पनि स्तनधारी जस्ता जीवजन्तुका स–साना प्रजातिहरू बाँच्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite book|page=42|title=Climate Change and the Course of Global History|last1=Brooke|first1=John L.|year= 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87164-8}}</ref><ref>{{cite book|page=56|title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion|last1=Cabej|first1=Nelson R.|year=2019|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-12-814312-4}}</ref> ६ करोड ६० लाख वर्षअघिसम्म स्तनधारीहरूको जीवन फरकफरक थियो र केही लाख वर्ष पहिले प्राचीन अफ्रिकी बाँदरजस्ता जनावरहरूले सीधा उभिने क्षमता हासिल गरेका थिए। कृषिको विकास र पछि सभ्यताको विकाससँगै वातावरण र प्रकृतिमा मानवीय प्रभाव बढ्दै जाँदा हालसम्मको स्थिति प्राप्त गरिएको हो। == संरचनात्मक गुण == पृथ्वी पूरै गोलाकार देखिए जस्तो लागेपनि यो [[सुन्तला]]जस्तै माथि र तल अलिकति थेप्चिएको र बीचको भाग (भूमध्यरेखाको नजिक) अलि फैलिएको छ। यसको आफ्नै अक्ष वरिपरि यसको परिक्रमणले गर्दा यस्तो प्रकारको फैलावट देखिएको हो।<ref name=milbert_smith96>{{cite web |last=Milbert |first=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |accessdate=7 March 2007}}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last=Sandwell |first=D. T. |last2=Smith |first2=W. H. F. |date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |publisher=NOAA/NGDC |accessdate=21 April 2007}}</ref> सोही कारण ध्रुवीय क्षेत्रको व्यासको तुलनामा समान क्षेत्रको व्यास करिब ४३ किमी बढी रहेको छ। पृथ्वीको आकार एक सुन्तला जस्तो छ। परिभ्रमणको फलस्वरूप पृथ्वीको भौगोलिक अक्ष समतल र भूमध्यरेखामा केही मात्रामा फैलिएको हुन्छ। भूमध्यरेखाका साथ पृथ्वीको व्यास ध्रुवको व्यासबाट ४३ किलोमिटर (२७ माइल) बढी छ। यसकारण पृथ्वीको सतहमा पृथ्वीको द्रव्यमान केन्द्रबाट अधिकतम दूरी भूमध्यरेखामा स्थित चिम्बराजो ज्वालामुखी सबैभन्दा उच्च शिखर हो। <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|date=2004-04-16|language=en|accessdate=2017-06-07}}</ref><ref name="The 'Highest' Spot on Earth">{{cite web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |title=The 'Highest' Spot on Earth |publisher=Npr.org |date=7 April 2007 |accessdate=31 July 2012}}</ref>हालसम्मको अध्ययनमा पृथ्वीको सबैभन्दा तल रहेको भाग मारियाना ट्रेन्ज हो जुन [[प्रशान्त महासागर]]मा अवस्थित छ। यसको कुल गहिराइ ११,०३४ मिटर रहेको छ भने पृथ्वीमा अवस्थित सर्वोच्च शिखर [[सगरमाथा]] हो जुन दक्षिण एसियाको [[नेपाल]]मा अवस्थित छ। सगरमाथाको कुल उचाइ ८,८४८ मिटर रहेको छ। === रासायनिक गठन === {| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;" |+ पृथ्वीको गर्भको रासायनिक गठन <ref name=":0">Brown, Geoff C.; Mussett, Alan E. (1981). The Inaccessible Earth (2nd ed.). Taylor & Francis. p. 166. [[आइएसबिएन]] [[wikipedia:Special:BookSources/0-04-550028-2|0-04-550028-2]]. Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969)</ref> !rowspan="2"|यौग समूह !rowspan="2"|रासायनिक सङ्केत !colspan="2"|गठन |- !style="font-size: smaller;"|महादेशीय !style="font-size: smaller;"|महासागरीय |- |सिलिकनडाई अक्साइड |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|६०.२% |style="text-align: right;"|४५.६% |- |अल्मुलियम अक्साइड |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|१५.२% |style="text-align: right;"|१६.५% |- |क्यालसिमय अक्साइड |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|५.५% |style="text-align: right;"|१२.३% |- |म्याग्नेसियम अक्साइड |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|३.१% |style="text-align: right;"|६.८% |- |फेरस अक्साइड |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|३.८% |style="text-align: right;"|६.२% |- |सोडियम अक्साइड |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|३.०% |style="text-align: right;"|२.६% |- |पोटासियम अक्साइड |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|२.८% |style="text-align: right;"|०.४% |- |फेरिक अक्साइड |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|२.५% |style="text-align: right;"|२.३% |- |[[पानी]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|१.४% |style="text-align: right;"|१.१% |- |[[कार्बनडाइअक्साइड]] |style="text-align: center;"|CO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|१.२% |style="text-align: right;"|१.४% |- |टाइटेनियमडाई अक्साइस |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|०.७% |style="text-align: right;"|१.४% |- |फसफोरस पेन्टा अक्साइड |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|०.२% |style="text-align: right;"|०.३% |- !colspan="2"|जम्मा !style="text-align: right;"|९९.६% !style="text-align: right;"|९९.९% |} पृथ्वीको पिण्ड लगभग ५.९७ x १०२४ किलोग्राम (५,९७० याटोग्राम) रहेको छ। यसमा भएका सबै तत्वहरूमध्ये सबैभन्दा बढी फलाम (३२.१%), अक्सिजन (३०.१%), सिलिकन (१५.१%), म्याग्नेसियम (१३.९%), सल्फर (२.९%), निकल (१.८%), क्याल्सियम (१.५%), र एल्युमिनियम (१.४%) र बाँकी १.२% विभिन्न अन्य तत्वहरूको उपस्थिति रहेको छ। पिण्डको विभाजनको परिणामस्वरूप पृथ्वीको केन्द्र क्षेत्र मुख्य रूपमा फलाम (८८.८%) मिलेर बनेको अनुमान गरिएको छ। यसमा थोरै मात्रामा निकल (५.८%), सल्फर (४.५%) र अन्य तत्वहरूको १% भन्दा कम उपस्थिति पनि रहेको छ।<ref name=":1">Morgan, J. W.; Anders, E. (1980). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC350422 <u>''"Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury"''</u>]. Proceedings of the National Academy of Sciences. '''77''' (12): 6973–77. [[Bibcode:1980PNAS...77.6973M]]. doi:[https://doi.org/10.1073%2Fpnas.77.12.6973 10.1073/pnas.77.12.6973]. [[wikipedia:PubMed Central|<u>PMC</u>]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC350422 <u>350422</u>] . [[wikipedia:PubMed Identifier|<u>PMID</u>]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16592930 <u>16592930</u>].</ref> सामान्यतया पृथ्वीको गर्भमा रहेका चट्टानका सबै तत्व अक्साइड प्रकारका रहेका छन् तर महत्वपूर्ण अपवाद भनेको क्लोरिन, सुफर र फ्लोरिनको उपस्थिति हो जुन चट्टानमा रहेको कुल राशिको १% भन्दा कम हुन्छ। ९९% गर्भ ११ प्रकारका अक्साइडबाट बनेको छ। यसको मुख्य अवयव सिलिका, एल्युमिना, आइरन अक्साइड, चुना, म्याग्नेसिया अक्साइड, पोटास र सोडा हुन्। === घनत्व === पृथ्वीको उत्पत्तिसम्बन्धी अधिकांश सिद्वान्तहरू पृथ्वीको उत्पत्ति [[ग्यास|वायव्य]] अवस्थामा भएको हो भन्ने कुरामा आधारित छन्। यसै आधारमा पृथ्वी ग्यासबाट तरल र तरलबाट ठोस अवस्थामा परिवर्तन भएको हो। तरल पदार्थमा हल्का र गह्रौ खालका विभिन्न [[घनत्व]] भएका पदार्थहरू डुबाउँदा बढी घनत्व भएका [[पदार्थ]]हरू पिँधमा र कम घनत्व भएका पदार्थहरू माथिल्लो सतहमा तैरिन्छ भन्ने सिद्धान्तका आधारमा पृथ्वी तरल अवस्थामा हुँदा यसका गह्रौ पदार्थहरू पिँधमा र हलुका पदार्थहरू माथिल्लो तहमा वितरण भएको हुनुपर्दछ। यस तथ्यका आधारमा पृथ्वीमा गहिराइ अनुसार विभिन्न घनत्व भएका पदार्थहरू वितरण भएका छन् र यी पदार्थहरूको घनत्व पृथ्वीको बाहिरी तहबाट गर्भतर्फ बढ्दै जान्छ। पृथ्वीको अधिकांश बाहिरी सतह कम घनत्व भएका पत्रे चट्टानद्वारा निर्माण भएको छ। [[पत्रे चट्टान]] पृथ्वीको सतहदेखि भित्रतर्फ १/२ माइल (०.८०४५ किमी) देखि १ माइल (१.६०९ किमी) सम्मको गहिराइमा फैलिएको छ। पत्रे चट्टानहरूको बाहिरी सतहभन्दा मित्री भागमा ३ देखि ३.५ घनत्व भएका ग्रेनाइट चट्टानहरूको प्रधानता छ। तर सम्पूर्ण पृथ्वीको औसत [[घनत्व]] भने ५.५ छ। यस कुराले पृथ्वीको ग्रेनाइट चट्टानको तहभन्दा भित्री भाग ५.५ भन्दा बढी घनत्व भएका चट्टानहरूद्वारा निर्माण भएको छ भनेर प्रमाणित हुन्छ। समय-समयमा विभिन्न नक्षत्रहरू चोइटिएर पृथ्वीमा खसेका चोइटाहरूको अध्ययनको आधारमा पनि यदि पृथ्वी र विभिन्न नक्षत्रहरूको उद्गमको स्रोत एउटै हो भने चोइटाहरूमा [[निकेल]] तथा [[फलाम]] आदि धातुहरूको प्रधानता भएकाले पृथ्वीको गर्भमा पनि यस्तै किसिमका [[धातु]]हरूको प्रधानता हुनुपर्दछ भनेर तर्क गर्न सकिन्छ। === दबाब === पृथ्वीको सतहबाट भित्री भागतर्फ वितरण भएका चट्टानहरूको [[घनत्व]] बढ्दै जाने हुँँदा क्रमश: भार पनि बढ्दै जान्छ। यस सम्बन्धमा वैज्ञानिकहरूको दुई बेग्लाबेग्लै धारणा रहेको जसमा केही वैज्ञानिकहरू भूगर्भका पदार्थहरू बाहिरी सतहबाट परेको दबाबको फलस्वरूप निकै खाँधिएर गह्रौ भएका हुन् भन्ने कुरामा विश्वास गर्दछन् भने अन्य केही [[वैज्ञानिक]]हरू यस कुरालाई अस्वीकार गर्दै पृथ्वीको गर्भका पदार्थहरू उत्पत्तिदेखि नै धरातलका पदार्थहरूभन्दा फरक र गह्रौ भएको कुरामा विश्वास राख्दछन् जसमध्ये पहिलो विचारको समर्थन वैज्ञानिक लाप्लसले गरेका थिए। यस विचार अनुसार यदि पृथ्वीको माथिल्लो भागको दबाबको कारणले गर्भका पदार्थहरू गह्रौ भएका हुन् भने पृथ्वीको गर्भका पदार्यहरू [[पानी]]भन्दा पौने एघार (१०३/४) गुणा गह्रौ हुनुपर्दछ। यस आधारमा पृथ्वीको गर्भका पदार्थहरूमा प्रतिवर्गफुट ९ करोड मन भार पर्दछ। आजसम्म कुनै पनि प्रयोगशालामा चट्टानलाई ९ करोड मन वजनले थिच्न नसकिएको हुँदा लाप्लसको भनाइलाई पूर्णत: सत्य मान्न सकिँदैन। किनकि दबाबको कुन मात्रासम्म चट्टान सङ्कुचित हुन्छ र यसको घनत्व कुन मात्रासम्म बढ्दछ भन्ने कुरा थाहा हुन सकेको छैन। दोस्रो विचारधारा अनुसार पृथ्वी विभिन्न तहरूद्वारा निर्माण भएको छ र माथिल्लो तहभन्दा भित्रका तहको निर्माण गर्ने पदार्थहरू रचनामै गह्रौ र फरक छन्। धरातलको सतहदेखिका पदार्थहरूको भित्री तहका [[चट्टान]]हरूमा कुनै प्रभाव पाइदैन किनकि कुनै निश्चित दबाबपछि मात्र पदार्थ सङ्कुचन हुन्छ। त्यो निश्चित दबाब ९ करोड मनभन्दा निकै कम हुन सक्दछ। पृथ्वीको गर्भमा अन्दाज गरिएको [[निकेल]] र [[फलाम]]जस्ता चुम्बकीय गुण भएका [[धातु]]हरू र पृथ्वीमा विद्यमान चुम्बकीय गुणले यस विचारधारामा केही सहमति देखाउँदछ। === तापक्रम === [[चित्र:Earth heat flow.jpg|left|thumb|पृथ्वीको भित्री भागबाट सतहमा ताप प्रवाहको विश्वव्यापी नक्सा]] [[तापक्रम]]को सामान्य वितरणका आधारमा पृथ्वीको सतहदेखि प्रत्येक ३२ [[मिटर]]को गहिराइमा १० सेल्सियस तापक्रम बढ्दै जान्छ। यस आधारमा पृथ्वीको भित्री भाग ज्यादै तातो छ र पृथ्वीको भित्री भागमा रहेका चट्टानहरू धेरै तापकमले गर्दा पग्लेको अवस्थामा छन्। [[केल्भिन थमसन|केल्भिन]]को भनाइअनुसार पृथ्वीको गर्भमा ७००० फरेनहाइट तापक्रम छ। दबाबले [[चट्टान]]को द्रवणाङ्क बिन्दुलाई बढाउने हुँदा पृथ्वीको भित्री भागमा सतहको यति धेरै दबाब पर्दछ कि चट्टानहरू दबाबको त्यस स्थितिमा पग्लन सक्दैनन्। केही विद्वान्हरू यस विचारसँग सहमति राख्दैनन्। उनीहरूको विचारअनुसार प्रशस्त दबाब र तापक्रमको अवस्थामा पदार्थहरू [[ठोस]] वा [[तरल]] अवस्थामा नरहेर वायव्य अवस्थामा परिणत हुन्छन्। यस आधारमा पृथ्वीको गर्भमा प्रशस्त दबाब तथा तापक्रम दुवै विद्यमान भएकाले पृथ्वीको गर्भ वायव्य पदार्थहरूबाट बनेको हुनुपर्दछ। यस कुरालाई मान्ने हो भने पृथ्वीको गर्भको वायव्य पदार्थहरू धरातलभन्दा बाहिरको [[ग्यास|वायव्य पदार्थ]]भन्दा बेग्लै किसिमको हुनुपर्दछ र भित्री वायव्य पदार्थको असर बाह्य सतहमा पनि पर्नुपर्दछ।<ref>{{cite web |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |website=The European Synchrotron (ESRF) |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |date=25 April 2013 |url-status=dead }}</ref> कुनै कारण पृथ्वीको गर्भको ग्यास बाहिर निस्केपछि पृथ्वी त हावा नभएको [[भकुन्डो|भकुण्डो]]जस्तो हुनुपर्दछ। यस कारण पृथ्वीको गर्भको जति तापक्रम र चट्टान घनत्वको कुन हदसम्म पुग्न सक्दछ र कुन स्थितिमा परिणत हुन्छ त्यसबारे वैज्ञानिक परीक्षण नभएसम्म पृथ्वीको भित्री बनावटका बारेमा वास्तविक ज्ञान प्राप्त हुन सक्दैन। == परिक्रमण तथा परिभ्रमण गति == === परिभ्रमण गति === [[चित्र:Rotating earth (Very small).gif]] [[चित्र:EpicEarth-Globespin(2016May29).gif|thumb|right| सन् २०१६ मे २९ का दिन स्पेस क्लाइमेट अब्जर्भेटरीद्वारा पृथ्वीको बिन्दुसम्म पुग्नु भन्दा केही हप्ता अगाडि लिइएको पृथ्वीको गतिको तस्वीर]] पृथ्वी स्थिर रहेको भान भए तापनि पृथ्वी आफ्नो अक्षमा सधैँ पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुमिरहेको हुन्छ। यो गति [[हातेघडी|घडी]]को दिशाको विपरीत हुन्छ जस कारण पृथ्वीको पूर्वी भागमा पश्चिमको भागमा भन्दा पहिले सूर्योदय हुन्छ। पृथ्वीको अक्ष [[उत्तरी ध्रुव]]देखि [[दक्षिणी ध्रुव|दक्षिण ध्रुव]]सम्म फैलिएको काल्पनिक रेखा हो। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६५°५' को कोणमा ढल्किएर पश्चिमबाट पूर्वतर्फ २३ घण्टा ५६ मिनेट ४.०९ [[सेकेन्ड]]मा अर्थात् दिनको एकपटक घुम्दछ। दिनको एकपटक घुम्ने हुँदा पृथ्वीको यस गतिलाई दैनिक गति वा परिभ्रमण भनिएको हो। सूर्यको सम्बन्धमा पृथ्वीको परिक्रमण अवधिलाई औसत सौर्य दिन भनिन्छ।<ref name="aj136_5_1906">{{cite web |last=McCarthy |first=Dennis D. |last2=Hackman |first2=Christine |last3=Nelson |first3=Robert A. |title=The Physical Basis of the Leap Second |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-11_136_5/page/1906 |newspaper=The Astronomical Journal |pages=1906–08 |date=November 2008 |doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906 |bibcode=2008AJ....136.1906M}}</ref> यो एक सौर्य दिन ८६,४०० सेकन्डको (८६,४००.००२५ एसआई सेकन्ड) औसत सौर्य समय हो। ज्वारभाटाको कारण १९ औँ शताब्दीको तुलनामा आज पृथ्वीको सौर्य दिन अलि बढी र प्रत्येक दिन ० देखि २ एसआई मिलिसेकेन्डसम्म फरक पर्न जान्छ। यदि पृथ्वी दैनिक गतिअनुसार नघुमेर स्थिर रहने हो भने यसको आधा भाग सधैँ सूर्यको सम्मुख पर्दछ र सम्मुख परेको आधा भाग सधै उज्यालो र विमुख परेको आधा भाग सधै अँध्यारो हुने थियो जसकारण दिनरात सम्भव हुने थिएन। पृथ्वीको उज्यालो हुने भाग र अँध्यारो हुने भागलाई छुट्याउने रेखालाई प्रकाश चक्र भनिन्छ। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६६.५° को कोणमा ढल्कनु र [[भूमध्यरेखा]] र दुवै धुवतर्फबाट सूर्यको दूरी समान नभएकाले पृथ्वीको सबै ठाउँमा सूर्यको किरण बराबर मात्रामा पर्दैन। तसर्थ पृथ्वीको सबै ठाउँहरूबाट १२ घण्टाको दिन र १२ घण्टाको रात हुँदैन। पृथ्वीले करिब २४ घण्टाको एकपटक अक्षमा घुमेर सक्ने हुँदा र भूमध्य रेखा र ध्रुवतर्फ पृथ्वीको दूरी फरक हुन्छ र भूमध्यरेखाबाट उत्तर र दक्षिण धुवतर्फ दिनरातका बीचमा फरक बढ्दै जान्छ।<ref name="USNO_TSD">{{cite web |title=Leap seconds |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |accessdate=23 September 2008 |archivedate=12 March 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961126204059/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |date=26 November 1996 }}</ref><ref>{{cite web |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |newspaper=IERS Bulletin-A |date=9 April 2015 |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |accessdate=12 April 2015 |archivedate=१४ मार्च २०१५ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |date=14 March 2015 }}</ref> पृथ्वीको परिभ्रमण गतिको अवधि स्थिर [[तारा]]हरूको सम्बन्धमा गणना गरिन्छ जसलाई ''इन्टरनेसनल अर्थ रोटेसन एन्ड रिफरेन्स सिस्टम सर्भिस''ले (आइइआरएस) ले यसलाई नाक्षत्रिय दिन भन्दछ।<ref name="seidelmann1992">{{cite web |last=Seidelmann |first=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |pages=48 |publisher=University Science Books |isbn=0-935702-68-7}}</ref> यो ८६,१६४.०९८९ सेकेन्डको औसत सौर्य दिन (युटी१) वा २३ घण्टा ५६ मिनेट ४.०९८९ सेकेन्डको हुन्छ। परिक्रमण काल वा औसत [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]]को सम्बन्धमा पृथ्वीको परिक्रमण अवधिलाई पहिला गलत तरिकाले कालो दिनको रूपमा चिनिन्थ्यो जसको मान ८६,१६४.०९०५ सेकन्डको औसत सौर्य समय बराबरको (२३ घण्टा ५६ मिनट ४.०९०५ सेकेन्ड) थियो।<ref name="iers1623">{{cite web |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |title=IERS Excess of the duration of the day to 86400s&nbsp;... since 1623 |publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) |accessdate=23 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |archivedate=३ अक्टोबर २००८ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |date=3 October 2008 }}</ref> फलस्वरूप नक्षत्रको दिनभन्दा करिब ८.४ मिलिसेकेन्ड छोटो हुन्छ। आइइआरद्वारा औसत सौर्य दिनको लम्बाइ मूल्य अनुमान [[अन्तर्राष्ट्रीय मात्रक प्रणाली|एसआई एकाई]]हरूमा सन् १६२३ देखि २००५ र सन् १९६२ देखि २००५ सम्म उपलब्ध छ।<ref name="iers1962">{{cite web |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813203913/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html |archivedate=13 August 2007 |title=IERS Variations in the duration of the day 1962–2005 |publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) |accessdate=23 September 2008}}</ref> [[पृथ्वीको वायुमण्डल]]मा [[उल्का पिण्ड|उल्कापिण्ड]] र कम परिक्रमण गति भएका उपग्रहहरू बाहेक खगोलीय पिण्डको स्पष्ट मूल गति पृथ्वीको आकाशको पश्चिममा १५ डिग्री/घण्टा = १५'/मिनटको गति दरका साथ देख्न सकिन्छ। जुन वस्तु आकाशीय भूमध्य रेखाको नजिक छ त्यस्तो वस्तु प्रत्येक दुुई मिनेटमा सूर्य वा चन्द्रमाको स्पष्ट परिधिको बराबर हुन्छ। पृथ्वीको सतहबाट सूर्य र चन्द्रमाको स्पष्ट आकार लगभग रूपमा देखिन्छ।<ref name="zeilik1998">{{cite web |last1=Zeilik |first1=M. |last2=Gregory |first2=S. A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |pages=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |date=1998}}</ref> === परिक्रमण तथा पृथ्वीको कक्ष === पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा घुम्नुका साथै सूर्यलाई चारैतर्फबाट परिक्रमा गर्दछ। सूर्यलाई पृथ्वीले चारैतर्फबाट परिक्रमा गर्ने निश्चित अण्डाकार मार्गलाई कक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले कक्षबाट सूर्यको परिक्रमा गर्ने गतिलाई परिक्रमण भनिन्छ। पृथ्वीले यो परिक्रमण करिब एक वर्ष अर्थात् ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४५.६८ सेकेन्डमा पूरा गर्ने हुँदा यस गतिलाई वार्षिक गति पनि भनिने गरिन्छ। यो गति ६६,००० माइल (७०६१९४ किमी) प्रतिघण्टाको हुन्छ। उपर्युक्त तरिकाले एक वर्ष ३६५ दिनभन्दा बढी भएको वार्षिक गतिको समयलाई जोड्दै लग्दा प्रत्येक ४ वर्षमा एक दिन (२४ घण्टा) पूरा हुन्छ। यसरी एक दिन बढी भएको प्रत्येक चौथो वर्षलाई अधिक वर्ष भनिन्छ। यस वर्षमा ३६६ दिन हुन्छ। पृथ्वी र सूर्यको औसत दूरी लगभग १४,९६३,७००,००० किमी (९३,०००,००० माइल) छ तर पृथ्वी आफ्नो अण्डाकार मार्गमा सूर्यलाई परिक्रमा गर्दा सूर्य दक्षिणायन भएको स्थितिमा सूर्य र पृथ्वी सबभन्दा नजिक हुन्छन्। यो बेला सूर्य र पृथ्वीको बीचको दूरी १४, ७२,३५०,००० किमी (९१,५००,००० माइल) हुन्छ। यसको ठीक विपरीत सूर्य उत्तरायणको समयमा सूर्य र पृथ्वी सबैभन्दा टाढा पुग्दछन्। यसबेला सूर्य र पृथ्वीको दूरी १५,२०५,०५०,००० किमी (९४,५००,००० माइल) हुन जान्छ। पृथ्वीबाट सूर्य सबैभन्दा नजिक जनवरी ३ र सबैभन्दा टाढा जुलाई ४ का दिन हुन्छ। सबैभन्दा नजिक हुँदा पृथ्वी र सूर्यको दूरी उत्तर गोलार्धमा ३.३ प्रतिशत नजिक हुन्छ। वर्षभरिमा सूर्य करिब १८७ दिन उत्तरायण र १७८ दिन दक्षिणायन हुन्छ। पृथ्वीको परिक्रमण गति प्रतिसेकेन्ड २९.७७ किमी हुन्छ। पृथ्वीको वार्षिक गतिका कारण दिन र रातको समय र ऋतुहरूमा परिवर्तन आउँदछ। पृथ्वीले सूर्यलाई १५० किलोमिटर (९६×१०६ माइल) प्रति ३६५.२५६४ को औसत सौर्य दिन वा एक सौर्य वर्षमा परिक्रमा गर्ने गर्दछ। पृथ्वीको औसत कक्षीय गति २९.७८ किमी/सेकन्ड (१,०७,२०० किमी/घण्टा; ६६,६०० माइल/घण्टा) छ। यस गतिले पृथ्वीको परिधिको समान दूरी लगभग १२,७४२ किमी (७,९१८ माइल) मात्र सात मिनेटमा तय गर्न सकिन्छ र पृथ्वीबाट चन्द्रमाको दूरी ३,४८,००० किमी (२,३९,००० माइल) छ जसलाई लगभग ३ घण्टमा पुरा गर्न सकिन्छ। चन्द्रमा र पृथ्वीले पृष्ठभूमिका ताराहरूको तुलनामा हरेक २७.३२ दिनमा एउटा सामान्य भरकेन्द्रको परिक्रमा गर्दछन्। सूर्यको वरिपरि पृथ्वी-चन्द्र प्रणालीको सामान्य अक्षसँग संयोजन गर्दा, पूर्णा चन्द्रमादेखि अर्को पूर्ण चन्द्रमासम्म चन्द्रमासको अवधि २९.५३ दिनको हुन्छ। आकाशीय उत्तर ध्रुवबाट हेर्दा पृथ्वीको गति चन्द्रमा र तिनीहरूको अक्षीय परिक्रमा घडीको विपरीत दिशातर्फ हुन्छ। सूर्य र पृथ्वीको उत्तर ध्रुवहरू माथिको दृश्यबाट हेर्दा पृथ्वीले सूर्यको विपरीत दिशामा परिक्रमा गर्छ। कक्षीय र अक्षीय तलहरू ठ्याक्कै पङ्क्तिबद्ध हुँदैनन्। पृथ्वीको अक्ष पृथ्वी-सूर्य तलको समानन्तरबाट लगभग २३.४४ डिग्री झुकेको भने पृथ्वी-चन्द्रमा तल पृथ्वी-सूर्य तलको विपरीत ±५.१ डिग्रीसम्म झुकेेेेको छ। यस झुकावको बिनत प्रत्येक दुई हप्तामा एक ग्रहण लाग्ने गर्दथ्यो र चन्द्र ग्रहण र सूर्य ग्रहण बीच तालमेल हुने थियो। पृथ्वीको [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण शक्ति]]को क्षेत्र अर्धव्यासमा लगभग १५ लाख किलोमिटर (९,३०,००० माइल) छ। यो पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव धेरै टाढा सूर्य र ग्रहहरू भन्दा बलियो हुने अधिकतम दूरी हो। वस्तुहरूले यस अर्धव्यासभित्र पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्नुपर्छ वा सूर्यको गुरुत्वाकर्षण छिद्रद्वारा असीमित हुन सक्छ। पृथ्वी, सौर्यमण्डलको साथसाथै [[आकाशगङ्गा]]मा अवस्थित छ र यसको केन्द्रबाट लगभग २८,००० प्रकाश-वर्ष टाढा परिक्रमा गर्ने गर्दछ। === ऋतु परिवर्तन === [[चित्र:AxialTiltObliquity.png|thumb|left|पृथ्वीको अक्षीय ढाल र परिक्रमाको अक्ष पनि कक्षको सतहसँग सम्बन्धित छ।]] पृथ्वीले [[सूर्य]]लाई आफ्नो कक्षीय मार्गमा परिक्रमा गर्ने हुँदा सूर्य पृथ्वीबाट कहिले नजिक र कहिले टाढा पुग्दछ। पृथ्वीले सूर्यको नजिक हुँदा बढी तापक्रम र टाढा हुँदा कम तापक्रम प्राप्त गर्दछ। सूर्यबाट पृथ्वी नजिक र टाढा हुँदा फरक पर्ने तापक्रमको अवस्थाले पृथ्वीमा एक वर्षभरिमा विभिन्न [[हावा|वायु]]का अवस्थाहरूमा आउँछन्। यसरी हुने [[तापक्रम]] र हावाको परिवर्तनको अवस्थाबाट प्राप्त हुने प्रकृया ऋतुपरिवर्तन हो। पृथ्वीले सूर्यलाई कक्षबाट परिभ्रमण गर्ने अवस्थामा सूर्यबाट पाउने तापको मात्रालाई सामान्यत: चार अवस्थामा बाँड्दा करिब असार ८ असोज ७, पौष ७ र चैत्र ७ गते यिनै चार अवस्थाहरू नै [[ग्रीष्म ऋतु|ग्रीष्म]], [[शरद ऋतु|शरद]], [[शिशिर ऋतु|शिशिर]] र [[वसन्त]] ऋतुहरू हुन्।<ref>{{cite book|last1=Rohli|first1=Robert. V.|title=Climatology|last2=Vega|first2=Anthony J.|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2018|isbn=978-1-284-12656-3|edition=fourth|pages=291–92}}</ref> असार ८ मा सूर्यको स्थिति उत्तरायण हुन्छ त्यसबेला उत्तरी गोलार्धको धेरैजसो भाग सूर्यतर्फ ढल्केको र थोरै भागमात्र सूर्यको विमुख दिशामा पर्दछ भने त्यस समय कर्कटरेखामाथि सूर्यको किरण लम्बरूपले पर्ने हुनाले उत्तरी गोलार्धको आधाभन्दा बढी भागले सूर्यको ताप प्राप्त गर्दछ। यसैले त्यस क्षेत्रमा दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। जबकि [[दक्षिणी गोलार्ध]]मा दिन छोटो र रात लामो हुन्छ। उत्तरी गोलार्धमा २१ जुनको समयमा दिन लामो र रात छोटो हुने हुँदा पृथ्वीले दिनभर प्राप्त गरेको तापक्रम रातमा नष्ट हुन सक्दैन। त्यसकारण तापक्रम सञ्चित भैराख्दछ र उत्तरी गोलार्धमा [[ग्रीष्म ऋतु|गृष्म ऋतु]] चल्दछ।<ref>{{cite book|last=Burn|first=Chris|title=The Polar Night|url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf|work=The Aurora Research Institute|date=March 1996|access-date=28 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/|title=Sunlight Hours|work=Australian Antarctic Programme|date=24 June 2020|access-date=13 October 2020}}</ref> तर दक्षिणी गोलार्धमा दिन छिटो र रात लामो हुने हुँदा प्राप्त गर्नेभन्दा तापक्रम नष्ट गर्ने अवधि धेरै हुन्छ यसर्थ यहाँ त्यससमय शिशिर ऋतु चल्दछ। पृथ्वी र सूर्यको यस स्थितिलाई कर्कट सङ्क्रान्ति भनिन्छ। २१ जुनपछि सूर्यको स्थिति दक्षिणायन हुन लाग्ने हुँदा २२ डिसेम्बरमा सूर्यको किरण [[भूमध्यरेखा]]माथि लम्बरूपले पर्दछ र अन्य भागतर्फ सूर्यको किरण तेर्सो पर्दै जान्छ। यस समय पृथ्वीको उत्तर र दक्षिण दुवै गोलार्धको ठीक आधा भाग सूर्यको सम्मुख र ठीक आधा भाग विमुख दिशामा पर्ने हुँदा पृथ्वीको सबै ठाउँमा दिन र रातको लम्बाइ बराबर (१२ घण्टाको दिन र १२ घण्टाको रात) हुन्छ । यस प्रकार दिन र रात बराबर हुने हुँदा सूर्यको ताप पाउने र नष्ट हुने मात्रा पनि बराबर हुन्छ। यसर्थ यस समय पृथ्वीमा न धेरै जाडो न धेरै गर्मी हुन्छ। उत्तरी गोर्धमा ग्रीष्मपछिको शरद् र दक्षिणी गोलार्धमा शिशिरपछिको बसन्त ऋतु चल्लछ।<ref>{{cite web|url=https://www.eadarsha.com/nep/article/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8-%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%81%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%9B%E0%A4%A8%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A5%8D%E0%A4%A6/|title=दिन छोटिँदै छन्, जाडो बढ्दै छ|publisher=इ आदर्श|access-date=२०१६ जुलाई २०}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220802173101/https://www.eadarsha.com/nep/article/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8-%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%81%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%9B%E0%A4%A8%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A5%8D%E0%A4%A6/ |date=2022-08-02 }}</ref> यस्तो बखतमा सूर्य ठीक पूर्वमा उदाउँछ र ठीक पश्चिममा अस्ताउँदछ। सूर्य र पृथ्वीको यस किसिमको स्थितिलाई शरद् सम्पात भनिन्छ। शरद् ऋतुको समाप्तिपछि सूर्य दक्षिणायन हुन्छ र किरण मकररेखामा लम्बरूपले पर्दछ। यसर्थ २२ [[डिसेम्बर]]मा (लगभग पौष ७) दक्षिणी गोलार्धको धेरै भाग सूर्यतर्फ ढल्केको तथा सूर्यको सम्मुख परेका हुन्छन् जब कि उत्तरी गोलार्ध सूर्यको विमुख दिशामा पर्दछ र [[दिन]] छोटो र रात लामो हुन्छ। यस समय पृथ्वीको दक्षिणी गोलार्धले सूर्यबाट ताप प्राप्त गर्ने अवधि बढी र उत्तरी गोलार्धले ताप प्राप्त गर्ने अवधि कम हुने भएकाले दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्म ऋतु र उत्तरी गोलार्धमा शिशिर ऋतु हुन्छ। यो दिन सूर्य पृथ्वीबाट १५५,१५७,२०० [[किलोमिटर]] टाढा रहन्छ। पृथ्वी र सूर्यको यस स्थितिलाई मकर सङ्क्रान्ति भनिन्छ। २१ मार्चमा (करिब चैत्र ७) सूर्यको स्थिति भूमध्यरेखा क्षेत्रमा लम्बरूपले पर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://mysansar.com/2014/09/15018/|title=ऋतु परिवर्तन हुने कारणहरू|publisher=माई संसार|access-date=२०१४ अक्टोबर १८}}</ref> यस समय दुवै गोलार्धका आधा-आधा भागले बराबर सूर्यताप प्राप्त गर्दछन्। यस कारण सेप्टेम्बर २२ को दिनमा दिन र रातको लम्बाइ बराबर हुन्छ। यो ताप प्राप्ति र नाशको बराबर अवधि हुने हुँदा दुवै गोलार्धमा न धेरै गर्मी न धेरै जाडो हुन्छ। त्यसैले उत्तरी गोलार्धमा शिशिर पछिको बसन्त ऋतु र दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्मपछिको शरद् ऋतु चल्दछ। सूर्य र पृथ्वीको यस किसिमको स्थितिलाई वसन्त सम्पात भनिन्छ। २१ [[मार्च]]पछि पृथ्वी र सूर्यको स्थिति माथि उल्लेख गरेजस्तै पुनः २१ जुनको स्थिति आउँदछ र सोही क्रम दोहोरिन्छ। भूमध्यरेखा क्षेत्रमा सधैँ दिन र रात बराबर र ध्रुवीय क्षेत्रहरूमा ६ महिनाको दिन र ६ महिनाको रात हुन्छ। यसर्थ यी ठाउँहरूमा ऋतुपरिवर्तनको खास प्रभाव पर्दैन। जब कि कर्कट र मकर रेखातर्फ [[ऋतु परिवर्तन]]को विशेष प्रभाव पर्दछ। वर्तमान समयमा पृथ्वी ३ [[जनवरी]]को र ४ [[जुलाई]]को आसपास सबैभन्दा माथिको बिन्दुमा पुग्दछ। एनागनल चाल र विभिन्न अक्षीय घटनाहरूका कारण समय बित्दै जाँदा यी दिनहरू परिवर्तन हुन्छन् जसले मिलानकोभिच चक्र भनेर चिनिने चक्रीय ढाँचा पछ्याउँदछ।<ref>{{cite web|url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/|title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate|work=NASA|last1=Buis|first1=Alan|date=27 February 2020|access-date=27 October 2020}}</ref> पृथ्वी र सूर्यबीचको यो बदलिँदो दूरीका कारण पृथ्वीको सतहमा पुग्ने सौर्य ऊर्जा [[परमाणु]] ऊर्जाको तुलनामा करिब ६.९% ले वृद्धि हुन्छ। यसो हुनुको कारण प्रमुख कारण दक्षिणी गोलार्द्ध पृथ्वी र सूर्यको सबैभन्दा नजिकको बिन्दुमा पुग्दा मात्र सूर्यतिर ढल्किन्छ। वर्षभरि नै पृथ्वीको दक्षिणी गोलार्द्धले उत्तरी गोलार्द्धको तुलनामा सूर्यबाट अलि बढी ताप पाउँछ। पृथ्वीको अक्षीय ढालका कारण [[ऊर्जा]]को कुल मात्राको वृद्धिको तुलनामा यस घटनाको महत्व निकै सानो छ। अधिकांस अतिरिक्त ऊर्जा दक्षिणी गोलार्द्धमा [[महासागर]]को [[पानी]]ले खपत गर्दछ।<ref>{{cite web|url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf|title=Croll Revisited: Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere?|work=Columbia University|last1=Kang|first1=Sarah M.|last2=Seager|first2=Richard|location=New York|access-date=27 October 2020}}</ref> == वासयोग्यता == [[चित्र:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|[[क्यानडा]]को रकी पर्वतमाला अगाडि माइरेन तालको एक सामुद्रीक दृश्य]] कुनै पनि ग्रहमा [[जीवन]]का लागि उपयुक्त नभए पनि कुनैपनि प्रकारका जीवहरू जीवित रहन सक्छन् भने त्यस [[ग्रह]]लाई बस्न सकिने बताइएको छ। पृथ्वीमा प्रशस्त मात्रामा पानी छ जसले एक अर्कामा जटिल जैविक यौगिकहरूको संलग्नता र संयोजनका लागि उचित वातावरण सृजना गर्दछ। साथै यसले उपापचयन प्रक्रियाका लागि आवश्यक [[ऊर्जा]] प्रदान गर्दछ।<ref name="ab20032">{{cite web|date=September 2003|url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/664nPTN2N?url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html|archivedate=११ मार्च २०१२|title=Astrobiology Roadmap|publisher=NASA, Lockheed Martin|accessdate=10 March 2007|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410163451/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |date=10 April 2007 }}</ref> पृथ्वीबाट सूर्यको दूरीका साथै यसको अक्षीय उपकेन्द्रता, अक्षीय परिक्रमणको गति, अक्षीय ढाल, भू-प्राकृतिक इतिहास, उपयुुक्त [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]] र चुम्बकीय क्षेत्र सबै मिलेर पृथ्वीको सतहको वर्तमान हावापानी र वातावरणलाई कायम राख्ने काम गरिरहेका छन्।<ref name="dole19702">{{cite web|first=Stephen H.|last=Dole|date=1970|title=Habitable Planets for Man|publisher=American Elsevier Publishing Co|url=https://www.rand.org/pubs/reports/R414/|accessdate=11 March 2007|isbn=0-444-00092-5}}</ref> === जीवमण्डल === पृथ्वीको सम्पूर्ण पारिस्थितिक योग नै जीवमण्डल हो। यसलाई पृथ्वीमा जीवनको क्षेत्र पनि भन्न सकिन्छ। यो संयुक्त प्रक्रिया (पृथ्वीभित्रको सौर्य र ब्रह्माण्डीय विकिरण र तापबाट विच्छेदन) हो र यो धेरै हदसम्म स्व-नियमित छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने जीवमण्डलले पृथ्वीको बाहिरी तहमा भएका [[हावा|वायु]], जमिन, [[पानी]] र जीवित वस्तुहरूको योगलाई बुझाउँछ। जीवनको अस्तित्व जीवमण्डलसित सम्बन्धित छ। जीवमण्डलको सीमा करिब २० किलोमिटर माथि र तलसम्म रहेको अनुमान गरिएको भए पनि अधिकांश जीवन मुख्यतः [[हिमालय]]को उचाइभन्दा ५०० [[मिटर]] तल रहेको समुद्रको गहिराइमा पाइन्छन्। लगभग ४.१ अरब वर्षअघि यहाँ जीवहरू अस्तित्वमा आएका थिए। यस ग्रहको [[प्राणी]] जगत् बस्न योग्य [[पारिस्थितिक प्रणाली|पारिस्थितिकी]]को सृजना गर्दछ। कहिलेकाहीँ यी सबैलाई "जीवमण्डल" भनिन्छ। लगभग ३.५ अरब वर्षअघि पृथ्वीको जीवमण्डलको उत्पत्ति सुरु भएको अनुमान गरिएको छ। यो जीवमण्डललाई प्रमुख वासस्थान ओगटेको [[वनस्पति]] तथा वन्यजन्तुको ठूलो प्राकृतिक रूपमा देखा पर्ने समुदायमा विभाजन गर्न सकिन्छ। त्यस्तै धेरै जीवजन्तु र जनावर एउटै परिस्थितिमा बस्ने गरेका छन्। जमिनमा बसोबास गर्ने जीवहरूलाई मुख्यतया अक्षांशको भिन्नता, समुद्री सतह, उचाई र आर्द्रताबाट विभाजन गर्न सकिन्छ। सुमेरु क्षेत्र वा कुमेरू वृत्तको स्थलीय पारिस्थितिकीको सन्दर्भमा उच्च अक्षांश वा अत्यन्त सुख्खा क्षेत्रहरूमा तुलनात्मक रूपमा कुनै जनावर र वनस्पतिहरू पाइदैनन्। यस्ता क्षेत्रहरूमा [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]] क्षेत्रको आर्द्र तराईमा प्रजातिहरूको विविधता सबैभन्दा बढी पाइन्छ।<ref name="amnat163_2_1922">{{cite web|last=Hillebrand|first=Helmut|title=On the Generality of the Latitudinal Gradient|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2004-02_163_2/page/192|newspaper=American Naturalist|date=2004|pages=192–211|doi=10.1086/381004|pmid=14970922}}</ref> सन् २०१६ जुलाईमा वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीका सबै जीवित जीवहरूमा एउटा परीक्षण गर्दै ३५५ जिनको समूहलाई अन्तिम विश्वव्यापी समान पूर्वजको रूपमा चिनाएका थिए।<ref name="NYT-20160725">{{cite web |last=Wade |first=Nicholas |title=Meet Luca, the Ancestor of All Living Things |url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |date=25 July 2016 |work=New York Times |accessdate=25 July 2016}}</ref> === प्राकृतिक स्रोत र जमिनको प्रयोग === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em;" |+ मानिसहरूद्वारा प्रयोग गरिएको अनुमानित भूमि, सन् २०००<ref name="Lambin2011">{{cite web |first=Eric F. |last=Lambin |first2=Patrick |last2=Meyfroidt |title=Global land use change, economic globalization, and the looming land scarcity |work=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |publisher=National Academy of Sciences |pages=3465–72 |date=1 March 2011 |url=http://www.pnas.org/content/108/9/3465.full.pdf |accessdate=30 August 2014 |bibcode=2011PNAS..108.3465L |doi=10.1073/pnas.1100480108 |pmid=21321211 |pmc=3048112 |newspaper= |archivedate=३ सेप्टेम्बर २०१३ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130903005101/http://www.pnas.org/content/108/9/3465.full.pdf }}</ref> |- !भूमि प्रयोग !मेगाहक्टर |- | बालीको भूमि |style="text-align:center"| १,३१०–१,६११ |- | चरनभूमि |style="text-align:center"| २,५००–३,४१० |- | प्राकृतिक वनभूमि |style="text-align:center"| ३,१४३–३,८७१ |- | रोपनकृत वनभूमि |style="text-align:center"| १२६–२१५ |- | सहरी क्षेत्र |style="text-align:center"| ६६–३५१ |- | प्रयोग नभएको भूमि |style="text-align:center"| ३५६–४४५ |} मानिसहरूले पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतसाधनहरू विभिन्न उद्देश्यका लागि प्रयोग गरेका छन्। यस मध्ये केही गैर-नवीकरणीय संसाधन मानिन्छन्। जीवाश्म इन्धन भौगर्भिक समयको सन्दर्भमा मात्र नवीकृत हुन्छ। पृथ्वीमा ठूलो मात्रामा जीवाश्म इन्धनको भण्डार रहेको छ। तीमध्ये [[कोइला]], पेट्रोलियम र [[प्राकृतिक ग्याँस]] पनि छन्। यी भण्डारहरूलाई मानिसले ऊर्जा उत्पादन गर्न मात्र नभएर [[रासायनिक पदार्थ]]हरू उत्पादन गर्ने कच्चा पदार्थको रूपमा पनि प्रयोग गर्दछन्। यसबाहेक [[काँचो पदार्थ|कच्चा पदार्थ]] बनाउने प्रक्रियाद्वारा पनि [[खनिज]] पदार्थहरूको प्रयोग हुन्छ।<ref name="Ramdohr">{{cite web |last=Ramdohr |first=Paul |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080116358 |title=The Ore Minerals and their Intergrowths |work=AKADEMIE-VERLAG GmbH |publisher=Elsevier Ltd. |year=1969 |isbn=978-0-08-011635-8 |doi=10.1016/B978-0-08-011635-8.50004-8 |accessdate=29 April 2016}}</ref> [[लाभा]], माटोको भूक्षय र प्लेटमा आधारित भौगर्भिक संरचनाले गर्दा यस्ता पदार्थहरू बनेका हुन्। यी भण्डारहरूलाई थुप्रै [[धातु]] तथा अन्य लाभदायी आधारभूत तत्त्वहरूको एकाग्र स्रोतको रूपमा लिइन्छ। पृथ्वीको जीवमण्डलले मानिसका लागि थुप्रै जैविक सामग्रीहरूको उत्पादन गर्ने गर्दछ जसमा [[खाद्यपदार्थ|खाना]], काठ, औषधि, [[प्राणवायु|अक्सिजन]] समावेछ छ भने यस बाहेक विभिन्न जैविक फोहोरहरूको पनि पुनः प्रयोग हुन्छ।<ref name=science299_5607_673>{{cite web |last=Rona |first=Peter A. |title=Resources of the Sea Floor |newspaper=Science |year=2003 |pages=673–74 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/299/5607/673?ijkey=AHVbRrqUsmdHY&keytype=ref&siteid=sci |accessdate=4 February 2007 |doi=10.1126/science.1080679 |pmid=12560541}}</ref> जमिनमा आधारित पारिस्थितिकी जमिनको माथिल्लो भाग र सफा पानीमा निर्भर हुन्छ भने समुद्री [[पारिस्थितिक प्रणाली|पारिस्थितिकी]] जमिनबाट धोएर समुद्री [[पानी]]मा पुग्ने पोषक तत्त्वहरूमा निर्भर हुन्छ। सन् १९८० सम्म पृथ्वीको सतही क्षेत्रको ५,०५३ मेगा हक्टर (५०.५३ मिलियन वर्ग किलोमिटर) क्षेत्रफलमा वनहरू फैलिएका थिए भने ६,७८८ मेेेगाहक्टर (६७.८८ मिलियन वर्ग किलोमिटर) [[क्षेत्रफल]]मा घाँसे मैदान र चरनभूमि तथन १,५०१ मेगाहेक्टर (१५.०१ मिलियन [[वर्ग किलोमिटर]]) [[कृषि]] क्षेत्रले ढाकेको थियो।<ref name="Turner1990">{{cite web |first=B. L., II |last=Turner |title=The Earth As Transformed by Human Action: Global And Regional Changes in the Biosphere Over the Past 300 Years |publisher=CUP Archive |pages=164 |year=1990 |isbn=0521363578 |url=https://books.google.com/books?id=7GI0AAAAIAAJ&pg=PA164 }}</ref> सन् १९९३ मा अनुमानित सिँचाइ क्षेत्र २,४८१,२५० वर्ग किलोमिटर (९,५८,०२० वर्ग माइल) थियो। === प्राकृतिक तथा वातावरणीय समस्या === [[चित्र:Pavlof2014iss.jpg|thumb|left|ज्वालामुखी विस्फोटन हुँदा तातो खरानी वायुमण्डलमा फैलिरहेको छ।]] पृथ्वीको तटीय क्षेत्र र वरिपरिको क्षेत्रमा उष्णकटिबन्धीय चक्रवात, तुफान वा तुफानजस्ता अत्यन्तै खतरनाक मौसमी परिवर्तनहरूले गर्दा यस्ता क्षेत्रहरूमा जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पार्दछ। सन् १९८० देखि २००० सम्म यस्ता घटनाहरूमा वर्षेनी औसत ११,८०० जनाको मृत्यु भएको थियो। [[भुईँचालो|भूकम्प]], [[पहिरो]], [[सुनामी]], विष्फोट, भुमरी, [[पहिरो]], हिमपात, [[बाढी]], डुबान, डढेलो तथा अन्य [[जलवायु परिवर्तन]] तथा प्राकृतिक प्रकोप प्राय: देखिने ठाउँहरू धेरै छन्। विभिन्न स्थानमा वायु र जल [[प्रदूषण]] मानव निर्मित प्रदूषणको कारणले गर्दा हुने हुन्छ। फलस्वरुप [[अम्ल वर्षा|अम्लीय वर्षा]] हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=walsh2008>{{cite web |first=Patrick J. |last=Walsh |title=Oceans and human health: risks and remedies from the seas |pages=212 |editor1=Sharon L. Smith |editor2=Lora E. Fleming |publisher=Academic Press, 2008 |isbn=0-12-372584-4 |url=https://books.google.com/books?id=c6J5hlcjFaAC&pg=PA212 |date=16 May 1997}}</ref> वनको जमिनको विनाश, अधिक चरन भूमि, वन फँडानी, वन्यजन्तुको विनाश, प्रजातिलोपन, माटोको भूक्षयको कारणले गर्दा प्रकृतिमा नकारात्मक असर पारिरहेको हुन्छ। मानव जातिको औद्योगीकरणका क्रममा [[उत्सर्जन]] हुने [[कार्बनडाइअक्साइड]]को कारण विश्वव्यापी रूपमा विश्वको तापक्रम बढ्दै गएकोमा वैज्ञानिकहरू सहमति छन्। [[हिमनदी]] र [[हिम|बरफ]]का तहहरू पग्लने जस्ता जलवायु परिवर्तनले गर्दा विश्वको तापक्रम बढ्न गएको हो। अझ बढी अत्यधिक [[तापक्रम]] सीमाहरू अवलोकन भइरहेका छन्। एकै समयमा [[मौसम]] पनि उल्लेखनीय परिवर्तन भइरहेको र विश्वव्यापी रूपमा औसत समुद्री सतह पनि बढिरहेको छ।<ref name="un200702022">{{cite web|date=2 February 2007|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change|title=Evidence is now 'unequivocal' that humans are causing global warming&nbsp;– UN report|publisher=United Nations|accessdate=7 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221031717/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change|archivedate=21 December 2008}}</ref> == मानवीय भूगोल == [[File:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|thumb|right|upright=1.5|पृथ्वीको सातवटा [[महादेश]]<ref name="NatlGeo">[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w World] at the [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas]'', नेसनल जियोग्राफिक सोसाइटी, वासिङ्टन डिसी, सन् २००६</ref> {{col-begin}} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#0c0|[[उत्तर अमेरिका]]}} |{{legend2|green|[[दक्षिण अमेरिका]]}} |{{legend2|#0040ff|[[अन्टार्क्टिका]]}} }} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#c10000|[[युरोप]]}} |{{legend2|#fed52e|[[अफ्रिका]]}} }} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#f33e01|[[एसिया]]}} |{{legend2|#c04080|[[अस्ट्रेलिया (महादेश)|अस्ट्रेलिया]]}} }} {{col-end}} ]] मानचित्राङ्कन विज्ञान नक्सा बनाउने अध्ययन तथा अभ्यासको विज्ञान हो। भूगोल भन्नाले भूमि, विशेषता, बासस्थान र पृथ्वीको घटनाको अध्ययनलाई बुझ्न सकिन्छ। यसै गरी मानचित्राङ्कन विज्ञान ऐतिहासिक रूपमा विश्वलाई चित्रण गर्ने नियम बनेको छ। सर्वेक्षण स्थिति तथा दूरीको मापन प्रणाली हो। नेभिगेसन एक राम्रो मापन प्रणाली हो। यस प्रणालीद्वारा स्थिति र दिशा मापन गर्न सकिन्छ। मानचित्राङ्कन र भूगोलको साथसाथै यसलाई आवश्यक जानकारी प्रदान गर्न र सही निदान गर्न विकसित गरिएको छ। सन् २०११ को अक्टोबर ३१ सम्म पृथ्वीमा मानिसको जनसङ्ख्या सात अर्ब पुगेको थियो। पूर्वानुमानअनुसार सन् २०५० सम्ममा विश्वको [[जनसङ्ख्या]] ९.२ अरब हुनेछ। सबैभन्दा धेरै [[जनसङ्ख्या वृद्धि]] विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा हुने आशा गरिएको छ।<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html |title=Various '7 billionth' babies celebrated worldwide |accessdate=31 October 2011 |archivedate=३१ अक्टोबर २०११ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111031182613/http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html }}</ref> मानव जनसङ्ख्याको घनत्व संसारको सबै ठाउँमा समान छैन तर अधिकांश जनसङ्ख्या [[एसिया]] महादेशमा बसोबास गर्दछन्। सन् २०२० सम्ममा विश्वको ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या ग्रामीण क्षेत्रमा नभई सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अनुमान गरिएको छ। पृथ्वीको सतहको ८ भागको १ भाग मानव बसोबासका लागि उपयुक्त हुन्छ भन्ने हिसाब गर्न सकिन्छ।<ref name="un20062">{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905200753/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archivedate=5 September 2009|title=World Population Prospects: The 2006 Revision|publisher=United Nations|accessdate=7 March 2007}}</ref> पृथ्वीको सतहको तीन चौथाई भाग समुद्रले घेरिएको हुनाले यसको एक तिहाइ भाग मात्र जमिन अवस्थित छ। यस भूमिको केही भागमा [[मरुभूमि]] १४%,<ref name="hessd4_4392">{{cite news|last1=Peel|first1=M. C.|last2=Finlayson|first2=B. L.|last3=McMahon|first3=T. A.|title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|publisher=Hydrology and Earth System Sciences Discussions|date=2007|pages=439–73|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/2007/hessd-4-439-2007.html|accessdate=31 March 2007|doi=10.5194/hessd-4-439-2007}}</ref> अग्ला [[पहाड]]हरू २७% र अन्य अनुपयुक्त भू-भागले रहेका छन्।<ref name="biodiv2">{{cite web|url=http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml|title=Themes & Issues|publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity|accessdate=29 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml|archivedate=7 April 2007|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml |date=7 April 2007 }}</ref> विश्वको सबैभन्दा उच्च उत्तरी स्थायी संरचना द अलर्टमा अवस्थित छ।<ref name="prb20072">{{cite web|date=2007|url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKxj3SWs?url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archivedate=१० फेब्रुअरी २०१३|title=Human Population: Fundamentals of Growth: Growth|publisher=Population Reference Bureau|accessdate=31 March 2007|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426050056/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx |date=26 April 2013 }}</ref> यो द्वीप [[क्यानडा]]को नुनाभुट (८२°२८′उत्तर) को एलेस्मेरे टापुमा अवस्थित छ। विश्वको सबैभन्दा उच्च दक्षिण-पक्षीय स्थायी संरचना एमुन्डसेन स्कट दक्षिण द्रुव स्टेसन हो। यो अन्टार्क्टिकामा लगभग दक्षिण ध्रुवको (९०°दक्षिण) नजिक।<ref name="cfsa20062">{{cite web|date=15 August 2006|url=http://www.tscm.com/alert.html|title=Canadian Forces Station (CFS) Alert|publisher=Information Management Group|accessdate=31 March 2007}}</ref> [[चित्र:67%C2%BA Per%C3%ADodo de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|left|न्युयोर्क सहर स्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रधान कार्यालय]] स्वतन्त्र [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|सार्वभौम राष्ट्रहरू]]ले यस ग्रहको लगभग सबै भूमिको दावा गर्छन्।<ref name=cia>{{cite web |date=24 July 2008 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |title=World |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=5 August 2008 |archivedate=५ जनवरी २०१० |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=5 January 2010 }}</ref> [[अन्टार्क्टिका]]का केही भागहरू बाहेक, डेन्युब नदीको पश्चिम किनाराका केही टुक्राहरू, [[इजिप्ट|मिस्र]] र [[सुडान]]बीचको सीमानामा रहेको बिर टाउइल दाबी नगरिएको क्षेत्रहरू हुन्।<ref name="kennedy19892">{{cite book|first=Paul|last=Kennedy|date=1989|title=The Rise and Fall of the Great Powers|publisher=Vintage|isbn=0-679-72019-7}}</ref> सन् २०१५ सम्म विश्वमा १९३ सार्वभौम राज्यहरू रहेका छन् जसलाई सदस्य राष्ट्रको रूपमा समावेश गरिएको छ। साथै दुई पर्यवेक्षक राज्यहरू र ७२ आश्रित प्रदेशहरू र सीमित मान्यता प्राप्त राज्यहरू पनि रहेका छन्। सारा विश्वमाथि अधिकार जमाउने तरिकाले पृथ्वीमा कुनै पनि सार्वभौमसत्ता सम्पन्न सरकारको कहिल्यै निर्माण भएको छैन।<ref name="uncharter2">{{cite web|url=https://www.un.org/aboutun/charter/|title=U.N. Charter Index|publisher=United Nations|accessdate=23 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090220011242/http://www.un.org/aboutun/charter/|archivedate=20 February 2009}}</ref> यद्यपि, केही राष्ट्र-राज्यहरूले विश्व प्रभुत्वको लागि लडेतापनि असफल भएका थिए। संयुक्त राष्ट्र सङ्घले एक विश्वव्यापी अन्तर राज्य सङ्गठनको रूपमा कार्य गर्दछ। यो सङ्गठन राष्ट्रहरूबीचको विवादमा हस्तक्षेप गर्ने उद्देश्यले स्थापित भएको छ। यसको उद्देश सशस्त्र द्वन्द्व नहोस् भन्ने हो। [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]] मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको मञ्चको रूपमा कार्यरत छ।<ref name="un_int_law2">{{cite web|url=https://www.un.org/law/|title=International Law|publisher=United Nations|accessdate=27 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231055149/http://www.un.org/law/|archivedate=31 December 2008}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू|सदस्य राष्ट्रहरू]]को सहमति भएमा सशस्त्र हस्तक्षेपका लागि पनि उपायहरू अपनाइन्छ। सन् १९६१ अप्रिल १२ मा पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्ने पहिलो व्यक्ति [[युरी गागरिन]] थिए।<ref name="kuhn20062">{{cite web|first=Betsy|last=Kuhn|date=2006|title=The race for space: the United States and the Soviet Union compete for the new frontier|url=https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn|pages=[https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn/page/34 34]|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=0-8225-5984-6}}</ref> सन् २०१० को जुलाई ३० सम्म करिब ४८७ जनाले अन्तरिक्ष र पृथ्वीको कक्षमा यात्रा गरेका थिए भने यीमध्ये १२ जना चन्द्रमामा सतहमा हिँडेका छन्।<ref name="ellis20042">{{cite web|first1=Lee|last1=Ellis|date=2004|title=Who's who of NASA Astronauts|url=https://archive.org/details/whoswhoofnasaast0000elli|publisher=Americana Group Publishing|isbn=0-9667961-4-4}}</ref><ref name="shayler_vis2005">{{cite web|first1=David|last1=Shayler|first2=Bert|last2=Vis|date=2005|title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser|isbn=0-387-21894-7}}</ref> साधारणतया हाल [[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]मा रहेका मानिसहरू मात्र अन्तरिक्षमा छन्। यस स्टेसनमा कार्यरत कर्मचारीहरूको सङ्ख्या ६ रहेको छ।<ref name="nasa_rg_iss20072">{{cite web|date=16 January 2007|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html|title=Reference Guide to the International Space Station|publisher=NASA|accessdate=23 December 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119175052/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html |date=19 January 2009 }}</ref> उनीहरू हरेक ६ महिनामा परिवर्तन हुने गरेका छन्। पृथ्वीबाट मानिसहरूले यात्रा गरेको सबैभन्दा टाढाको दूरी ४,००,१७१ किलोमिटर हो जुन १९७० को अपोलो १३ अभियानमा प्राप्त भएको थियो।<ref name="Apollo13History2">{{cite web|url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_13a_Summary.htm|title=Apollo 13 The Seventh Mission: The Third Lunar Landing Attempt 11 April–17 April 1970|publisher=NASA|accessdate=7 November 2015}}</ref> == चन्द्रमा == {{प्रमुख|चन्द्रमा}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 0.5em;" |+ गुण |- | colspan=2 | [[चित्र:FullMoon2010.jpg|center|पृथ्वीको उत्तरी भागमा पूर्ण चन्द्रमाको दृश्य]] |- | '''ब्यास''' || ३,४७४.८&nbsp;किलोमिटर |- | '''तौल''' || ६{{e|२४}}&nbsp;[[किलोग्राम]] |- | '''अर्धमुख्य अक्ष''' || ३,८४,४००&nbsp;किलोमिटर |- | '''आवर्तनकाल''' || {{nowrap|२७ दिन ७ घण्टा ४३.७ मिनेट}} |} पृथ्वीको अर्धव्यासको एक चौथाइ भाग जत्रो चन्द्रमा तुलनात्मक रूपमा ठूलो प्राकृतिक उपग्रह हो। ग्रहको आकारलाई ध्यानमा राख्दै यो सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो उपग्रह हो। क्षुद्रग्रह [[यमग्रह|यम]]बाट तुलनात्मक रूपमा ठूलो भए तापनि पृथ्वीजस्ता अन्य ग्रहहरूमा भएका प्राकृतिक उपग्रहहरूलाई पनि "चन्द्रमा" भनिनेे गरिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको एकमात्र प्राकृतिक उपग्रह र [[सौर्यमण्डल]]को पाँचौँ सबैभन्दा ठूलो उपग्रह हो। पृथ्वीको केन्द्रदेखि चन्द्रमाको केन्द्रसम्मको औसत दूरी ३,८४,४०३ किलोमिटर (२३८,८५७ माइल) छ जुन पृथ्वीको व्यासभन्दा ३० गुणा बढी हो। चन्द्रमाको व्यास ३,४७४ किलोमिटर (२,१५९ माइल) छ जुन पृथ्वीको व्यासको एक चौथाई भन्दा अलिक बढी छ। यसको अर्थ चन्द्रमा पृथ्वीको आकारको ५० भागको १ भाग हो। यसको सतहमा गुरुत्वाकर्षण शक्ति पृथ्वीको सतहमा [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण]] शक्तिको ६ भागको १ भाग छ। यदि कुनै व्यक्तिको तौल पृथ्वीको सतहमा १२० पाउण्ड छ भने चन्द्रमाको सतहमा उसको तौल २० पाउण्ड मात्र हुनेछ। यसले हरेक २७.३ दिनमा पृथ्वी वरिपरि पूर्ण परिक्रमा पूरा गर्दछ। चन्द्रकाल हरेक २९.५ दिनमा पुनः यथास्थिति फर्किन्छ अर्थात् फेरि त्यही गतिविधि निरन्तर चलिरहन्छ। पृथ्वी-चन्द्र-सूर्य प्रणालीको ज्यामितिमा आवधिक परिवर्तनका कारण चन्द्र चक्रको यो अलौकिक परिक्रमा हुन्छ। पृथ्वी र चन्द्रमाको परिक्रमाद्वारा उत्पन्न गुरुत्वाकर्षण बल र केन्द्रोन्मुखी शक्तिले मुख्यतया पृथ्वीमा ज्वारभाटाको निर्माण गराउँदछ। [[चित्र:Earth-Moon.svg|thumb|left|पृथ्वी र चन्द्रमा प्रणालीको विस्तृत तस्वीर]] पृथ्वी र चन्द्रमाको आकर्षणका कारण हुने ज्वारभाटाका कारण चन्द्रमा पृथ्वीबाट प्रतिवर्ष करिब ३८ मिमिमिटरको दरले टाढा सर्ने गर्दछ।<ref name=espenak_meeus20070207>{{cite web |last1=Espenak |first1=F. |last2=Meeus |first2=J. |date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EmcCjR?url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archivedate=२२ अगस्ट २०११ |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |accessdate=20 April 2007 |df=dmy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503104958/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |date=3 May 2007 }}</ref> लाखौँ वर्षहरूमा यी साना परिवर्तनहरूले गर्दा पृथ्वीको दिन बढेर २३ माइक्रोसेकेन्ड प्रति वर्षमा वृद्धि हुँदा अन्ततः अझ धेरै परिवर्तनहरू भएका छन्। उदाहरणका लागि, डेभोनियन समयकालमा (लगभग ४१ करोड वर्षअघि) एक वर्ष पूरा गर्न ४०० दिन लामो हुन्थ्यो भने प्रत्येक दिन २१.८ घण्टाको हुने गर्दथ्यो।<ref>{{cite book |last=Lambeck |first=Kurt |title=The Earth's Variable Rotation: Geophysical Causes and Consequences |publisher=Cambridge University Press |year=1980 |pages=367 |url=https://books.google.com/books?id=-kiG3uYkoUEC&pg=PA62&dq=%22the+earth's+variable+rotation%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZ0r_0x4fPAhUDGx4KHS2kCJsQ6AEIHDAA#v=onepage&q&f=false}}</ref> चन्द्रमाले पृथ्वीको हावापानी परिवर्तन गर्न सहयोग पुर्‍याएर जीवन विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। जीवावशेष तथा कम्प्युटर सिमुलेशनबाट प्राप्त तथ्याङ्कले चन्द्रमा ज्वारभाटाले गर्दा पृथ्वीको अक्षीय ढाल स्थिर रहेको सङ्केत गर्दछ।<ref name=aaa428_261>{{cite news |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |newspaper=Astronomy and Astrophysics |date=2004 |pages=261–85 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335}}</ref> केही किंवदन्तीहरूले अनुमान लगाएअनुसार पृथ्वीको भूमध्यरेखाको छेउछाउमा अन्य ग्रह तथा सूर्यद्वारा एकनासको बलाधूर्ण बल बिना पृथ्वीको परिक्रमाको अक्ष अनियमित र अस्थिर हुने थियो र [[मङ्गल ग्रह]]को सन्दर्भमा प्रत्येक लाख वर्षमा पृथ्वीमा पनि भयानक परिवर्तनहरू देख्न सकिन्थ्यो।<ref name=nature410_6830_773>{{cite news |last=Murray |first=N. |last2=Holman |first2=M. |title=The role of chaotic resonances in the solar system |newspaper=Nature |date=2001 |pages=773–79 |arxiv=astro-ph/0111602 |doi=10.1038/35071000 |pmid=11298438}}</ref> पृथ्वीको सतहबाट हेर्दा चन्द्रमा र सूर्य लगभग बराबर दूरीमा एउटै आकारका गोलाकार आकाशिय पिण्ड जस्तो देखिन्छन्। यी दुई वस्तुहरूको कोणीय आकार (वा घन कोण) मेल खान्छ किनभने सूर्य चन्द्रमाभन्दा लगभग ४०० गुणा ठूलो भए तापनि एकै समयमा चन्द्रमाको तुलनामा सूर्य पृथ्वीबाट ४०० गुणा टाढा छ।<ref name=angular /><ref name=angular>{{cite web |last=Williams |first=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets |publisher=NASA |accessdate=28 September 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=25 September 2008 }}</ref> चन्द्रमाको संरचनाको बारेमा सबैभन्दा बढी स्वीकार गरिने सिद्धान्त ''बृहत् प्रभाव सिद्धान्त'' हो। यसले मङ्गल ग्रहजस्तै आकारमा बराबर 'थिया' नामक ब्रह्माण्डीय कणसँग टक्कर खाँदा यसको निर्माण भएको भनेर उल्लेख गरेको छ। यस सिद्धान्तले (अन्य कुराहरूका साथै) चन्द्रमामा फलाम र अस्थिर तत्त्वहरूको सापेक्षिक कमी र यसको संरचनाको प्रकृति पृथ्वीको भित्री भाग जस्तै छ भनी बताउँछ।<ref name=nature412_708>{{cite news |last=Canup |first=R. |last2=Asphaug |first2=E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |newspaper=Nature |pages=708–12 |date=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> == क्षुद्रग्रह तथा कृतिम उपग्रहहरू == क्षुद्रग्रह मुख्यतया ताराहरूको वरिपरि घुम्ने चट्टानहरू मिलेर बनेको एक आकाशिय पिण्ड हो। सौर्यमण्डलमा क्षुद्रग्रहहरू साना ग्रहहरूको श्रेणीमा सबैभन्दा प्रसिद्ध पिण्डहरू हुन्। यस्ता ग्रहहरू [[बुधग्रह|बुध]] जस्ता ग्रहहरूभन्दा पनि साना हुन्छन्। अधिकांश क्षुद्रग्रहहरूले [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] र [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]] ग्राह बीचमा रहेको क्षुद्रग्रह पेटीमा विशिष्ट दीर्घवृत्ताकार अक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन्। क्षुद्रग्रह पेटीको क्षेत्रमा सौर्यमण्डलको निर्माणका क्रममा प्रारम्भमा बनेका भ्रुणग्रहहरूको अवशेषले बृहस्पतिको कारण हुने गुरुत्वाकर्षण अक्षांस गतिशीलताका कारण ग्रहसँग ठक्कर हुन पाएन जसकारण क्षुद्रग्रह पेटीको उत्पत्ति हुनुको कारण यही अवशेष हो। पृथ्वीमा कम्तीमा पनि पाँचवटा सह कक्षीय क्षुद्रग्रहहरू छन् जसमा "३७५३ क्रुइथन" र "२००२ एए२९" क्षुद्रग्रहहरू पर्दछन्।<ref name=whitehouse20021021>{{cite web |first=David |last=Whitehouse |title=Earth's little brother found |publisher=BBC News |date=21 October 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm |accessdate=31 March 2007}}</ref><ref name=christou_asher2011>{{cite arXiv | last1=Christou|first1=Apostolos A.|last2=Asher|first2=David J. | date=31 March 2011 | title=A long-lived horseshoe companion to the Earth | eprint=1104.0036 | class=astro-ph.EP}} See table 2, p. 5.</ref> "२०१० टिके७" भएको ट्रोजन क्षुद्रग्रहले "एल४" मार्गमा एक स्वतन्त्र कक्षीय मार्गमा सूर्य वरिपरि पृथ्वीको अक्षको परिक्रमा गरिरहेको छ।<ref name=Connors>{{cite news |last=Connors |first=Martin |last2=Wiegert |first2=Paul |last3=Veillet |first3=Christian |title=Earth's Trojan asteroid |date=27 July 2011 |newspaper =Nature (journal) |pages=481–83 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v475/n7357/full/nature10233.html |doi=10.1038/nature10233 |accessdate=27 July 2011 |bibcode=2011Natur.475..481C |pmid=21796207}}</ref><ref name=Choi>{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |publisher=Space.com |accessdate=27 July 2011}}</ref> पृथ्वीभन्दा सानो क्षुद्रग्रह "२००६ आरएच १२०" प्रत्येक बीस वर्षमा पृथ्वी र चन्द्र प्रणाली परिक्रमा प्रणालीलाई जटिल बनाउने गर्दछ। यस प्रक्रियामा यसले पृथ्वीलाई लाग्ने समयभन्दा छोटो समयमा घुमाउन सक्ने क्षमता राख्दछ।<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |website=Great Shefford Observatory |publisher=Great Shefford Observatory |accessdate=17 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archivedate=6 February 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |date=6 February 2015 }}</ref> कृत्रिम उपग्रह अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको वैज्ञानिक प्रक्रियामा विकसित उपग्रह हो। यी उपग्रहहरू चन्द्रमाजस्तै हुन्छन् तर चन्द्रमा प्रकृतिबाट प्राप्त भएको हो भने कृत्रिम उपग्रह मानिसद्वारा सिर्जना गरिएको हो। सन् २०१६ जनु सम्म पृथ्वीको अक्षमा मानव निर्मित १,४१९ वटा कृत्रिम उपग्रहहरू थिए।<ref name=ucs>{{cite web |title=UCS Satellite Database |date=11 August 2016 |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=Union of Concerned Scientists |url=http://www.ucsusa.org/nuclear_weapons_and_global_security/space_weapons/technical_issues/ucs-satellite-database.html |accessdate=10 October 2016}}</ref> सबैभन्दा पुरानो कृत्रिम उपग्रह भ्यानगार्ड-१ हो। विश्वको सबैभन्दा ठूलो कृत्रिम उपग्रह अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन हो। == संस्कृति तथा ऐतिहासिक दृष्टिकोण == [[चित्र:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|अपोलो-८ बाट खिचिएको ''पृथ्वीको उदय''।]] [[चित्र:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|left|🜨]]<ref name=liungman2004>{{cite web |first=Carl G. |last=Liungman |date=2004 |title=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines |pages=281–82 |publisher=Ionfox AB |place=New York |isbn=91-972705-0-4}}</ref> मानव संस्कृतिमा यस ग्रहबारे विभिन्न सिद्धान्तहरू रहेका छन्। संसारलाई कहिलेकाहीँ [[भगवान]]को रुपमा व्यक्त गरिन्छ। धेरै संस्कृतिमा पृथ्वी भनेको देवता भनेर उल्लेख गरिएको छ।<ref name="Thematic Guide">{{cite web |title=Thematic Guide to World Mythology |url=https://archive.org/details/thematicguidetow00lore |last=Stookey |first=Lorena Laura |publisher=Greenwood Press |year=2004 |isbn=978-0-313-31505-3 |pages=[https://archive.org/details/thematicguidetow00lore/page/114 114]–115}}</ref> यसलाई सन्तान जन्माउने प्रमुख देवता रूपमा लिइन्स। २०औँ शताब्दीको मध्यमा ''गाया'' सिद्धान्तले पृथ्वीको वातावरण र जीवनलाई एउटा स्वनियमन गर्ने जीवसँग तुलना गरेको थियो जसले गर्दा बासस्थानको स्थायित्व कायम हुन्छ।<ref name="vanishing255">Lovelock, James. ''The Vanishing Face of Gaia''. Basic Books, 2009, p. 255. {{isbn|978-0-465-01549-8}}</ref><ref name="J1972">{{cite web |last=Lovelock |first=J.E. |title=Gaia as seen through the atmosphere |publisher=Atmospheric Environment |date=1972 |pages=579–580 |doi=10.1016/0004-6981(72)90076-5 |publisher=Elsevier |issn=1352-2310 }}</ref><ref name="lovelock1974">{{cite web |last=Lovelock |first=J.E. |last2=Margulis |first2=L. |title=Atmospheric homeostasis by and for the biosphere: the Gaia hypothesis |newspaper=Tellus |date=1974 |pages=2–10 |doi=10.1111/j.2153-3490.1974.tb01946.x |url=http://tellusa.net/index.php/tellusa/article/view/9731 |accessdate=20 October 2012 |publisher=International Meteorological Institute |issn=1600-0870}}</ref> थुप्रै धर्मले सृष्टि गरेका मिथ्याहरूमा अलौकिक [[देवता|देव]] वा देवीहरूले संसार सृष्टि गरेको भन्ने गरिन्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले गर्दा यस ग्रहबारे मानव धारणामा केही परिवर्तन आएको छ। पश्चिममा समतल पृथ्वीको अवधारणा परिवर्तन भएको छ र गोलाकार पृथ्वीको अवधारणा सृजना गरिएको छ जुन [[पाइथागोरस]]को छैठौँ शताब्दी ईसा पूर्वमा सुरु गरेको थियो।<ref>Russell, Jeffrey B. "The Myth of the Flat Earth". American Scientific Affiliation; but see also Cosmas Indicopleustes.</ref> सोह्रौँ शताब्दीभन्दा अघि भूकेन्द्रीत नमुनामा पृथ्वीलाई [[ब्रह्माण्ड]]को केन्द्र मानिएको थियो तर पछि वैज्ञानिकहरूले पहिलो सैद्धान्तिक विश्लेषणद्वारा यो परिक्रमण गर्ने वस्तु र [[सौर्यमण्डल]]का अन्य [[ग्रह]]हरूजस्तै हो भनेर देखाएका थिए। उन्नाइसौँ शताब्दीसम्म पश्चिमी मुलुकका मानिसहरूले पृथ्वी हजारौँ वर्ष पुरानो हो भनेेर विश्वास गर्थे। पृथ्वीको आयु पत्ता लगाउन जेम्स उसरले बाइबलको वंशावली र अन्य थुप्रै मसीह शास्त्रविद् तथा पादरीहरूको विश्लेषण गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog |title=Lives of the Necromancers |first=William |last=Godwin |date=1876 |pages=49}}</ref> उन्नाइसौँ शताब्दीमा वैज्ञानिकहरूले पृथ्वी कम्तीमा पनि केही लाख वर्ष पुरानो रहेको छ भनेर बुझेका थिए।<ref name=arnett20060716>{{cite web |first=Bill |last=Arnett |date=16 July 2006 |title=Earth |work=The Nine Planets, A Multimedia Tour of the Solar System: one star, eight planets, and more |url=http://nineplanets.org/earth.html |accessdate=9 March 2010}}</ref> सन् १८६४ मा लर्ड केल्भिनले थर्मोडायनामिक्सको प्रयोग गरेर पृथ्वी २ करोडदेखि ४० करोड वर्ष पुरानो थियो भन्ने अनुमान लगाए जसले गर्दा विवाद उत्पन्न भएको थियो तर पछि, १९औँ शताब्दीको अन्ततिर र २०औँ शताब्दीको सुरुतिर रेडियोएक्टिभिटी र रेडियोमेट्रिक डेटिङ पत्ता लागेपछि पृथ्वीको युग निर्धारण गर्ने भरपर्दो तरिका रेडियोमेट्रिक डेटिङ बनेको थियो।<ref>{{cite web |title=Physical Geology: Exploring the Earth |last=Monroe |first=James |publisher=Thomson Brooks/Cole |year=2007 |isbn=978-0-495-01148-4 |pages=263–265 |last2=Wicander |first2=Reed |last3=Hazlett |first3=Richard}}</ref> यसले पृथ्वी एक अरब वर्षभन्दा पुरानो थियो भन्ने प्रमाण दिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=An Equation for Every Occasion: Fifty-Two Formulas and Why They Matter |युआरएल=https://archive.org/details/equationforevery0000hens |अन्तिम=Henshaw |प्रथम=John M. |प्रकाशक=Johns Hopkins University Press |आइएसबिएन=978-1-421-41491-1 |पृष्ठ=[https://archive.org/details/equationforevery0000hens/page/117 117]–118}}</ref><ref>{{cite web |title=Lord Kelvin and the Age of the Earth |url=https://archive.org/details/lordkelvinageofe0000burc_d4q5 |last=Burchfield |first=Joe D. |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=978-0-226-08043-7 |pages=[https://archive.org/details/lordkelvinageofe0000burc_d4q5/page/13 13]–18}}</ref> २०औँ शताब्दीमा मानिसहरूले पहिलोपटक पृथ्वीलाई अक्षबाट र विशेषगरी अपोलो अन्तरिक्ष अभियानद्वारा खिचिएका तस्वीरहरू देखेपछि पृथ्वीबारे मानिसहरूको धारणामा परिवर्तन आएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://alcalde.texasexes.org/2012/06/neil-degrasse-tyson-on-why-space-matters-watch/ |title=Neil deGrasse Tyson: Why Space Matters |work=The Alcalde |first=Rose |last=Cahalan |date=5 June 2012 |accessdate=21 January 2016}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{sisterlinks|पृथ्वी}} * [http://www.wikimapia.org/ विकिम्यापिया माध्यमबाट कृत्रिम उपग्रहबाट प्राप्त पृथ्वीका तस्वीहरू] * [http://geomag.usgs.gov/ युएसजिएसको पृथ्वीको चुम्बकवादी घटनाहरू] * {{PDFlink|[http://www.geo.cornell.edu/geology/classes/isacks/velstruct.pdf पृथ्वीको भूकम्पीय संरचना]}} * {{cite web|title= नासा अर्थ अब्जर्वेट्री|url=https://web.archive.org/web/20081017211906/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble/ |date=१७ अक्टोबर २००८ }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html अन्य ग्रह/ताराहरूको तुलनामा पृथ्वीको आकार] * [https://web.archive.org/web/20160305050400/http://www.funonthenet.in/content/view/%E0%A7%A8%E0%A7%AE%E0%A7%A8/%E0%A7%A9%E0%A7%A7/ पृथ्वीको सुन्दर दृश्य] अन्तरिक्षबाट लिइएको पृथ्वीको तस्वीर * [https://web.archive.org/web/20070225223230/http://www.flashearth.com/ फ्ल्यास अर्थ] पृथ्वीका तस्वीरहरू * [http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2005.1/applets/earth_en.html पृथ्वीको जानकारी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.projectshum.org/Planets/earth.html पृथ्वीको तथ्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html |date=2013-02-18 }} * [http://www.geody.com/?world=terra जियोडी पृथ्वी] गुगल अर्थ, नासा वर्ल्ड विन्ड, सेलेस्टिया, जिपिएस र अन्य अनुप्रयोगहरूलाई समर्थन गर्ने विश्वको खोज संयन्त्र * [http://reference.aol.com/earth पृथ्वी ग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} * [http://reference.aol.com/earth/earth-from-space अन्तरिक्षबाट लिइएको पृथ्वीको तस्वीर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} [[श्रेणी:पृथ्वी|*]] [[श्रेणी:प्रकृति]] [[श्रेणी:खगोलशास्त्र]] [[श्रेणी:सौर्यमण्डल]] pje9zs9cmrjlsuq53i5yq28fseirodr 0 1580 1368855 1314452 2026-08-09T00:49:36Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368855 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = सूर्य [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | image = [[File:The Sun in white light.jpg|frameless|center|alt=सेतो चम्किलो गोला]] | caption = सौर्य फिल्टर प्रयोग गरी सन् २०१९ मा खिचिएको सूर्यको तस्विर | abovestyle = background: #ddd; | headerstyle = background: #ddd; | belowstyle = background: #ddd; | labelstyle = background: inherit; | label1 = अन्य नाम | data1 = सुरज, रवि | label2 = विशेषण | data2 = सौर्य<ref name="OED2">{{OED|solar}}</ref> <!-- section break, rows 1-19--> | header3 = अवलोकन तथ्याङ्क | label4 = [[पृथ्वी]]बाट<br />औसत दूरी | data4 = {{val|1|ul=AU}} ≈ {{val|1.496|e=8|u=km}}<ref name="Pitjeva2009">{{Cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Standish |first2=E. M. |date=2009 |title=Proposals for the masses of the three largest asteroids, the Moon–Earth mass ratio and the Astronomical Unit |journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |language=en |volume=103 |issue=4 |pages=365–372 |doi=10.1007/s10569-009-9203-8 |issn=1572-9478 |url=https://zenodo.org/record/1000691 |bibcode=2009CeMDA.103..365P |s2cid=121374703 |access-date=13 July 2019 |archive-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709062657/https://zenodo.org/record/1000691 |url-status=live }}</ref><br />प्रकाश गतिमा ८.३१ मिनेट | label5 = दृश्यमान चम्किलोपन &nbsp;(भी) | data5 = −२६.७४<ref name=nssdc>{{cite web |last=Williams |first=D.R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |access-date=12 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=15 July 2010 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |date=15 July 2010 }}</ref> | label6 = परम मान | data6 = ४.८३<ref name=nssdc /> | label7 = आकार वर्गीकरण | data7 = जि२भि<ref>{{cite book |last=Zombeck |first=Martin V. |date=1990 |title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |access-date=13 January 2016 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |url-status=live }}</ref> | label8 = धातुपन | data8 = ''Z'' = ०.०१२२<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A.J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76|s2cid=123824232 |doi-access=free }}</ref> | label9 = कोण आकार | data9 = ३१.६–३२.७ वृतांश मिनेट<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=NASA |access-date=24 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-date=27 May 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |date=27 May 2010 }}</ref><br />{{nowrap|०.५२७–०.५४५ डिग्री}} | header10 = ब्रह्माण्डीय गुणहरू | label11 = [[आकाशगङ्गा]]को केन्द्रदेखि औसत दूरी | data11 = ≈{{val|2.7|e=17|u=km}} | label12 = छायापथीय अवधि | data12 = २.२५-२.५०{{e|६}} [[जुलियन वर्ष (खगोल विज्ञान)|ए]] (लगभग २२-२५ करोड सौर्यवर्ष) | label13 = [[वेग]] | data13 = ≈{{val|251|u=किमी/से}} (छायापथ केन्द्रको चारैतिर ५४,००० प्रकाशवर्षव्यापी कक्षपथमा) <br />≈ {{val|20|u=किमी/से}} (नाक्षत्रिकमा अन्य तारहरूको सापेक्षमा) <br />≈ {{val|370|u=km/s}}<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225|s2cid=3629998 }}</ref> (ब्रह्माण्ड माइक्रोवेभ पृष्ठभूमि सापेक्ष) <!-- section break, rows 20–39 --> | header20 = भौतिक गुणहरू | label21 = भूमध्यरेखीय [[व्यास]] | data21 = [[सौर्य व्यास|६,९५,७००]]&nbsp;किमी,<ref name=IAU2015resB3>{{cite arXiv |first1=E.E. |last1=Mamajek |first2=A. |last2=Prsa |first3=G. |last3=Torres |first4=al. |last4=et |title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties |eprint=1510.07674 |mode=cs2 |class=astro-ph.SR |year=2015}}</ref><br /> ६,९६,३४२ किमी<ref name=arxiv1203_4898>{{citation |first1=Marcelo |last1=Emilio |first2=Jeff R. |last2=Kuhn |first3=Rock I. |last3=Bush |first4=Isabelle F. |last4=Scholl |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135 |volume=750 |issue=2 |journal=The Astrophysical Journal |page=135 |year=2012|s2cid=119255559 }}</ref><br />{{val|109|u=[[पृथ्वी व्यास|× पृथ्वी]]}}<ref name=sse/> | label22 = भूमध्यरेखीय [[परिधि]] | data22 = {{val|4.379|e=6|u=किमी}}<ref name=sse/><br />१०९ × पृथ्वी<ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2 January 2008 |url-status=dead |publisher=NASA }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |date=2 January 2008 }}</ref> | label23 = [[समतलकृति]] | data23 = {{val|9|e=-6}} | label24 = [[सतहको क्षेत्र]] | data24 = {{val|6.09|e=12|u=km2}}<ref name=sse/><br />{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000}}}} × पृथ्वी<ref name=sse/> | label25 = [[आयतन]] | data25 = {{val|1.41|e=18|u=km3}}<ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3", which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br />{{nowrap|{{val|fmt=commas|1300000}}}} × पृथ्वी | label26 = [[तौल]] | data26 = {{val|1.9885||e=30|u=kg}}<ref name=nssdc/><br />{{nowrap|{{val|fmt=commas|332950|u=[[पृथ्वीको तौल|पृथ्वी]]}}}}<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | label27 = औसत [[घनत्व]] | data27 = {{val|1.408|u=ग्रा/सेमी३}}<ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |website=The Physics Factbook |access-date=14 July 2014 |archive-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713163245/https://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |url-status=live }}</ref><br />{{val|0.255}} × पृथ्वी<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | label28 = केन्द्रीय [[आयतन]] (नमुना) | data28 = {{val|162.2|u=ग्रा/सेमी३}}<ref name=nssdc/><br />{{val|12.4}} × पृथ्वी | label29 = भूमध्यरेखीय [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण]] | data29 = {{val|274|u=मि/से२}}<ref name=nssdc/><br />२८ × पृथ्वी<ref name=sse/> | label30 = जडत्व कारक क्षण | data30 = {{val|0.070}}<ref name=nssdc /> (अनुमानित) | label31 = [[पलायन वेग]]<br />(सतहबाट) | data31 = {{val|617.7|u=किमी/से}}<ref name=sse/><br />५५ × पृथ्वी<ref name=sse/> | label32 = तापक्रम | data32 = केन्द्रीय (नमुना): {{val|1.57|e=7|u=के}}<ref name=nssdc/><br />[[फोटोस्फियर]] (प्रभावी): {{nowrap|{{val|fmt=commas|5772|ul=के}}}}<ref name=nssdc/><br /> [[सौर्य कोरोना|कोरोना]]: ≈ {{val|5|e=6|u=के}} | label33 = [[चम्किलोपन]] (एल<sub>sol</sub>) | data33 = {{val|3.828|e=26|ul=वाट}}<ref name=nssdc/><br />≈ {{val|3.75|e=28|u=[[ल्युमेन (एकाइ)|एलएम]]}}<br />≈ {{val|98|u=एलएम/वाट}} चम्किलोपन प्रभावी | label34 = रङ (B-V) | data34 = ०.६३ | label35 = औसत तीव्रता&nbsp;(I<sub>sol</sub>) | data35 = {{val|2.009|e=7|u=W·m<sup>−२</sup>·sr<sup>−१</sup>}} | label36 = उमेर | data36 = ≈४.६ करोड वर्ष ({{val|4.6|e=9|u=years}})<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749|s2cid=119436299 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |date=2 November 2012 |doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |pmid=23118187 |last1=Connelly |first1=JN |last2=Bizzarro |first2=M |last3=Krot |first3=AN |last4=Nordlund |first4=Å |last5=Wielandt |first5=D |last6=Ivanova |first6=MA|s2cid=21965292 }}{{Registration required}}</ref> | label37 = फोटोस्फिरिक संरचना (तौल अनुसार) | data37 = {{unbulleted list| | ७३.४६% [[उदजन|हाइड्रोजन]]<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Stanford Solar Center |access-date=29 July 2008 |archive-date=14 October 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |date=3 July 2012 }} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live }}</ref> | २४.८५% [[हिलियम]] | ०.७७% [[अक्सिजन]] | ०.२९% [[कार्बन]] | ०.१६% [[फलाम]] | ०.१२% [[नियोन]] | ०.०९% [[नाइट्रोजन]] | ०.०७% [[सिलिकन]] | ०.०५% [[म्याग्नेसियम]] | ०.०४% [[गन्धक|सल्फर]]}} <!-- section break, rows 40–49 --> | header40 = [[घूर्णन]] गुणहरू | label41 = सङ्क्रमणकालीन कोण | data41 = ७.२५°<ref name=nssdc/><br />(भूकक्षको साथ)<br />६७.२३°<br />([[आकाशगङ्गा|छायापथीय तल]]को साथ) | label42 = उत्तर ध्रुवको<br />सही आरोहण<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P.K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |access-date=22 March 2006 |archive-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031190003/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=31 October 2018 }}</ref> | data42 = २८६.१३°<br />{{nowrap|१९ घ ४ मिने ३० से}} | label43 = उत्तर ध्रुव<br />को झुकाव | data43 = +६३.८७°<br />६३° ५२' उत्तर | label44 = विषुवरेखाको घूर्णन काल | data44 = भूमध्य रेखामा २५.०५ दिन<br />१६° अक्षांशमा २५.३८ दिन<br />ध्रुवमा ३४.४ दिन<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 − 2.33 sin^2 L − 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> | label45 = विषुवरेखाको वेग<br />(अक्षांशमा) | data45 = {{val|1.997|u=किमी/से|fmt=commas}}<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometers divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> }} '''सूर्य''' (प्रतीक: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) [[सौर्यमण्डल]]को केन्द्रको निकै नजिक रहेको एक [[तारा]] हो। लगभग पूर्ण गोलाकार आकारको यो तारा मुख्यतया प्लाज्मा र आयनित पदार्थद्वारा निर्मित छ जसमा विशाल चुम्बकीय क्षेत्र समावेश छ। यसको व्यास लगभग १३ लाख ९२ हजार [[किलोमिटर]] छ जुन [[पृथ्वी]]को व्यासभन्दा १०९ गुणा ठूलो हो भने यसको भार लगभग {{val|1.9885||e=30|u=kg}} वा पृथ्वीको द्रव्यमानभन्दा ३,३२,९५० गुणा बढी छ। यो द्रव्यमानले सौर्यमण्डलको कुल द्रव्यमानको ९९.८६ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। सूर्य मुख्यतया [[उदजन|हाइड्रोजन]]द्वारा निर्मित छ जसले कुल द्रव्यमानको तीन-चौँथाई भाग ओगटेको छ। हाइड्रोजनपछि सूर्यमा [[हिलियम]] सबैभन्दा प्रचुर मात्रामा पाइने तत्व हो। हिलियमभन्दा गह्रौँ तत्त्वहरूले सूर्यको कुल द्रव्यमानको १.६९ प्रतिशत भाग ओगटेका छन्। यद्यपि यी तत्वहरूको संयुक्त द्रव्यमान पृथ्वीको द्रव्यमानभन्दा ५,६२८ गुणा बढी छ। यस्ता तत्वहरूमा [[अक्सिजन]], [[कार्बन]], [[नियोन]], [[फलाम]] आदि समावेश छन्। [[पृथ्वी]] लगायत धेरै ग्रह, ग्रहिका, उल्कापिण्ड, पुच्छ्रेतारा आदिहरूले यसको परिक्रमा गर्दछन्। पृथ्वीमा रहेको सम्पूर्ण जीवन सूर्यकै कारणले सम्भव भएको हो। ताराहरूको वर्गीकरण गर्ने एक विशिष्ट विधि अनुसार सूर्य 'जी श्रेणी'का मुख्य अनुक्रम ताराहरू अन्तर्गत पर्दछ। सूर्यको विद्युत चुम्बकीय विकिरणको तीव्रता स्पेक्ट्रमको पहेँलो-हरियो भागमा सबैभन्दा बढी हुनेे भएकाले कहिलेकाहीँ यसलाई 'पहेँलो वामन' पनि भनिन्छ। सूर्यको रङ सेतो भए पनि [[पृथ्वीको वायुमण्डल]]मा नीलो प्रकाश छरपष्ट हुँदा पृथ्वीको सतहबाट यसलाई पहेँलो देख्न सकिन्छ। वर्णक्रमीय प्रकार 'जि२ ले सूर्यको सतहको तापक्रम लगभग ५७७८ केल्भिन वा ५५०५ डिग्री सेल्सियस रहेको उल्लेख गरेको छ जसमा 'भि'ले [[आकाशगङ्गा]]को अधिकांश ताराहरू जस्तै सूर्य पनि मूलधारको तारा हो भनेर सङ्केत गर्दछ अर्थात् यसले केन्द्रमा आणविक मिश्रण प्रतिक्रियाहरूको माध्यमबाट हाइड्रोजनलाई निरन्तर जलाएर हिलियममा परिवर्तन गर्दछ। सूर्यले यसको केन्द्रमा प्रतिसेकेन्ड ६२ करोड मेट्रिक टन हाइड्रोजन जलाउँदछ। पहिले खगोलशास्त्रीहरूले सूर्यलाई चम्किलो तर कम महत्त्वपूर्ण ताराको रूपमा हेरेका थिए तर पछिल्ला तथ्याङ्कहरू अनुसार सूर्य आकाशगङ्गाका ताराहरू मध्ये ८५ प्रतिशत ताराहरू भन्दा बढी चम्किलो रहेको तथ्य पत्ता लागेको थियो। वास्तवमा आकाशगङ्गाको अधिकांश ताराहरू रातो तथा वामन छन्। सूर्यको निरपेक्ष मान +४.८३ छ, तर यो पृथ्वीबाट निकट भएकोले आकाशको कुनै पनि अन्य वस्तुको तुलनामा धेरै चम्किलो देखिन्छ। अन्तरिक्षमा सूर्यको कोरोना (तारा बाहिरको वातावरण) निरन्तर फैलिरहेको हुनाले सौर्य आँधीको जन्म हुन्छ। सौर्य आँधी मूलतः आयनित कणहरूको एक शृङ्खला हो जुन हेलियोपज, वा लगभग १०० नोभो-एकाइहरू (सूर्यबाट पृथ्वीको औसत दूरीको १०० गुणा) सम्म फैलिन्छ। हेलियोस्फियर वा सौर्यमण्डल सबैभन्दा ठूलो निरन्तर संरचना हो, जुन सौर्य आँधीको माध्यमबााट निर्मित हुन्छ।<ref name="USNO">{{cite web|title=Equinoxes, Solstices, Perihelion and Aphelion, 2000-2020|url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php|publisher=US Naval Observatory|accessdate=28 मार्च 2023}}</ref> सूर्य हाल आकाशगङ्गाको कालपुरुष भुजाको भित्री भागमा अवस्थित स्थानीय बुदबुद क्षेत्रमा स्थानीय अन्तर्नाक्षत्रीय बादलहरू मार्फत यात्रा गरिरहेको छ। पृथ्वीबाट १७ प्रकाश वर्षको दूरीमा रहेका ५० वटा निकटतम तारा (सबैभन्दा नजिकको तारा, प्रोक्सिमा सेन्टाउरी, ४.२ प्रकाश वर्ष टाढा) मध्ये सूर्य द्रव्यमानमा चौथो स्थानमा रहेको छ। सूर्य आकाशगङ्गाको केन्द्रबाट लगभग २४-२६ प्रकाश-वर्ष टाढा रहेको छ र यसले २२.५ देखि २५ करोड वर्षमा एकपटक केन्द्रको परिक्रमा गर्दछ। छायापथीय उत्तरी ध्रुवबाट सूर्यको यो परिक्रमा घडीको दिशामा हुन्छ। ब्रह्माण्डीय अणुतरङ्ग पृष्ठभूमि विकिरणको (पोटविकिरण) अधीनमा रहेर आकाशगङ्गा ५५० किलोमिटर प्रति सेकेन्डको गतिमा अघि बढिरहेको हुनाले सूर्यको वेग लगभग ३७० किलोमिटर प्रति सेकेन्ड कंस वा सिंह क्षेत्रतर्फ रहेको छ।<ref name=Simon2001>{{cite book|last1=Simon|first1=Anne Elizabeth|title=The real science behind the X-files : microbes, meteorites, and mutants|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-85618-2|pages=25-27|edition=1st Touchstone|url=http://books.google.com/?id=1gXImRmz7u8C&pg=PA26&dq=bacteria+that+live+with+out+the+sun}}</ref> == गुणहरू == सूर्य सौर्यमण्डलको कुल द्रव्यमानको ९९.८६३२% द्रव्यमान भएको जि-प्रकारको प्रधान तारा हो। यसको संरचना लगभग एक सिद्ध गोलो जस्तै भएतापनि उत्तर र दक्षिणी ध्रुवतिर सुन्तला जस्तै थोरै दबेको छ। यो सुन्तला आकारको मात्रा प्रति ९० लाख भागहरूमा एक भाग हो। अर्थात् सूर्यको ध्रुवीय व्यास भूमध्यरेखाभन्दा १० किलोमिटर मात्र कम हुन्छ। सूर्य प्लाज्मा वा आयनित ग्याँसबाट बनेको हुनाले यो भूमध्यरेखीय क्षेत्रको ध्रुवीय क्षेत्रभन्दा उच्च गतिमा घुम्दछ। यो परिवर्तनशील वेगलाई विभेदक वेग भनिन्छ। यस्तो वेगको कारण सूर्यको बीचमा गति र सतहतर्फको तापक्रमको ढलान केन्द्रभन्दा बढी घुमाउरो हुने भएकाले द्रव्यमानको स्थानान्तरण हुन्छ। पृथ्वीको कक्षको उत्तरी ध्रुवबाट अवलोकन गर्न सकिने सूर्यको कोणीय गतिको केही भाग यस सामूहिक स्थानान्तरणको कारण पुनर्वितरण गरिएको छ। अर्थात् एक ठाउँको गति घट्छ जाँदा अर्को ठाउँमा बढ्न जान्छ। यो वास्तविक परिक्रमण वेगको मान भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा २५.५ दिन र ध्रुवीय क्षेत्रमा ३३.५ दिनको हुन्छ। तथापि, पृथ्वीको सापेक्षमा सूर्यको स्थिति निरन्तर परिवर्तन भइरहेको हुनाले हामीले पृथ्वीको २८ दिनको यो परिक्रमण वेगको मूल्य प्राप्त गर्दछौँ। सूर्यको कक्षको वरिपरि घूर्णन वेग धेरै कम रहेकाले यस घूर्णन वेगबाट उत्पन्न केन्द्रापसारक बल सूर्यको सतह गुरुत्वाकर्षणको १८० लाख भागको एक भाग हो। ग्रहहरूको ज्वारभाटाको बल अनिनै नगण्य भएकाले सूर्यको आकार र आकृतिमा यिनीहरूले परिवर्तन गराउन सक्दैनन्। सूर्य एक ''पपुलेसन १'' तारा हो, अर्थात् यसमा भारी मौलिक पदार्थहरू रहेका छन्। यो ताराको उत्पत्ति सम्भवतः एक वा एकभन्दा बढी अतिनवतारा (सुपरनोभा) विस्फोटका कारण भएको हुन सक्छ। सुपरनोभा विस्फोटले विशाल ग्याँसका बादलहरूलाई संकुचित गरेर नयाँ ताराहरूको गठन सुरु गर्न सक्छ। सौर्यमण्डलमा, सामान्य ''पपुलेसन २'' ताराहरू (जसमा कम भारी पदार्थहरू हुन्छन्) भन्दा भारी तत्वहरू पाइन्छन् जसमा युरेनियम र सुन पर्दछन्। यी भारी तत्वहरू सम्भवतः सुपरनोभा विस्फोटको समयमा थर्मल प्रतिक्रियाहरूद्वारा वा ठूलो दोस्रो पुस्ताको ताराभित्र न्यूट्रोन अवशोषणद्वारा उत्पन्न भएका थिए। स्थलीय ग्रहहरूको विपरीत सूर्यको कुनै निश्चित सतह सीमा छैन र यसको ग्याँस घनत्व व्यासार्ध बढ्दै जाँदा तीव्र रूपमा घट्दछ। सूर्यको व्यासार्ध केन्द्रदेखि फोटोस्फियरको अन्त्यसम्म निर्धारण गरिन्छ। फोटोस्फियर सूर्यको एक क्षेत्र हो जहाँबाट ग्याँस यति पातलो हुन्छ कि यसले उल्लेखनीय मात्रामा विकिरण उत्सर्जित गर्न सक्दैन। यसैले हामी सामान्यतया सूर्यको फोटोस्फियरलाई दृश्य प्रकाशमा देख्छौँ। सूर्यको भित्री भाग प्रत्यक्ष रूपमा दृश्यमान छैन। सूर्य विद्युत चुम्बकीय विकिरणप्रति तटस्थ छ। तर सिस्मोलोजी जसरी सौर्य कम्पन मार्फत भित्री भाग बारेमा जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। जसरी पृथ्वीको आन्तरिक संरचना भूकम्पका कारण उत्पन्न हुने तरङ्गबाट थाहा हुन्छ, त्यसरी नै सूर्यको भित्री भागबाट बग्ने इन्फ्रारेड चाप तरङ्गमार्फत पनि सूर्यको आन्तरिक संरचना थाहा पाउन सकिन्छ। यसका साथै सूर्यको अदृश्य संसारको बारेमा पनि कम्प्युटर सिमुलेसनको माध्यमबाट ज्ञान प्राप्त गर्न सकिन्छ। === केन्द्रभाग === == वैज्ञानिक अध्ययन == सूर्यको तौल करिब २×१०<sup>३०</sup> किलोग्राम छ, जुन सामान्य भन्दा केही बढी हो। यसको तौलको करिब ७४% [[उदजन|हाइड्रोजन]], २५% [[हीलियम|हिलियम]] र बाँँकी अन्य गर्‍हौ पदार्थहरू रहेका छन्। यसको आयु करिब ४ अर्ब ६० कराेड वर्ष रहेको अनुमान गरिन्छ। सूर्यले आफ्नो जीवनको आधा यात्रा तय गरीसकेको अनुमान गरिन्छ। यस समयमा सूर्यले [[परमाणवीय सन्धि]] प्रतिक्रियाद्वारा केन्द्रमा रहेको हाइड्रोजनलाई हिलियममा परिणत गर्दछ। करिब ५ अर्ब वर्षपछि यो [[ग्रहिय नेबुला]]मा परिणत हुने छ। पृथ्विको सबैभन्दा नजीकको तारा भएर र बैज्ञानिकहरूबाट सघन अध्ययन हुँदाहुँदै पनि, यसका बारेमा धेरै प्रश्नहरू अनुत्तरित छन् - जस्तै, किन यसको बाहिरी बायुमण्डलको तापक्रम दशलाख [[केल्भिन]] भन्दा बढि छ जबकि यसको देख्न सकिने सतहको तापक्रम ६,०००[[केल्भिन|के]] मात्र छ। == वैदिक धारणा == वेद र पुराणमा '''सूर्य''' लाई [[सौर्यमण्डल]]को सर्वाधिक बलशाली [[ग्रह]] मानिन्छ। नवग्रह मध्ये सूर्यलाई विशेष मान्यता दिइएको छ। सूर्यलाई शनिको पिता मानिएको छ। सूर्यको रङ्ग रातो र उसको वाहन रथ हो, उसको एक मात्र चक्र छ जसले [[वर्ष]]लाई दर्शाउँछ। यस चक्रमा १२ भाग छ जुन १२ महिनाको द्योतक हो। यस चक्रको मध्यमा छ भाग छ जुन छ ऋतुहरूको द्योतक हो। रवि, हेली, भास्कर, विकर्तन, अहस्कर, तपन, पूषा, नभेश्वर, मार्तण्ड, दिवाकर, प्रभाकर, अर्क, अरुण, चित्ररथ आदि यसको पर्याय नामहरू हुन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|2}} == बाह्य कडीहरू == {{Commonscat|Sun|सूर्य}} {{SolarSystem}} {{ग्रह}} [[श्रेणी:खगोलशास्त्र]] [[श्रेणी:सौर्यमण्डल]] s81r09ray97t4izi21hq6s36l9d1dc8 0 1997 1368828 1335878 2026-08-09T00:19:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368828 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent |title = अफ्रिका |image = {{Switcher|[[File:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]|राष्ट्रिय सीमा देखाउनुहोस्|[[File:Africa (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|राष्ट्रिय सीमा लुकाउनुहोस्|default=1}} |area = {{convert|30370000|km2|sqmi|abbr=on}} &nbsp;([[क्षेत्रफलको अनुसार महादेशहरूको सूची|दोस्रो]]) |population = {{UN_Population|Africa}}{{UN_Population|ref}} ({{UN_Population|Year}}; [[जनसङ्ख्याको अनुसार महादेशको सूची|दोस्रो]]) |density = {{pop density|{{Decomma|{{UN_Population|Africa}}}}|30221532|km2|sqmi|prec=1}} ({{UN Population|Year}}) |religions = {{unbulleted list | [[अफ्रिकामा इसाई धर्म|इसाई]] (४९%) | [[अफ्रिकामा इस्लाम धर्म|इस्लाम]] (४२%) | [[अफ्रिकी परम्परागत धर्म]] (८%) | [[अफ्रिकामा धर्म|अन्य]] (१%)<ref>{{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=18 March 2020 |access-date=1 July 2021 |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |url-status=live }}</ref>}} |GDP_PPP = {{nowrap|$८.०५&nbsp;खर्ब (सन् २०२२ अनुमानित; चौथा)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $२.९६&nbsp;खर्ब (सन् २०२२ अनुमानित; पाँचौँ)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=25 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $२,१८० (संज्ञात्मक; सन् २०२२ अनुमानित; छैटौँ)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |demonym = [[अफ्रिकाका जातीय समूहहरूको सूची|अफ्रिकी]] |countries = ५४+२*+५** (*विवादित) (**क्षेत्र) |list_countries = अफ्रिकाका सार्वभौम राष्ट्रहरू तथा आश्रित क्षेत्रहरूको सूची |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[अफ्रिकाका आश्रित क्षेत्रहरूको सूची#बाह्य क्षेत्रहरू|बाह्य]] (५) | 1 = {{flagdeco|नर्वे}} [[बोउभेट टापु]] | 2 = {{Flagicon|British Indian Ocean Territory}} [[बेलायती हिन्द महासागर क्षेत्र]] | 3 = {{flag|French Southern and Antarctic Lands|name=फ्रान्सेली दक्षिणी भूभागहरू}} | 4 = {{flagicon|Heard Island and McDonald Islands}} [[हर्ड टापु र म्याकडोनल्ड टापु]] | 5 = {{flagicon|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} [[सेन्ट हेलेना]] }} {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[अफ्रिकाका आश्रित क्षेत्रहरूको सूची#आन्तरिक क्षेत्र|आन्तरिक]] (६+१ विवादित) | 1 = {{flag|फ्रान्स}} ''([[मायोत]] र [[रेयुनियो]])'' | 2 = {{flag|इटाली}} ''([[पान्तेल्लेरिया]] र [[प्लेगी टापु]])'' | 3 = {{flag|मोरोक्को}} ''([[दक्षिणी प्रदेशहरू]])'' | 4 = {{flag|पोर्चुगल}} ''([[मादेइरा]])'' | 5 = {{flag|स्पेन}} ''([[आल्बोरान टापु]], [[क्यानरी टापु]], [[सेउता]], [[मेलिया]], र [[प्लासास दे सोबेरानिया]])'' | 6 = {{flag|तान्जानिया}} ''([[जान्जिबार]])'' | 7 = {{flag|यमन}} ''([[सुकुत्रा]])'' }} |languages = [[अफ्रिकाका भाषाहरू|१२५०–३००० मूल भाषाहरू]] |time = [[युटिसी-१]] देखि [[युटिसी+४]] |cities = सबैभन्दा ठुलो सहरी क्षेत्र:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:break; |[[कायरो]] |[[लागोस]] |[[किनसासा]] |[[जोहानेसबर्ग]] |[[लुवान्डा]] |[[खार्तुम]] |[[दार एस सलाम]] |[[अब्दिजान]] |[[इस्कन्दरिया]] |[[किगाली]] |[[नैरोबी]] |[[अल्जियर्स]] |[[केप टाउन]] |[[कानो (सहर)|कानो]] |[[डाकार]] |[[कासाब्लाङ्का]] |[[अडिस अबाबा]] |[[काम्पाला]]}} }} [[File:MapAfricaSize.gif|thumb|अन्य महादेशको तुलनामा अफ्रिका महादेशको आकार]] '''अफ्रिका''' क्षेत्रफलको आधारमा [[एसिया]]पछि विश्वको दोस्रो ठूलो र दोस्रो धेरै जनसङ्ख्या भएको [[महादेश]] हो। लगभग ३.०३ करोड वर्ग किलोमिटर (१.१७ करोड वर्ग माइल) क्षेत्रफल सहित यसले पृथ्वीको २०% भूमि क्षेत्र र यसको कुल सतह क्षेत्रफलको ६% ओगटेको छ।<ref name=Sayre>Sayre, April Pulley (1999), ''Africa'', Twenty-First Century Books. {{ISBN|0-7613-1367-2}}.</ref> सन् २०२१ सम्ममा १.४ करोड जनसङ्ख्याको साथ, यो विश्वको मानव जनसङ्ख्याको लगभग १८% हुन आउँछ। अफ्रिकाको जनसङ्ख्या सबै महाद्वीपहरू मध्ये सबैभन्दा कम छ।<ref>{{cite news|title=5 ways the world will look dramatically different in 2100|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|last=Swanson|first=Ana|date=17 August 2015|newspaper=The Washington Post|access-date=26 September 2017|archive-date=26 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926194109/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last= Harry|first=Njideka U.|date=11 September 2013|title=African Youth, Innovation and the Changing Society|work=Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|access-date=27 September 2013|archive-date=20 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920184934/http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|url-status=live}}</ref> सन् २०१२ मा औसत आयु १९.७ थियो भने विश्वव्यापी औसत आयु ३०.४ रहेको थियो।<ref>{{cite web|title=item, 4 of the provisional agenda&nbsp;– General debate on national experience in population matters: adolescents and youth|url=https://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|author=Janneh, Abdoulie|date=April 2012|work=United Nations Economic Commission for Africa|access-date=15 December 2015|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110111359/http://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|url-status=live}}</ref> प्राकृतिक स्रोतहरूको विस्तृत शृङ्खला बावजुद, अफ्रिकाको [[प्रतिव्यक्ति आय]] सबैभन्दा कम रहेको छ भने कुल सम्पत्तिको आधारमा [[ओसिनिया]] पछिको दोस्रो सबैभन्दा कम धनी महादेश हो। विद्वानहरूले भूगोल, जलवायु,<ref name=":1" /> जनजातीयता, उपनिवेशवाद, शीतयुद्ध, नवउपनिवेशवाद<ref>{{cite journal |last1=Alemazung |first1=Joy Asongazoh |title=Post-colonial colonialism: an analysis of international factors and actors marring African socio-economic and political development |journal=Journal of Pan African Studies |date=1 September 2010 |volume=3 |issue=10 |pages=62–85 |id={{Gale|A306596751}} |s2cid=140806396 |url=http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |access-date=24 October 2021 |archive-date=27 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |date=27 November 2021 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bayeh |first1=Endalcachew |title=The political and economic legacy of colonialism in the post-independence African states |journal=International Journal in Commerce, IT & Social Sciences |date=February 2015 |volume=2 |issue=2 |pages=89–93 |url=https://journals.openedition.org/poldev/78 |s2cid=198939744 |doi=10.4000/poldev.78 |access-date=24 October 2021 |url-status=live |doi-access=free |issn = 1663-9375 }}</ref>, प्रजातन्त्रको अभाव र भ्रष्टाचार जस्ता विभिन्न कारकहरूलाई यसको श्रेय दिएका छन्।<ref name=":1">{{cite journal |last1=Collier |first1=Paul |last2=Gunning |first2=Jan Willem |title=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-1999_13_3/page/3 |journal=Journal of Economic Perspectives |date=1 August 1999 |volume=13 |issue=3 |pages=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |doi-access=free }}</ref> सम्पत्तिको कम एकाग्रताको बावजुद, हालको आर्थिक विस्तार र धेरै युवा जनसङ्ख्याले अफ्रिकालाई व्यापक विश्वव्यापी सन्दर्भमा एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक बजार बनाएको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Sister project links|n=Category:Africa|voy=Africa}} '''साधारण जानकारी''' * {{GovPubs|Africa}} * {{Britannica|7924}} * {{curlie|Regional/Africa}} * [https://education.nationalgeographic.org/resource/africa-human-geography अफ्रिका: मानव भूगोल] [[नेसनल जियोग्राफिक सोसाइटी]]मा * [https://www.loc.gov/rr/amed/ अफ्रिका] संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट [[लाइब्रेरी अफ काङ्ग्रेस]] * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/ साहाराको दक्षिण अफ्रिका] [[स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय]]बाट * [http://www.aluka.org/ आलुका], अफ्रिकाबाट र यसको बारेमा विद्वत् स्रोतहरूको डिजिटल पुस्तकालय '''इतिहास''' * [https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index_section10.shtml अफ्रिकाको कथा] [[बीबीसी विश्व सेवा]]बाट * {{Cite EB1911|wstitle= Africa | volume= 1 | pages = 320–358 |short= 1}} * [http://www.africa.upenn.edu/Urgent_Action/menu_APIC.html अफ्रिका नीति सूचना केन्द्र] * [https://www.scribd.com/doc/161017303/Hungarian-military-forces-in-Africa-%E2%80%93-past-and-future-Recovering-lost-knowledge-exploiting-cultural-anthropology-resources-creating-a-comprehensive अफ्रिकामा हङ्गेरियाली सेना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103230525/http://www.scribd.com/doc/161017303/Hungarian-military-forces-in-Africa-%E2%80%93-past-and-future-Recovering-lost-knowledge-exploiting-cultural-anthropology-resources-creating-a-comprehensive |date=3 November 2013 }} '''समाचार''' * [http://allafrica.com/ अलअफ्रिका डटकम] ताजा समाचार, घटना र तथ्याङ्क * [https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/focus_magazine/index.shtml ''फोकस अन अफ्रिका''] [[बीबीसी विश्व सेवा]]बाट पत्रिका {{Africa topics}} {{Africa}} {{Navboxes |title = Articles related to Africa |list = {{African Trade Agreements}} {{Continents of the world}} {{Regions of the world}} }} [[श्रेणी:अफ्रिका]] [[श्रेणी:महादेशहरू]] o7ogm7rhbcihdc4zsalv3noyugulh39 0 2462 1368878 1342569 2026-08-09T01:18:36Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368878 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Country geography | name = नेपाल| map = Nepal topo en.jpg| continent =[[एसिया]]| region =[[दक्षिण एसिया]]<br/> निर्देशाङ्क = {{Coord|28|00|N|84|00|E|type:country}}| area ranking = ९३औँ| km area =147641.28| percent land= ९२.९४| percent water= ७.०६| km coastline = 0| borders =जम्मा भूमि सीमाना:<br/>{{convert|2926|km|mi|0|abbr=on}}<br/>[[चीन]]:<br/>{{convert|1236|km|mi|0|abbr=on}}<br/>[[भारत]]:<br/>{{convert|1690|km|mi|0|abbr=on}}| highest point= [[सगरमाथा]]<br/>{{convert|8848,.86 |m|ft|0|abbr=on}}| lowest point= [[केचनकवल]]<ref>{{cite web|author=|title=नेपालकै सबैभन्दा होचो ठाउँ “केचना”|url=https://www.paryatanbazar.com/archives/15660|language=नेपाली|work=|website=पर्यटन बजार|date=|accessdate=२१ असोज २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920170320/https://www.paryatanbazar.com/archives/15660 |date=2022-09-20 }}</ref><br/>{{convert|58|m|ft|0|abbr=on}}| longest river=[[कर्णाली नदी|कर्णाली]]| largest lake=[[राराताल|रारा ताल]]| }} '''नेपाल''' [[दक्षिण एसिया]]मा अवस्थित एक [[भूपरिवेष्ठित राष्ट्र]] हो। नेपालले आफ्नो हिमाली अक्षमा १५० देखि २५० किलोमिटर (९३ देखि १५५ माइल) को दूरी मापन गरि करिब ८८५ किलोमिटर (५४७ माइल)को दूरी तय गरेको छ। यसको क्षेत्रफल १,४७,१८१ वर्ग किलोमिटर (५६,८२७ वर्ग माइल) रहेको छ।<ref>{{Cite web|title=Government unveils new political map including Kalapani, Lipulekh and Limpiyadhura inside Nepal borders|url=https://kathmandupost.com/national/2020/05/20/government-unveils-new-political-map-including-kalapani-lipulekh-and-limpiyadhura-inside-nepal-borders|website=kathmandupost.com|language=en|access-date=2020-05-20}}</ref> नेपालको उत्तरमा [[चीन]]को स्वशासित क्षेत्र [[तिब्बत]] र अन्य तीनतिर [[भारत]]ले भूपरिवेष्ठित क्षेत्र ओगटेको छ। भारतको [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यको को साँघुरो [[सिलगढी|सिलिगुडी]]ले नेपाल र [[बङ्गलादेश]]लाई छुट्याएको छ। यसको पूर्वमा भुटान र [[भारत]] रहेका छन्। == भू-रूप क्षेत्रहरू == ===तराई === यो भूभाग नेपालको दक्षिणमा फैलिएको समतल मैदानी भाग हो। यो समुद्र सतहबाट ५०० फिट सम्मको उचाइमा अवस्थित छ। [[चुरे]], [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]] र [[हिमालय]]बाट उत्पत्ति भई धरातलीय ढाल अनुरूप दक्षिण तर्फ नियमित रूपमा बहने अनगिन्ती साना-ठूला नदी-नालाले बर्सेनी मिहिन माटोको निक्षेप गरी यो मैदानको निर्माण भएको हो। यसको चौडाइ २५ देखि २६ माइल उल्लेख गरेको पाइन्छ। तराई भाग पूर्वमा फराकिलो र पश्चिममा साँगुरो छ। साथै यसलाई [[चुरे|चुरे पर्वत]]ले तीन खण्डमा विभाजित गरी दिएको छ। तसर्थ भिखना ठोरीदेखि [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]]सम्म तराई भाग टुटेको छ, जसले गर्दा पूर्वी मध्य र पश्चिमी गरि तराई तीन भागमा विभाजित हुन पुगेको छ। दक्षिणको तराई भाग समतल भू-स्वरूप भए तापनि यसको ढाल समान छैन। तराईको सबभन्दा होचो भाग [[झापा जिल्ला]]को [[मुसहरनिया 59 मि.|केचनकवल]] क्षेत्र हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालकै सबैभन्दा होचो ठाउँ “केचना”|url=https://www.paryatanbazar.com/archives/15660|language=नेपाली|work=|website=|date=|accessdate=२३ भदौ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920170320/https://www.paryatanbazar.com/archives/15660 |date=2022-09-20 }}</ref> पूर्वी तराई सबभन्दा होचो छ। तराईको दक्षिणी भागबाट क्रमशः उत्तर तर्फ भूमिको ढाल उठ्दै गएको छ भने पश्चिम तर्फ समतल भए तापनि पूर्वको तुलनामा अग्लिदै गएको छ। तराईको सबभन्दा अग्लो भाग सुदूरपश्चिमको भाग पर्दछ।<ref name=Nagendra2002>{{cite journal |author=Nagendra, H. |year=2002 |title=Tenure and forest conditions: community forestry in the Nepal Terai |journal=Environmental Conservation |volume=29 |issue=4 |pages=530–539 |doi=10.1017/S0376892902000383 |s2cid=86632135 |url=https://www.researchgate.net/publication/230559256}}</ref> बढी तापक्रम, अनुकूल वर्षा, समतल भूमि, उर्बरा माटो, यातायात आदिको सुविधा, औद्योगिक विकासका लागि अनुकूल अवस्था, व्यापारको सुविधाले गर्दा तराईलाई महत्त्वपूर्ण कृषि क्षेत्र मानिएको छ। नेपालको कुल क्षेत्रफल १७ प्रतिशत भूमि तराई क्षेत्रमा पर्दछ। तर कुल जनसंख्यको ५०.२ प्रतिशत जनसंख्यालाई तराईले धानेको छ। जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर १७५ (२०५८) भन्दा बढी छ। २०६८ सालको प्रारम्भिक नतिजा अनुसार १८१ प्र.व. कि.मी छ। राम्रो वर्षा, उर्बरा माटो, उद्योगको केन्द्रीकरण, यातायातको सुविधा, राम्रो हावापानीको कारणले पूर्वी तराईमा अधिक, मध्य तराईमा मध्य र पश्चिमी तराईमा कम जनघनत्व छ। तराईका आदिवासीहरूमा पूर्वमा मेचे, सतार, धिमाल, थारु, राजपूत, मध्य, पश्चिम तराई र सुदूरपश्चिम तराईमा कायस्थ, मुसलमान आदि प्रमुख छन्।<ref name=Rai2014>{{cite journal |author=Rai, J. |year=2014 |title=Malaria, Tarai Adivasi and the Landlord State in the 19th century Nepal: A Historical-Ethnographic Analysis |journal=Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropology |volume=7 |issue=7 |pages=87–112 |doi=10.3126/dsaj.v7i0.10438 |url=http://www.nepjol.info/index.php/DSAJ/article/download/10438/8507|doi-access=free }}</ref> तराईका बासिन्दाहरूको जातीय संस्कृति उत्तरी भारतसँग मिल्दोजुल्दो रहेको छ।<ref>{{cite journal |author=Krauskopff, G. |year=1995 |title=The Anthropology of the Tharus: An Annoted Bibliography |journal=Kailash |volume=17 |issue=3/4 |pages=185–213}}</ref> === चुरे पर्वत === {{प्रमुख|चुरे पर्वत}} [[तराई]]को समथर भागबाट उत्तर तर्फ उठेर पर्वतको रूप लिन पुगेको शृङ्खलालाई [[चुरे|चुरे पर्वत]] भनिन्छ। यसलाई [[भारत]]मा शिवालिक पर्वत भनिन्छ। यसलाई कान्छो पहाड, कोमल पहाड पनि भनिन्छ। चुरे क्षेत्र पूर्व ईलाम देखी पश्चिम कञ्चनपुर सम्म ३७ जिल्लामा (सुस्ता पुर्व नवलपरासी समेत) साविक ३६ जिल्ला र ४३० स्थानिय तहमा फेलिएको छन्। === भावर प्रदेश === [[चुरे|चुरे पर्वत]]को दक्षिण फेदी देखि [[तराई]]को खास मैदानी भागसम्म क्रमशः भिरालो पर्दै गएको भूमिको ढाललाई भावर प्रदेश भनिन्छ। यसको लम्बाइ करिब ४ कोष र उचाइ ५०० देखि १००० फिटसम्मको भावर प्रदेश ढुङ्गा, कङ्कड, बालुवा, फुस्को माटो, खस्रो ढुङ्गयानद्वारा निर्मित छ। यस्तो भौगर्भिक बनावट भएको भूमि जङ्गलका लागि उपयुक्त हुने हुँदा यस क्षेत्रमा साल तथा अन्य विभिन्न जातका घना जङ्गल पाइन्छन्। हिमालयबाट उत्पत्ति भएका ठूला नदीहरू बाहेक महाभारत चुरे पर्वतबाट उत्पत्ति भएका साना नदीहरू यस क्षेत्रमा लुक्दछन् र तराइमा मात्र देखा पर्दछन्। यसै क्षेत्रमा नेपालको महत्त्वपूर्ण चारकोसे जङ्गल पर्दछ। यो क्षेत्रले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा महत्त्व राख्ने जङ्गली जनावरलाई मुख्य रूपमा संरक्षण प्रदान गरेको छ। कृषिका लागि बिल्कुल प्रतिकूल क्षेत्र भएकाले जन आवादी प्रायः छैन। === दुन प्रदेश === [[चुरे|चुरे पर्वत]] र [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] श्रेणीबीच फैलिएका समतल बेसीहरूलाई दुन भनिन्छ।<ref>Sharmai, D. R. (1988). Archaeological Remains of the Dang Valley. Ancient Nepal 88: 8–15.</ref> दुन प्रदेशलाई [[भित्री मधेश]] पनि भनिन्छ। चुरे पर्वतको उपस्थितिले गर्दा तराईसँग दुन प्रदेश अलगिएको छ। तर सबै कुरामा दुन प्रदेश [[तराई]]सँग मिल्दो जुल्दो रहेको छ। दुन प्रदेशले [[नेपाल]]को कुल भूभागको ८ प्रतिशत भूमि ओगटेको छ। [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]], सिन्धुली, [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]], [[चितवन जिल्ला|चितवन]], नवलपरासी र दाङ देउखुरी र सुर्खेत भित्री मधेश तथा दुन प्रदेशका जिल्लाहरू हुन्।<ref name=Mugnier>{{cite journal | author = Mugnier J. L., Leturmy P., Mascle G., Huyghe P., Chalaron E., Vidal G., Delcaillau B. |year=1999 |title=The Siwaliks of western Nepal: I. Geometry and kinematics |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=17 |issue=5 |pages=629–642 |doi=10.1016/s1367-9120(99)00038-3 |bibcode=1999JAESc..17..629M}}</ref> यी दुनहरूको सरदर उचाइ २००० फिटसम्म रहेको छ। विस्तृत रूपमा फैलिएका दुन प्रदेशहरू चितवन र दाङ [[देउखुरी]] मुख्य हुन्। सबै दुन प्रदेशमा महत्त्वपूर्ण नदीहरू बगेका छन्। [[राप्ती नदी|राप्ती]] र बबै दाङ देउखुरीमा राप्ती [[चितवन जिल्ला|चितवन]]मा बढी महत्त्वपूर्ण नदीहरू हुन्। अन्न उत्पादनमा तराई पछिको दुन प्रदेश पर्दछ। औद्योगिक, व्यापारिक र खाद्य फसलको उत्पादनमा दुन प्रदेशको स्वयम् महत्त्वपूर्ण रहन गएको छ। साथै जङ्गल वन्य जन्तुको विकास संरक्षण घर, प्राकृतिक सौन्दर्य र राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा रहेको छ। अति मूल्यवान् जनावर [[गैँडा]]को प्रमुख घर चितवनको जङ्गल हो।<ref>{{cite journal |author=Gurung, H. |year=1971 |title=Landscape pattern of Nepal |journal=Himalayan Review |issue=4 |pages=1–10}}</ref><ref name=Nagendra>{{cite journal |author=Nagendra, H. |year=2002 |title=Tenure and forest conditions: community forestry in the Nepal '''Terai''' |url=https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_2002-12_29_4/page/530 |journal=Environmental Conservation |volume=29 |issue=4 |pages=530–539|doi=10.1017/S0376892902000383 |s2cid=86632135}}</ref> तर हाल दुन प्रदेशमा औलो उन्मुलन भएपछि र कृषि उत्पादन अनुकूल भएकाले जनचाप बढ्न गई जगली जनावर र जङ्गलमा ह्रास आएको छ। [[थारू जाति|थारू]] र माझी दुन प्रदेशका प्रमुख आदीवासी हुन्। === महाभारत पर्वत === {{मुख्य|महाभारत पर्वत शृङ्खला}} [[चुरे]] र दुन प्रदेशपछि उत्तरतर्फ सामान्यतया [[हिमालय|हिमालय पर्वत]]को समानान्तर रुपमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएका पर्वत शृङ्खलाहरूलाई महाभारत लेक भनिन्छ। महाभारत श्रेणीलाई लघु हिमाल, मध्य हिमाल र होचो हिमाल आदि नामले चिनिन्छ। यस शृङ्खलालाई हिमालयबाट उत्पत्ति भई प्रवाहित तीन ठुला र मुख्य नदीले तीन खण्डमा छुट्याइ दिएका छन्। यस पर्वत शृङ्खलाले नेपालको मध्य पहाडी भागलाई प्राकृतिक सुरक्षा प्रदान गरेको छ। तसर्थ यो क्षेत्र नेपालको हवाखोरीका रूपमा रहेको छ। यस पर्वत शृङ्खलाको उचाइ ५००० देखि १०,००० फिटसम्म रहेको छ। [[सिन्धुलीगढी]], हरिहरपुर गढी, [[चिसापानी (स्पष्टता)|चीसापानी गढी]], [[मकवानपुर गढी]], [[उपरदाङगढी]] यस शृङ्खला अन्तर्गत गर्ने गढीहरू हुन्। त्यसैगरी यस अन्तर्गत पर्ने महत्त्वपूर्ण पर्वत शृङ्खलाहरूमध्ये [[छिम्केश्वरी]], [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरी]], फूलचोकी, सैलुङ, नार्गाजुन आदि उल्लेखनीय महाभारत पर्वतहरू हुन्। पूर्वी भागमा यी पर्वत शृङ्खला तराई भागबाट उत्तर तर्फ सीधै उठेका छन्। मध्य नेपालको उत्तरी भागमा [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]], [[सुनकोशी नदी|सुनकोशी]], [[कालीगण्डकी नदी|काली]], सेती आदि नदीले यस पर्वतलाई बीच बीचमा काटी दक्षिण तर्फ बगेका छन्। फलस्वरूप यी पर्वतमालाको बीच बीचमा नदीले काटेर निर्माण भएका भन्ज्याङ, गल्छी, घाटीहरू छन्। [[बागमती नदी|बागमती]], [[कमला नदी|कमला]], [[राप्ती नदी|राप्ती]], [[बबई नदी|बबई]], स्वतन्त्र रूपमा उत्तरबाट दक्षिण तर्फ बगेका छ। यस खण्डको अग्लो भाग मध्ये बेधनारायाण स्थान (९६५६ फिट) फूलचोकी (९०७३ फिट) विषेश उल्लेखनीय छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/place/Lesser-Himalayas|title=Lesser Himalayas - mountains, Asia|website=britannica.com|access-date=20 April 2018}}</ref> पूर्वदेखि पश्चिमसम्म समानान्तर रूपमा फैलिएका [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]को भौगर्भिक बनावट हिमालयसँग मिल्दोजुल्दो रहेको छ। यसको निर्माण पुरानो पत्रे, परिवर्तित चट्टान ग्रेनाइट, स्नेट, बलौटे, ढुङ्गा, कङलोमेरेट ढुङ्गा आदिबाट बनेको छ। यो पर्वत पनि चुरे भै पूर्वमा होचो र पश्चिममा अग्लो छ। साथै पूर्वको तुलनामा पश्चिमी भाग फराकिलो छ। यी पर्वतहरूको माथिल्लो भागमा हिउँदमा हिउँ पर्दछ, तर स्थायी रूपमा रहँदैन। हिउँदमा हिउँ पर्ने पर्वतको ढाल र फेदी क्षेत्रमा चरक खर्कहरू छन्। यस क्षेत्रमा पशुपालन व्यवसाय गरिएको छ। यी पर्वत मालाको अधिकांश भाग हरिया कोणधारी र मिश्रित जङ्गलले ढाकेको छ। यी पर्वतहरूको उत्तरी ढाल ठाडो र दक्षिणी ढाल क्रमशः भिरालो छ। दक्षिणी ढाल उत्तरी ढालको तुलनामा कम ठाडो हुनुमा मनसुन वर्षाद्वारा बढी क्षयीकरण नै प्रमुख कारणको रूपमा मानिएको छ। जनआवादी उत्तरी ढालमा कम र दक्षिणी ढालमा बढी छ। कुल जनसङ्ख्याको ५२% जनसङ्ख्या यस पर्वतको दक्षिणी ढालमा बस्तछन्। यस क्षेत्रमा मिश्रित जातजातिको बसोबास रहेको रहेको छ। === मध्य भूमि र घाटी === [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]]देखि उत्तर, मुख्य [[हिमालय]] भन्दा दक्षिणबीच ठाउँ ठाउँमा निर्माण विधि फरक भएका विभिन्न उपत्यका, बेशी र टारहरूलाई मध्य बेसी भनिन्छ। उपत्यकाका रूपमा [[काठमाडौँ]] र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], बेशीसँग उचाईको कारणले छुट्टिएको र महाभारत पर्वतको पर्वतपद्वीपीय भागका रूपमा रहेको सामान्य समथर भूमि टारका रूप हुन्। यी मध्ये बेशीको उचाई २००० देखि ३००० फिटसम्म छ। चौडाइ ६० देखि ८० किलो मिटरसम्म छ। यस क्षेत्रमा पानीको सुविधा नभएका धेरै टारहरू छन्। पहिला औलोको प्रभाव बढी थियो। हाल औलो उन्मूलन कार्यक्रमले गर्दा यी टारहरूमा जनसङ्ख्या वृद्धिको चापले बस्ती घना हुन गएको छ। === भोट हिमालय === [[मनाङ जिल्ला|मनाङ]] देखि पश्चिम, मुख्य [[हिमालय]]भन्दा उत्तर, [[तिब्बत]]सँगको सीमावर्ती पर्वतशृङ्खला भन्दा दक्षिण र अपी हिमालय भन्दा उत्तर पूर्वबीच अवस्थित उपत्यकालाई भोट प्रदेश र अग्लो चुचुरोलाई भोट हिमाल भनिन्छ।<ref name = Debon_1986>{{cite journal | last = Debon | first = Francois | author-link = | title = The Four Plutonic Belts of the Transhimalaya-Himalaya: a Chemical, Mineralogical, Isotopic, and Chronological Synthesis along a Tibet-Nepal Section | journal = Journal of Petrology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 219-250 | publisher = | location = | date = 1986 | language = | url = http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1018.511&rep=rep1&type=pdf | jstor = | issn = | doi = | id = | mr = | zbl = | jfm = | access-date = 22 June 2022}}</ref> भोट हिमालयको उचाइ १८,००० देखि २२००० फिटसम्म मात्र छ। मुख्य हिमालयको दृष्टि छायामा परेकाले यो क्षेत्रमा वर्षा हुँदैन। यहाँको जलवायु शीत मरूभूमि खालको छ। पर्वत शृङ्खलाहरू प्राय नाङ्गा र उजाड छन्। यिनै विषेशताका आधारमा यस क्षेत्रलाई टनी हेगनले अर्द्ध मरूभूमिको संज्ञा दिएका हुन्। तर उपत्यका क्षेत्रमा केही घाँसे भूमि भएकाले ग्रीष्ममा यस भोट प्रदेशमा गोठ राख्ने काम हुन्छ। यो भोट प्रदेश मध्य र पश्चिमी नेपालको उत्तरी भागमा मात्र सीमित छ। [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]], छर्का, [[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]], लार्के आदि भोट प्रदेश हुन्। यस क्षेत्रको भौगोलिक बनावटमा बलौदे ढुङ्गा, पत्थर आदिको प्राधान्यता रहेको छ। === मुख्य हिमालय === {{मुख्य|हिमालय}} [[चित्र:Himalayas.jpg|thumb|280px|right|हिमालय र [[सगरमाथा]]को एक दृश्य]] [[हिमालय|हिमालय पर्वत]] अल्पाइन पर्वतीकरणको समयमा उत्पन्न भू-पृष्ठको सर्वोच्च पर्वत हो। यसको फैलावट महाद्वीपमा पठारको गाँठोबाट पूर्वतर्फ चापका रूपमा रहेको छ। यसको लम्बाइ १५०० माइल र चौडाइ २०० माइल छ। हिमालय एक विस्तृत र व्यापक शब्द हो। जस अन्तर्गत महान हिमालय, लघु हिमालय र वाघ्य हिमालय पर्दछन्। तर यहाँ हिमालय भन्नाले मुख्य वा महान हिमालयलाई जनाउँछ, जसको फैलावट पूर्वमा ब्रह्मपुत्रदेखि पश्चिममा सिन्धुसम्म छ। [[ब्रह्मपुत्र नदी]]बाट पूर्वतर्फ हिमालयको विस्तार दक्षिण पूर्वतर्फ झुकेको छ। तसर्थ आसाम र बर्माको पहाडलाई यही हिमालयको अंश मानिन्छ। [[एसिया]]मा २४ हजार फिट उचाइ भएका ९४ हिमाली शृङ्खला छन्। यी सबै हिमालय भित्र पर्दछन्।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4q_XoMACOxkC&q=%22South+Tibet+Valley%22&pg=PA25 |title=Himalayan Mountain System |access-date=30 July 2016 |isbn=978-7-5085-0665-4 |last1=Yang |first1=Qinye |last2=Zheng |first2=Du |year=2004}}</ref> यस बाहेक २४० वटा जति अज्ञात हिमालयहरू पनि भएको अनुमान छ, जसको उचाइ २० हजार फिट भन्दा बढी रहेको छ।<ref name=bishop-britannica>{{cite web|last=Bishop|first=Barry|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|access-date=30 July 2016}}</ref> हिमालयलाई वारपार काट्ने नदीहरू, सिन्धु, सतलज, ब्रह्मपुत्र हुन्। अलकन्दा भागिरथी, काली सेती, भेरी, गण्डकी, अरुण आदि नदीहरू हिमालयबाट उत्पत्ति भई लघु हिमालय र बाह्य हिमालयलाई काट्न सफल, भएका छन्। {| style="border:1px solid #8888aa; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size:85%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="font-size:125%;|'''नेपालका अग्ला हिमालहरू'''<ref>{{cite web |url=http://himalayanecotrek.com/travel-guide/peaks-of-nepal/ |title=Peaks of Nepal |series=Travel Guide |publisher=Himalayan Echo Trek and Travel |access-date=13 December 2014 |archive-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607175912/https://himalayanecotrek.com/travel-guide/peaks-of-nepal/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607175912/https://himalayanecotrek.com/travel-guide/peaks-of-nepal/ |date=7 June 2019 }}</ref> ! style="text-align: center;" | '''हिमाल''' ! colspan="2" style="text-align:center; background:rgb(204, 153, 51); text-align:center;" | '''उचाइ''' ! style="text-align:center; background:rgb(204, 153, 51); text-align:center;" | '''खण्ड''' ! style="text-align:center; background:rgb(204, 153, 51); text-align:center;" | '''अवस्थिति''' |- | [[सगरमाथा]] <br/>(विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | &nbsp; ८,८४८.८६&nbsp;मिटर &nbsp; | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | &nbsp; २९,०३१.६९&nbsp;फिट &nbsp; | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | [[खुम्बु]] [[महालङ्गुर हिमशृङ्खला|महालङ्गुर]] | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" |[[खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका]], [[सोलुखुम्बु जिल्ला]],<br />[[कोशी प्रदेश]] (नेपाल-चीन सीमाना) |- | [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]]<br />(विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,५८६&nbsp;m | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २८,१६९&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | &nbsp; उत्तरी कञ्चनजङ्घा &nbsp; | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}[[फक्ताङलुङ गाउँपालिका]] / [[सिरिजङ्घा गाउँपालिका]], [[ताप्लेजुङ जिल्ला]],<br />[[कोशी प्रदेश]] (नेपाल-भारत सीमाना) |- | [[ल्होत्से हिमाल]]<br />(विश्वको ४औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,५१६&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २७,९४०&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | सगरमाथा | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" |[[खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका]], [[सोलुखुम्बु जिल्ला]],<br />[[कोशी प्रदेश]] (नेपाल-चीन सीमाना) |- | [[मकालु हिमाल]]<br />(विश्वको ५औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,४६२&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २७,७६२&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | मकालु महालङ्गुर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}[[मकालु, सङ्खुवासभा|मकालु]], [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा जिल्ला]],<br />[[कोशी प्रदेश]] (नेपाल-चीन सीमाना) |- | [[चोयु हिमाल]]<br />(विश्वको ७औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,२०१&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २६,९०९&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | खुम्बु महालङ्गुर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}[[खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका]], [[सोलुखुम्बु जिल्ला]],<br /> [[कोशी प्रदेश]] (नेपाल-चीन सीमाना) |- | [[धौलागिरि हिमाल|धौलागिरी हिमाल]]<br />(विश्वको ७औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,१६७&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २६,७९५&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | धौलागिरी | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | धौलागिरी, [[म्याग्दी जिल्ला]], [[गण्डकी प्रदेश]] |- | [[मनास्लु हिमाल]]<br />(विश्वको ८औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,१६३&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २६,७५९&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" |[[मनसिरी हिमाल|मानसिरी हिमाल]] | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}सुम नुब्री, [[गोरखा जिल्ला]] / नाशोङ, [[मनाङ जिल्ला]], [[गण्डकी प्रदेश]] |- | [[मनास्लु हिमाल]]<br />(विश्वको ८औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,१६३&nbsp;मिटर | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २६,७५९&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" |[[मनसिरी हिमाल|मानसिरी हिमाल]] | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}सुम नुब्री, [[गोरखा जिल्ला]] / नाशोङ, [[मनाङ जिल्ला]], [[गण्डकी प्रदेश]] |- | [[अन्नपूर्ण हिमाल|अन्नपूर्ण]]<br />(विश्वको १०औँ सबैभन्दा अग्लो हिमाल) | style="text-align:center;background:rgb(143, 177, 172);" | ८,०९१&nbsp;m | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | २६,५४५&nbsp;फिट | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" |[[अन्नपूर्ण हिमाल]] | style="text-align:center; background:rgb(143, 177, 172);" | {{nbsp|4}}अन्नपूर्ण, [[कास्की जिल्ला]] / अन्नपूर्ण, [[म्याग्दी जिल्ला]], [[गण्डकी प्रदेश]] |} ==हावापानी== [[चित्र:Köppen climate types of Nepal.svg|thumb|300px|क्लोपेन जलवायु वर्गीकरणको नक्सा]] ===जलवायुका पेटीहरू=== [[चित्र:Satellite image of Nepal in October 2002.jpg|thumb|right|350px|अक्टोबर २००२ मा, खिचिएको नेपालको भूउपग्रह नक्सा]] हापापानी सम्बन्धी लामो समयको अध्ययन पछि प्रो. हर्वर्टसनले विश्वको हावापानीलाई १८ प्रकारका प्रदेशमा विभाजित गरेका थिए। उनको वर्गीकरण अनुसार नेपाल मनसुन जलवायुको देशमा पर्दछ। कुनै पनि दुई निश्चित हावापानीमा प्रदेश बीचको रेखा छुट्याउन कठिन हुन्छ। धरातलीय स्वरूप र उचाइको असमानता भएको देश [[नेपाल]]को दुई निश्चित हावापानीको प्रदेश छुट्याउन झन् गाह्रो छ। तथापि धरातलीय स्वरूप र उचाइलाई आधार मानेर नेपालमा विभिन्न हावापानीका पेटीहरू छुट्याउने प्रयास गरिएको छ।<ref>{{Citation | title = The Map of Potential Vegetation of Nepal - a forestry/agroecological/biodiversity classification system | series = Forest & Landscape Development and Environment Series 2-2005 and CFC-TIS Document Series No.110. | year = 2005 | url = http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf | isbn = 87-7903-210-9 | access-date = Nov 22, 2013 | archive-date = 3 December 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131203032538/http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032538/http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf |date=3 December 2013 }}</ref> ==== उष्ण मनसुनी हावापानी ==== यो हावापानीलाई अर्धोष्ण आद्र हावापानी पनि भनिन्छ। नेपालको [[तराई]], भावर, दुन र [[चुरे]] क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। उचाइका आधारमा ४००० फिटसम्म यो हावापानी पाइन्छ। [[नेपाल]]को बढी गर्मी हुने, हावापानीको क्षेत्र यही हो। यसको पूर्वी भागमा वर्षा बढी र पश्चिमी भागमा तापक्रम बढी पाइन्छ। पश्चिममा तापक्रम बढी हुनुको एक कारण लुको प्रभावलाई मानिएको छ। यस क्षेत्रको औषत ग्रीष्म तापक्रम ३८० से. हो। तर नेपालको पश्चिमी भागमा ४३° से. सम्म तापक्रम पुग्दछ। हिउँदको तापक्रम १५° से. रहन्छ। यो क्षेत्रको हावापानी स्वस्थकर छैन। ==== न्यानो समशीतोष्ण हावापानी ==== उचाइका आधारमा ४००० देखि ७००० फिट र स्थानका आधारमा [[चुरे|चुरे पर्वत]], [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]] यो हावापानीको मुख्य क्षेत्र हुन्। उच्च भागमा ठण्डा, बेसी भागमा हिउँद ठण्डा, बेसी भागमा गर्मी, र वर्षा हुने क्षेत्र यही हो। तर धरातलीय विषमताको कारण वर्षाको क्षेत्रीय वितरण असमान छ। [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] क्षेत्र नेपालको सबैभन्दा बढी पानी पर्ने स्थान हो, जुन यसै हावापानीको क्षेत्रमा पर्दछ। नेपालको बढी राम्रो, स्वस्थकर जलवायुको क्षेत्र यही हो। यस क्षेत्रमा ग्रीष्मको तापक्रम २०° से. र हिउँदको तापक्रम ५° से. रहन्छ। ==== ठण्डा समशीतोष्ण जलवायु ==== उचाइका आधारमा ७ हजार देखि ११ हजार फिट सम्म र स्थानका आधारमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]]को उच्च भागमा यो हावापानी पाइन्छ। ग्रीष्म न्यानो तथा छोटो, हिउँद लामो तथा ठन्डा, ग्रीष्मको समाप्ति पछि बाक्लो कुहिरो, ग्रीष्म वर्षा, यस हावापानीमा विशेषताहरू हुन्। यस क्षेत्रमा ग्रीष्म तापक्रम १५० से. सम्म हिउँदको तापक्रम ०°से. र वर्षा १०० से.मी. हुन्छ। तापक्रमको कमीले कृषि कार्यका लागि यो हावापानी बढी अनुकुल छैन। तर नेपालको राम्रो स्वस्थकर हावापानी हो। ==== लेकाली हावापानी ==== उचाइका आधारमा ११ हजार १६ हजार फिटसम्म र स्थानका आधारमा, भित्री हिमालय, भोट प्रदेशको सीमावर्ती क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। ८/९ महिनासम्म हिउँ रहनु हिउँदमा बढी चिसो बतास चल्नु, ग्रीष्म हिउँद दुवै ठन्डा हुनु, वर्षा हिमपातका रूपमा हुनु यस हावापानीमा विशेषताहरू हुन्। जेठ महिना बाहेक अन्य महिनाहरूमा तापक्रम ०° से. भन्दा कम हुने हुँदा यो क्षेत्रमा कृषि कार्य हुँदैन। यहाँको मुख्य व्यवसाय पशुपालन हो। ====ध्रुवीय वा हिमाली हावापानी ==== हिमाली भाग अर्थात् १६००० फिट भन्दा माथिको हावापानीलाई हिमाली वा ध्रुवीय हावापानी भनिन्छ। वर्षा हिमपातको रूपमा हुनु, हिमपात बढी हुनु, ठन्डी बढी हुनु यस जलवायुको विशेषताहरू हुन्। तापक्रम सधैँ ०° से. भन्दा तल रहन्छ। हिमाली जलवायुको विशेषता ध्रुवीय जलवायुसँग मिल्ने हुँदा नेपालको हिमाली जलवायुलाई ध्रुवीय जलवायु पनि भनिन्छ। यसलाई नेपालको शीत मरुभूमि खालको हावापानी पनि भानिन्छ। == भूमि क्षेत्र == [[चित्र:Land cover map of Nepal using Landsat 30 m (2010) data.jpg|alt=Land cover map of 2010|thumb|450px|नेपालमा भूमि क्षेत्र (सन् २०१० को तथ्याङ्क)]] [[अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र]]ले सन् २०१० मा तयार पारेको नेपालको पहिलो र सबैभन्दा पूर्ण राष्ट्रिय भू-आवरण डाटाबेसले नेपालको भू-आवरणको प्रमुख स्वरूप देखाउँदछ<ref>{{Cite journal|title = Development of 2010 national land cover database for the Nepal|journal = Journal of Environmental Management|date = 2015-01-15|pages = 82–90|volume = 148|series = Land Cover/Land Use Change (LC/LUC) and Environmental Impacts in South Asia|doi = 10.1016/j.jenvman.2014.07.047|pmid = 25181944|first1 = Kabir|last1 = Uddin|first2 = Him Lal|last2 = Shrestha|first3 = M. S. R.|last3 = Murthy|first4 = Birendra|last4 = Bajracharya|first5 = Basanta|last5 = Shrestha|first6 = Hammad|last6 = Gilani|first7 = Sudip|last7 = Pradhan|first8 = Bikash|last8 = Dangol}}</ref> जहाँ वन क्षेत्रले देशको कुल भौगोलिक क्षेत्रमा ३९.०९% साथ ५७,५३८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस वन क्षेत्रको अधिकांश भाग चौडा बन्द र खुला वन हो, जसले २१,२०० वर्ग किलोमिटर वा १४.४% क्षेत्रफल ओगटेको छ। ८२६७ वर्ग किलोमिटर (५.६२%) क्षेत्रफल ओगटेको वन क्षेत्रमध्ये कोणधारी वन तुलनात्मक रूपमा सबैभन्दा कम छ। कृषि क्षेत्र ४३,९१० वर्ग किलोमिटर (२९.८३%) भन्दा बढी फैलिएको छ। उच्च हिमाली क्षेत्र हिउँ, हिमनदी र बाँझो जमिनले ढाकेको छ। [[चित्र:Agriculture land of Nepal.jpg|alt=Terrance agriculture land of Nepal|thumb|300px|नेपालको सिढीदार खेत]] पहाडी क्षेत्रले नेपालको सबैभन्दा ठूलो भाग ओगटेको छ, जसले भौगोलिक रूपमा २९.५% ओगटेको छ, र यसको ठूलो क्षेत्रफल (१९,७८३ वर्ग किलोमिटर) खेती योग्य वा व्यवस्थित भूमि, प्राकृतिक र अर्ध-प्राकृतिक वनस्पति (२२,६२१ वर्ग किलोमिटर) र कृत्रिम सतहहरू (२०० वर्ग किलोमिटर) छन्। तराई क्षेत्रमा अधिक खेती योग्य वा व्यवस्थित भूमि (१४,१०४ वर्ग किलोमिटर) र तुलनात्मक रूपमा कम प्राकृतिक र अर्धप्राकृतिक वनस्पति (४२८० वर्ग किलोमिटर) छ। तराईमा २६७ वर्ग किलोमिटर मात्र प्राकृतिक जलस्रोत छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा १२,०६२ वर्ग किलोमिटर प्राकृतिक जलाधार, हिउँ/हिमनदी र १३,१०५ वर्ग किलोमिटर बाँझो क्षेत्रहरू रहेका छन्। === वन === [[नेपाल]] सरकार [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्रालय]] अन्तर्गतको वन तथा भू-संरक्षण विभागको अनुसार, देशको कुल भू-भागको ४४.७४ प्रतिशत क्षेत्र वनले ढाकेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=वन तथा भू-संरक्षण विभाग|url=https://dofsc.gov.np/page/introduction/np|language=नेपाली|work=|website=वन तथा वातावरण मन्त्रालय|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007120310/https://dofsc.gov.np/page/introduction/np |date=2022-10-07 }}</ref> सन् २००५ को [[खाद्य तथा कृषि सङ्गठन|संयुक्त राष्ट्र खाद्य एवम् कृषि सङ्गठन]]को तथ्याङ्क अनुसार नेपालको भू–भागको २५.४ प्रतिशत अर्थात् करिब ३६,३६० वर्ग किलोमिटर (१४,०३९ वर्ग माइल) वनले ढाकेको छ। सङ्गठनको अनुमान अनुसार नेपालको कुल वन क्षेत्रको ९.६ प्रतिशत भाग प्राथमिक वनले ओगटेको छ जुन तुलनात्मक रूपमा अक्षुण्ण छ। नेपालको करिब १२.१ प्रतिशत वन सुरक्षित र २१.४ प्रतिशत संरक्षित वनको वर्गीकरण गरिएको छ। नेपालको करिब ५.१ प्रतिशत वनलाई उत्पादन वनको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। सन् २००० देखि २००५ को बीचमा नेपालले करिब २,६४० वर्ग किलोमिटर (१,०१९ वर्ग माइल) वन क्षेत्र गुमाएको थियो। नेपालको सन् २०००–२००५ को कुल वन फँडानी दर प्रतिवर्ष करिब १.४ प्रतिशत थियो जसको अर्थ यसले वार्षिक औसत ५३० वर्ग किलोमिटर (२०५ वर्ग माइल) वन क्षेत्र गुमाएको थियो। सन् १९९० देखि २००० सम्म नेपालको कुल वन फँडानी दर ९२० वर्ग किलोमिटर (३५५ वर्ग माइल) अर्थात् प्रतिवर्ष २.१ प्रतिशत रहेको थियो। नेपालमा सन् २०००–२००५ को वास्तविक वन फँडानी दर, जसलाई प्राथमिक वन विनाशको रूपमा परिभाषित गरिएको छ, प्रति वर्ष -०.४% वा ७० वर्ग किमी (२७ वर्ग माइल) छ।<ref>{{Cite journal|title = The changing land cover and fragmenting forest on the Roof of the World: A case study in Nepal's Kailash Sacred Landscape|journal = Landscape and Urban Planning|date = September 2015|pages = 1–10|volume = 141|doi = 10.1016/j.landurbplan.2015.04.003|first1 = Kabir|last1 = Uddin|first2 = Sunita|last2 = Chaudhary|first3 = Nakul|last3 = Chettri|first4 = Rajan|last4 = Kotru|first5 = Manchiraju|last5 = Murthy|first6 = Ram Prasad|last6 = Chaudhary|first7 = Wu|last7 = Ning|first8 = Sahas Man|last8 = Shrestha|first9 = Shree Krishna|last9 = Gautam|doi-access = free}}</ref> == क्षेत्रफल == :* जम्मा: {{convert|147181|km2|sqmi|0|sp=us|abbr=on}} :* भूमि: {{convert|143181|km2|sqmi|0|sp=us|abbr=on}} :* जल: {{convert|4000|km2|sqmi|0|sp=us|abbr=on}} ; समुद्री तट: : ० किलोमिटर (भूपरिवेष्ठित) : ; विन्दु: :* तल्लो विन्दु: [[केचनकवल]], [[झापा जिल्ला]] ५९ मिटर :* माथिल्लो विन्दु: [[सगरमाथा]] ८,८४८.८६ मिटर == संसाधन र भूमिको प्रयोग == ; प्राकृतिक स्रोत: :[[स्फटिक]], पानी, काठ, जलविद्युत, प्राकृतिक सुन्दरता, [[लिग्नाइट]], [[तामा]], [[कोबाल्ट]], [[फलाम]] अयस्कको सानो भण्डार ; भूमि प्रयोग: :* खेतीयोग्य जमिन: १६.०% :* स्थायी बाली: ०.८% :* अन्य: ८३.२% (सन् २००१) ; सिंचाइयुक्त भूमि: : ११,६८० किमी<sup>२</sup> (सन् २००३), खेतीयोग्य भूमिको ५०% ; कुल नवीकरणीय जल संसाधन : २१०.२ किमी<sup>३</sup> (सन् २०११) == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{country study|title=नेपाल र भुटान : देशको अध्ययन|abbr=np}} * {{CIA World Factbook|year=2005}} * [http://gis.calvin.edu/atlas/Nepal.html नेपालको एट्लस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111172322/http://gis.calvin.edu/atlas/Nepal.html |date=2012-01-11 }} * [http://www.planetnepal.org/cgi-bin/view/Main/CategoryGeoPolitical नेपाल भूराजनीतिक श्रेणी अन्तर्गतको विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214022113/http://www.planetnepal.org/cgi-bin/view/Main/CategoryGeoPolitical |date=14 February 2009 }} * [http://www.outdoorhimalayan.com/nepal-geography नेपालको संक्षिप्त भूगोल] {{एसियाको भूगोल}} [[श्रेणी:नेपालको भूगोल| ]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाको भूगोल|नेपाल]] [[श्रेणी:देश अनुसार एसियाको भूगोल]] oij526cp8045zegkm078qppt177nd6i 0 2467 1368869 1364983 2026-08-09T01:02:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368869 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name =तराई |image =Terai nepal.jpg |image_size = |image_alt = |caption = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], नेपाल नजिकैको तराई मैदानको हवाई दृश्य |map =<!-- Nepal topo en.jpg --> |map_size = |map_alt = |map_caption = <!-- Mostly the light green area indicates the Terai in Nepal --> |biogeographic_realm = [[हिन्द हिमालय क्षेत्र]] |countries =नेपाल, भारत |elevation ={{convert|67-300|m|abbr=on}} |rivers = [[महाकाली नदी]], [[कर्णाली नदी]], [[गण्डकी नदी]], [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] |climate = उष्णकटिबंधीय सवाना जलवायु |animals = [[घडियाल]], [[मगर गोही]], [[राज गोमन]] |bird_species = [[खरमुजुर]], [[भुँडीफोर गरुड]], [[सिम तित्रा]], [[डंगर गिद्ध]], [[सुइरोठुँडे]], [[सारस]] |mammal_species = [[एकसिङ्गे गैँडा]], [[एसियाली हात्ती]], [[गौरीगाई]], [[कृष्णसार]], [[बाघ]], [[चितुवा]], [[वन बिरालो]], [[मलाहा बिरालो]], [[चरीबाघ|चरी बाघ]], [[खैरो ओत]], [[ठुलो निरबिरालो]], [[टाडी निरबिरालो]], [[सानो निरबिरालो]], [[लघुकर्ण खरायो]] |biome = |border = |borders = |area = |region_type = |coordinates = |geology = |conservation = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |protected = |protected_ref = |embedded = }} '''तराई''' [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]] र [[दक्षिण नेपाल|दक्षिणी नेपाल]]को एक तल्लो क्षेत्र हो जुन [[हिमालय]]को बाहिरी फेद, [[चुरे]] पहाडहरू र [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को उत्तरमा अवस्थित छ। यो तल्लो क्षेत्र अग्लो घाँसे मैदान, स्क्रब सवाना, साल जङ्गल र माटोको धनी दलदलहरू द्वारा विशेषता हो। उत्तर भारतमा, तराई [[यमुना नदी]]बाट पूर्वतिर [[हरियाणा]], [[उत्तराखण्ड]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]] र [[पश्चिम बङ्गाल]]सम्म फैलिएको छ। तराई [[तराई-डुवर्स सवाना र घाँसे मैदान]] इकोरेजीनको हिस्सा हो। [[ब्रह्मपुत्र नदी]] बेसिनमा [[पश्चिम बङ्गाल]], [[बङ्गलादेश]], [[भुटान]] र [[असम]]मा रहेको तल्लो भूभागलाई '[[डुवर्स]]' भनिन्छ। [[नेपाल]]मा, यो शब्द [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को उत्तरमा अवस्थित देशको भागमा लागू हुन्छ। == नामकरण == [[नेपाली भाषा|नेपाली]]मा, यो क्षेत्रलाई 'तराई' भनिन्छ जसको अर्थ "तल्लो तराई, समतल भूमि" र विशेष गरी "हिमालयको फेदमा रहेको तराई भूमि" भन्ने गरिन्छ।<ref name=":0">{{cite book|last=Whelpton|first=J.|author-link=John Whelpton|title=A History of Nepal|year=2005|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, United Kingdom|isbn=978-0-521-80470-7|chapter=Environment, state and society in the central Himalayas to 1743|pages=6–34|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KoNT6tjk9mQC&pg=PA8}}</ref> यसलाई "तल्लो, दलदली भूमि" को रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref name=":0" /> == भूविज्ञान == तराईलाई [[यमुना नदी|यमुना]], [[गङ्गा नदी|गङ्गा]], [[महाकाली नदी|महाकाली]], [[कर्णाली नदी|कर्णाली]], [[गण्डकी नदी|नारायणी]] र [[सप्तकोशी नदी|कोशी]]का ठूला बारहमासी हिमालय नदीहरूले पार गरेको छ जसले प्रत्येक पहाडबाट बाहिर निस्कने हजारौं वर्ग किलोमिटर तल ढाकेका जलोढ पंखाहरू छन्।<ref name=":1">{{Cite book|author=Das, K. K. L., Das, K. N.|editor=Sharma, H. S.|volume=3|title=Perspectives in Geomorphology|location=New Delhi|publisher=Naurung Rai Concept Publishing Company|year=1981|chapter=Alluvial morphology of the North Bihar Plain – A study in applied geomorphology|pages=85–105|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6j1OC4P31ukC&pg=PA85}}</ref> [[राप्ती नदी|राप्ती]] जस्ता मध्यम नदीहरू [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत शृङ्खला]]मा बग्छन्।<ref name=":1" /> यस क्षेत्रको भूवैज्ञानिक संरचनामा पुरानो र नयाँ जलोढ समावेश छ, जसमा मुख्यतया बालुवा, माटो, गारो, ग्राभेल र मोटे टुक्राहरूको जलोढ़ भण्डारहरू छन्।<ref name=":1" /> नयाँ एल्युभियम प्रत्येक वर्ष सक्रिय स्ट्रिमहरूद्वारा ल्याइएका ताजा निक्षेपहरूद्वारा नवीकरण गरिन्छ, जसले आफूलाई फ्लुभियल कार्यमा संलग्न गर्दछ।<ref name=":1" /> पुरानो एल्युभियम नदीको बाटोबाट टाढा पाइन्छ, विशेष गरी मैदानको माथिल्लो भागहरूमा जहाँ सिल्टिङ दुर्लभ घटना हो।<ref name=":1" /> तराईबाट धेरै सङ्ख्यामा साना र सामान्यतया मौसमी नदीहरू बग्छन्, जसमध्ये धेरै जसो [[चुरे|चुरे पहाड]]बाट उत्पत्ति हुन्छन्।<ref name="nbrb072">{{Cite book|author1=Bhuju, U. R.|author2=Shakya, P. R.|author3=Basnet, T. B.|author4=Shrestha, S.|name-list-style=amp|title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites|place=Kathmandu|publisher=International Centre for Integrated Mountain Development; Government of Nepal, Ministry of Environment, Science and Technology; United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific|year=2007|url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf}}</ref> तराईको माटो जलोढ र राम्रो देखि मध्यम बनावटको हुन्छ।<ref name="nbrb072" /> तराई र पहाडी क्षेत्रको वन क्षेत्र सन् १९७८ देखि १९७९ सम्म वार्षिक १.३ प्रतिशत र सन् १९९० देखि १९९१ सम्म २.३ प्रतिशतले घटेको छ।<ref name="nbrb072" /> == भूगोल == === नेपाल भारत सिमाना === भारतमा तराई [[हरियाणा]], [[उत्तराखण्ड]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]] र [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यहरूमा फैलिएको छ। यी प्रायः यी राज्यहरूका जिल्लाहरू हुन् जुन भारत-नेपाल सीमामा छन्: * [[हरियाणा]]: [[पन्चकुला जिल्ला|पंचकुला जिल्ला]] * [[उत्तराखण्ड]]: [[हरिद्वार जिल्ला]],<ref name="Tewari2013">{{cite journal|author=Tewari, R. and Rawat, G.S.|year=2013|title=Studies on the food and feeding habits of Swamp Deer (''Rucervus duvaucelii duvaucelii'') in Jhilmil Jheel Conservation Reserve, Haridwar, Uttarakhand, India|journal=ISRN Zoology|issue=ID 278213|doi=10.1155/2013/278213|volume=2013|pages=1–6|doi-access=free}}</ref> [[उधमसिंह नगर जिल्ला]] र [[नैनीताल जिल्ला]]<ref name="Ranjan2010">{{cite book|author=Ranjan, G.|year=2010|chapter=Industrialization in the Terai and its Impact on the Bhoksas|pages=285–292|title=Global Warming, Human Factors and Environment: Anthropological Perspectives|editor1=Sharma, K.|editor2=Mehta, S.|editor3=Sinha, A.K.|publisher=New Delhi: Excel India Publishers|url=https://www.researchgate.net/publication/236009517}}</ref> * [[उत्तर प्रदेश]]: [[पीलीभीत जिल्ला]], [[लखिमपुर खेरी जिल्ला]], [[बहराइच जिल्ला]], [[श्रावस्ती जिल्ला]], [[बलरामपुर जिल्ला]], [[गोरखपुर जिल्ला]], [[सिद्धार्थनगर जिल्ला]] र [[महाराजगन्ज जिल्ला|महाराजगञ्ज जिल्ला]]<ref name="Kumar2012">{{cite journal|author=Kumar, A., Pandey, V.C. and Tewari, D.D.|year=2012|title=Documentation and determination of consensus about phytotherapeutic veterinary practices among the Tharu tribal community of Uttar Pradesh, India|journal=Tropical Animal Health and Production|volume=44|issue=4|pages=863–872|doi=10.1007/s11250-011-9979-x|pmid=21927989|s2cid=16823772|url=https://www.researchgate.net/publication/225599346}}</ref> * [[बिहार]]: [[पश्चिम चम्पारण जिल्ला]], [[पूर्वी चम्पारण जिल्ला]], [[सीतामढी जिल्ला]], [[मधुबनी जिल्ला]], [[सुपौल जिल्ला]], [[अररिया जिल्ला]], [[किशनगन्ज जिल्ला|किशनगञ्ज जिल्ला]] * [[पश्चिम बङ्गाल]]: [[दार्जिलिङ जिल्ला]]को [[सिलिगुडी उपविभाग]],<ref name="Ghosh04">{{cite journal|author=Ghosh, C., Sharma, B.D. and Das, A.P.|year=2004|title=Weed Flora of Tea Gardens of Darjeeling Terai|journal=Nelumbo 46|issue=1–4|pages=151–161}}</ref> [[जलपाइगुडी जिल्ला]]को [[जलपाइगुडी सदर उपविभाग]] === भित्री तराई === नेपालको [[भित्री मधेश|भित्री तराई]] उपत्यकामा तल्लो [[हिमालय|हिमालय शृङ्खला]] र [[चुरे]] पहाडको बीचमा रहेका पाँचवटा लम्बाइ भएका उपत्यकाहरू छन्। उत्तर-पश्चिम देखि दक्षिण-पूर्व यी उपत्यकाहरू हुन्: * [[सुर्खेत उपत्यका]]<ref name="Guneratne02">{{cite thesis |author=Rai, C. B. |year=2010 |title=Analysis of timber production and institutional barriers: A case of community forestry in the Terai and Inner Terai regions of Nepal |type=PhD thesis |publisher=Lincoln University |location=Christchurch}}</ref> * [[दाङ उपत्यका]]<ref name="Guneratne02" /> * [[देउखुरी|देउखुरी उपत्यका]]<ref name="Guneratne02" /> * [[चितवन उपत्यका]]<ref name="Guneratne02" /> * [[कमला उपत्यका]]<ref name="Guneratne02" /> === संरक्षित क्षेत्रहरू === * [[दुधवा राष्ट्रिय निकुञ्ज]], उत्तर प्रदेश<ref name="Mathur2008">Mathur, P. K. and N. Midha (2008). [http://moef.nic.in/downloads/public-information/Volume_IV_NPWS.pdf ''Mapping of National Parks and Wildlife Sanctuaries, Dudhwa Tiger Reserve'']. WII – NNRMS - MoEF Project, Final Technical Report. Wildlife Institute of India, Dehradun.</ref> * [[किशनपुर वन्यजन्तु अभयारण्य]], उत्तर प्रदेश<ref name="Seidensticker2010">{{cite book|author=Seidensticker, J., Dinerstein, E., Goyal, S.P., Gurung, B., Harihar, A., Johnsingh, A.J.T., Manandhar, A., McDougal, C.W., Pandav, B., Shrestha, M. and Smith, J.D.|year=2010|chapter=Tiger range collapse and recovery at the base of the Himalayas|title=Biology and Conservation of Wild Felids|editor1-last=D. W. Macdonald|editor2-last=A. J. Loveridge|pages=305–324|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref> * [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]], [[बागमती प्रदेश]]<ref name="nbrb07">{{Cite book |author1=Bhuju, U. R. |author2=Shakya, P. R. |author3=Basnet, T. B. |author4=Shrestha, S. |name-list-style=amp |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |place=Kathmandu |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development; Government of Nepal, Ministry of Environment, Science and Technology; United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |year=2007 |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf}}</ref> * [[कटर्नियाघाट वन्यजन्तु अभयारण्य]], उत्तर प्रदेश<ref name="Mathur2008" /> * [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज]], [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]<ref name="nbrb07" /> * [[कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष]], [[कोशी प्रदेश]]<ref name="nbrb07" /> * [[उदयपुर वन्यजन्तु अभयारण्य]], बिहार<ref>Negi, S. S. (2002). [https://books.google.com/books?id=JYFmoOWfmX8C&pg=PP1#v=onepage&f=false Handbook of National Parks, Sanctuaries, and Biosphere Reserves in India]. New Delhi: Indus Publishing.</ref> * [[राजाजी राष्ट्रिय निकुञ्ज]], उत्तराखण्ड<ref name="Seidensticker2010" /> * [[पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज]], बागमती प्रदेश<ref name="nbrb07" /> * [[बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज]], [[लुम्बिनी प्रदेश]]<ref name="nbrb07" /> * [[वाल्मीकि राष्ट्रिय निकुञ्ज]], बिहार<ref>{{cite journal|author=Smith J.L.D., Ahern S.C., McDougal C.|year=1998|title=Landscape analysis of tiger distribution and habitat quality in Nepal|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1998-12_12_6/page/1338|journal=Conservation Biology|volume=12|issue=6|pages=1338–1346|doi=10.1046/j.1523-1739.1998.97068.x}}</ref> * [[बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज]], लुम्बिनी प्रदेश<ref>DNPWC (2010). [http://www.dnpwc.gov.np/protected-areas/national-parks/item/56-banke-national-park ''Banke National Park''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215150923/http://www.dnpwc.gov.np/protected-areas/national-parks/item/56-banke-national-park|date=2012-02-15}} Government of Nepal, Ministry of Forests and Soil Conservation, Department of National Parks and Soil Conservation</ref> == जलवायु == तराईले सुख्खा जाडो र तातो गर्मीको साथ उष्णकटिबंधीय सवाना जलवायु प्रकारको अनुभव गर्दछ, औसत वार्षिक तापमान {{convert|20-28|C}}, पश्चिममा {{convert|1600-1800|mm|abbr=on}} र पूर्वमा {{convert|2500-3000|mm|abbr=on}} औसत वार्षिक वर्षा हुन्छ।<ref>{{cite journal|last1=Karki|first1=R.|last2=Talchabhadel|first2=R.|last3=Aalto|first3=J.|last4=Baidya|first4=S. K.|year=2016|title=New climatic classification of Nepal|journal=Theoretical and Applied Climatology|volume=125|issue=3–4|pages=799–808|doi=10.1007/s00704-015-1549-0|bibcode=2016ThApC.125..799K|s2cid=117554807|url=https://www.researchgate.net/publication/280034906}}</ref> {{climate chart |Biratnagar, 26°N, 87°E |9|23|9 |11|26|13 |14|32|19 |20|34|53 |23|33|170 |25|33|341 |26|32|559 |26|33|359 |24|32|311 |22|31|89 |14|28|12 |10|25|6 |source=[http://www.levoyageur.net/weather-city-BIRATNAGAR-AIRPORT.html Levoyageur] }} == तराई क्षेत्रमा जाति अनुसार कृषि जमिन स्वामित्व == [[File:Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.jpg|thumb|Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.]] नेपालको २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनासँग सम्बन्धित तथ्यांकका आधारमा तयार गरिएको यस तालिकाले तराई क्षेत्रमा विभिन्न जाति समुदायहरूको औसत कृषि जमिन स्वामित्व तथा कुल कृषि जमिनमा उनीहरूको हिस्सा देखाउँछ। कुशवाहाको तराईमा अन्य कुनै पनि जातिको तुलनामा धेरै जग्गा छ, उनीहरू तराई क्षेत्रमा बहुमत जग्गाधनी हुन्। धेरै तल्लो जातका मानिसहरू पहिले कोइरीको जमिनमा मजदुरी गर्थे र कोही अझै पनि गर्छन्। यस अनुसार कुशवाहा ([[कोइरी]]) समुदाय मुख्यतः कृषिमा संलग्न रहेको देखिन्छ र औसत रूपमा करिब ६.२ बिगाहा जमिन स्वामित्व रहेको उल्लेख गरिएको छ, जुन तालिकामा समावेश गरिएको समुदायहरू मध्ये उच्चमध्ये एक हो। यस्तै यादव, भूमिहार र थारु समुदायहरू पनि कृषिमा प्रमुख रूपमा संलग्न देखिन्छन् र उनीहरूको पनि उल्लेखनीय कृषि जमिन स्वामित्व रहेको देखिन्छ। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो र तराई नेपालको अन्न भण्डार हो। यस प्रकारको तथ्यांकले तराई क्षेत्रमा कृषि पेशामा संलग्न विभिन्न समुदायहरूको आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई बुझ्न मद्दत पुर्‍याउँछ। कोइरी नेपालको एक बलियो कृषिप्रधान जाति हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको भूगोल]] [[श्रेणी:दक्षिण एसिया]] [[श्रेणी:एसिया]] [[श्रेणी:भुटानको भूगोल]] [[श्रेणी:नेपालका घाँसे मैदानहरू]] [[श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू]] acee2rwwrr8obhxeds297o9vkvqpjc4 0 2477 1368888 1357715 2026-08-09T01:30:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368888 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{सङ्क्षिप्त विवरण|विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल}} {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]बाट देखिएको कञ्चनजङ्घा हिमाल | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|तेस्रा]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[आठ-हजारी]] | [[भारतका हिमालहरूको सूची]] | [[नेपालका हिमालहरूको सूची]] | [[उच्च विन्दु अनुसार देशहरूको सूची|देशको उच्च विन्दु (भारत)]] | [[चरम उदग्र शिखर]] }} | location = [[ताप्लेजुङ जिल्ला]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घाको अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ को बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५ मा, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिउँ/बरफको मार्ग }} [[चित्र:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ मा, खिचिएको कञ्चनजङ्घा र यसका वरिपरिका शिखरहरू]] '''कञ्चनजङ्घा हिमाल''' नेपालमा अवस्थित विश्वको [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|तेस्रो अग्लो]] हिमाल हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ओझेलमा परेको विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल|युआरएल=https://www.karobardaily.com/news/18003|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कारोबार दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ अगस्ट २०२१}}</ref> यो हिमाल ८,५८६ मिटर (२८,१६९ फिट) अग्लो रहेको छ। पश्चिममा तमोर नदी, उत्तरमा ल्होनाक चु र [[जोङ्सोङ् हिमाल|जोङ्सोङ् ला]] र पूर्वमा [[टिस्टा नदी]]द्वारा कञ्चनजङ्घा हिमलको घेरिएको छ।<ref name="Carter1985">{{cite journal |last=Carter |first=H. A. |year=1985 |title=Classification of the Himalaya |journal=American Alpine Journal |volume=27 |issue=59 |pages=109–141 |url=http://c498469.r69.cf2.rackcdn.com/1985/109_carter_himalaya_aaj1985.pdf}}</ref><ref name="Freshfield1903">{{cite book |author=Freshfield, D. W. |year=1903 |title=Round Kangchenjunga: a narrative of mountain travel and exploration |publisher=Edward Arnold |location=London |url=https://archive.org/stream/roundkangchenjun00fresrich#page/n7/mode/2up}}</ref> यो [[भारत]] र [[नेपाल]]को सिमानामा अवस्थित छ। यसका पाँच चुचुरा मध्ये तीन वटा मुख्य, मध्य र दक्षिणमा सिधा सिमानामा पर्दछन्। यस हिमाल [[नेपाल]]को [[ताप्लेजुङ जिल्ला]]मा पर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विश्वका ८ अग्ला हिमाल, जुन नेपालमै छन् !|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2017/08/618914|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खरब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ अगस्ट २०२१}}</ref><ref name=nbrb2007>{{cite book |last1=Bhuju, U. R. |last2=Shakya, P. R. |last3=Basnet, T. B. |last4=Shrestha, S. |year=2007 |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=काठमाडौँ, नेपाल |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |isbn=978-92-9115-033-5 |url=https://lib.icimod.org/api/files/2be35669-2f3f-48a7-8610-a4b6f35f8654/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf}}</ref> यस हिमालको प्राचीन तथा मौलिक रैथाने नाम '''सेसेलुङ चन्जनलुङ''' भनिन्छ । उक्त प्राचीन नामलाई अप्रभङ्स गराई '''कञ्चनजङ्घा''' बनाइएको देखिन्छ । सन् १८५२ सम्म कञ्चनजङ्घा [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल]] मानिएको थियो। तर, सन् १८४९ मा भारतको विशाल त्रिकोणमितिय सर्वेक्षणले गरेको विभिन्न पठन पाठन र मापनका आधारमा गरिएको हिसाबले त्यतिबेला शिखर पन्ध्र भनेर चिनिने [[सगरमाथा]] सबैभन्दा उच्च रहेको थियो भन्ने निष्कर्षमा पुगेको थियो। सबै हिसाबको थप प्रमाणीकरणको लागि अनुमति दिँदै सन् १८५६ मा आधिकारिक रूपमा कञ्चनजङ्घा विश्वको [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|तेस्रो अग्लो हिमाल]] भनि घोषणा गरिएको थियो।<ref name="Gillman1993">{{cite book |last=Gillman, P. |year=1993 |title=Everest: The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour |publisher=Little, Brown and Company |location= बोस्टन |isbn=978-0316904896 |page=208}}</ref> सन् १९५५ मा बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियानमा रहेका [[भ]] जो ब्राउन र जर्ज ब्यान्डले २५ मे १९५५ मा पहिलो पटक कञ्चनजङ्घाको आरोहण गरेका थिए। धर्मराजलाई दिएको वाचा बमोजिम नै उनीहरूले हिमालको चुचुरो यथावत रहने गरेर शिखरको काम रोकेका थिए। शिखरमा पुगेका हरेक आरोही वा आरोही समूहले यस परम्परालाई पछ्याएका थिए।<ref name=Kapadia2001>{{cite book |last=Kapadia, H. |year=2001 |title=Across Peaks and Passes in Darjeeling and Sikkim |publisher=Indus Publishing Company |location=नयाँ दिल्ली |isbn=978-8173871269}}</ref> == नामकरण == कञ्चनजङ्घाको नाम दुईवटा शब्द मिलेर बनेको छ। [[शेर्पा अर्थात् तिब्बती भाषा]]मा कार्मा (སྐར་མ) जसको अर्थ तारा, र जोङ्ङा(རྫོང་ལྔ) जसको अर्थ किल्ला पाँच हुन्छ। यही कार्माजोङङा (སྐར་མ་རྫོང་ལྔ) नै अपभ्रंश भएर कञ्चनजङ्घा भएको मानिन्छ। किनभने अहिले सम्म त्यस हिमालको स्थायी पहिलै देखिको बसोबास र नाम शेर्पा बाहेक अरु कुनैको छैन। पा [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा कञ्चनको अर्थ सुन वा सुवर्ण भन्ने हुन्छ भने शब्द जङ्घा [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट-बर्मेली]] शब्द गोङ्गोङबाट आएको हो। कञ्चनजङ्घा नाम लिम्बू भाषावाट समेत आएको मानिन्छ। == भूगोल == [[हिमालय]]को कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला [[नेपाल]] र [[भारत]]को सिमानामा रहेको छ र यसले ७,००० मिटर (२३,००० फिट) भन्दा बढी १६ वटा चुचुराहरूलाई समेटेको छ। उत्तरमा, यो ल्होनाक चु, गोमा चु र [[जोङ्सोङ् हिमाल|जोङ्सोङ ला]] र पूर्वमा [[टिस्टा नदी]]मा यो सीमित छ। पश्चिमी सीमा जोङ्सोङ ला देखि गिङ्साङ र कञ्चनजङ्घा हिमनदी र घुन्सा र तमोरका नदी हुँदै जान्छ। कञ्चनजङ्घा [[सगरमाथा]]को पूर्व-दक्षिणपूर्वमा लगभग १२५ किलोमिटर (७८ माइल) विशाल हिमालय हिमशृङ्खलाबाट लगभग २० किलोमिटर (१२ माइल) दक्षिणतिर उचालिएको छ। कञ्चनजङ्घाको दक्षिणी मोहडामा ३,०००–३,५०० मिटर (९,८००–११,५०० फिट) अग्लो [[सिङ्गलिला हिमशृङ्खला]] रहेको छ जसले [[सिक्किम]]लाई नेपाल र उत्तरी [[पश्चिम बङ्गाल]]बाट अलग गर्दछ।<ref name=Dhar2000>{{Cite journal | doi=10.1002/j.1477-8696.2000.tb04065.x|title = An appraisal of precipitation distribution around the Everest and Kanchenjunga peaks in the Himalayas| journal=Weather| volume=55| issue=7| pages=223–234|year = 2000|last1 = Dhar|first1 = O. N.| last2=Nandargi| first2=Shobha| bibcode=2000Wthr...55..223D}}</ref> कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला र यसका हिमालहरू विशाल पर्वतीय पिण्डहरू हुन्।<ref name=Smythe>Smythe, F. S. (1930). [https://archive.org/stream/KanchenjungaAdventure/kanchenjunga#page/n13/mode/2up ''The Kangchenjunga adventure'']. Victor Gollancz Ltd., London</ref> यस हिमशृङ्खलाका पाँच उच्चतम शिखरहरू निम्न तालिकामा सूचीबद्ध गरिएका छन्। {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | शिखरको नाम ! scope="col" | उचाई (मिटर) ! scope="col" | उचाई (फिट) ! scope="col" | अवस्थिति ! scope="col" | प्रमुखता (मिटर) ! scope="col" | प्रमुखता (फिट) ! scope="col" | नजिकैको उच्च हिमाल ! scope="col" | अवस्थिति (राजनीतिक) |- ! scope="row" | कञ्चनजङ्घा मुख्य<ref name="peaklist">{{cite web |author1=Jurgalski, E. |author2=de Ferranti, J. |author3=Maizlish, A. |year=2000–2005 |title=High Asia II – Himalaya of Nepal, Bhutan, Sikkim and adjoining region of Tibet |publisher=Peaklist.org |url=http://peaklist.org/WWlists/ultras/everest.html | access-date=16 May 2019}}</ref> | ८,५८६ | २८,१६९ | {{coord|27|42|11|N|88|08|52|E}} | ३,९२२ | १२,८६७ | सगरमाथा&nbsp;– उत्तरी क्षेत्र | [[सिक्किम]], भारत / [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], [[कोशी प्रदेश]], नेपाल |- ! scope="row" | कञ्चनजङ्घा पश्चिम (यालुङ याङ)<ref>Peakbagger.com (1987–2012). [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=28920 यालुङ काङ]</ref> | ८,५०५ | २७,९०४ | {{coord|27|42|18|N|88|08|12|E}} | १३५ | ४४३ | कञ्चनजङ्घा | ताप्लेजुङ, प्रदेश नंं.. १, नेपाल |- ! scope="row" | कञ्चनजङ्घा मध्य<ref>Peakbagger.com (1987–2012). [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=28922 कञ्चनजङ्घा मध्य]</ref> | ८,४८२ | २७,८२८ | {{coord|27|41|46|N|88|09|04|E}} | ३२ | १०५ | कञ्चनजङ्घा दक्षिण | उत्तरी सिक्किम, सिक्किम, भारत / ताप्लेजुङ, कोशी प्रदेश, नेपाल |- ! scope="row" | कञ्चनजङ्घा दक्षिण<ref>Peakbagger.com (1987–2012). [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=28921 कञ्चनजङ्घा दक्षिण]</ref> | ८,४९४ | २७,८६७ | {{coord|27|41|30|N|88|09|15|E}} | ११९ | ३९० | कञ्चनजङ्घा | उत्तरी सिक्किम, सिक्किम, भारत / ताप्लेजुङ, कोशी प्रदेश, नेपाल |- ! scope="row" | काङबाचेन<ref>Peakbagger.com (1987–2012). [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=28923 काङबाचेन]</ref> | ७,९०३ | २५,९२८ | {{coord|27|42|42|N|88|06|30|E}} | १०३ | ३३७ | कञ्चनजङ्घा पश्चिम | ताप्लेजुङ, कोशी प्रदेश, नेपाल |} [[चित्र:Round Kangchenjunga; a narrative of mountain travel and exploration (1903) (14771327254).jpg|alt=|thumb| गारउडको कञ्चनजङ्घाको नक्सा, १९०३<ref name="Freshfield1903"/>]] [[चित्र:Kangchenjunga South Face.jpg|thumb|नेपालबाट देखिएको कञ्चनजङ्घा दक्षिण पश्चिम (यालुङ)]] हिमालको मुख्य भाग उत्तर-उत्तरपूर्वदेखि दक्षिण-दक्षिणपश्चिमसम्म पुगेको छ र यसले विभिन्न हिमनदीहरूको सृजना गरेको छ।<ref name=Smythe/> यस हिमशृङ्खलामा ६,००० देखि ८,५८६ मिटर (१९,६८५ देखि २८,१६९ फिट) अग्ला चुचुराहरू पाइन्छन्। उत्तरी भागमा यालुङ काङ, कञ्चनजङ्घा मध्य र दक्षिण, काङबाचेन, [[किराँतचुली|किराँत चुली]] र [[गिम्मीगेला चुली]] पर्छन् र जोङसाङ लासम्म फैलिएका छन्।<ref name="Freshfield1903"/> सिक्किमको पूर्वी हिमखण्डमा सिनिओल्चु हिमाल पर्दछ। दक्षिणी खण्ड नेपाल-सिक्किम सीमासँगै चल्छ र यसमा काब्रु प्रथम देखि तृतीय भाग समावेश छ।<ref>Mason, K. (1932). The Recent Assaults on Kangchenjunga: Review. The Geographical Journal 80 (5): 439–445.</ref> यो हिमाल दक्षिणतर्फ [[सिङ्गलिला हिमशृङ्खला]]सम्म फैलिएको छ भने पश्चिमी क्षेत्र [[कुम्भकर्ण हिमाल|कुम्भकर्ण]]मा समाप्त हुन्छ।<ref name="Carter1985"/> यस हिमशृङ्खलाबाट चार मुख्य हिमनदीहरू बनेका छन्। उत्तरपूर्वमा जेमु हिमनदी र दक्षिणपूर्वमा तालुङ हिमनदी टिस्टा नदीमा गएर मिसिन्छ भने दक्षिण-पश्चिममा यालुङ हिमनदी र उत्तर-पश्चिममा पर्ने काङ्चेन हिमनदी अरूण र [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]हरूमा गएर मिसिन्छन्।<ref name="Freshfield1902">Freshfield, D. W. (1902). [https://archive.org/stream/geographicaljou17britgoog#page/n492/mode/2up ''The Glaciers of Kangchenjunga'']. The Geographical Journal 19: 453–475.</ref> हिमनदीहरू लगभग ५,००० मिटर (१६,००० फिट) भन्दा माथिको क्षेत्रमा फैलिएका छन् भने हिमनदी क्षेत्रले जम्मा ३१४ बर्ग किलोमिटर (१२१ वर्ग माइल) ओगटेको छ। कञ्चनजङ्घा हिमालले १२० हिमनदीहरू बनाएको छ जसमध्ये १७ वटा भग्नावशेषले ढाकिएको छ। सन् १९५८ देखि १९९२ को बीचमा ५७ वटा परीक्षण गरिएका हिमनदीहरूमध्ये आधाभन्दा बढी नदीहरू सम्भवतः हावाको तापक्रम बढेकोले मासिन पुगेका थिए।<ref>Ashahi, K., Watanabe, T. (2000). Past and recent glacier fluctuations in Kanchenjunga Himal, Nepal. Journal of Nepal Geological Society (22): 481–490.</ref> कञ्चनजङ्घा हिमशृङ्खला [[ब्रह्मपुत्र नदी]]को खाडीको उच्चतम उचाई हो। यो दक्षिणपूर्वी एसियाली मनसुन निर्धारण गर्ने भाग हो र यो विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा ठुलो नदीको खाडी मध्ये एक हो।<ref>Bajracharya, S. R., Palash, W., Shrestha, M. S., Khadgi, V. R., Duo, C., Das, P. J., & Dorji, C. (2015). Systematic Evaluation of Satellite-Based Rainfall Products over the Brahmaputra Basin for Hydrological Applications. Advances in Meteorology: 398687.</ref> कञ्चनजङ्घा [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को खाडीमा अवस्थित ८,००० मिटर (२६,००० फुट) भन्दा माथिका ६ वटा चुचुराहरू मध्ये एक हो। यो [[गङ्गा नदी]]को सबैभन्दा ठुलो नदीमध्ये एक हो।<ref>{{cite web |author=Peakbagger.com |year=1987–2015 |url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10653 |title=Kangchenjunga, India/Nepal |access-date= 11 May 2014}}</ref> यो विश्वको [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|तेस्रो सर्वोच्च शिखर]] भए तापनि कञ्चनजङ्घालाई भौगोलिक प्रतिष्ठाद्वारा २९औँ स्थानमा राखिएको छ। यो हिमालको स्वतन्त्र कदको नाप हो। कञ्चनजङ्घा लागि मुख्य ढलान ४,६६४ मिटर (१५,३०२ फिट) उचाइमा रहेको छ। यो तिब्बतमा अरुण र ब्रह्मपुत्र नदीहरूको बीचमा पानीको धाराको सीमासँगै रहेको छ। तथापि, यो [[सगरमाथा]]पछि [[हिमालय]]को चौथो प्रमुख शिखर हो।<ref name=pkbrkc>{{cite web |url=http://peakbagger.com/keycol.aspx?pid=10653|title= Key Col for Kangchenjunga|publisher=Peakbagger.com|access-date=3 April 2016}}</ref><ref name=pkbrprom>{{cite web |url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=403|title= World Top 100 by Prominence|publisher=Peakbagger.com|access-date=3 April 2016}}</ref> == संरक्षित क्षेत्र == कञ्चनजङ्घा भू-भाग तीन अलग-अलग पर्यावरणीय क्षेत्रहरूको एक परिसर हो जसमा पूर्वी हिमालय र कोणधारी वन, पूर्वी हिमालय उच्च पर्वतीय झाडी र घाँसे मैदान र तराई-दुआर साभाना र घाँसेभूमि पर्दछन्। नेपाल, भारत, भुटान र चीनले कञ्चनजङ्घाको विशाल क्षेत्र वा भू-भागलाई बाँडफाँट गरेका छन् र यसमा जम्मा ६,०३२ वर्गकिलोमिटर (२,३२९ वर्ग माइल) संरक्षित १४ क्षेत्रहरू रहेका छन्। *नेपाल: [[कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र]] *सिक्किम, भारत: कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज, वर्षे गुराँस अभयारण्य, फाम्बोन्ग ल्हो वन्यजन्तु अभयारण्य, क्योङनोसला उच्च पर्वतीय संरक्षण क्षेत्र, मेनम वन्यजन्तु अभयारण्य, सिङ्गा गुराँस अभयारण्य र पाङ्लखा वन्यजन्तु अभयारण्य * दार्जिलिङ, भारत: जोडपोखरी वन्यजन्तु अभयारण्य, सिङ्गलिला राष्ट्रिय निकुञ्ज, सिञ्चल वन्यजन्तु अभयारण्य, महानन्द वन्यजन्तु अभयारण्य र न्योरा उपत्यका राष्ट्रिय निकुञ्ज *भुटान: जिग्मे खेसर प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र यी संरक्षित क्षेत्रहरू गुराँस र [[सुनगाभा]] जस्ता विश्वव्यापी रूपमा महत्वपूर्ण वनस्पतिप्रजातिहरूका लागि आवास हुन् र खतरामा परेका थुप्रै प्रमुख प्रजातिहरू जस्तै हिम चितुवा, एसियाली कालो भालु, [[हाब्रे]], [[सेतोकण्ठे कस्तुरी]], [[चिलिमे (चरा)|चिलिमे]] र तीतर जस्ता प्राणीहरू यहाँ पाइन्छन्। == आरोहण मार्ग == [[चित्र:Kanchenjunga-north.jpg|thumb|नेपाल स्थित कञ्चनजङ्घा-उत्तरको आधार शिविर]] कञ्चनजङ्घा शिखरसम्म पुग्न चार वटा आरोहण मार्ग छन्। तीमध्ये तीन वटा [[नेपाल]]का दक्षिणपश्चिम, उत्तर–पश्चिम र उत्तरपूर्वबाट छन् भने भारतको उत्तरपूर्वी [[सिक्किम]]बाट एकमात्र मार्ग उपलब्ध छ। अहिलेसम्म [[सिक्किम]]बाट आउने उत्तरपूर्वी मार्ग तीन पटक मात्र सफलतापूर्वक प्रयोग हुँदै आएको थियो। [[भारत]] सरकारले कञ्चनजङ्घामा गरिने अभियानलाई प्रतिबन्ध लगाएको छ, तसर्थ, यो मार्ग सन् २००० देखि बन्द गरिएको छ।<ref name=Harding>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2000/jul/13/lukeharding|title=Climbers banned from sacred peak|last=Harding|first=Luke|date=2000 |work=द गार्डियन|access-date=16 October 2017|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == आरोहणको इतिहास == [[चित्र:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|सिङ्गलिला हिमशृङ्खलाबाट देखिएको कञ्चनजङ्घाको चित्र<ref name=Schlagintweit1871/>]] [[चित्र:Sunset on Kinchenjunga.jpg|thumb|कञ्चनजङ्घामा अस्ताउँदैै गरेको घाम, सन् १९०५<ref name="crowley52"/>]] [[चित्र:Kangch-Goechala.jpg|thumb|गोएचा ला, सिक्किमबाट देखिएको कञ्चनजङ्घाको दक्षिण भूभाग,{{convert|4940|m|ft|abbr=on}}]] [[चित्र:Kangchenjunga From Darjeeling War Memorial.jpg|thumb|दार्जिलिङ युद्ध स्मारकबाट देखिएको कञ्चनजङ्घा]] === प्रारम्भिक आरोहणका प्रयासहरू === * अप्रिल १८४८ देखि फेब्रुअरी १८४९ को बीच जोसेफ डाल्टन हुकरले उत्तरी [[सिक्किम]] र पूर्वी [[नेपाल]]का केही भागहरूको अन्वेषण गरेका थिए। मुख्यतया वनस्पतिहरू सङ्कलन गर्न र हिमाली वनस्पतिको वितरणको अध्ययन गर्न उनले उक्त अन्वेषण गरेका थिए। उनी [[दार्जिलिङ]] बसोबास गर्दै नदीका खोल्साहरूमा र ४,७६० मिटरको उचाइसम्म कञ्चनजङ्घा फेदमा बारम्बार घुम्दथे।<ref>{{cite book|author=Hooker, J. D. |year=1854 |title=Himalayan journals; or, Notes of a naturalist in Bengal, the Sikkim and Nepal Himalayas, the Khasia Mountains, &c. |url=https://archive.org/stream/himalayanjournal0335hook#page/n9/mode/2up |publisher=John Murray, London}}</ref> *सन् १८५५ को वसन्त ऋतुमा जर्मन अन्वेषक हर्मन स्लागिन्टविटले [[दार्जिलिङ]]को यात्रा गरेका थिए। तथापि, [[तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध|नेपाल-तिब्बत युद्ध]]का कारण थप उत्तरतर्फ जान उनी असमर्थ रहेका थिए। मे महिनामा उनले मौसमविज्ञानसम्बन्धी सर्वेक्षणको लागि टोङ्ग्लोको चुचुरोसम्म [[सिङ्गलिला हिमशृङ्खला]]को अन्वेषण गरेका थिए।<ref name=Schlagintweit1871>{{cite book |author=Schlagintweit, H. v. |year=1871 |chapter-url=https://archive.org/stream/reiseninindienu02sakgoog#page/n255/mode/2up |chapter=Die Singhalila Kette zwischen Sikkim und Nepal |title=Reisen in Indien und Hochasien. Eine Darstellung der Landschaft, der Kultur und Sitten der Bewohner, in Verbindung mit klimatischen und geologischen Verhältnissen. Zweiter Band |publisher= Hermann Costenoble, Jena}}</ref> * सन् १८७९ मा शरतचन्द्र दास र लामा उग्येन-ग्यात्सोले पूर्वी नेपाल हुँदै "कञ्चनजङ्घा" र ल्हासा जाने क्रममा ताशिलुन्पो गुम्बा हुँदै तिब्बतको पश्चिमी क्षेत्र पार गरेका थिए। सन् १८८१ मा तिनीहरू त्यही बाटो भएर फर्किएका थिए।<ref name=Das1902>Das, S. C. (1902). [https://archive.org/stream/journeytolhasace00dass#page/n9/mode/2up ''A Journey to Lhasa and central Tibet'']. E. P. Dutton & Company, New York, John Murray, London.</ref> *सन् १८८३ मा विलियम उडम्यान ग्राहम र दुई जना स्विट्जरल्यान्डेली पर्वतारोहीहरूको एउटा दल कञ्चनजङ्घा क्षेत्रमा उक्लिएका थिए। शिखर भन्दा तल ३०–४० फिट (९.१–१२.२ मिटर) भित्र काब्रु आरोहण गर्ने उनीहरू पहिला थिए। उनीहरूले काङ ला भन्ज्याङ पार गरेका थिए र झन्डै ५,८०० मिटरको चुचुरोमा चढेका थिए जहाँबाट तिनीहरूले कुम्भकरण हिमालको अवलोकन गरेका थिए। आरोहण प्रयास धेरै ढिलो भएको निष्कर्ष निकाल्दै उनीहरू फेरि एक पटक [[दार्जिलिङ]] फर्किएका थिए।<ref name=Blaser2009>Blaser, W. and G. Hughes (2009). [http://www.himalaya-info.org/Kabru%20Alpine%20Journal%202010.pdf ''Kabru 1883. A Reassessment''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512104810/http://www.himalaya-info.org/Kabru%20Alpine%20Journal%202010.pdf |date=2012-05-12 }}. The Alpine Journal 114: 219–228.</ref> *अक्टोबर १८८५ देखि जनवरी १८८६ बीच रिन्जिन नामग्यालले कञ्चनजङ्घा उत्तर र पश्चिममा अन्वेषण नगरिएको क्षेत्रको सर्वेक्षण गरेका थिए। उनी कञ्चनजङ्घा क्षेत्र नक्सा बनाउने पहिलो स्थानीय सर्वेक्षक थिए भने उनले चुचुरो र छेउछाउका उपत्यकाहरूको दुवैपट्टिको रेखाचित्र उपलब्ध गराएका थिए। उनले यस क्षेत्रमा [[नेपाल]], [[तिब्बत]] र [[सिक्किम]]को सीमाक्षेत्रलाई पनि परिभाषित गरेका थिए।<ref name=Ward2001>Ward, M. (2001). [http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_2001_files/AJ%202001%20191-196%20Ward%20Kangchenjunga.pdf ''Early Exploration of [https://himalayan-masters.com/trip/kanchenjunga-circuit-trek/ Kangchenjunga] and South Tibet by the pundits Rinzin Namgyal, Sarat Chandra Das and Lama Ugyen Gyatso'']. The Alpine Journal 106: 191–196.</ref> *सन् १८९९ मा बेलायती पर्वतारोही डग्लस फ्रेसफिल्डले इटालेली छाविकार भितोरियो सेल्लालाई समेटेर आफ्नो दलसँग यात्रामा निस्केका थिए।<ref name="Freshfield1903"/> *सन् १९०५ मा एलिस्टर क्राउलीको नेतृत्वमा एउटा दलले पहिलो पटक यस हिमाल चढ्ने प्रयास गरेको थियो। एलेस्टर क्राउली सन् १९०२ मा के२ हिमाल प्रयास गर्ने टोलीको भाग थिए। यो टोली फर्कनुअघि पहाडको दक्षिण-पश्चिममा ६,५०० मिटर (२१,३०० फिट) उचाइमा पुगेको अनुमान गरिएको थियो।<ref name="crowley52">Crowley, A.; Symonds, J.; Grant, K. (1989). ''The confessions of Aleister Crowley: an autobiography'' [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html Chapter 52] Arkana, London</ref> *सन् १९०७ मा दुई जना नर्वेलीले [[काब्रु]] हिमनदी हुँदै दक्षिणमा जोङ्ग्री आरोहण गर्न निस्केका थिए। झण्डै ६,९०० मिटरअग्लो अग्लो शिविरबाट उनीहरू शिखरको टुप्पोभन्दा १५/१८ मिटर तल सम्म पुग्न सफल भएका थिए र त्यसपछि तेज बतास चल्न थालेकाले उनीहरू फर्किएका थिए।<ref name=Blaser2009/> *सन् १९२९ मा जर्मन पल बाउरले एउटा अन्वेषण टोलीको नेतृत्व गरेका थिए जुन उत्तरपूर्वमा ७,४०० मिटर (२४,३०० फिट) सम्म पुगेको थियो र यो पाँच दिने आँधीका कारण उनीहरू पछि हट्न बाध्य बनेका थिए।<ref name=Bauer>Bauer, P. (1955). ''Kangchenjunga Challenge''. William Kimber, London.</ref> *मे १९२९ मा अमेरिकी इएफ फार्मरले दार्जिलिङ छोडेर रैथाने भरियाहरू लिएर नेपाल तर्फको काङ ला पार गरेर [[काब्रु]] उक्लिएका थिए।<ref name=Smythe/> *सन् १९३० मा गुन्टर डायरेनफर्टले जर्मनेली उली विल्यान्ड, अस्ट्रियाली अर्विन स्नाइडर र कञ्चनजङ्घा आरोहण गर्न प्रयास गर्ने अङ्ग्रेज फ्राङ्क स्माइथे लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय अभियानको नेतृत्व गरेका थिए। खराब मौसम र हिउँको कारण तिनीहरू असफल भएका थिए।<ref name=Bauer/> *सन् १९३१ मा पल बाउरले दोस्रो जर्मन अन्वेषण टोलीको नेतृत्व गरेका थिए। त्यस टोलीले खराब मौसम, रोगबिमार र मृत्युको कारण पछि हट्नुअघि उत्तरपूर्वदिशातर्फ जाने प्रयास गरेको थियो। पिटर अफस्चनाइटर लगायत उक्त टोली सन् १९२९ को प्रयासभन्दा ३०० मिटर माथि उक्लिएपछि पछि हटेका थिए।<ref>{{cite journal |author=Braham, T. H. |date=1955–1956 |title=Kangchenjunga Reconnaissance, 1954 |journal=The Himalayan Journal |volume=19 |url=http://www.himalayanclub.org/journal/kangchenjunga-reconnaissance-1954/ |url-status=dead |archive-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106041509/http://www.himalayanclub.org/journal/kangchenjunga-reconnaissance-1954/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106041509/http://www.himalayanclub.org/journal/kangchenjunga-reconnaissance-1954/ |date=6 January 2014 }}</ref> *सन् १९५४ मा जोन केम्पेले जेडब्ल्यू टकर, एसआर ज्याक्सन, जिसी लुइस, टिएच ब्राहम र मेडिकल अफिसर डिएस माथ्युज सम्मिलित दलको नेतृत्व गरेका थिए। उनीहरूले कञ्चनजङ्घा दक्षिण-पश्चिममा पर्ने विशाल बरफको ढिक्कासम्म जाने बाटो पत्ता लगाउन माथिल्लो यालुङ हिमनदी पत्ता लगाएका थिए। यो पुन: प्रयासले गर्दा सन् १९५५ को सफल अभियानले प्रयोग गरेको मार्गतर्फ डोऱ्याएको थियो।<ref>Braham, T. H. (1996). [http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1996_files/AJ%201996%2033-35%20Braham%20Kangchenjunga.pdf ''Kangchenjunga: The 1954 Reconnaissance'']. The Alpine Journal 101: 33–35.</ref> === प्रथम आरोहण === [[चित्र:Kangchenjunga Sign Board.jpg|thumb|कञ्चनजङ्घा जाने अन्तिम बाटोमा रहेको एउटा साइन बोर्ड]] [[चित्र:1990 reunion of the Kangchenjunga climbers.jpg|right|thumb|प्रथम आरोहण टोलीको पूनर्मिलन सन् १९९०- अगाडि (बायाँ देखि दायाँसम्म): निल माथर, जोन एन्जेलो ज्याक्सन, चार्ल्स इभान्स र जो ब्राउन र पछाडी पट्टी (बायाँ देखि दायाँसम्म): टोनी स्ट्रेथर, नोर्मान हार्डी, जर्ज ब्यान्ड, र जोन क्लेग]] सन् १९५५ मा जो ब्राउन र जर्ज ब्यान्डले २५ मे मा पहिलो पटक कञ्चनजङ्घा आरोहण गरेका थिए। त्यसपछि २६ मे मा नर्मन हार्डी र टोनी स्ट्रेथर यसको आरोहण गरेका थिए।<ref name=Evans1956>{{cite journal |author1=Evans, C. |author2=Band, G. |title=Kangchenjunga Climbed |url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1956-03_122_1/page/n16 |journal=The Geographical Journal |year=1956 |volume=122 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.2307/1791469 |jstor=1791469}}</ref> आरोहण टोलीमा जोन क्लेग, चार्ल्स इभान्स, जोन एन्जेलो ज्याक्सन, निल म्याथर र टम म्याककिन्नोन पनि समावेश थिए। आरोहणको क्रममा, एलेस्टर क्राउलीको १९०५ को मार्ग (सन् १९५४ को पुन: अनुसन्धानद्वारा निरीक्षण गरिएको) काम लाग्ने कुरा प्रमाणित भएको थियो। यो मार्ग यालुङ हिमनदीबाट चुचुरोको दक्षिण-पश्चिममा सुरु हुन्छ जुन ३,००० मिटर (१०,००० फिट) अग्लो छ। उनीहरूले आफ्नो आरोहण यात्रा अप्रिल १८ देखि सुरु गरेका थिए भने मे २८ सम्ममा सबै जना आधार शिविरमा फर्किएका थिए।<ref>{{cite news |author=Perrin, J. |year=2005 |url=https://www.theguardian.com/news/2005/aug/01/guardianobituaries.sport |title=Obituary: John Jackson. Key climber and trainer of British mountaineers |newspaper=द गार्डियन |access-date=31 October 2013}}</ref> === अन्य उल्लेखनीय आरोहणहरू === [[चित्र:Kangchenjunga 3D.webm|thumb|कञ्चनजङ्घाको एमिनेसन]] * सन् १९७३ जापानी अभियानको युताका आगेता र ताकेओ मात्सुदाले दक्षिणपश्चिमी पर्वतमाला चढेर यालुङ काङ भनिने कञ्चनजङ्घा पश्चिममा आरोहण गरेका थिए। मात्सुदा शिविरमा फर्केनन् र उनको लास कहिल्यै फेला परेन। आगेताबाट छुट्टिँदा उनको मृत्यु भएको कुरा उक्त अभियानले निष्कर्ष निकालेको थियो।<ref name=AJ_1975>{{cite journal |author =Higuchi, H. |journal=Alpine Journal |title=The First Ascent of Yalung Kang |year=1975 |pages=17–27 |url=https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1975_files/AJ%201975%2017-27%20Higuchi%20YKang.pdf |access-date=2020-07-30}}</ref> * सन् १९७७ कर्णेल नरेन्द्र कुमारको नेतृत्वमा रहेको भारतीय सेनाको टोलीले कञ्चनजङ्घाको दोस्रो आरोहण गरेको थियो। तिनीहरूले सन् १९२९ र १९३१ मा जर्मनेली अभियानलाई पराजित गर्ने कठिन खाडल अर्थात् उत्तरपूर्वमा भएको अभियान पूरा गरेका थिए।<ref>{{cite journal |journal=American Alpine Journal |title=Kangchenjunga from the East |author=Kumar, N. |year=1978 |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/12197844700/Kanchenjunga-from-the-East |access-date=2020-07-30}}</ref> * सन् १९७८ पोल्यान्डेली टोलीले कञचनजङ्घा दक्षिण शिखरको पहिलो सफल आरोहण गरेका थिए जसमा (वोजसिच व्रोज र युजीनेज च्रोबकले १९ मे र कञ्चनजङ्घा मध्यलाई वोजसिएच ब्रान्स्की, जिग्मन्ट एन्ड्रिज हेनरिक, काजिमिएरज ओलेचले २२ मे यसको आरोहण गरेका थिए।<ref>Wojciech Wróż: Święta góra Sikkimu. Warszawa: "Sport i Turystyka", 1982. {{ISBN|83-217-2377-2}}।</ref> * सन् १९७९ तेस्रो आरोहण, मे १६ मा र पहिलो पटक अक्सिजनविना, डग स्कट, पिटर बोर्डम्यान र जो टास्करले उत्तरी क्षेत्रमा नयाँ मार्ग स्थापना गरेका थिए।<ref>{{cite journal |last=Scott |first=D. K. |title=Kangchenjunga from the North |journal=American Alpine Journal |volume=22 |issue=53 |pages=437–444 |year=1980 |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/12198043700/Kangchenjunga-from-the-North}}</ref> * सन् १९९८ ज्ञानेट ह्यारिसन पहिलो महिला थिइन् जसले अक्सिजन बिनानै यसको उत्तरी क्षेत्रको आरोहण गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url = http://www.everesthistory.com/climbers/harrison.htm|title = EverestHistory.com: Ginette Harrison|publisher = EverestHistory.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206140925/http://www.everesthistory.com/climbers/harrison.htm |date=2009-02-06 }}</ref> *सन् २००९ स्पेनी पर्वतारोही एदुर्ने पासाबान शिखरमा पुगेका थिइन्। उनी बाह्रवटा आठ हजार मिटर अग्लो शिखर चुम्ने पहिलो महिला बनेकी थिइन्।<ref>{{cite web | url = http://www.8000ers.com/cms/content/view/54/193/#tables | title = List of Kangchenjunga ascents | publisher = 8000ers.com | date = 13 February 2008 | access-date = 14 June 2011 }}</ref> * मे २००९ मा, कञ्चनजङ्घा शिखरसम्म पुग्ने पहिलो पोल्यान्डेली महिला किङ्गा बारानोस्का थिइन्।<ref>Mysza (2009). [http://wspinanie.pl/serwis/200905/18kinga-baranowska-kangchenjunga.php ''Kinga Baranowska zdobyła Kangchenjungę''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130311025837/http://wspinanie.pl/serwis/200905/18kinga-baranowska-kangchenjunga.php |date=11 March 2013 }}. wspinanie.pl, 18 May 2009.</ref> * मे २०१४ मा, बुल्गेरियाली बोयन पेत्रोभ अतिरिक्त अक्सिजनको प्रयोग बिना शिखर चुचुरोमा पुगेका थिए। पेत्रोध मधुमेह रोगी थिए।<ref>[http://www.monitor.bg/article?id=431481 Тайнствен глас водил Боян Петров към върха] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213225235/http://www.monitor.bg/article?id=431481 |date=13 December 2014 }}, Монитор</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novinite.com/articles/160731/Bulgarian+Mountaineer+Boyan+Petrov+Climbs+Kangchenjunga+Summit|title=Bulgarian Mountaineer Boyan Petrov Climbs Kangchenjunga Summit – Novinite.com – Sofia News Agency|website=novinite.com|access-date=23 October 2017}}</ref> * सन् २०१४ को मे महिनामा छन्दा गायेन शिखरमा पुग्ने पहिलो [[भारतीय]] महिला बनेकी थिइन्। हिमपहिरोले गर्दा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref name=TimesIndia2014>{{cite web |title=Ace mountaineers from across the country hail Gayen's effort |date=2014 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Ace-mountaineers-from-across-the-country-hail-Gayens-effort/articleshow/35497291.cms |access-date=1 August 2019}}</ref> उन्नत आरोहण उपकरणको बावजुद कञ्चनजङ्घा पुग्न प्रयास गरेका आरोहीहरूको मृत्युदर धेरै छ। सन् १९९० को दशकदेखि कञ्चनजङ्घाको मुख्य चुचुरोमा चढ्दा २०% भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{cite web |author=Hansen, L. |year=2012 |url=http://mentalfloss.com/article/30757/5-mountains-deadlier-everest |title=5 Mountains Deadlier Than Everest |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175946/http://mentalfloss.com/article/30757/5-mountains-deadlier-everest |archive-date=23 September 2015 }}</ref> == पर्यटन == [[चित्र:Kanchenjunga from Tiger Hill at dawn.jpg|thumb|साँझमा [[टाइगर हिल, दार्जिलिङ|टाइगर हिल]]बाट देखिएको कञ्चनजङ्घा]] [[चित्र:Kangchenjunga-from-Gangtok.jpg|thumb|[[गान्तोक]], सिक्किमबाट देखिएको हिमाल]] [[चित्र:Kanchenjunga from Jalpaiguri city.jpg|thumb| [[जलपाईगुडी|जलपाइगुडी]] सहरबाट देखिएको कञ्चनजङ्घा]] [[नेपाल]]मा यसको विकट स्थान र [[भारत]]बाट त्यसको पहुँचमा कठिनाई हुने भएकाले कञ्चनजङ्घा क्षेत्रले पर्यटनमा न्युन मात्रा टेवा पुर्‍याएको छ। [[सिक्किम]]मा पनि कञ्चनजङ्घा क्षेत्रमा पदयात्रा गर्न अनुमति दिइएको छ। गोएचा ला पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय हुँदै गएको छ। यो कञ्चनजङ्घा दक्षिणपूर्वको विशाल सतहको ठिक अगाडि अवस्थित गोएचा ला भन्ज्याङ हुँदै जान्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सिक्किम के २० प्रमुख पर्यटन स्थल |युआरएल=https://hindi.holidayrider.com/famous-tourist-places-of-sikkim-in-hindi/amp/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=होलिडे राइडर|भाषा=हिन्दी|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ अगस्ट २०२१}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{आठ-हजारी}} {{ताप्लेजुङ जिल्लाका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू‎}} {{नेपालका हिमालहरू}} {{कमन्सश्रेणी|Kangchenjunga|कञ्चनजङ्घा हिमाल}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} * [http://www.himalaya-info.org/Map%20kangchenjunga.htm कञ्चनजङ्घाको विवरण (जर्मनेली भाषामा)] * [http://www.summitpost.org/kangchenjunga/150283 सुमिटपोस्टमा कञ्चनजङ्घा] * [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html सन् १९०५ मा कञ्चनजङ्घा आरोहणमा गरिएको प्रयासको एलेस्टर क्राउलीको विस्तृत विवरण] * [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घाको इतिहास] इतिहास र आरोहणको विस्तृत विवरणका लागि। * [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10653 "कञ्चनजङ्घा, भारत/नेपाल" पिकबेगर] मा * {{cite peakware|id=132|name=कञ्चनजङ्घा}}&nbsp;– तस्वीरहरू। * [http://www.asiasociety.org/onthinnerice हिमनदी अनुसन्धान तस्वीर परियोजना] कञ्चनजङ्घाका हिमनदीहरूमा २४ वर्षे परिवर्तनहरूको तस्वीरहरू प्रस्तुत। * [http://mtxplore.com/8000-meters हिमालको तथ्याङ्क] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117012047/http://mtxplore.com/8000-meters/ |date=2019-01-17 }} कञ्चनजङ्घा। [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका हिमालहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमका हिमालहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको भूगोल]] [[श्रेणी:नेपालका अग्ला हिमालहरू]] [[श्रेणी:पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिमालहरू]] 84we2a701ai6erkc2l72lev13eprp3b 0 2587 1368788 1368020 2026-08-08T23:23:12Z InternetArchiveBot 53012 Add 4 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368788 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name=मधुमेह | other_name = ''डाइबिटीज मिलाइटस'' | Image=Blue circle for diabetes.svg | Caption= मधुमेहको विश्वव्यापी चिह्न 'नीलो वृत'<ref>{{cite web|title=मधुमेहको विश्वव्यापी चिह्न 'नीलो वृत'|url=http://www.diabetesbluecircle.org|date=17 March 2006|publisher=अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |date=5 August 2007 }}</ref> | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}} | ICD9={{ICD9|250}} | MedlinePlus=001214 | EMedicineSubj=med | EMedicineTopic=546 | EMedicine_mult={{eMedicine2|emerg|134}} | MeshName=मधुमेह | MeshNumber=C18.452.394.750 }} '''मधुमेह'''लाई अङ्ग्रेजीमा डायबिटिज, डायबिटिज मिलाइटस वा डायबिडिज मलाइटस (अमेरिकामा) भनिन्छ भने नेपालीमा चिनीरोग भनेर पनि चिनिन्छ। मानव शरीरमा हुने विभिन्न रासायनिक प्रतिक्रियाका कारण [[रगत]]मा लामो समयसम्म चिनीको मात्रा बढी हुने रोगहरूलाई सामूहिक रूपमा अङ्ग्रेजीमा डायबिटिज मिलाइटस भन्ने गरिन्छ।<ref>{{cite web|title=About diabetes|url=http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|publisher=World Health Organization|accessdate=4 April 2014}}</ref> रगतमा चिनीको मात्रा बढी भएपछि तारनतार पिसाब लाग्ने, धेरै तिर्खा र भोक लाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्। उपचार गरेन भने मधुमेहले धेरै जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ। छोटो अवधिका लागि देखिने कडा खालका जटिलताहरू डायबेटिक केटोएसिडोसिस र नन्केटोटिक हाइपरोस्मोलार कोमा हुन् भने<ref name=WHO2013/> लामो अवधिसम्म रहने जटिलताहरूमा मुटु तथा रक्तनलीका रोगहरू (कार्डियोभास्कुलर डिजिजेज), स्ट्रोक, [[मृगौला|मिर्गौला]]को खराबी, खुट्टामा हुने अल्सर तथा आँखामा खराबी आउने जस्ता समस्याहरू पर्दछन्।<ref>{{cite journal|last1=Kitabchi|first1=AE|last2=Umpierrez|first2=GE|last3=Miles|first3=JM|last4=Fisher|first4=JN|title=Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes.|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2009-07_32_7/page/1335|journal=Diabetes Care|date=Jul 2009|volume=32|issue=7|pages=1335–43|pmid=19564476|doi=10.2337/dc09-9032|pmc=2699725 | issn=0149-5992}}</ref> मधुमेह [[पेन्क्रियाज]]ले पर्याप्त मात्रामा [[इन्सुलिन]] उत्पादन गर्न नसकेमा वा उत्पादन भएको इन्सुलिनप्रति शरीरका कोषहरूले राम्रोसँग प्रतिक्रिया जनाउन नसकेमा उत्पन्न हुने समस्या हो। मधुमेहलाई मुख्यतया तीन प्रकारमा बाँडिएको छ:<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Diabetes Fact sheet N°312|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|work=WHO|accessdate=25 March 2014|date=October 2013}}</ref> *[[टाइप वान डायबिटिज]] (पहिलो प्रकारको मधुमेह) मानिसको पेन्क्रियाजले पर्याप्त मात्रामा इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसकेका कारण देखिने समस्या हो। यसलाई पहिला "इन्सुलिनमा आधारित डायबिटिज मिलाइटस" वा "अपरिपक्व मधुमेह" भनेर चिनिन्थ्यो। के कारणले गर्दा पेन्क्रियाजले पर्याप्त मात्रामा इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन भन्ने तथ्य हालसम्म पत्ता लागेको छैन।<ref name=WHO2013/> * [[टाइप टू डायबिटिज]] (दोस्रो प्रकारको मधुमेह) इन्सुलिनको प्रतिरोधका कारण उत्पन्न हुने समस्या हो। यस्तो अवस्थामा शरीरका कोषहरूले इन्सुलिनप्रति राम्रोसँग प्रतिक्रिया जनाउन सक्दैनन्।<ref name=WHO2013/> रोग बढ्दै गएपछि इन्सुलिनको अभाव पनि देखिन सक्छ।<ref>{{cite book|title=RSSDI textbook of diabetes mellitus.|date=2012|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=9789350254899|page=235|edition=Rev. 2nd |url=https://books.google.com/books?id=7H6mYolrtUMC&pg=PA235}}</ref> यसलाई पहिला "इन्सुलिनमा आधारित नहुने डायबिटिज मिलाइटस" वा "परिपक्व हुन लागेको मधुमेह" भनेर चिनिन्थ्यो। अत्याधिक तौल तथा अपर्याप्त शारीरिक व्यायाम टाइप टू डायबिटिजका प्रमुख कारकहरू हुन्।<ref name=WHO2013/> *[[गर्भावस्थामा हुने मधुमेह]] तेस्रो मुख्य प्रकारको मधुमेह हो। यस्तो मधुमेह गर्भवती महिलामा पहिला कहिल्यै नभएको भए पनि रगतमा चिनीको मात्रा बढेर अचानक देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=WHO2013/> मधुमेहबाट बच्न तथा यसको उपचारको लागि स्वास्थ्य्यकर भोजन खाने, शारीरिक व्यायाम गर्ने, शरीरको तौल सामान्य राख्ने तथा सुर्तीजन्य पदार्थहरू नखाने गर्नु पर्छ। मधुमेहका रोगीहरूले रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्नु तथा खुट्टाहरूको हेरविचार गर्नु आवस्यक हुन्छ। टाइप वान डायबिटिजलाई (पहिलो प्रकारको मधुमेह) इन्सुलिनको सुई लगाएर उपचार गर्नु पर्छ।<ref name=WHO2013/> टाइप टू डायबिटिजको (दोस्रो प्रकारको मधुमेह) उपचार अन्य औषधिहरूको साथमा इन्सुलिन दिएर वा नदिइकन गर्ने गरिन्छ।<ref name=WHO2013Top10>{{cite web|title=The top 10 causes of death Fact sheet N°310|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/|work=World Health Organization|date=Oct 2013}}</ref> इन्सुलिन तथा केही मुखबाट खुवाइने औषधिहरूले रगतमा हुने चिनीको मात्रा घटाउन सक्छन्।<ref>{{cite book|last1=Rippe|first1=edited by Richard S. Irwin, James M.|title=Manual of intensive care medicine|date=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781799928|page=549|edition=5th |url=https://books.google.com/books?id=FbxupW1EHIcC&pg=PA549}}</ref> मोटोपन भएका तथा टाइप टू डायबिटिज (दोस्रो प्रकारको मधुमेह) लागेका व्यक्तिहरूमा तौल घटाउने सर्जरी पनि कहिलेकाहिँ लाभदायक हुने गरेको छ।<ref name=Picot2009>{{cite journal |last=Picot |first=J|author2=Jones, J|author3=Colquitt, JL|author4=Gospodarevskaya, E|author5=Loveman, E|author6=Baxter, L|author7=Clegg, AJ|title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment (Winchester, England)|date=September 2009|volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv|pmid=19726018 |doi=10.3310/hta13410}}</ref> गर्भावस्थामा हुने मधुमेह साधारणतया बच्चा जन्माइसकेपछि हराएर जाने गर्दछ।<ref>{{cite book|last1=Cash|first1=Jill|title=Family Practice Guidelines|date=2014|publisher=Springer |isbn=9780826168757|page=396|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=nCjcAgAAQBAJ&pg=PA396}}</ref> एक अनुमानित तथ्याङ्क अनुसार सन् २०१५ मा विश्वभर ४१ करोड ५० लाख मानिसलाई मधुमेह रोग लागेको थियो।<ref name=IDF2015>{{cite web|title=Update 2015|url=http://www.diabetesatlas.org/|website=IDF|page=13|publisher=International Diabetes Federation|accessdate=21 Mar 2016}}</ref> जसमध्ये करीब ९०% लाई टाइप टू डायबेटिज (दोस्रो प्रकारको मधुमेह) लागेको थियो।<ref name=Will2011>{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0324-5|pages=1371–1435|edition=12th}}</ref><ref name=Shi2014>{{cite journal|last1=Shi|first1=Yuankai|last2=Hu|first2=Frank B|title=The global implications of diabetes and cancer|journal=The Lancet|date=7 June 2014|volume=383|issue=9933|pages=1947–8|doi=10.1016/S0140-6736(14)60886-2 |pmid=24910221 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(14)60886-2}}</ref> यो सङ्ख्या विश्वभरका वयस्कहरूको जनसङ्ख्याको ८.३% हो।<ref name=Shi2014/> मधुमेह रोग लाग्ने दर महिला र पुरुषमा बराबर हुन्छ।<ref name=Vos2012>{{cite journal | author = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V| title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010. | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163| journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–96 | date = Dec 15, 2012 | pmid = 23245607 | doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2|display-authors=etal}}</ref> मधुमेहका कारण सन् २०१२ देखि २०१५ सम्म प्रत्येक वर्ष १५ लाखदेखि ५० लाख मानिसको मृत्यु भएको अनुमान गरिएको थियो।<ref name=WHO2013Top10/><ref name=IDF2015/> मधुमेहले मानिसको मृत्यु हुने सम्भावनालाई दोब्बर बनाउँछ।<ref name=WHO2013/> सन् २०३५ सम्ममा विश्वभर मधुमेहका रोगीहरूको सङ्ख्या करीब ५९ करोड २० लाख पुग्ने अनुमान गरिएको छ।<ref name=IDF2014>{{cite web|title=Update 2014|url=http://www.idf.org/diabetesatlas/update-2014|website=IDF|publisher=International Diabetes Federation|accessdate=29 November 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530053123/http://www.idf.org/diabetesatlas/update-2014 |date=30 May 2015 }}</ref> सन् २०१४ मा मात्रै विश्वभर करीब ६१ करोड २० लाख अमेरिकी डलर मधुमेहका लागि खर्च गरिएको अनुमान गरिन्छ।<ref name=IDF2013>{{cite book|title=IDF DIABETES ATLAS|date=2013|publisher=International Diabetes Federation|isbn=2930229853|edition=6th|page=7|url=http://www.idf.org/sites/default/files/EN_6E_Atlas_Full_0.pdf}}</ref> अर्को तथ्याङ्क अनुसार सन् २०१२ मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्रै करीब २४ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर मधुमेहका लागि खर्च गरिएको थियो।<ref>{{cite journal|last1=American Diabetes|first1=Association|title=Economic costs of diabetes in the U.S. in 2012.|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2013-04_36_4/page/1033|journal=Diabetes Care|date=Apr 2013|volume=36|issue=4|pages=1033–46|pmid=23468086|doi=10.2337/dc12-2625|pmc=3609540}}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== [[File:Main symptoms of diabetes hi.svg|thumb|upright=1.6|मधुमेहका मुख्य लक्षण तथा चिह्नहरू]] उपचार नगरिएका मधुमेहका रोगीहरूमा साधारणतया तौल घट्ने, धेरै पटक पिसाब लाग्ने (पोलियुरिया), धेरै तिर्खा लाग्ने (पोलिडिप्सिया) तथा धेरै भोक लाग्ने (पोलिफेइजिया) जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।<ref>{{cite journal | author = Cooke DW, Plotnick L | title = Type 1 diabetes mellitus in pediatrics | journal = Pediatr Rev | volume = 29 | issue = 11 | pages = 374–84; quiz 385 | date = November 2008 | pmid = 18977856 | doi = 10.1542/pir.29-11-374 }}</ref> टाइप वान डायबिटिजमा (पहिलो प्रकारको मधुमेह) लक्षणहरू छिट्टै (हप्ता वा महिना) देखा पर्छन् तर टाइप टू डायबिटिज (पहिलो प्रकारको मधुमेह) लागेको बेलामा लक्षणहरू बिस्तारै तथा थोरै मात्र देखिने वा नदेखिने हुन सक्छ। मधुमेहका विशेष लक्षण नभए पनि केही अन्य लक्षणहरूले पनि यो रोग लागेको जनाउ दिन सक्छन्। आँखा धमिलो देख्ने, टाउको दुख्ने, थकाइ लाग्ने, काटेका घाऊहरू ढिलो निको हुने र छाला चिलाउने आदि यसका थप लक्षणहरू हुन्। यदि रगतमा ग्लुकोजको मात्रा लामो समयसम्म बढी भएमा आँखाको लेन्समा पनि ग्लुकोज जम्मा भएर यसको आकार बढ्न जान्छ र आँखाको दृष्टि परिवर्तन हुन्छ। मधुमेह लागेको बेलामा शरीरका केही विशेष भागमा खटिराहरू देखिन सक्छन्। यस्ता खटिराहरूलाई अङ्ग्रेजीमा डाइबिटिक डर्माड्रोम्स भनेर चिनिन्छ। ==मधुमेहका कारण हुने आकस्मिक समस्याहरू== पहिलो तथा दोस्रो प्रकारको मधुमेह लागेका प्राय मानिसहरूमा रगतमा चिनीको मात्रा कम हुने समस्या पनि देखिने गर्दछ। धेरैजसो अवस्थाहरू मन्द खालका हुने हुनाले यसलाई गम्भीर स्वास्थ्य्य समस्याको रूपमा लिइँदैन। मन्द खालका अवस्थाहरूमा आत्तिने, अप्ठेरो महशुस हुने, धेरै पसिना आउने, शरीर काप्ने तथा खाना बढी रुच्ने हुन्छ भने गम्भीर मधुमेह लागेका मानिसहरूमा अलमल हुने, व्यवहार परिवर्तन हुने, मुर्छा पर्ने (सिजर), बेहोस हुने तथा कहिलेकाहिँ (दुर्लभ) स्थायी रूपमा मस्तिस्कमा क्षति हुने वा मृत्यु हुने जस्ता समस्याहरू देखिन सक्छ।<ref name=Kenny2014>{{cite journal|author=Kenny C|title=When hypoglycemia is not obvious: diagnosing and treating under-recognized and undisclosed hypoglycemia|journal=Primary care diabetes|volume=8|issue=1|pages=3–11|date=April 2014|pmid=24100231|url=http://www.primary-care-diabetes.com/article/S1751-9918(13)00113-7/fulltext|doi=10.1016/j.pcd.2013.09.002}}</ref><ref name=Verrotti2012>{{cite journal|author=Verrotti A, Scaparrotta A, Olivieri C, Chiarelli F|title=Seizures and type 1 diabetes mellitus: current state of knowledge|journal=European journal of endocrinology|volume=167|issue=6|pages=749–58|date=December 2012|pmid=22956556|url=http://eje-online.org/content/167/6/749.long|doi=10.1530/EJE-12-0699}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107094758/http://eje-online.org/content/167/6/749.long |date=2014-11-07 }}</ref> मन्द खालको मधुमेह लागेका बेलामा रगतमा चिनीको अभाव भएमा धेरै गुलिया खानेकुरा खाएर वा चिनीको मात्रा बढी भएका पेयपदार्थहरू पिएर घरमै उपचार गर्न सकिन्छ। गम्भीर खालको अवस्थामा बिरामी बेहोस हुन सक्ने हुनाले नसाबाट ग्लुकोज दिएर वा ग्लुकागन हर्मोनको सुई लगाएर उपचार गर्नु पर्छ। मधुमेहका केही रोगीहरू (विशेष गरी पहिलो प्रकारको मधुमेहमा) पटक-पटक डाइबिटिक केटोएसिडोसिस देखापर्न सक्छ। डाइबिटिक केटोएसिडोसिस भन्नाले शरीरमा हुने रासायनिक प्रतिक्रियाहरूमा गडबडी आएर वाकवाक लाग्ने, वान्ता हुने, पेट दुख्ने, सास फेर्दा एसिटोनको गन्ध आउने, गहिरो सास फेर्ने (कस्मल ब्रिदिङ) तथा गम्भीर अवस्थाहरूमा रोगीहरू अर्धचेत हुने गर्दछन्।<ref name=ADA2009>{{cite journal | author = Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN | title = Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1335–43 | date = July 2009 | pmid = 19564476 | pmc = 2699725 | doi = 10.2337/dc09-9032 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full }}</ref> हाइपरओस्मोलर नन्केटोटिक स्टेट मधुमेहका रोगीहरूमा बिरलै देखा पर्ने अवस्था हो। प्रायजसो दोस्रो प्रकारको मधुमेहमा देखिने यो अवस्था [[जलवियोजन]]का कारणले हुने गर्दछ।<ref name=ADA2009/> ==जटिलताहरू== सबै प्रकारका मधुमेहले लामो अवधिका जटिलता हुने जोखिम बढाउँछन्। साधारणतया यस्ता जटिलताहरू धेरै वर्षपछि (१०-२० वर्ष) विकसित हुने गर्दछन् तर रोग लागेर पनि समयमै रोग पहिचान हुन नसकेका रोगीहरूमा जटिलता नै पहिलो लक्षणको रूपमा देखा पर्न सक्छ। मधुमेहको मुख्य पछिसम्म रहने जटिलता रक्तनलीहरूको क्षतिसँग सम्बन्धित हुन्छ। मधुमेहले [[मुटु तथा रक्तनलीका रोगहरू]] लाग्ने जोखिमलाई दुईगुणा बनाउँछ।<ref>{{cite journal | author = Sarwar N, Gao P, Seshasai SR, Gobin R, Kaptoge S, Di Angelantonio E, Ingelsson E, Lawlor DA, Selvin E, Stampfer M, Stehouwer CD, Lewington S, Pennells L, Thompson A, Sattar N, White IR, Ray KK, Danesh J | title = Diabetes mellitus, fasting blood glucose concentration, and risk of vascular disease: A collaborative meta-analysis of 102 prospective studies | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-26-july-2-2010_375_9733/page/2215 | journal = The Lancet | volume = 375 | issue = 9733 | pages = 2215–22 | year = 2010 | pmid = 20609967 | pmc = 2904878 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60484-9 }}</ref> यो रोगबाट हुने ७५% मृत्यु [[कोरोनरी आर्टरी डिजिज]]का कारणले हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal | author = O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, Casey DE, Chung MK, de Lemos JA, Ettinger SM, Fang JC, Fesmire FM, Franklin BA, Granger CB, Krumholz HM, Linderbaum JA, Morrow DA, Newby LK, Ornato JP, Ou N, Radford MJ, Tamis-Holland JE, Tommaso CL, Tracy CM, Woo YJ, Zhao DX, Anderson JL, Jacobs AK, Halperin JL, Albert NM, Brindis RG, Creager MA, DeMets D, Guyton RA, Hochman JS, Kovacs RJ, Kushner FG, Ohman EM, Stevenson WG, Yancy CW | title = 2013 ACCF/AHA guideline for the management of ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. | journal = Circulation | volume = 127 | issue = 4 | pages = e362–425 | date =29 January 2013 | pmid = 23247304 | doi = 10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 }}</ref> == मधुमेहको उपचार == मधुमेहको उपचार सम्भव छैन । यो रोगलागिसकेपछि रोगीको आयु बढाउने अर्थात् यो रोगको व्यवस्थापन गर्ने विकल्प मात्र बाकि रहन्छ । मधुमेहको व्यवस्थापन भनेकै रगतमा भएको चिनिको मात्रा घटाउनु हो र रक्तकोशमा क्षति पुराउने अन्य तत्वको निवारण गर्नु हो । जसको लागि निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छः * '''१.''' इन्सुलिनको मात्रा यथावत राखी रगतमा ग्लुकोजको मात्रा नियन्त्रण गर्न अस्पतालमा उपचार गरी खोप मार्फत नियमित इन्सुलिन लिने * '''२.''' रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने * '''३.''' खानामा विशेष ध्यान पुराउने , बढि कार्वोहाइड्रेट भएका खानेकुराको सेवन नगर्ने * '''४.''' धुम्रपान र मध्यपान त्याग्ने * '''५.''' बढि चिल्लो युक्त पदार्थको सेवन नगर्ने * '''६.''' सन्तुलित र नियमित भोजन लिने , नियमित व्यायाम गर्ने === घरेलु औषधि प्रयोग === खाद्य पदार्थकै रूपमा प्रयोग गरिने वस्तुद्वारा पनि चिकित्सा गर्न सकिन्छ ।यदि मधुमेह वंशानुगत छ र शरीर मोटो पनि छ भने निमको पातलाई थिचेर २ चम्चा रस बिहान खालीपेटमा दैनिक ४-५ महिनासम्म खाने । तितेकरेलालाई खानाको रूपमा सधैं प्रयोग गर्ने । तिते करेलाको पातलाई थिचेर २ चम्चा बिहान खाली पेटमा खाने यदि पेटमा वायु बनेको छ भने सानो केराउको गेडा जति हिङ फुराएर रसमा मिलाई खाने । अंकुरित चनालाई दिनमा २ पटक काँचै र रोटीतरकारी पकाएर खानाले राम्रो गर्दछ । यो पौस्टिक पनि छ । लसुन १ पिस (कली-केसरा) बिहान खाली पेटमा खाने । १० पिस सफा बेलपत्र पिसेर कल्क बनाई पानीसँग खाने । हर्रो २५ ग्राम, बर्रो २५ ग्राम, अमला २५ ग्राम, जिरा २५ ग्राम, कुटकी २५ ग्राम, चिराइतो २५ ग्राम, सुठो २५ ग्राम, तेजपात ५० ग्राम, गुर्जो ५० ग्राम, मेथी १०० ग्राम, जामुनको भित्रको कडा भाग (गुठली) १०० ग्राम, आँपको बियाँभित्रको गुदी १०० ग्राम खाने । माथि उल्लिखित द्रव्यको अलग अलग चूर्ण गरी एक साथ मिलाई १-१ चम्चा निम पत्ताको रस, करेला पत्र स्वरस, गुर्जो पत्र स्वरससँग बिहान बेलुकी खाली पेटमा खानाले अत्यन्त फाइदा गर्दछ । उपर्युक्त चूर्ण खानलाई स्वरस (थिचेर चिरेर निकालेको रस) नमिले पानीसँग मात्र पनि खान सकिन्छ । सबै मिलाउन नसकेमा एक द्रव्यमा मेथी बिज चूर्ण, पत्र स्वरस, कुटकी चूर्ण, तिते करेलाको तरकारी, पत्र स्वरस, कुटकी चूर्ण, चिराइतो चूर्ण, निम्ब बिज चूर्ण कुनै एक मात्र भए पनि माथि उल्लिखित स्वरस, पानीसँग खाने गर्नाले मधुमेहका रोगीमा अत्यन्त फाइदा गर्दछ । हर्रो ५० ग्राम, वर्रो ५० ग्राम, अमला ५० ग्राम लिई अलग अलग चूर्ण बनाई एउटा बट्टामा राख्ने । १-२ चम्चा सुत्ने समयमा खानाले शरीर स्वास्थ्य राख्नमा पद्दत पु-याउँछ । सकभर दैनिक प्रातः भ्रमण गर्ने र रात्रिमा सम्पूर्ण शरीर मालिस गर्ने । यदि शरीर दुख्ने भएमा सातामा १–२ दिन वाष्प स्नान गर्ने । == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references /> {{मधुमेह}} *[[कोलेस्टेरोल]] *[[रक्तचाप]] *[[हृदय रोग]] *[[हृदयघात]] {{Commonscat|Diabetes mellitus|मधुमेह}} [[श्रेणी:मधुमेह]] [[श्रेणी:रोगहरू]] [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] 43rrb0jil3upcbl3wd203jdx7gbx3lm 0 2750 1368712 1355997 2026-08-08T14:49:33Z ~2026-43649-23 80198 /* बाह्य कडीहरू */ 1368712 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | name = | native_name = | nickname = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | motto = | image_skyline = <!-- NOTE: DO NOT add or change images without consensus. -->{{Photomontage | photo1a = Kenzin valley Rasuwa.jpg | photo2a = Dhunche-2019.jpg | photo2b = Stupa in between Langtang valley and Kyanjin.jpg | photo3a = Gosaikunda 5.jpg | spacing = 1 | position = center | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = माथिबाट घडीको दिशामा: क्यानजिङ गोम्पा गाउँ, लोकप्रिय पदयात्रा मार्गमा रहेको [[लाङटाङ, रसुवा|लाङटाङ गाउँ]] नजिकैको स्तूप, [[गोसाइकुण्ड]] तालको परिदृश्य, [[धुन्चे]]— रसुवा जिल्लाको सदरमुकाम}} | image_size = 300 | image_alt = Kenzin valley Rasuwa.jpg | image_caption = | map_caption = बागमती प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति | mapsize = 300 | image_map1 = रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|देश]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]] | parts_type = [[नेपालका सहरहरूको सूची|नगरपालिका]] | parts_style = coll | p1 = | p2 = | p17 = [[नेपालका गाउँपालिकाहरूको सूची|'''गाउँपालिकाहरू''']] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं २०१८ | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[धुन्चे]] | leader_title = प्रमुख | leader_name = | leader_party = | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | leader_title2 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name2 = | leader_title3 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|प्रादेशिक निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name3 = | government_footnotes = | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस]], रसुवा | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,544 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ (राष्ट्रिय प्रतिवेदन)|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=75&municipality=7|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 46689 | population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|वि.सं २०७८]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | blank_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|मुख्य भाषा(हरू)]] | blank_info_sec1 = [[तामाङ भाषा|तामाङ ]] <br> [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank_name_sec2 = [[नेपालमा भएका सडकहरू|मुख्य राजमार्गहरू]] | blank_info_sec2 = | timezone1 = [[नेपाली समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = | area_code_type = [[नेपालमा टेलिफोन कोड|टेलिफोन कोड]] | area_code = ०१० | website = {{URL|https://dccrasuwa.gov.np/}} | footnotes = }} '''रसुवा जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]को उत्तरी भेगमा अवस्थित एक विकट हिमाली जिल्ला हो। मित्रराष्ट्र [[चीन]]को स्वशासित क्षेत्र [[तिब्बत]]सँग सिमाना जोडिएको यो जिल्ला नेपालको हिमाली प्रदेशका १६ वटा जिल्लाहरूमध्ये क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा सानो जिल्ला हो। पूर्वमा [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] दक्षिणमा [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] पश्चिममा [[धादिङ जिल्ला]]सँग भौगोलिक सिमाना जोडिएको यस जिल्लाको उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत रहेको छ। आन्तरिक सिमाना छुट्याउने कार्यमा नदी खोलानाला पहाड र बाटोहरू तथा अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना छुट्याउने कार्यमा हिमाली चुचुराहरूको उपस्थिति रहेको छ। मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या र जनघनत्व भएको यस जिल्लामा उच्च हिमाली चुचुराहरू पहाडी क्षेत्रको पठार तथा समथर वेशी र टारहरूलगायतका विविध भौगोलिक विशेषताहरू पाउन सकिन्छ। हिन्दुहरूको पवित्र तीर्थस्थल [[गोसाइँकुण्ड]] र यस कुण्डलाई उद्गमस्थल बनाई प्रवाहित [[त्रिशुली नदी|त्रिशूली]] नदीले जिल्लाको वैभव कायम गर्नमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाएका छन्। प्रशासनिक आधारमा एक संसदीय निर्वाचन क्षेत्र ९ वटा इलाका १८ वटा गाउँ विकास समितिहरू र १६२ वडाहरूमा विभाजन गरिएको यस जिल्लाको सदरमुकाम [[धुन्चे]] हो जुन [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] अन्तर्गत पर्दछ। यस जिल्लाको भौगोलिक वनावट, हावापानी, वनजङ्गलको विविधता, नदीनाला र कुण्ड विभिन्न जातिहरूको बसोबास, रहनसहन, भेषभुषा आदिको विविधता रहेकोले यस जिल्लाले आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको छ। राज्य पुनर्संरचना पछि रसुवालाई ५ वटा [[गाउँपालिका]] र २७ वडामा विभाजन गरिएको छ । जसमा [[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]], [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]], [[कालिका गाउँपालिका]], [[नौकुण्ड गाउँपालिका]] र [[उत्तरगया गाउँपालिका]] रहेका छन् । [[नौकुण्ड गाउँपालिका]] र [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] ६/६ वडामा र अरु [[गाउँपालिका]] ५/५ वडामा विभाजन भएको छ । =जिल्लाको नामाकरण= रसुवा जिल्ला छिमेकी मित्र राष्ट्र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिव्वतसँग मितेरी गाँसेर वसेको एक रमणीय जिल्ला हो। भौगोलिक तथा आर्थिक-सामाजिक विविधताको फलस्वरूप यस जिल्लामा विशिष्ट हिमाली जीवनशैलीका विच रहनसहन भेषभुषा र चालचलनमा तिव्वती संस्कृतिको प्रशस्त प्रभाव परेको देखिन्छ। यस जिल्लाको नामाङ्करण सम्वन्धमा तिब्बती भाषाको "र" "सोवा" शब्दलाई उदृत गरिएको पाइन्छ। "र"को अर्थ भेडा च्याङ्ग्रा र "सोवा"को अर्थ चराउने वा राख्ने ठाउँ भन्ने बुझिन्छ। अर्थात प्रशस्त भेडा च्याङ्ग्रा पाइने स्थान भएकोले "रसोवा" भन्ने गरेको र त्यसको अपभ्रंस भई वोलिचालीको भाषामा रसुवा भन्न थालिएको भनाई रहेको छ। जिल्लाको नामाकरणका विषयमा थप जान्नका लागि [https://ourrasuwa.com/thisisourrasuwa/ 'यही हो हाम्रो रसुवा]'को यो साइटमा जानुहोस् । ==भौगोलिक अवस्थिति== * अक्षांश: २७ डिग्रि ५५ मिनेट देखि २८ डिग्रि २५ मिनेट उत्तर * देशान्तर: ८५ डिग्रि ०० मिनेट देखि ८५ डिग्रि ५० मिनेट पूर्व * सिमाना: पूर्व- [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]], पश्चिम-[[धादिङ जिल्ला|धादिङ]], उत्तर-[[चीन]]को स्वशासित क्षेत्र [[तिब्बत]] र दक्षिण- [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] * क्षेत्रफल: १,५१२ वर्ग किलोमिटर * सबभन्दा होचोस्थान: ६१४ मिटर * सबभन्दा अग्लोस्थान: ७,२२७ मिटर रसुवा जिल्लाको क्षेत्रफल १,५१२ वर्ग किलोमिटर छ जुन नेपालको कुल क्षेत्रफलको १.०३ प्रतिशत अंश हो। जिल्लाको समग्र भू -भागलाई धरातलीय हिसावमा मुख्यतः तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ। ===हिमाली प्रदेश=== समुद सतहबाट ५,००० मिटरभन्दा माथिको हिमाच्छिदत खण्ड यस प्रदेशमा पर्दछ। हिमरेखा भन्दा माथिल्लो यस भागमा प्रायः वर्षैभरी तापक्रम ऋणात्मक हुने भएकोले हिउँ जम्ने गर्दछ। पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण [[गणेश हिमाल]], [[हिमालय|लाङटाङ हिमाल]], [[लिरुङ हिमाल]], [[यालापिक]], लाङसिसा, स्याङजेन खर्क आदि यस प्रदेशका प्रमुख चुचुराहरू हुन। ===लेकाली प्रदेश=== समुद्र सतहबाट २,५०० मिटरदेखि ५,००० मिटरसम्मको पहाडीक्षेत्रलाई लेकाली प्रदेश अन्तर्गत समावेश गर्न सकिन्छ। हिउँद याममा बारम्बार हिमपात हुने र बाँकी समयमा प्रायः ठण्डा हावापानी पाइने यस प्रदेशमा गोसाइँकुण्ड, लाङटाङ क्यान्जिन, घोडातबेला, लौरीविनायक, चन्दनबारी, सोमदाङ, माङ्गचेत, तातोपानी, पार्वतीकुण्ड, सूर्यकुण्ड आदि पर्यटकीय स्थलहरू रहेका छन। ===पहाडी तथा बेसी प्रदेश=== समुन्द्री सतहबाट ४५७ मिटरभन्दा माथि र २,५०० मिटरभन्दा तलको पहाडी भू-भागभित्र पहाडका कुना-कन्दराहरूमा छरिएर रहेका समथर मैदान बेसी र टारहरूलाई यस प्रदेशमा समावेश गर्न सकिन्छ। थोरै अंशमा फैलिएको भएतापनि जनघनत्व र उत्पादकत्वको हिसावले यो प्रदेशलाई अन्यको तुलनामा सम्पन्न मान्न सकिन्छ। फलाँखु खोलाको बेसी, स्याप्रुबेसी, बेत्रावती, पैरेबेसी आदि समथर बेसीहरू लगायत [[धुन्चे]], [[गोल्जुङ]], [[यार्सा]], [[सरमथली, रसुवा|सरमथली]], कालिकास्थान, [[लहरेपौवा]], [[ठूलोगाउँ]] आदि स्थानहरू यसै प्रदेश अन्तर्गत पर्दछन। == प्रशासनिक विभाजन == जिल्लामा ५ गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[उत्तरगया गाउँपालिका]] |[[हाकु]] (८,९), [[लहरेपौवा]] (१-७ र ९), [[ठूलोगाउँ]] र [[डाँडागाउँ, रसुवा|डाँडागाउँ]] |५ |[[लहरेपौवा]] |८,५५५ |१०४.५१ |८२ |- |२ |[[कालिका गाउँपालिका]] |[[धैबुङ]], [[लहरेपौवा]] (८), [[राम्चे, रसुवा|राम्चे]] र [[भोर्ले, रसुवा|भोर्ले]] (१,६,८-९) |५ |[[धैबुङ]] |१०,११५ |१९२.५४ |५३ |- |३ |[[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] |[[धुन्चे]], [[स्याफ्रु]], [[बृद्‌धिम]], [[टिमुरे]], [[थुमन]] र [[लाङटाङ, रसुवा|लाङटाङ]] |६ |[[स्याफ्रु]] |७,७८८ |९८७.७७ |७.९ |- |४ |[[नौकुण्ड गाउँपालिका]] |[[सरमथली, रसुवा|सरमथली]], [[यार्सा]], [[भोर्ले, रसुवा|भोर्ले]] (२-५ र ७) |६ |[[सरमथली, रसुवा|सरमथली]] |१२,३४४ |१२६.९९ |९७ |- |५ |[[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]] |[[गत्लाङ]], [[गोल्जुङ]], [[चिलिमे]] र [[हाकु]] (१-७) |५ |गोल्जुङ वेशी |६,६७३ |६८२.२३ |९.८ |} [[चित्र:रसुवा जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|रसुवा जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] ==हावापानी== यस जिल्लाको भू-धरातलीय वनावटको परिणामस्वरूप हावापानीमा समेत निकै विविधता पाउन सकिन्छ। जिल्लाको हावापानीलाई मोटामोटीरूपमा टुण्ड्राप्रदेशीय शितप्रदेशीय र समशितोष्ण प्रदेशीय गरी तीन किसिमले विभाजन गर्न सकिन्छ। उच्च हिमाली भेगमा वर्षैभरी तापक्रम ऋणात्मक हुने कारणले हिउँ जमिरहने गर्दछ जसलाई टुण्ड्रा प्रदेशीय हावापानीको रूपमा समेट्न सकिन्छ। मध्यपहाडी भेगमा प्रायः ठण्डाप्रकृतिको हावापानी पाइन्छ जहाँ हिउँदयाममा हिमपात समेत हुने र वर्षयाममा तापक्रम केही वृद्धी हुने गर्दछ। यस किसिमको हावापानीलाई शितप्रदेशीय हावापानीको रूपमा लिइन्छ। होचो पहाडीक्षेत्र बेसी तथा टारहरूमा न त जाडोमा धेरै ठण्डा न त वर्षामा धेरै गर्मि हुने विशेषताको समशितोष्ण हावापानी पाइन्छ। यहाँ गर्मियाममा औषत अधिकतम तापक्रम लगभग २४ डिग्र सेल्सियससम्म र हिउँदमा औषत न्यूनतम तापक्रम लगभग ४ डिग्रीसेल्सियससम्म पुग्ने गर्दछ। असार र साउन महिनामा तापक्रम अधिकतम विन्दुमा पुग्दछ भने मंसिरदेखि माघ महिनासम्म निकै तल झर्दछ। वर्षायाममा अधिकतम ६९१।७ मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन्छ भने हिउँदका महिनाहरूमा यसको मात्रा नगन्य रहन्छ। ==प्रमुख नदी तथा तालहरू== विभिन्न स्थानहरूवाट वग्ने नदी तथा खोलाहरू र उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा रहेका ताल तलैयाहरू नै जिल्लाका प्रमुख जलसम्पदाहरू हुन्। [[त्रिशूली नदी|भाेटेकाेशी, त्रिशूली]], [[चिलिमे|चिलिमे,]] [[मैलुङ्गखोला जलविद्युत|मैलुङ,]] [[लाङटाङ]], फलाँखुलगायतका नदी तथा खोलाहरू [[गोसाइँकुण्ड]] [[सूर्यकुण्ड]] [[पार्वतीकुण्ड|पार्वतिकुण्ड]] [[भैरवकुण्ड]] [[सरस्वतीकुण्ड|सरस्वती कुण्ड]] गणेश कुण्ड दुध कुण्ड जोगेश्वर कुण्ड, रक्तकुण्ड, तातोपानी आदि ताल तलैयाहरूले जिल्लाको जलाधार क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन। ==प्रमुख वेसी र फाँटहरू== कृषि उत्पादनको दृष्टिकोणले केही उर्वर टार तथा वेसी र फाँटहरूले जिल्लाको खाद्यान्न आपूर्तिमा उल्लेखनिय योगदान पुर्याएका छन्। फलाँखु खोला निजकै कुडुल्ले, ढाँडे, भाेर्ले, सानाेभाेर्ले, डि खेत, बेत्रावती, पैरेवेशी, नाैबिसे, आदि त्रिशूली र फलाँखु नदि वरपर समथर वेसीहरू र पहाडको कुनाहरूमा छरिएर रहेका स्याफ्रुबेशी, गोल्जुङबेशी, थुमन, चिलिमे आदि साना ठूला टारहरू नै यस जिल्लाका प्रमुख वेसी र फाँटहरू हुन्। ==धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रहरू== तामाङ जाति र वौद्ध धर्मको प्रधानता रहेको यस जिल्लामा धार्मिक स्थलको हकमा धेरैजसो स्थानहरूमा गुम्वाहरू निर्माण गरिएको पाइन्छ। गोसाँइकुण्ड, कालिका माइ मन्दिर, उत्तरगयाधाम, जिवजिवे नीलकण्ठ महाादेव, आदि यहाँका प्रशिद्ध तिर्थस्थलहरू हुन। जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित हिमाली शृङ्खला आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनको दृष्टिकोणले निकै महत्त्वपूर्ण स्थान मानिन्छ। गोसाँइकुण्ड, क्यान्जिन भ्याली, सूर्यकुण्ड पार्वतिकुण्ड, तातोपानी, लामा हाेटल, घोडातवेला, लाङटाङ, चन्दनवारी, धुन्चे, स्याप्रु, ठूलाे स्यफ्रु आदि मूख्य पर्यटकीय क्षेत्रहरू हुन्। केही महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रहरूको परिचय तल पनि उल्लेख गरिएको छ। ==प्रमुख सांस्कृतिक चाडपर्व एवं मेलाहरू== जातिगत र साँस्कृतिक विविधता रहेको यस जिल्लाका वासिन्दाहरूले मनाउने प्रमुख चाडपर्व र मेलाहरूमा पनि पर्याप्त विविधता पाउँन सकिन्छ। ल्होछार विजया दशमी दिपावली रामनवमी माघे सक्रान्ती ,साउने सक्रान्ती तिज जनैपूर्णिमा कृष्णजन्माष्टमी वुद्धपूर्णिमा आदि यहाँका प्रमुख चाडपर्वहरू हुन् । प्रत्येक वर्ष जनैपूर्णिमाको दिन तथा जेठ महिनाको दशहरामा लाग्ने गोसाँइकुण्ड मेला यस जिल्लाको प्रमुख साँस्कृतिक वैभव हो। ठूलाे एकादशी, गाइजात्रा, रामनवमी, पाैषे औंशी, बाला चतुर्दशी, माघे सक्रान्तीमा रसुवाकाे उत्तरगयाधाम बेत्रावतीमा मेला लाग्दछ । गुरूङहरूकाे बस्ती रहेकाे ठूलाेगाउँ र डाडागाउँमा घाटु नाच, मारूनी नाच जस्ता साँस्कृतिक पर्वहरू पनि मनउने गरिन्छ । ==रहनसहन र भेषभुषा== तामाङ वाहुल हिमाली जिल्ला भएकोले यहाँको रहनसहनमा प्रशस्त मात्रामा तिव्वती प्रभाव परेको पाइन्छ। प्रायः वस्तिहरू एकै स्थानमा झुपुक्क परेर रहेको देखिन्छ। अधिकांश घरहरू ढुङ्गा माटो र काठवाट निर्मित तथा काठ र खर प्रयोग गरी छाना छाइएको अवस्थामा पाइन्छन्। भेषभुषाको हकमा वख्खु दोचा कमिच सुरूवाल टोपी पाइन्ट पंगप फरिया पटुका चोलो आदि प्रमुख वस्त्रहरू हुन्। ==व्यापारिक महत्त्वका स्थानहरू== यस जिल्लाको व्यापार व्यावसायमा धुन्चे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेशी, वेत्रावती,मैलुङ, धारापानी, कालिकास्थान, जिवजिवे, आदि बजार केन्द्रहरूले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। उल्लेखित बजार केन्द्रहरूमा दैनिक उपभोग्यवस्तुहरूको क्रय-विक्रयको मात्रा सवैभन्दा धेरै रहने गरेको छ। औद्योगिक उत्पादनसँग सम्वन्धित प्रतिष्ठानहरू पनि प्रायः यिनै वजारकेन्द्रहरूको आसपासमा केन्द्रीत छन्। रसुवागढी नेपालको चिनसँग हुने व्यापारको एक प्रमुख नाका पनि हो। यहाँ सुख्खा बन्दरगाह निर्माण थालनी भइरहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} ==बाह्य कडीहरू== <nowiki>*</nowiki>[[https://ourrasuwa.com/ https://ourrasuwa.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240419160352/https://www.rasuwanepal.com.np/ |date=2024-04-19 }} [[श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका जिल्लाहरू]] qp922b7z1uehyctqfgr3t7kbeb1qjrf 1368713 1368712 2026-08-08T15:09:12Z Saroj 31493 [[Special:Contributions/~2026-43649-23|~2026-43649-23]] ([[User talk:~2026-43649-23|वार्तालाप]])द्वारा [[User:Bishaldev100|Bishaldev100]]द्वारा गरिएको पछिल्लो संशोधनतर्फ उल्टाइएका सम्पादनहरू 1355997 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | name = | native_name = | nickname = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | motto = | image_skyline = <!-- NOTE: DO NOT add or change images without consensus. -->{{Photomontage | photo1a = Kenzin valley Rasuwa.jpg | photo2a = Dhunche-2019.jpg | photo2b = Stupa in between Langtang valley and Kyanjin.jpg | photo3a = Gosaikunda 5.jpg | spacing = 1 | position = center | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = माथिबाट घडीको दिशामा: क्यानजिङ गोम्पा गाउँ, लोकप्रिय पदयात्रा मार्गमा रहेको [[लाङटाङ, रसुवा|लाङटाङ गाउँ]] नजिकैको स्तूप, [[गोसाइकुण्ड]] तालको परिदृश्य, [[धुन्चे]]— रसुवा जिल्लाको सदरमुकाम}} | image_size = 300 | image_alt = Kenzin valley Rasuwa.jpg | image_caption = | map_caption = बागमती प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति | mapsize = 300 | image_map1 = रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|देश]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]] | parts_type = [[नेपालका सहरहरूको सूची|नगरपालिका]] | parts_style = coll | p1 = | p2 = | p17 = [[नेपालका गाउँपालिकाहरूको सूची|'''गाउँपालिकाहरू''']] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं २०१८ | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[धुन्चे]] | leader_title = प्रमुख | leader_name = | leader_party = | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | leader_title2 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name2 = | leader_title3 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|प्रादेशिक निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name3 = | government_footnotes = | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस]], रसुवा | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,544 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ (राष्ट्रिय प्रतिवेदन)|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=75&municipality=7|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 46689 | population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|वि.सं २०७८]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | blank_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|मुख्य भाषा(हरू)]] | blank_info_sec1 = [[तामाङ भाषा|तामाङ ]] <br> [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank_name_sec2 = [[नेपालमा भएका सडकहरू|मुख्य राजमार्गहरू]] | blank_info_sec2 = | timezone1 = [[नेपाली समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = | area_code_type = [[नेपालमा टेलिफोन कोड|टेलिफोन कोड]] | area_code = ०१० | website = {{URL|https://dccrasuwa.gov.np/}} | footnotes = }} '''रसुवा जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]को उत्तरी भेगमा अवस्थित एक विकट हिमाली जिल्ला हो। मित्रराष्ट्र [[चीन]]को स्वशासित क्षेत्र [[तिब्बत]]सँग सिमाना जोडिएको यो जिल्ला नेपालको हिमाली प्रदेशका १६ वटा जिल्लाहरूमध्ये क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा सानो जिल्ला हो। पूर्वमा [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] दक्षिणमा [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] पश्चिममा [[धादिङ जिल्ला]]सँग भौगोलिक सिमाना जोडिएको यस जिल्लाको उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत रहेको छ। आन्तरिक सिमाना छुट्याउने कार्यमा नदी खोलानाला पहाड र बाटोहरू तथा अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना छुट्याउने कार्यमा हिमाली चुचुराहरूको उपस्थिति रहेको छ। मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या र जनघनत्व भएको यस जिल्लामा उच्च हिमाली चुचुराहरू पहाडी क्षेत्रको पठार तथा समथर वेशी र टारहरूलगायतका विविध भौगोलिक विशेषताहरू पाउन सकिन्छ। हिन्दुहरूको पवित्र तीर्थस्थल [[गोसाइँकुण्ड]] र यस कुण्डलाई उद्गमस्थल बनाई प्रवाहित [[त्रिशुली नदी|त्रिशूली]] नदीले जिल्लाको वैभव कायम गर्नमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाएका छन्। प्रशासनिक आधारमा एक संसदीय निर्वाचन क्षेत्र ९ वटा इलाका १८ वटा गाउँ विकास समितिहरू र १६२ वडाहरूमा विभाजन गरिएको यस जिल्लाको सदरमुकाम [[धुन्चे]] हो जुन [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] अन्तर्गत पर्दछ। यस जिल्लाको भौगोलिक वनावट, हावापानी, वनजङ्गलको विविधता, नदीनाला र कुण्ड विभिन्न जातिहरूको बसोबास, रहनसहन, भेषभुषा आदिको विविधता रहेकोले यस जिल्लाले आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको छ। राज्य पुनर्संरचना पछि रसुवालाई ५ वटा [[गाउँपालिका]] र २७ वडामा विभाजन गरिएको छ । जसमा [[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]], [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]], [[कालिका गाउँपालिका]], [[नौकुण्ड गाउँपालिका]] र [[उत्तरगया गाउँपालिका]] रहेका छन् । [[नौकुण्ड गाउँपालिका]] र [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] ६/६ वडामा र अरु [[गाउँपालिका]] ५/५ वडामा विभाजन भएको छ । =जिल्लाको नामाकरण= रसुवा जिल्ला छिमेकी मित्र राष्ट्र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिव्वतसँग मितेरी गाँसेर वसेको एक रमणीय जिल्ला हो। भौगोलिक तथा आर्थिक-सामाजिक विविधताको फलस्वरूप यस जिल्लामा विशिष्ट हिमाली जीवनशैलीका विच रहनसहन भेषभुषा र चालचलनमा तिव्वती संस्कृतिको प्रशस्त प्रभाव परेको देखिन्छ। यस जिल्लाको नामाङ्करण सम्वन्धमा तिब्बती भाषाको "र" "सोवा" शब्दलाई उदृत गरिएको पाइन्छ। "र"को अर्थ भेडा च्याङ्ग्रा र "सोवा"को अर्थ चराउने वा राख्ने ठाउँ भन्ने बुझिन्छ। अर्थात प्रशस्त भेडा च्याङ्ग्रा पाइने स्थान भएकोले "रसोवा" भन्ने गरेको र त्यसको अपभ्रंस भई वोलिचालीको भाषामा रसुवा भन्न थालिएको भनाई रहेको छ। जिल्लाको नामाकरणका विषयमा थप जान्नका लागि [https://ourrasuwa.com/thisisourrasuwa/ 'यही हो हाम्रो रसुवा]'को यो साइटमा जानुहोस् । ==भौगोलिक अवस्थिति== * अक्षांश: २७ डिग्रि ५५ मिनेट देखि २८ डिग्रि २५ मिनेट उत्तर * देशान्तर: ८५ डिग्रि ०० मिनेट देखि ८५ डिग्रि ५० मिनेट पूर्व * सिमाना: पूर्व- [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]], पश्चिम-[[धादिङ जिल्ला|धादिङ]], उत्तर-[[चीन]]को स्वशासित क्षेत्र [[तिब्बत]] र दक्षिण- [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] * क्षेत्रफल: १,५१२ वर्ग किलोमिटर * सबभन्दा होचोस्थान: ६१४ मिटर * सबभन्दा अग्लोस्थान: ७,२२७ मिटर रसुवा जिल्लाको क्षेत्रफल १,५१२ वर्ग किलोमिटर छ जुन नेपालको कुल क्षेत्रफलको १.०३ प्रतिशत अंश हो। जिल्लाको समग्र भू -भागलाई धरातलीय हिसावमा मुख्यतः तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ। ===हिमाली प्रदेश=== समुद सतहबाट ५,००० मिटरभन्दा माथिको हिमाच्छिदत खण्ड यस प्रदेशमा पर्दछ। हिमरेखा भन्दा माथिल्लो यस भागमा प्रायः वर्षैभरी तापक्रम ऋणात्मक हुने भएकोले हिउँ जम्ने गर्दछ। पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण [[गणेश हिमाल]], [[हिमालय|लाङटाङ हिमाल]], [[लिरुङ हिमाल]], [[यालापिक]], लाङसिसा, स्याङजेन खर्क आदि यस प्रदेशका प्रमुख चुचुराहरू हुन। ===लेकाली प्रदेश=== समुद्र सतहबाट २,५०० मिटरदेखि ५,००० मिटरसम्मको पहाडीक्षेत्रलाई लेकाली प्रदेश अन्तर्गत समावेश गर्न सकिन्छ। हिउँद याममा बारम्बार हिमपात हुने र बाँकी समयमा प्रायः ठण्डा हावापानी पाइने यस प्रदेशमा गोसाइँकुण्ड, लाङटाङ क्यान्जिन, घोडातबेला, लौरीविनायक, चन्दनबारी, सोमदाङ, माङ्गचेत, तातोपानी, पार्वतीकुण्ड, सूर्यकुण्ड आदि पर्यटकीय स्थलहरू रहेका छन। ===पहाडी तथा बेसी प्रदेश=== समुन्द्री सतहबाट ४५७ मिटरभन्दा माथि र २,५०० मिटरभन्दा तलको पहाडी भू-भागभित्र पहाडका कुना-कन्दराहरूमा छरिएर रहेका समथर मैदान बेसी र टारहरूलाई यस प्रदेशमा समावेश गर्न सकिन्छ। थोरै अंशमा फैलिएको भएतापनि जनघनत्व र उत्पादकत्वको हिसावले यो प्रदेशलाई अन्यको तुलनामा सम्पन्न मान्न सकिन्छ। फलाँखु खोलाको बेसी, स्याप्रुबेसी, बेत्रावती, पैरेबेसी आदि समथर बेसीहरू लगायत [[धुन्चे]], [[गोल्जुङ]], [[यार्सा]], [[सरमथली, रसुवा|सरमथली]], कालिकास्थान, [[लहरेपौवा]], [[ठूलोगाउँ]] आदि स्थानहरू यसै प्रदेश अन्तर्गत पर्दछन। == प्रशासनिक विभाजन == जिल्लामा ५ गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[उत्तरगया गाउँपालिका]] |[[हाकु]] (८,९), [[लहरेपौवा]] (१-७ र ९), [[ठूलोगाउँ]] र [[डाँडागाउँ, रसुवा|डाँडागाउँ]] |५ |[[लहरेपौवा]] |८,५५५ |१०४.५१ |८२ |- |२ |[[कालिका गाउँपालिका]] |[[धैबुङ]], [[लहरेपौवा]] (८), [[राम्चे, रसुवा|राम्चे]] र [[भोर्ले, रसुवा|भोर्ले]] (१,६,८-९) |५ |[[धैबुङ]] |१०,११५ |१९२.५४ |५३ |- |३ |[[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] |[[धुन्चे]], [[स्याफ्रु]], [[बृद्‌धिम]], [[टिमुरे]], [[थुमन]] र [[लाङटाङ, रसुवा|लाङटाङ]] |६ |[[स्याफ्रु]] |७,७८८ |९८७.७७ |७.९ |- |४ |[[नौकुण्ड गाउँपालिका]] |[[सरमथली, रसुवा|सरमथली]], [[यार्सा]], [[भोर्ले, रसुवा|भोर्ले]] (२-५ र ७) |६ |[[सरमथली, रसुवा|सरमथली]] |१२,३४४ |१२६.९९ |९७ |- |५ |[[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]] |[[गत्लाङ]], [[गोल्जुङ]], [[चिलिमे]] र [[हाकु]] (१-७) |५ |गोल्जुङ वेशी |६,६७३ |६८२.२३ |९.८ |} [[चित्र:रसुवा जिल्लाका गाविसहरू.png|अङ्गुठाकार|रसुवा जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] ==हावापानी== यस जिल्लाको भू-धरातलीय वनावटको परिणामस्वरूप हावापानीमा समेत निकै विविधता पाउन सकिन्छ। जिल्लाको हावापानीलाई मोटामोटीरूपमा टुण्ड्राप्रदेशीय शितप्रदेशीय र समशितोष्ण प्रदेशीय गरी तीन किसिमले विभाजन गर्न सकिन्छ। उच्च हिमाली भेगमा वर्षैभरी तापक्रम ऋणात्मक हुने कारणले हिउँ जमिरहने गर्दछ जसलाई टुण्ड्रा प्रदेशीय हावापानीको रूपमा समेट्न सकिन्छ। मध्यपहाडी भेगमा प्रायः ठण्डाप्रकृतिको हावापानी पाइन्छ जहाँ हिउँदयाममा हिमपात समेत हुने र वर्षयाममा तापक्रम केही वृद्धी हुने गर्दछ। यस किसिमको हावापानीलाई शितप्रदेशीय हावापानीको रूपमा लिइन्छ। होचो पहाडीक्षेत्र बेसी तथा टारहरूमा न त जाडोमा धेरै ठण्डा न त वर्षामा धेरै गर्मि हुने विशेषताको समशितोष्ण हावापानी पाइन्छ। यहाँ गर्मियाममा औषत अधिकतम तापक्रम लगभग २४ डिग्र सेल्सियससम्म र हिउँदमा औषत न्यूनतम तापक्रम लगभग ४ डिग्रीसेल्सियससम्म पुग्ने गर्दछ। असार र साउन महिनामा तापक्रम अधिकतम विन्दुमा पुग्दछ भने मंसिरदेखि माघ महिनासम्म निकै तल झर्दछ। वर्षायाममा अधिकतम ६९१।७ मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन्छ भने हिउँदका महिनाहरूमा यसको मात्रा नगन्य रहन्छ। ==प्रमुख नदी तथा तालहरू== विभिन्न स्थानहरूवाट वग्ने नदी तथा खोलाहरू र उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा रहेका ताल तलैयाहरू नै जिल्लाका प्रमुख जलसम्पदाहरू हुन्। [[त्रिशूली नदी|भाेटेकाेशी, त्रिशूली]], [[चिलिमे|चिलिमे,]] [[मैलुङ्गखोला जलविद्युत|मैलुङ,]] [[लाङटाङ]], फलाँखुलगायतका नदी तथा खोलाहरू [[गोसाइँकुण्ड]] [[सूर्यकुण्ड]] [[पार्वतीकुण्ड|पार्वतिकुण्ड]] [[भैरवकुण्ड]] [[सरस्वतीकुण्ड|सरस्वती कुण्ड]] गणेश कुण्ड दुध कुण्ड जोगेश्वर कुण्ड, रक्तकुण्ड, तातोपानी आदि ताल तलैयाहरूले जिल्लाको जलाधार क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन। ==प्रमुख वेसी र फाँटहरू== कृषि उत्पादनको दृष्टिकोणले केही उर्वर टार तथा वेसी र फाँटहरूले जिल्लाको खाद्यान्न आपूर्तिमा उल्लेखनिय योगदान पुर्याएका छन्। फलाँखु खोला निजकै कुडुल्ले, ढाँडे, भाेर्ले, सानाेभाेर्ले, डि खेत, बेत्रावती, पैरेवेशी, नाैबिसे, आदि त्रिशूली र फलाँखु नदि वरपर समथर वेसीहरू र पहाडको कुनाहरूमा छरिएर रहेका स्याफ्रुबेशी, गोल्जुङबेशी, थुमन, चिलिमे आदि साना ठूला टारहरू नै यस जिल्लाका प्रमुख वेसी र फाँटहरू हुन्। ==धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रहरू== तामाङ जाति र वौद्ध धर्मको प्रधानता रहेको यस जिल्लामा धार्मिक स्थलको हकमा धेरैजसो स्थानहरूमा गुम्वाहरू निर्माण गरिएको पाइन्छ। गोसाँइकुण्ड, कालिका माइ मन्दिर, उत्तरगयाधाम, जिवजिवे नीलकण्ठ महाादेव, आदि यहाँका प्रशिद्ध तिर्थस्थलहरू हुन। जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित हिमाली शृङ्खला आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनको दृष्टिकोणले निकै महत्त्वपूर्ण स्थान मानिन्छ। गोसाँइकुण्ड, क्यान्जिन भ्याली, सूर्यकुण्ड पार्वतिकुण्ड, तातोपानी, लामा हाेटल, घोडातवेला, लाङटाङ, चन्दनवारी, धुन्चे, स्याप्रु, ठूलाे स्यफ्रु आदि मूख्य पर्यटकीय क्षेत्रहरू हुन्। केही महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रहरूको परिचय तल पनि उल्लेख गरिएको छ। ==प्रमुख सांस्कृतिक चाडपर्व एवं मेलाहरू== जातिगत र साँस्कृतिक विविधता रहेको यस जिल्लाका वासिन्दाहरूले मनाउने प्रमुख चाडपर्व र मेलाहरूमा पनि पर्याप्त विविधता पाउँन सकिन्छ। ल्होछार विजया दशमी दिपावली रामनवमी माघे सक्रान्ती ,साउने सक्रान्ती तिज जनैपूर्णिमा कृष्णजन्माष्टमी वुद्धपूर्णिमा आदि यहाँका प्रमुख चाडपर्वहरू हुन् । प्रत्येक वर्ष जनैपूर्णिमाको दिन तथा जेठ महिनाको दशहरामा लाग्ने गोसाँइकुण्ड मेला यस जिल्लाको प्रमुख साँस्कृतिक वैभव हो। ठूलाे एकादशी, गाइजात्रा, रामनवमी, पाैषे औंशी, बाला चतुर्दशी, माघे सक्रान्तीमा रसुवाकाे उत्तरगयाधाम बेत्रावतीमा मेला लाग्दछ । गुरूङहरूकाे बस्ती रहेकाे ठूलाेगाउँ र डाडागाउँमा घाटु नाच, मारूनी नाच जस्ता साँस्कृतिक पर्वहरू पनि मनउने गरिन्छ । ==रहनसहन र भेषभुषा== तामाङ वाहुल हिमाली जिल्ला भएकोले यहाँको रहनसहनमा प्रशस्त मात्रामा तिव्वती प्रभाव परेको पाइन्छ। प्रायः वस्तिहरू एकै स्थानमा झुपुक्क परेर रहेको देखिन्छ। अधिकांश घरहरू ढुङ्गा माटो र काठवाट निर्मित तथा काठ र खर प्रयोग गरी छाना छाइएको अवस्थामा पाइन्छन्। भेषभुषाको हकमा वख्खु दोचा कमिच सुरूवाल टोपी पाइन्ट पंगप फरिया पटुका चोलो आदि प्रमुख वस्त्रहरू हुन्। ==व्यापारिक महत्त्वका स्थानहरू== यस जिल्लाको व्यापार व्यावसायमा धुन्चे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेशी, वेत्रावती,मैलुङ, धारापानी, कालिकास्थान, जिवजिवे, आदि बजार केन्द्रहरूले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। उल्लेखित बजार केन्द्रहरूमा दैनिक उपभोग्यवस्तुहरूको क्रय-विक्रयको मात्रा सवैभन्दा धेरै रहने गरेको छ। औद्योगिक उत्पादनसँग सम्वन्धित प्रतिष्ठानहरू पनि प्रायः यिनै वजारकेन्द्रहरूको आसपासमा केन्द्रीत छन्। रसुवागढी नेपालको चिनसँग हुने व्यापारको एक प्रमुख नाका पनि हो। यहाँ सुख्खा बन्दरगाह निर्माण थालनी भइरहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{रसुवा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} ==बाह्य कडीहरू== {{incubator|kip/रसुवा जिल्ला| http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/kip/जीम_पाल खाम भाषाको विकिपिडिया}}*[https://rasuwanepal.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240419160352/https://www.rasuwanepal.com.np/ |date=2024-04-19 }} [[श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका जिल्लाहरू]] qvdbr1ys3e7ird50lgaky3hmxm2bhgg 0 2804 1368804 1341091 2026-08-08T23:43:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368804 wikitext text/x-wiki {{Infobox planetary system | title = सूर्यमण्डल | image = Planets2013symbols.svg | image_alt = | image_size = upright=1.75{{!}}frameless | caption = {{longitem|[[सूर्य]] तथा [[सूर्यमण्डलका ग्रहहरू|ग्रहहरू]]<br />''(दुरी मापन अनुसार नभएको)''|style=padding:2px 0 4px 0;}} | age = ४५६.८ करोड वर्ष | location = {{longitem|{{ublist|class=nowrap |स्थानीय अन्तरनक्षत्रिय बादल, स्थानीय फोकाहरू, |कालपुरुष बाहु [[आकाशगङ्गा]]}}}} | system_mass = १.००१४ सौर्यपिण्ड | neareststar = {{longitem|{{ublist|class=nowrap | प्रक्सिमा सेन्टराई{{nbsp|2}}{{smaller|(४.२५ [[प्रकाश वर्ष]])}} |अल्फा सेन्टराई {{smaller|(४.३७ प्रकाश वर्ष)}}}}}} | nearestplanetary = {{nowrap|प्रक्सिमा सेन्टटराई मण्डल{{nbsp|2}}{{smaller|(४.२५ प्रकाश वर्ष)}}}} | semimajoraxis = {{longitem|३०.१० खगोलिय एकाइ<br/>(४५ &nbsp;करोड&nbsp;किलोमिटर)}} | Kuiper_cliff = ५० खगोलिय एकाइ | noknown_stars = yes | stars = १{{nbsp|2}}{{smaller|([[सूर्य]])}} | planets = {{longitem|{{hlist|८ {{nbsp}}([[बुधग्रह|बुध]]|[[शुक्रग्रह|शुक्र]]|[[पृथ्वी]]|[[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]]|<br />[[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]]|[[शनिग्रह|शनि]]|[[अरुणग्रह|अरूण]]|[[वरुणग्रह|बरूण]])}}}} | outerplanetname = [[वरुणग्रह|बरुण]] | dwarfplanets = {{longitem|२ वटा विश्वव्यापी मान्यता प्राप्त{{hlist|([[यमग्रह|यम]]|[[एरिस (क्षुद्र ग्रह)|एरिस]])}} १ वटा सम्भावित {{hlist|([[सेरेस (क्षुद्र ग्रह)|सेरेस]])}} २ वटा प्रमाणित हुनसक्ने {{hlist|([[हाउमेया]]|[[माकेमाके]])}}}} | satellites = {{longitem|५७५ {{hlist|{{smaller|(१८५ वटा ग्रहमण्डल<ref name="JPLbodies">{{cite web|title=How Many Solar System Bodies |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |accessdate=20 April 2018}}</ref>}} |{{smaller|३९० वटा सानो ग्रहमण्डल<ref name="MPMJohnston">{{cite web|date=15 September 2019|title=Asteroids with Satellites |publisher=Johnston's Archive |author=Wm. Robert Johnston |url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html |accessdate=28 September 2019}}</ref>)}}}}}} | minorplanets = ७,९६,३५४{{nbsp|2}}{{smaller|(सन् २०१९ अगस्ट २७ को गणना अनुसार)<ref name=MPCSummary/>}} | comets = ४,१४३{{nbsp|2}}{{smaller|(सन् २०१९ अगस्ट २७ को गणना अनुसार)<ref name=MPCSummary>{{cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpc/summary|title=Latest Published Data|website=The International Astronomical Union Minor Planet Center|accessdate=28 September 2019|archivedate=५ मार्च २०१९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305034947/https://minorplanetcenter.net/mpc/summary}}</ref>}} | roundsat = १९ (५ वा सम्भवत ६ वटा समानस्थिति सहित) | roundsatlink = ग्रहमण्डल | inclination = ६०.१९°{{nbsp|2}}{{smaller|(परिक्रमा कक्ष)}} | galacticcenter = २७,०००&thinsp;±&thinsp;१,००० प्रकाश वर्ष | orbitalspeed = २२० किलोमिटर प्रति सेकेन्ड | orbitalperiod = २२५–२५० मिलियन वर्ष | spectral = जि वर्गका प्रमुख ताराहरू | frostline = ≈५ खगोलिय एकाइ<ref name="Mumma">{{Cite journal | last1 = Mumma | first1 = M.J. | last2 = Disanti | first2 = M.A. | last3 = Dello Russo | first3 = N. | last4 = Magee-Sauer | first4 = K. | last5 = Gibb | first5 = E. | last6 = Novak | first6 = R. | doi = 10.1016/S0273-1177(03)00578-7 | title = Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system | url = https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2003-06_31_12/page/2563 | journal = Advances in Space Research | volume = 31 | issue = 12 | pages = 2563–2575 | year = 2003 | pmid = | pmc = |bibcode = 2003AdSpR..31.2563M | citeseerx = 10.1.1.575.5091 | issn = 0273-1177}}</ref> | heliopause = ≈१२० खगोलिय एकाइ | hillsphere = ≈१–३ प्रकाशवर्ष }} '''सूर्यमण्डल''' एउटा [[खगोल शास्त्र|खगोलिय]] प्रणाली हो जसको केन्द्रमा रहेको [[तारा|तारालाई]] [[ग्रह]] तथा [[उल्का पिण्ड]]हरूले परिक्रमा गर्दछन्। सबैभन्दा प्रशिद्ध सूर्यमण्डल मानव सहितको पृथ्वी रहको सूर्यमण्डल हो। पृथ्वीले [[सूर्य|सूर्यको]] वरिपरि एउटा अण्डाकार कक्षमा परिक्रमा गर्दछ भने अन्य ग्रहहरूले पनि सूर्यको वरिपरि अण्डाकार कक्षमा परिक्रमा गर्दछन्। सूर्यमण्डलको बीचमा सूर्य रहेको छ। == सूर्य == [[चित्र:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|upright|left|सूर्यको बाहिरी भाग देखिएउटाो तस्विर ]] सूर्य एउटा मझौलो आकारको तारा हो। यसको सतहको तापक्रम लगभग <math>5000 K</math> हुन्छ भने यसको केन्द्रको तापक्रम <math>2.7\times10^{7 } K </math><ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/17137-how-hot-is-the-sun.html|title=How hot is the Sun?|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=9/22/2017}}</ref> हुन्छ। र यसको केन्द्रको चाप <math>2.477\times10^{11 } bar</math><ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html|title=Sun Fact Sheet|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=9/22/2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980222081658/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |date=1998-02-22 }}</ref>रहेको हुन्छ। सर्यले सम्पूर्ण सौर्य मण्डललाई नै उज्यालो पार्ने गरी प्रकाश दिन्छ। यसले यति धेरै प्रकाश र ताप दिनुको कारण यसको केन्द्रमा भइरहेको आणविक प्रतिक्रिया हो। आणविक प्रतिक्रिया हुन सूर्यको केन्द्रमा रहेको चाप र तापक्रमले मद्दत गर्दछन। सूर्यमा <math>71 \% </math> भन्दा बढी हाइड्रोजनको मात्रा रहेको हुन्छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/17170-what-is-the-sun-made-of.html|title=What is the Sun made up of?|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=9/25/2017}}</ref> हाइड्रोजनको परमाणुमा जम्मा एउटा इलेक्ट्रोन रहेको हुन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://itc.gsw.edu/faculty/speavy/spclass/chemistry/atoms.htm|title=Atomic Structure|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=9/25/2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910122618/http://itc.gsw.edu/faculty/speavy/spclass/chemistry/atoms.htm |date=2017-09-10 }}</ref> सूर्यको केन्द्र भागमा उच्च तापक्रम हुने भएकोले त्यहाँ रहेका हाइड्रोजनका इलेक्ट्रोनहरू छुट्टिएर जान्छन। अब हाइड्रोजनको न्युक्लियस मात्रै बाकि रहेको हुन्छ। हाइड्रोजनको न्युक्लियसमा प्रोटोन मात्रै हुन्छ। अब ति पोसिटिव चार्ज भएका प्रोटोनहरू माथि यति धेरै चाप लाग्छ कि विकर्षित हुँदा हुँदै पनि तिनीहरू एकै ठाउँमा आइ आणविक प्रतिक्रिया सुरु हुन्छ। यसको साथ साथै ठुलो मात्रामा ताप शक्ति र प्रकाश शक्ति उत्पन्न हुन्छ। == ग्रह == सूर्यको वरिपरि घुम्ने सबैभन्दा ठुला पिण्डहरूलाई ग्रह भनिन्छ। [[दुरविन|दुरविनका]] सहायताले गहन खोज गरी ग्रहहरू पत्ता लगाउन मानिसहरूलाई कयौँ वर्ष लागेको थियो। कुनै ठुला ग्रहहरू पत्ता नलागेको धेरै वर्ष भईसक्यो, तर साना पिण्डहरू भने हरेक वर्ष धेरै पत्ता लाग्ने गरेका छन्। सन् २००६ मा चेक गणतन्त्रको राजधानी प्राग भएको इन्टरनेसनल एस्ट्रोनोमिकल युनियन (IAU) को सम्मेलनले ग्रहहरूलाई परिभाषित गर्दै यम ग्रहलाई छुद्र ग्रहको सुचीमा सुचीक्रित गरेको थियो। यसपछी सूर्यमण्डलमा ग्रहहरूको सङ्ख्या आठ पुगेको छ। सूर्यमण्डलको सबैभन्दा ठुलो ग्रह बृहस्पति ग्रह,सबैभन्दा सानो ग्रह बुध ग्रह,सबैभन्दा चम्किलो ग्रह शुक्र ग्रह र सबैभन्दा टाढाको ग्रह बरुण ग्रह हो। ==भित्री सूर्यमण्डल== भित्री सूर्यमण्डल क्षेत्र चारवटा स्थलीय ग्रहहरू र क्षुद्रग्रह बेल्ट मिलेर बनेको क्षेत्र हो। सूर्य देखि क्षुद्रग्रह पेटीको अन्त्य सम्मको क्षेत्रलाई नै भित्री सूर्यमण्डल भनिन्छ। ===भित्री ग्रहहरू=== [[File:Telluric planets size comparison.jpg|thumb|upright=1.25|सूर्यमण्डल भित्री ग्रहहरू: [[पृथ्वी]] (पछाडी, देब्रे), [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] (अगाडी, देब्रे), [[शुक्रग्रह|शुक्र]] (पछाडी, दाइने) र [[बुधग्रह|बुध]] (अगाडी, दाइने)]] सूर्यमण्डलका भित्री ग्रहहरू अन्तर्गत चट्टान र जमीनी सतह भएका चारवटा ग्रहहरू पर्दछन्। यि ग्रहहरूको केहीको उपग्रहहरू नै छैनन् हुनेको पनि न्युन सङ्यामा छन्। ====बुध==== {{Main|बुधग्रह}} बुधग्रह सूर्यमण्डलमा सूर्यको सबैभन्दा नजीकको ग्रह हो। यस ग्रहको भूमध्यरेखीय अर्धव्यास् २,४३९.७ किलोमिटर रहेको छ। यसको बाहिरी सतह ज्वालामुखी पहाडहरूले ढाकिएको छ।यस ग्रहमा हरेक दिन धेरै गर्मी हुन्छ र हरेक रात धेरै जाडो हुन्छ। बुध सूर्यमण्डलको सबैभन्दा सानो ग्रह हो। अरू ग्रहभन्दा सूर्य नजिक भएकोले यसले सूर्यलाई सबैभन्दा छिठो परिक्रमा गर्दछ। बुधग्रहलाई सूर्यको वरिपरि घुम्न करिब ८८ दिन मात्रै लाग्छ। ====शुक्र==== {{Main|शुक्रग्रह}} शुक्रग्रह सूर्यमण्डलमा सूर्यबाट दोस्रो ग्रह हो र यो सूर्यबाट १० करोड ८२ लाख आठ हजार नौ सय किलोमिटरको दूरीमा छ। यस ग्रहको सतह चट्टानले बनेको छ र यसको वायूमण्डल कार्बन्डाईअक्साइड् र सल्फ्युरिक् एसिडले बनेको हुन्छ। पृथ्वीको सामान्य तापक्रममा सल्फ्युरिक् एसिड तरल् अवस्थामा हुन्छ तर शुक्रग्रह यती तातो छ की शुक्रग्रहमा भएको सल्फ्युरिक एसिड वाष्पीकरण भएर ग्यासको रूपमा पाइन्छ। शुक्र ग्रह आकारमा पृथ्वीभन्दा अलिकति मात्र सानो छ । पृथ्वीको व्यास १२ हजार आठसय किलोमिटर छ भने शुक्रको व्यास १२ हजार १०२ किलोमिटर छ । यसले सूर्यलाई एक पटक घुम्न आठ महिना अथवा २२४ दिन १६ घण्टा लगाउँछ । शुक्रग्रहसँग कुनै प्राकृतिक उपग्रह छैनन्। ====पृथ्वी==== {{Main|पृथ्वी}} पृथ्वी ( सूर्यबाट १ खगोलिय एकाइ (१५ करोड किलोमिटर; ९ करोड ३० लाख माइल ) दुरीमा अवस्थित) सूर्यमण्डलको तेस्रो ग्रह हो। यो सौर्य परिवारका ग्रहहरू मध्ये जिवावाशेष भेटिएको एउटा मात्र ग्रह हो । यो ग्रह करिव ४.५७ अर्ब (४.५७×१०९) वर्ष अगाडि उत्पन्न भएको हो। पृथ्वी एकमात्र प्राकृतिक उपग्रह [[चन्द्रमा]] रहेको छ। पृथ्वीको आकृति केही चेप्टो अण्डाकार रहेको छ, यसको व्यास करिब् १२,७४२ किमि छ। पृथ्वीले सुर्यको वरीपरी ३६५.२५ दिनमा १ फन्को घुम्छ । ====मङ्गल==== {{Main|मङ्गल ग्रह}} मङ्गल सूर्यबाट चौथो ग्रह वा भित्री सूर्यमण्डलको अन्तिम ग्रह हो। यो ग्रह पृथ्वी र शुक्र भन्दा आकारमा सानो छ। यसको जमीनमा भएको आइरन अक्साइडको कारण यसको रङ्ग रातो देखिन्छ। मङ्गल ग्रहको वायुमण्डलमा अधिकतम कार्बन्डाइअक्साइड रहेको छ। यसका दुईवटा प्राकृतिक उपग्रह रहेका छन्। ===क्षुद्रग्रह पेटी=== क्षुद्रग्रह पेटीले मङ्गल र बृहस्पति ग्रहको बीच कक्ष ओगटेको छ। यो सूर्य बाट १.५ खगोलिय एकाइ (२२ करोड किलोमिटर; १४ करोड माइल) दुरीमा अवस्थित छ। क्षुद्रग्रह पेटीको भित्र १ किलोमिटर व्यास सम्म भएका लाखौंको सङ्यामा पिण्ड तथा क्षुद्रग्रह हुन्छन्।<ref>{{cite web |date=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|access-date=23 June 2006}}</ref> ==बाहिरी सूर्यमण्डल== बाहिरी सूर्यमण्डल विशाल ग्रहहरू र तिनका ठुला-ठुला प्राकृतिक उपग्रहहरूको क्षेत्र हो। बाहिरी सूर्यमण्डल सूर्यबाट धेरै दूरीमा हुने हुनाले यस क्षेत्रमा कम तापक्रम हुने कारण यस क्षेत्रमा भित्री सूर्यमण्डलको तुलनामा पानी, अमोनिया र मिथेन उच्च अनुपातमा ठोस रूपमा रहेका हुन्छन्। ===बाहिरी ग्रहहरू=== [[File:Size planets comparison.jpg|upright=1.25|thumb|बाहिरी ग्रहहरू (पछाडी); [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]], [[शनिग्रह|शनि]], [[अरुणग्रह|अरूण]] र [[वरुणग्रह|बरूण]] तथा भित्री ग्रहहरू (अगाडी); [[पृथ्वी]], [[शुक्रग्रह|शुक्र]], [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] र [[बुधग्रह|बुध]] बीच तुलना]] बाहिरी ग्रहहरू अन्तर्गत सूर्यमण्डलका चार विशाल ग्रहहरू पर्दछन्। बृहस्पति र शनि ग्रहको सामुहिक पिण्डको आकार [[पृथ्वी]]को भन्दा ४०० गुणा बढी हुन्छ। यिनीहरूको वायुमण्डलमा हाइड्रोजन र हिलियम अत्यधिक मात्रामा रहेको छ। ====बृहस्पति==== {{Main|बृहस्पति ग्रह}} बृहस्पति सूर्यबाट ५.४ खगोलिय एकाइ ( ७८ करोड किलोमिटर; ४८ करोड माइल) दुरीमा रहेको छ। यो ग्रह सूर्यमण्डलको सबैभन्दा ठुलो ग्रह हो। बृहस्पतिको पिण्ड सूर्यमण्डलका अन्य सबै ग्रहहरूको सामुहिक पिण्ड भन्दा २.५ गुणा अधिक छ। बृहस्पतिका ७९ वटा प्राकृतिक उपग्रह रहेका छन्। यसको उपग्रह गेनिमेड सूर्यमण्डलको सबैभन्दा ठुलो उपग्रह हो जुन बुध ग्रह भन्दा ठुलो छ। ====शनि==== {{Main|शनिग्रह}} ==वरुण परको क्षेत्र== ===कुइपर बेल्ट=== ===छरिएका डिस्क=== ===उर्ट बादल=== == सूर्यमण्डलिय पिण्डहरूको क्रम == हाम्रो सूर्यमण्डलमा जम्मा ८ ग्रह, ३ साना ग्रह र अन्य ठूला पिण्डहरू सूर्यको परिक्रमा गर्दछन। सूर्यबाट दुरिको आधारमा क्रममा पिण्डहरू यस प्रकार रहेका छन्: * [[बुधग्रह|बुध]] * [[शुक्रग्रह|शुक्र]] * [[पृथ्वी]] * [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] * [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]] * [[शनिग्रह|शनि]] * [[अरुणग्रह|अरूण]] * [[वरुणग्रह|बरूण]] * [[यमग्रह|यम]] * [[एरिस (क्षुद्र ग्रह)|एरिस]] * [[कुइपर पेटी]] * [[क्षुद्रग्रह पेटी]] * [[सेरेस]] * [[लामपुछ्रे तारा|पुच्छ्रेतारा]] अन्य धेरै बस्तुहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्दछन र तिनिहरू सबै सूर्यमण्डलकै भाग हुन। उदाहरणको लागि, [[क्षुद्रग्रह पेटी]], एउटा यस्तो क्षेत्रहो जहाँ धेरै ढुङ्गाहरू छन्। यिनिहरू ग्रहहरू भन्दा निक्कै साना छन्। कतिपय त एक [[किलोमिटर]] भन्दा छोटो व्यास भएकापनि छन्। ==दृश्य सारांश== {{सौर्यमण्डल संक्षेपिकरण}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.solarviews.com/eng/homepage.htm सूर्यमण्डलका चित्रणहरू] * [http://www.exploratorium.edu/ronh/weight/index.html अन्य संसारहरूमा तपाईँको तौल] {{SolarSystem}} {{Commonscat|Solar System}} [[श्रेणी:खगोलशास्त्र]] [[श्रेणी:सौर्यमण्डल]] o8lc8fzf53gpjf89j0rpy2k0vmmou8l 0 2829 1368912 1362561 2026-08-09T02:01:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368912 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country | conventional_long_name = संयुक्त राज्य अमेरिका <br /> United States of America <br /> Estados Unidos de América | common_name = अमेरिका | image_flag = Flag_of_the_United_States_(Pantone).svg | image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg | length = सन् १७७६ देखि अहिलेसम्म | symbol_type = निसाना छाप | national_motto = <!--यो राष्ट्र वाणीलाई सच्याउनुअघि कृपया वार्तालाप पृष्ठ पढ्नुहोस्:-->हामी प्रभुमा विश्वास गर्छौं <br />[[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]: [[In God We Trust]]{{spaces|2}}<small>(आधिकारिक)</small><br />{{lang|la|''[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]''}}{{spaces|2}}<small>(परम्परागत)</small><br />([[रोमन भाषा|ल्याटिन]]: धेरैमध्येको, एउटा) | image_map = United States (orthographic projection).svg | map_width = 220px | national_anthem = "द स्टार–स्प्याङ्गल्ड ब्यानर"<br />[[चित्र:Star Spangled Banner instrumental.ogg]] | official_languages = सङ्घीय स्तरमा कुनै पनि छैन{{Ref label|engoffbox|a|}} | languages_type = [[राष्ट्रभाषा|राष्ट्रिय भाषा]] | languages = [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] (''[[de facto]]''){{Ref label|engfactobox|b|}} | capital = [[वासिङ्टन, डी.सी.|वाशिङ्टन, डी.सी.]] | largest_city = [[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क]] | latd = 38 | latm = 53 | latNS = N | longd = 77 | longm = 01 | longEW = W | government_type = सङ्घीय राष्ट्रपतिय प्रणालीसहितको संवैधानिक गणतन्त्र | leader_title1 = [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[जो बाइडेन]] ([[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डे]]) | leader_title2 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाका उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] | leader_name2 = [[कमला ह्यारिस]] ([[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डे]]) | leader_title3 = {{nowrap|[[संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रतिनिधि सभाका सभामुख|सभामुख]]}} | leader_name3 = [[न्यान्सी पेलोसी]] ([[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डे]]) | leader_title4 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाका प्रधान न्यायाधीश|प्रधान न्यायाधीश]] | leader_name4 = [[जोन रोबर्ट्स]] | legislature = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको कङ्ग्रेस|कङ्ग्रेस]] | upper_house = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिनेट|सिनेट]] | lower_house = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] | sovereignty_type = [[अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = [[संयुक्त अधिराज्य]]बाट | established_event1 = [[स्वतन्त्रताको घोषणापत्र|घोषणा मिति]] | established_date1 = सन् १७७६ जुलाई ४ | established_event2 = [[पेरिसको सन्धि (१७८३)|मान्यता पाएको मिति]] | established_date2 = सन् १७८३ सेप्टेम्बर ३ | established_event3 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान|वर्तमान संविधान]] | established_date3 = सन् १७८८ जुन २१ | currency = अमेरिकी [[डलर]] | utc_offset_DST = +५:४५ | cctld = [[डटयूएस]] [[डटगव]] [[डटमिल]] [[डटइडीयू]] | calling_code = +१ | date_format = m/d/yyyy ([[Anno Domini|AD]]) | drives_on = right | official_website = {{URL|https://www.usa.gov|यूएसए.गव}} }} '''संयुक्त राज्य अमेरिका''', (सामान्यत: '''अमेरिका''', '''यु.एस्.ए.''' वा '''यु.एस्.''') संवैधानिक सङ्घीय गणतन्त्रमा आधारित [[उत्तर अमेरिका]] [[महादेश]]मा रहेको विश्वको चौथो ठुलो राष्ट्र हो। ५० वटा संवैधानिक राज्यमा बाँडिएको अमेरिकाको राजधानी [[वासिङ्टन, डी.सी.|वाशिङ्टन, डी.सी.]] हो। यहाँका अठ्चालीस राज्य [[प्रशान्त महासागर|प्रशान्त]] र [[आन्ध्र महासागर|आन्ध्र]] [[महासागर]]हरूको बीचमा मध्य उत्तर अमेरिकामा पर्दछन् जसको उत्तरमा [[क्यानडा|क्यानाडा]] र दक्षिणमा [[मेक्सिको]] छ। बाँकी दुई मध्ये [[अलास्का]] सोही महादेशको उत्तरपश्चिममा पर्दछ जसको पूर्वमा क्यानाडा र पश्चिममा [[रुस]] रहेको छ। त्यसैगरी हवाइ राज्य भने मध्य प्रशान्त महासागरमा अवस्थित द्वीपमा पर्दछ। ९८ लाख वर्ग कि. मि.मा फैलिएको र ३१,७७,१२,००० जनसङ्ख्या भएको, संयुक्त राज्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]], विश्वका बहुसांस्कृतिक देशहरूमध्ये एक हो। पालेओ-आदिवासीहरू कम्तिमा १२,००० वर्ष पहिले उत्तर अमेरिकी मुख्य भूमिमा साइबेरियाबाट बसाइँ सरेका थिए, र उन्नत संस्कृतिहरू पछि देखा पर्न थाले। १६औँ शताब्दीको दौडान [[अमेरिका को युरोपीय उपनिवेशीकरण|युरोपेली उपनिवेशवादी]]हरू आइपुग्दा यी उन्नत संस्कृतिहरू लगभग पूर्ण रूपमा घटिसकेका थिए। संयुक्त राज्य द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहित तीन फरक सरकारी अङ्ग भएको सङ्घीय गणतन्त्र हो। अमेरिका [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]], [[विश्व बैङ्क]], [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष|अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष]], अर्गनाइजेसन अफ अमेरिकन स्टेट्स, [[उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन|नेटो]], र अन्य अन्तराष्ट्रिय सङ्गठन हरूको संस्थापक सदस्य हो। यो [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]]को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदका स्थायी सदस्यहरू|स्थायी सदस्य]] पनि हो। == इतिहास == {{मुख्य|संयुक्त राज्य अमेरिकाको इतिहास}} संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थापनाको आधिकारिक मिति ४ जुलाई १७७६ हो, जब द्वितीय महाद्विपीय काङ्ग्रेसले १३ पृथकतावदी उपनिवेशिक राज्यहरूको प्रतिनिधि स्वरूप स्वतन्त्रताको घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरे। यद्यपि सन् १७८८ मा जब लेख सङ्घ (आर्टिकल्स अफ कन्फिडिरेसन)को स्थानमा अमेरिकी संविधान ल्याइयो, सरकारको मूलभूत ढाँचामा धेरै परिवर्तन गरियो। सरकारी राजधानी फिलाडेल्फियामा स्थानान्तरित हुनु भन्दा अगाडि , न्युयोर्क सहर एक वर्ष सम्म सङ्घीय राजधानी थियो। [[१७९१]] मा, राज्यहरूले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र कानुनी सुरक्षाको सीमाको सङ्घीय प्रतिबन्धलाई निषिद्ध गर्न अधिकार विधेयक लाई पारित गरे, संविधानमा दस संशोधन गरे। उत्तरी राज्यहरूले [[१७८०]] देखि [[१८०४]] को बीचमा दास प्रथालाई प्रतिबन्ध लगाइयो तर दक्षिणी राज्यहरूमा यो प्रथा कायमै रह्यो। सन् [[सन् १८००|१८००]] मा नयाँ स्थापित सहर नया बसा [[वाशिंगटन डीसी]] सङ्घीय सरकार र राष्ट्रको नयाँ राजधानी बन्यो। [[दोस्रो विश्वयुद्ध]] पछि, संयुक्त राज्यले युरोपको पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्न [[मार्शल प्लान]] सुरु गर्यो।<ref>See {{cite journal |last=Frankenfeld |first=Peter |date=2012 |title=A Marshall Plan for Greece? The European Union and the Financial Crisis in Greece. A Theoretical and Political Analysis in the Global World Against a Background of Regional Integration: Table 1. European Recovery Programme – Marshall Plan ($ million) |url=http://bazekon.icm.edu.pl/bazekon/element/bwmeta1.element.ekon-element-000171238489 |journal=Prace i Materiały Instytutu Handlu Zagranicznego Uniwersytetu Gdańskiego |language=EN |issue=31/1 |pages=69 |issn=2300-6153}}</ref> यस अवधिमा [[शीतयुद्ध]]को सुरुवात पनि भयो, जहाँ अमेरिका र [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]बीचको भूराजनीतिक तनावले वैचारिक मतभेद र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको प्रतिस्पर्धाले दुई देशहरूलाई युरोपको मामिलामा प्रभुत्व जमाउन नेतृत्व गर्‍यो,<ref>{{Cite book|last=Sempa|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=Px4uDwAAQBAJ|title=Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century|date=12 July 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-51768-3}}</ref> जसमा अमेरिकी नेतृत्वको [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी ब्लक र सोभियत नेतृत्वको कम्युनिस्ट पूर्वी ब्लक आमने सामने थिए। संयुक्त राज्य अमेरिकाले सोभियत सङ्घसँग गठबन्धन मानिने सरकारहरू विरुद्ध शासन परिवर्तनमा संलग्न भएको, [[कोरियाली युद्ध|कोरियाली]] र [[भियतनाम युद्ध|भियतनाम युद्धहरू]] जस्ता द्वन्द्वहरूमा भाग लियो, र [[अन्तरिक्ष दौड]]मा प्रतिस्पर्धा गर्‍यो, १९६९ मा पहिलो चालक दल चन्द्रमा अवतरणमा परिणत भयो।<ref name="Blakemore-2019">{{cite web |last=Blakemore |first=Erin |date=March 22, 2019 |title=What was the Cold War? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/cold-war/ |access-date=August 28, 2020 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref>Mark Kramer, "The Soviet Bloc and the Cold War in Europe," in {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |title=A Companion to Europe Since 1945 |publisher=Wiley |year=2014 |isbn=978-1-118-89024-0 |editor-last=Larresm |editor-first=Klaus |page=79}}</ref><ref>[[#Blakeley|Blakeley, 2009]], [https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 p. 92]</ref><ref name="Proxy">{{cite book |last=Collins |first=Michael |url=https://archive.org/details/liftoff00coll |title=Liftoff: The Story of America's Adventure in Space |publisher=Grove Press |year=1988 |isbn=978-0-8021-1011-4 |location=New York |author-link=Michael Collins (astronaut) |url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Origins of the Vietnam War |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of American History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/americanhistory/view/10.1093/acrefore/9780199329175.001.0001/acrefore-9780199329175-e-353 |access-date=August 28, 2020 |last=Chapman |first=Jessica M. |date=August 5, 2016 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780199329175.013.353 |isbn=978-0-19-932917-5}}</ref> आन्तरिक रूपमा, संयुक्त राज्यले दोस्रो विश्वयुद्ध पछि ठुलो आर्थिक वृद्धि, सहरीकरण, र जनसङ्ख्या वृद्धि अनुभव गर्यो{{sfn|Winchester|2013|pp=305–308}}, र [[अलास्का]] र [[हवाई]]लाई राज्यको रूपमा स्वीकार गर्यो।<ref name="Lightner2004">{{cite book |last=Lightner |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |title=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2004 |isbn=978-0-313-28233-1 |page=141}}</ref>[[चित्र:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|[[मार्टिन लुथर किंग जुनियर]]ले २८ अगस्ट, १९६३ मा [[काम र स्वतन्त्रताको लागि वाशिंगटनमा मार्च|वाशिंगटनमा मार्च]]को समयमा [[लिंकन मेमोरियल]]मा आफ्नो "आई हेभ ए ड्रीम" भाषण दिन्छन्।]] [[मार्टिन लुथर किङ, जुनियर|मार्टिन लुथर किंग जुनियर]] १९६० को दशक को प्रारम्भमा एक प्रमुख नेता बनेर नागरिक अधिकार आन्दोलनको उदय भयो।<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html|title=The Civil Rights Movement|website=PBS.org|access-date=January 5, 2019}}</ref> राष्ट्रपति [[लिन्डन बेन्स जोन्सन|लिन्डन बी. जोन्सन]]ले [[गरिबी]] र जातीय असमानतालाई सम्बोधन गर्न मतदान अधिकार ऐन र नागरिक अधिकार ऐन सहितका व्यापक कानून र नीतिहरू प्रस्तुत गर्दै "महान समाज" को पहल गरे।<ref>{{cite web|url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html|title=Social Security|website=ssa.gov|access-date=October 25, 2015}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्रति संस्कृति आन्दोलनले मनोरञ्जनात्मक लागुपदार्थको प्रयोग, कामुकताका लागि कुन पदार्थहरू स्वीकार्य छन् भनेर मनोवृत्तिको उदारीकरण सहित महत्त्वपूर्ण सामाजिक परिवर्तनहरू ल्यायो।<ref>{{cite web |author=Svetlana Ter-Grigoryan |date=February 12, 2022 |title=The Sexual Revolution Origins and Impact |url=https://study.com/learn/lesson/sexual-liberation-movement-origin-timeline-impact-revolution.html |access-date=April 27, 2023 |website=study.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 25, 2022 |title=Playboy: American Magazine |url=https://www.britannica.com/topic/Playboy |access-date=February 2, 2023 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |quote=...the so-called sexual revolution in the United States in the 1960s, marked by greatly more permissive attitudes toward sexual interest and activity than had been prevalent in earlier generations.}}</ref> र आधुनिक समलिङ्गी अधिकार आन्दोलनको सुरुवात साथै सैन्य मस्यौदाको खुला अवज्ञा र [[भियतनाम]]मा हस्तक्षेपको विरोध सुरुवात पनि भयो।<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/5106608/protest-1968/?amp=true|title=Behind the Protests Against the Vietnam War in 1968|last=Levy|first=Daniel|date=January 19, 2018|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=May 5, 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211014120640/https://time.com/5106608/protest-1968/?amp=true |date=October 14, 2021 }}</ref> [[रिचार्ड निक्सन|रिचर्ड निक्सन]]को राष्ट्रपतिको कार्यकालले भियतनामबाट अमेरिकी फिर्ता भयो तर वाटरगेट काण्ड पनि देखियो, जसले उनको राजीनामा र दशकौंसम्म विस्तार भएको सरकारको जनताको विश्वासमा गिरावट ल्यायो।<ref>{{cite report|author-link1=United States Senate Watergate Committee|title=The Final Report of the Senate Select Committee on Presidential Campaign Activities (The Ervin Committee Report, The Watergate Report)|date=1973-02-07|editor=Senate Select Committee on Presidential Campaign Activities|publisher=U.S. Government Printing Office|url=https://archive.org/details/WatergateErvinCommitteeReport/S.%20Rep.%2093-981/?sort=title_desc|number=S. Rep. 93-981}}</ref> सन् १९७० को दशकमा महिला श्रम सहभागितामा वृद्धि भएपछि, सन् १९८५ सम्ममा १६ वर्ष र सोभन्दा माथिका अधिकांश महिलाहरूले रोजगारी पाएका थिए।<ref>{{cite web |year=2013 |title=Women in the Labor Force: A Databook |url=https://www.bls.gov/cps/wlf-databook-2012.pdf |access-date=March 21, 2014 |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |page=11}}</ref> १९७० र १९८० को प्रारम्भमा [[आर्थिक मन्दी]] देखियो र राष्ट्रपति [[रोनाल्ड रेगन]]ले [[नवउदारवाद|नवउदारवादी]] सुधार र सोभियत सङ्घ तर्फ रोलब्याक रणनीतिको साथ प्रतिक्रिया दिए।<ref>{{Cite journal |last=Allen |first=Robert C. |date=November 2001 |title=The rise and decline of the Soviet economy |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-economics_2001-11_34_4/page/859 |journal=Canadian Journal of Economics |volume=34 |issue=4 |pages=859–881 |doi=10.1111/0008-4085.00103 |issn=0008-4085}}</ref>{{sfn|Gerstle|2022|pp=106–108, 121-128}}<ref>[[संयुक्त राज्य अमेरिका#Soss|Soss, 2010]], p. 277</ref><ref>[[संयुक्त राज्य अमेरिका#Fraser|Fraser, 1989]]</ref> १९८० को दशकको अन्त र १९९० को प्रारम्भमा [[वार्सा सम्झौता]]को पतन र सोभियत सङ्घको विघटन देखियो, जसले [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]को अन्त्य भयो र अमेरिकालाई विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]]को रूपमा बलियो बनायो।<ref name="Gaidar">{{cite book|last=Gaĭdar|first=E.T.|year=2007|title=Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia|url={{GBUrl|bDSfnxYjVwAC|pg=PA102}}|pages=190–205|location=Washington, D.C.|publisher=[[Brookings Institution#Publications|Brookings Institution Press]]|isbn=978-0-8157-3114-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Howell|first=Buddy Wayne|title=The Rhetoric of Presidential Summit Diplomacy: Ronald Reagan and the U.S.-Soviet Summits, 1985–1988|year=2006|publisher=Texas A&M University|isbn=978-0-549-41658-6|page=352 }}</ref><ref>{{cite book|last=Kissinger|first=Henry|author-link=Henry Kissinger|title=Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=0IZboamhb5EC&pg=PA731|year=2011|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4391-2631-8|pages=781–784|access-date=October 25, 2015}}<br />{{cite book|last=Mann|first=James|title=The Rebellion of Ronald Reagan: A History of the End of the Cold War|url=https://books.google.com/books?id=BgZyXNIrvB4C&pg=PT12|year=2009|publisher=Penguin|isbn=978-1-4406-8639-9|page=432}}<br /></ref><ref>[[#Hayes|Hayes, 2009]]</ref> [[२१औँ शताब्दी|२१औँ शताब्दी]]को पहिलो दशकहरूमा, अमेरिकाले [[आतंकवाद]]बाट चुनौतीहरूको सामना गर्यो, २००१ सेप्टेम्बर ११ मा [[सेप्टेम्बर ११ को हमला|सेप्टेम्बर ११ को आक्रमण]]को कारणले [[अफगानिस्तान]] र [[इराक]]मा आतंकवाद र सैन्य हस्तक्षेपहरू विरुद्धको युद्धको नेतृत्व गर्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/articles/2008/12/09/the-war-on-terror-is-critical-to-president-george-w-bushs-legacy|title=The 'War on Terror' Is Critical to President George W. Bush's Legacy|author=Walsh, Kenneth T.|date=December 9, 2008|newspaper=U.S. News & World Report|access-date=March 6, 2013}}<br />{{cite book|last=Atkins|first=Stephen E.|title=The 9/11 Encyclopedia: Second Edition|url=https://books.google.com/books?id=PDDIgWRN_HQC&pg=PA210|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-921-9|page=872|access-date=October 25, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html|title=Overview: The Iraq War|last=Wong|first=Edward|date=February 15, 2008|newspaper=The New York Times|access-date=March 7, 2013}}<br />{{cite book|last=Johnson|first=James Turner|title=The War to Oust Saddam Hussein: Just War and the New Face of Conflict|url=https://books.google.com/books?id=SF7U27JsLC4C&q=iraq+invasion+removes+hussein|year=2005|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4956-2|page=159|access-date=October 25, 2015}}<br />{{cite news|url=https://usatoday30.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-21/iraq-war-timeline/52147680/1|title=Timeline: Key moments in the Iraq War|author=Durando, Jessica|date=December 21, 2011|newspaper=USA Today|access-date=March 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904084312/https://usatoday30.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-21/iraq-war-timeline/52147680/1|archive-date=September 4, 2020|agency=Associated Press|author2=Green, Shannon Rae|url-status=dead}}</ref> सन् २००६ मा अमेरिकी आवास बबल [[२००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट|२००७-२००८ वित्तीय सङ्कट]] र ठुलो मन्दीमा परिणत भयो, जुन [[महामन्दी]] पछिको सबैभन्दा ठुलो आर्थिक संकुचन हो।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB122169431617549947|title=Worst Crisis Since '30s, With No End Yet in Sight|last1=Hilsenrath|first1=Jon|date=September 18, 2008|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=July 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225040616/https://www.wsj.com/articles/SB122169431617549947|archive-date=December 25, 2014|last2=Ng|first2=Serena|issn=1042-9840|oclc=781541372|last3=Paletta|first3=Damian|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> आर्थिक सङ्कटको बीचमा, [[बाराक ओबामा|बराक ओबामा]], पहिलो बहुजातीय राष्ट्रपति, २००८ मा निर्वाचित भए।<ref name="multiracial">{{cite news |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=November 12, 2008 |title=Barack Obama: Face Of New Multiracial Movement? |work=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=96916824}}</ref><ref name="Washington-2011">{{cite news |last1=Washington |first1=Jesse |last2=Rugaber |first2=Chris |date=July 10, 2011 |title=African-American Economic Gains Reversed By Great Recession |agency=[[Associated Press]] |url=https://www.oklahoman.com/article/3584442/economic-gains-for-blacks-reversed-in-great-recession |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616183529/https://www.huffingtonpost.com/2011/07/10/black-recession-economy-african-americans_n_894046.html |archive-date=June 16, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616183529/https://www.huffingtonpost.com/2011/07/10/black-recession-economy-african-americans_n_894046.html |date=June 16, 2013 }}</ref> [[अमेरिकामा राजनीतिक ध्रुवीकरण|राजनीतिक ध्रुवीकरण]] बढ्यो किनकि सांस्कृतिक मुद्दाहरूमा सामाजिक-राजनीतिक बहसहरू राजनीतिक छलफलमा हावी भयो।<ref>{{Cite web |last=Hamid |first=Shadi |date=2022-01-08 |title=The Forever Culture War |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2022/01/republicans-democrats-forever-culture-war/621184/ |access-date=2023-10-01 |website=[[The Atlantic]] |language=en}}</ref> [[अमेरिकामी कोभिड-१९ महामारी|कोभिड-१९ महामारी]] को परिणामस्वरूप १०० मिलियन भन्दा बढी घटनाहरू पुष्टि भएका र १ मिलियनको मृत्यु भएको छ,<ref>{{cite journal | title = Coronavirus Pandemic (COVID-19) | url = https://ourworldindata.org/coronavirus | journal = [[Our World in Data]] | language = en | first1 = Hannah | last1 = Ritchie | author1-link=Hannah Ritchie | first2 = Edouard | last2 = Mathieu | first3 = Lucas | last3 = Rodés-Guirao | first4 = Cameron | last4 = Appel | first5 = Charlie | last5 = Giattino | first6 = Esteban | last6 = Ortiz-Ospina | first7 = Joe | last7 = Hasell | first8 = Bobbie | last8 = Macdonald | first9 = Diana | last9 = Beltekian | first10 = Saloni | last10 = Dattani | first11 = Max | last11 = Roser | author11-link = Max Roser | date = 2020–2022 | access-date = {{COVID-19 data/Date}}}}</ref> यसलाई अमेरिकी इतिहासमा सबैभन्दा घातक महामारी बनाउँदै।<ref>{{#invoke:Cite web||title=COVID-19 surpasses 1918 flu as deadliest pandemic in U.S. history |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/covid-19-is-now-the-deadliest-pandemic-in-us-history |website=[[National Geographic]] |date=September 21, 2021}}</ref>[[२०२० को अमेरिकी राष्ट्रपतिको चुनावलाई उल्टाउने प्रयासहरू]] ६, २०२१ मा संयुक्त राज्यको क्यापिटलमा आक्रमणमा परिणत भयो जसले राष्ट्रपति-निर्वाचित जो बिडेनलाई [[शक्तिको शान्तिपूर्ण हस्तान्तरण]] रोक्न प्रयास गर्यो।<ref>{{cite report|author=Select Committee to Investigate the January 6th Attack on the United States Capitol|title=FINAL REPORT|date=December 22, 2022|publisher=117th Congress Second Session|docket=117-663|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-J6-REPORT/pdf/GPO-J6-REPORT.pdf}}</ref> == राजनीतिक तथा प्रशाशनिक संरचना == {{मुख्य|संयुक्त राज्य अमेरिकाका राज्य र क्षेत्रहरूको सूची}} संयुक्त राज्य अमेरिकामा ५० वटा राज्य रहेका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका ५० राज्यहरू र एक संघीय राजधानी जिल्ला, वाशिंगटन, डी.सी. मिलेर बनेको संघीय गणतन्त्र हो। अमेरिकाले पाँच असंगठित क्षेत्रहरू र धेरै बसोबास नभएका टापुहरूको स्वामित्व राख्छ। यो विश्वको सबैभन्दा पुरानो संघ हो, र यसको संघीय सरकारको राष्ट्रपतिय प्रणालीलाई विश्वभरका धेरै नयाँ स्वतन्त्र राज्यहरूले उपनिवेशीकरणको अन्त्य पछि पूर्ण वा आंशिक रूपमा अपनाएका छन्। [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान]]ले देशको सर्वोच्च कानुनी दस्तावेजको रूपमा काम गर्दछ। ===संघीय सरकार=== तीन शाखाहरू मिलेर बनेको, सबैको मुख्यालय वाशिंगटन, डी.सी.मा रहेको, संघीय सरकार संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रिय सरकार हो। अमेरिकी संविधानले तीन शाखाहरू मध्ये कुनै पनि सर्वोच्च बन्नबाट रोक्नको लागि नियन्त्रण र सन्तुलनको प्रणाली प्रदान गर्ने उद्देश्यले [[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिहरूको पृथकीकरण]] स्थापित गर्दछ। ==राज्य== [[चित्र:US_States_in_Nepali_language.png|बायाँ|730x730पिक्सेल]] {{col-begin|width=100%}} {{col-1-of-2}} * [[आलास्का]] * [[अलाबामा]] * [[आर्कान्स|आर्कन्सा]] * [[आयडाहो]] * [[आयोवा]] * [[इन्डियाना]] * [[इलिनोइ|इलिनाय]] * [[एरिजोना]] * [[ओहायो]] * [[ओरेगन]] * [[ओक्लाहोमा]] * [[कन्सास]] * [[केन्टकी]] * [[क्यालिफोर्निया]] * [[कोलोराडो]] * [[कनेक्टिकट]] * [[जर्जिया (स्पष्टता)|जर्जिया]] * [[टेनेसी]] * [[टेक्सस]] * [[डेलावेयर]] * [[न्यु जर्सी]] * [[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क]] * [[नेब्रास्का]] * [[न्यू मेक्सिको]] * [[निभाडा|नेवाडा]] {{col-2-of-2}} * [[नर्थ डेकोटा]] * [[न्यु ह्याम्पशायर]] * [[नर्थ क्यारोलाईना]] * [[पेन्सिलभेनिया]] * [[फ्लोरिडा]] * [[मेन]] * [[मेरिल्यान्ड|मेरिल्यान्ड]] * [[मिचिगन]] * [[मिनिसोटा]] * [[मिसिसिपी]] * [[म्यासेचुसेट्स]] * [[मोन्टाना]] * [[मिसौरी]] * [[रोड आइल्यान्ड|रोड आइल्यान्ड]] * [[विस्कान्सिन]] * [[भर्जिनिया]] * [[भर्मोन्ट|भर्मांट]] * [[वायोमिङ]] * [[साउथ क्यारोलाईना]] * [[साउथ डेकोटा]] * [[वेस्ट भर्जिनिया]] * [[युटा]] * [[लुइजियाना|लुजियाना]] * [[वासिङ्टन (राज्य)|वाशिङ्गटन डि.सि.]] * [[हवाई]] {{col-end}} राजधानी * [[वासिङ्टन (राज्य)|वाशिङ्गटन डि.सि.]] == अर्थतन्त्र == अमेरिकाको उच्च विकसित मिश्रित अर्थतन्त्र छ जुन लगभग १८९० देखि विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र रहेको छ। यसको २०२४ को २९ ट्रिलियन डलरभन्दा बढीको [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन|कुल गार्हस्थ्य उत्पादन]] (GDP) विश्वव्यापी आर्थिक उत्पादनको २५% भन्दा बढी, वा [[क्रय शक्ति समता|क्रयशक्ति समानता]] (PPP) मा १५% भन्दा बढी थियो। आम्दानीको हिसाबले विश्वका ५०० ठूला कम्पनीहरूमध्ये, २०२५ मा १३८ वटाको [[मुख्यालय]] अमेरिकामा थियो, जुन कुनै पनि देशको सबैभन्दा बढी संख्या हो। [[अमेरिकी डलर]] अन्तर्राष्ट्रिय लेनदेनमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने मुद्रा हो र विश्वको अग्रणी आरक्षित मुद्रा हो, जुन देशको प्रमुख अर्थतन्त्र, यसको सेना, पेट्रोडलर प्रणाली, यसको ठूलो अमेरिकी ट्रेजरी बजार र यसको लिङ्क गरिएको युरोडलरद्वारा समर्थित छ। धेरै देशहरूले यसलाई आफ्नो आधिकारिक मुद्राको रूपमा प्रयोग गर्छन्, र अरूमा यो वास्तविक मुद्रा हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{संयुक्त राज्य अमेरिकाको विषय}} [[श्रेणी:देशहरू]] [[श्रेणी:उत्तर अमेरिकाका देशहरू]] [[श्रेणी:अङ्ग्रेजी भाषा आधिकारिक भएका देश तथा क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका| ]] 3vhmcwcq8i5wu82xujdbzqm5nhwh1bp 0 3569 1368896 1253881 2026-08-09T01:37:25Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368896 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{Infobox|title=कम्प्युटर |image = {{nowrap begin}}[[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x85px]][[File:DM IBM S360.jpg|x85px]][[Image:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x85px]][[File:Dell PowerEdge Servers.jpg|x85px]]{{wrap}}[[File:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x98px]][[File:Delta-C personal computer.jpg|x98px]][[File:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x98px]]{{nowrap end}} }} {{Short description|Automatic general-purpose device for performing arithmetic or logical operations}} {{Pp-semi-indef}} {{Pp-move-indef}} {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = प्रारम्भिक कम्प्युटरमा सयौं मध्ये एउटा भ्याकुम ट्यूब प्रतिस्थापन गर्दै एक व्यक्ति | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = धेरै कम्प्युटर क्याबिनेट र अपरेटिङ प्यानल भएको कम्प्युटर कोठा | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = हातमा इन्द्रेणी जस्तो डिस्प्ले भएको स्मार्टफोन | image4 = ThinkCentre S50.jpg | alt4 = माथि मनिटर र अगाडि किबोर्ड भएको कालो डेस्कटप कम्प्युटर | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = संलग्न नियन्त्रक संग बैजनी भिडियो खेल कन्सोल | image6 = Summit (supercomputer).jpg | alt6 =गोदाम जस्तो कोठामा ठूला, अँध्यारो कम्प्युटर क्याबिनेटका पङ्क्तिहरू | footer = विभिन्न युगका कम्प्युटर र कम्प्युटिङ उपकरणहरू - बायाँ देखि दायाँ, माथि देखि तल: {{bulleted list |Early vacuum tube computer (ENIAC) |Mainframe computer (IBM System 360) |Smartphone (LYF Water 2) |Desktop computer (IBM ThinkCentre S50 with monitor) |Video game console (Nintendo GameCube) |Supercomputer (IBM Summit) }} }} '''कम्प्युटर''' वा (नेपालीः '''सुसाङ्ख्य''') स्वचालित रूपमा अंकगणित वा तार्किक अपरेशनहरू (गणना) को अनुक्रमहरू पूरा गर्न सक्ने मेसिन हो। कम्प्युटर शब्द लेटिन शब्द '''Computare''' बाट आएको हो । जसको अर्थ गणना गर्नु हो । कम्प्युटरलाई नेपालीमा "सुसाङ्ख्य" भनिन्छ। यन्त्रको बनावट लगातार र स्वचालित भई गणितिय अथवा तार्किक क्रमाङ्कहरूको कार्य पुरा गर्ने हुन्छ । निश्चित निर्देशनअनुसार कार्य सम्पादन गरी नतिजा प्रस्तुत गर्ने मानव निर्मित यन्त्रलाई कम्प्युटर भनिन्छ । जुन एउटा विधुतीय साधन हो । आज भन्दा करिब ६०/७० वर्ष पहिले हिसाब गर्ने यन्त्रलाई कम्प्युटर भन्न थालिएको थियो । सुरु सुरुमा कम्प्युटर भन्नाले एउटा साधारण हिसाब गर्ने विधुतीय यन्त्र भन्ने बुझिन्थ्यो । तर आज कम्प्युटर जुनसुकै पनि कार्य गर्न सक्ने शक्तिशाली साधन बन्न पुगेको छ । विकासको लागि हरेक क्षेत्रमा कम्प्युटरको प्रयोग हुन थालेको छ । कुनै पनि क्रमाङ्कको कार्यलाई चाहे जति परिवर्तन गरेर कम्प्युटरलाई एक भन्दा धेरै समस्याहरू समाधान गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। कम्प्युटरलाई (Common Operating Machine Purposely used for Technological and Educational Research)व्याख्या गरेको पाइन्छ यो कम्प्युटरको पूरा रूप होइन कम्प्यूटर (Computer)आफैमा पूरा शब्द हो। कम्प्यूटर एक मेसिन हो जुन स्वचालित रूपमा [[अङ्क गणित]] वा तार्किक अपरेशनहरू(गणना) को अनुक्रमहरू पूरा गर्न [[कम्प्युटर प्रोग्राम]] गर्न सकिन्छ। आधुनिक डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्युटरहरूले [[ कम्प्युटर प्रोग्राम|प्रोग्रामहरु]] भनेर चिनिने कार्यहरूको सामान्य सेटहरू गर्न सक्छन्। यी कार्यक्रमहरूले कम्प्युटरहरूलाई कार्यहरूको विस्तृत दायरा गर्न सक्षम बनाउँछ। "कम्प्युटर प्रणाली" शब्दले नाममात्र पूर्ण कम्प्युटरलाई जनाउन सक्छ जसमा [[कम्प्युटर हार्डवेयर]], अपरेटिङ सिस्टम, [[सफ्टवेयर]], र पूर्ण सञ्चालनका लागि आवश्यक र प्रयोग हुने [[पेरिफेरल साधन]]हरू समावेश हुन्छन्; वा कम्प्यूटरको समूह जुन लिङ्क गरिएको छ र सँगै काम गर्दछ, जस्तै [[ कम्प्युटर नेटवर्क]] वा कम्प्युटर क्लस्टर। औद्योगिक र उपभोक्ता उत्पादनहरूको फराकिलो दायराले कम्प्युटरहरूलाई नियन्त्रण प्रणालीको रूपमा प्रयोग गर्दछ, जसमा साधारण विशेष-उद्देश्य यन्त्रहरू जस्तै माइक्रोवेभ ओभन र रिमोट कन्ट्रोलहरू, र औद्योगिक रोबोटहरू जस्तै कारखाना उपकरणहरू समावेश छन्। कम्प्युटरहरू सामान्य-उद्देश्यका उपकरणहरू जस्तै व्यक्तिगत कम्प्युटरहरू र मोबाइल उपकरणहरू जस्तै स्मार्टफोनहरूको केन्द्रमा हुन्छन्। कम्प्युटरहरूले [[इन्टरनेट]]लाई शक्ति दिन्छ, जसले अरबौं कम्प्युटरहरू र प्रयोगकर्ताहरूलाई लिंक गर्दछ। प्रारम्भिक कम्प्युटरहरू गणनाको लागि मात्र प्रयोग गरिन्थ्यो। साधारण म्यानुअल उपकरणहरू जस्तै [[अबाकस ]] ले मानिसहरूलाई प्राचीन समयदेखि गणना गर्न मद्दत गरेको छ। [[औद्योगिक क्रान्ति]]को प्रारम्भमा, केही मेकानिकल यन्त्रहरू लामो, थकाइलाग्दो कार्यहरू स्वचालित गर्नका लागि बनाइएका थिए, जस्तै लमहरूको लागि मार्गनिर्देशन ढाँचाहरू। अधिक परिष्कृत विद्युतीय मेसिनहरूले 20 औं शताब्दीको प्रारम्भमा विशेष एनालग गणनाहरू गरे। पहिलो डिजिटल इलेक्ट्रोनिक गणना गर्ने मेसिनहरू [[दोस्रो विश्व युद्ध]]को समयमा विकसित भएका थिए, दुबै इलेक्ट्रोमेकानिकल र थर्मियोनिक भल्भहरू प्रयोग गरेर। 1940 को दशकको अन्तमा पहिलो [[अर्धचालक पदार्थ]] [[ट्रान्जिस्टर]]हरू लाई पछ्याउँदै 1950 को दशकको अन्तमा [[सिलिकन]]मा-आधारित MOSFET (MOS ट्रान्जिस्टर) र मोनोलिथिक [[इन्टिग्रेटेड सर्किट]] चिप टेक्नोलोजीहरू को विकास भएको थियो, जसले माइक्रोप्रोसेसरको विकास र 1970 मा माइक्रो कम्प्युटर क्रान्तिमा मद्दत गर्यो। कम्प्यूटरको गति, शक्ति र बहुमुखी प्रतिभा तब देखि नाटकीय रूपमा बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा ट्रान्जिस्टर गणनाहरू तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ (मूरको नियमले गणना प्रत्येक दुई वर्षमा दोब्बर हुने उल्लेख गरेको छ), जसले २० औं शताब्दीको अन्त्यदेखि २१ औं शताब्दीको प्रारम्भमा डिजिटल क्रान्तिमा मद्दत गर्‍यो। परम्परागत रूपमा, एक आधुनिक कम्प्युटरमा कम्तिमा एक प्रशोधन तत्व, सामान्यतया एक केन्द्रीय प्रशोधन इकाई (CPU) माइक्रोप्रोसेसरको रूपमा र केही प्रकारको [[मेमोरी (कम्प्युटर)]] , सामान्यतया सेमीकन्डक्टर मेमोरी चिपहरूको साथमा हुन्छ। प्रशोधन तत्वले अंकगणितीय र तार्किक कार्यहरू गर्दछ, र एक अनुक्रम र नियन्त्रण इकाईले भण्डार गरिएको जानकारीको प्रतिक्रियामा सञ्चालनको क्रम परिवर्तन गर्न सक्छ। परिधीय उपकरणहरूमा इनपुट उपकरणहरू (कीबोर्ड, माइस, जोइस्टिक, आदि), आउटपुट उपकरणहरू (मोनिटर स्क्रिनहरू, [[प्रिन्टर]]हरू, आदि), र इनपुट/आउटपुट उपकरणहरू जसले दुबै प्रकार्यहरू (जस्तै, २००० को युगको टचस्क्रिन) समावेश गर्दछ। परिधीय उपकरणहरूले बाह्य स्रोतबाट जानकारी पुन: प्राप्त गर्न अनुमति दिन्छ र तिनीहरूले अपरेशनको परिणाम बचत गर्न र पुन: प्राप्त गर्न सक्षम गर्दछ। विशेष गरी कम्प्युटर दुई वटा तत्वहरू मिलेर बनेको हुन्छ । ती हुन् कम्प्युटर हार्डवेयर र कम्प्युटर सफ्टवेयर । यी दुई बिच निकै घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको हुन्छ । हार्डवेयर बिना सफ्टवेयरले केही काम गर्न सक्दैन र सफ्टवेयर बिना पनि हार्डवेयरले केही कार्य सञ्चालन गर्न सक्दैन । यी दुवै हार्डवेयर र सफ्टवेयरको पुर्ण मिलन भएपछि मात्र कम्प्युटरले कार्य सञ्चालन गर्न सक्छ । त्यसैले यी दुई तत्वहरूलाई एकै सिक्काको दुई पाटोको रूपमा वर्णन गर्न सकिन्छ । सामान्यत: कम्प्युटरमा हुने एक प्रकारको [[मेमोरी (कम्प्युटर)|मेमरी]]मा [[तथ्याङ्क]] भन्डारण गरिन्छ, कुनै एक वस्तुले गणितिय तथा तार्किक कार्य गर्दछ भने अर्को क्रमाङ्क तथा नियन्त्रण वस्तुले कार्यहरूको श्रेणी जानकारीको भन्डारणको आधारमा परिवर्तन गर्दछ । यसमा हुने [[पेरिफेरल साधन]]हरूले जानकारीलाई बाह्य स्रोतबाट भित्र्याउनुका साथै परिणामलाई बाहिर श्रोता समक्ष पुर्याउने गर्दछ । कम्प्युटरको प्रोसेसिङ विभागले जानकारीहरूको पङ्क्ति सम्पादन गरेर तथ्याङ्क पढने, निर्वाहित गर्ने तथा भन्डारण गर्ने गर्दछ । निर्णायक जानकारीले क्रमाङ्किक जानकारीलाई यन्त्रको अथवा वातावरणको हालको अवस्थाको कार्यका आधारमा परिवर्तन गर्छ। पहिलो विद्युतिय कम्प्युटरहरू २०औं शताब्दिको मध्य(सन् १९४०-१९४५)मा विकसित भएका हुन्। मौलिक रूपमा, तिनिहरू ठुला कोठाको जत्रो {{H:title|Size|नाप}} भएका र विद्युतिय खपत हजारौं आधुनिक कम्प्युटरहरूले जति गर्ने खालका थिए।<ref>सन् १९४६, [[ENIAC]] लाई १७४&nbsp;kW पॉवर लाग्थ्यो। यसको तुलनामा हेर्दा, एउटा आधुनिक ल्यापटप कम्प्युटरले लगभग ३०&nbsp;W; पॉवर खपत् गर्छ, झन्डै ६ हजार गुणा कम। {{cite web |title=Approximate Desktop & Notebook Power Usage |url=http://www.upenn.edu/computing/provider/docs/hardware/powerusage.html |accessdate=२००९-०६-२० |publisher=University of Pennsylvania}}</ref> आधुनिक कम्प्युटरहरू [[इन्टिग्रेटेड सर्किट|ईन्टिग्रेटेड सर्किट्स]] प्रविधिका आधारमा बन्ने भएकाले यिनिहरू पहिलेका यन्त्रभन्दा लाखौं-करोडौँ गुणा बढी क्षमतावान् र नाम मात्र केही आशंका हुन्छन्।<ref>{{H:title|Early|पुरातात्विक}} कम्प्युटरहरू जस्तै: [[कोलोस्स् कम्प्युटर|कॉलिस कॉम्प्युटर]] र [[ENIAC]]ले ५ देखि १०० बिचका कार्यको एक सेकेन्डमा {{H:title|Process|रिति}} पुरा गर्थे। एक आधुनिक "[[सामाग्रि]]" [[माईक्रोप्रोसेसर]] (सन् २००७ सम्ममा)ले करोडौँ कार्यको एक सेकेन्डमा रिति पुरा गर्छ, र धेरै जसा कार्यहरू पुरतात्विक कार्यभन्दा अप्ठ्यारा र फाईदाजनक छन्। {{cite web |title=Intel Core2 Duo Mobile Processor: Features |url=http://www.intel.com/cd/channel/reseller/asmo-na/eng/products/mobile/processors/core2duo_m/feature/index.htm |accessdate=2009-06-20 |publisher=Intel Corporation}}</ref> सामान्य कम्प्युटरहरू प्रशस्तै सानो हुने हुँदा यिनिहरू मोबाइल साधनमा सजिलै अटाउँछन्, मोबाइल कम्प्युटरलाई विद्युतिय पावर साना बैटरी(battery)बाट सजिलै उपलब्ध गराउन सकिन्छ। {{H:title|Personal computers|पर्सनल् कम्प्युटर}}हरू आफ्नो अनेकौँ रूपमा ईन्फर्मेसन् युगका मर्ति हुनुका साथै धेरै मानिसले सोच्ने गरेका ' कम्प्युटर्स्' हुन्। अन्तत: ईम्बेडेड कम्प्युटरहरू धेरै खाले उपकरणहरू एम पि थ्रि प्लयेर्स् देखि आधुनिक युध्द विमान र [[खेलौना]] देखि उध्योग यन्त्रमानव सम्म प्रचुर मात्रामा प्रयोग गरिन्छ। == व्युत्पत्ति == [[File:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|thumb|upright=1.15|एक मानव कम्प्युटर , माइक्रोस्कोप र क्याल्कुलेटर संग , 1952|alt= एक मानव कम्प्यूटर]] २० औं शताब्दीको मध्यसम्म यो शब्दले आफ्नो आधुनिक परिभाषा हासिल गरेको थिएन; अक्सफोर्ड अंग्रेजी शब्दकोशका अनुसार, कम्प्युटर शब्दको पहिलो ज्ञात प्रयोग फरक अर्थमा भएको थियो, अंग्रेजी लेखक रिचर्ड ब्राथवेटको 1613 मा द योंग म्यान्स ग्लेनिङ्ग्स नामक पुस्तकमा: "मैले टाइम्सको सबैभन्दा सत्य कम्प्युटर पढेको छु, र सबै भन्दा राम्रो अंकगणितज्ञ जो euer [sic] सास फेर्नुभयो, र उहाँले तपाईंको दिनहरू छोटो संख्यामा घटाउनुहुन्छ।" शब्दको यो प्रयोगले मानव कम्प्युटरलाई जनाउँछ, एक व्यक्ति जसले गणना गर्दछ। 20 औं शताब्दीको मध्य सम्म यो शब्द समान अर्थ संग जारी थियो। यस अवधिको उत्तरार्धमा प्रायः महिलाहरूलाई कम्प्युटरको रूपमा काममा लगाइयो किनभने उनीहरूलाई उनीहरूका पुरुष समकक्षहरू भन्दा कम तलब दिन सकिन्छ।{{Sfn|Evans|2018|p=23}} 1943 सम्म, अधिकांश मानव कम्प्युटर महिलाहरू थिए।{{Sfn|Smith|2013|p=6}} अनलाइन एटिमोलोजी डिक्शनरीले 1640 मा कम्प्युटरको पहिलो प्रमाणित प्रयोग दिन्छ, जसको अर्थ 'गणना गर्ने व्यक्ति'; यो एक "कम्प्युट (v.) बाट एजेन्ट संज्ञा" हो। अनलाइन एटिमोलोजी डिक्शनरीले बताउँछ कि शब्दको प्रयोग भनेको "'गणना गर्ने मेसिन' (कुनै पनि प्रकारको) 1897 बाट हो।" अनलाइन व्युत्पत्ति शब्दकोशले संकेत गर्दछ कि शब्दको "आधुनिक प्रयोग" को अर्थ "प्रोग्रामेबल डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्यूटर" मिति "1945 यस नाम अन्तर्गत; [एक] सैद्धांतिक [अर्थ] 1937 देखि, ट्युरिङ मेसिनको रूपमा"।<ref>{{cite web |title=computer (n.) |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=computer |url-status=live |access-date=2021-08-19 |website=Online Etymology Dictionary |language=en-US |archive-date=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116065135/http://www.etymonline.com/index.php?term=computer }}</ref> आधुनिक कम्प्युटरहरू धेरै उच्च-स्तर प्रकार्यहरू गर्न सक्षम छन्, यद्यपि नाम त्यही रहेको छ । __TOC__ == इतिहास == === पूर्व-20 औं शताब्दी === [[File:Os d'Ishango IRSNB.JPG|thumb|upright=0.65| इशाङ्गो हड्डी, प्रागैतिहासिक अफ्रिकामा प्रयोग हुने एक हड्डी औजार]] उपकरण यन्त्रहरू हजारौं वर्षदेखि गणनालाई सहयोग गर्न प्रायः औंलाहरूसँग एक-को लागि-एक माध्यम बाट प्रयोग गरिदै आएको छ, । प्रारम्भिक गणना यन्त्र सम्भवतः ट्याली स्टिकको रूप थियो। पछि उर्वर अर्धचन्द्राकार भूखण्ड भरि रेकर्ड राख्ने सहायकहरूमा क्याल्कुली (माटोको गोलो, कोन, इत्यादि) समावेश थियो जसले वस्तुहरूको गन्ती, सम्भावित पशुधन वा खाली काँचो माटोको कन्टेनरहरूमा बन्द गरेर राखिएको अनाजहरू प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो। {{efn|{{harvnb|Schmandt-Besserat|1981}} अनुसार, यी माटोका कन्टेनरहरूमा टोकनहरू हुन्थ्यो, जसमध्ये कुल हस्तान्तरण गरिएका वस्तुहरूको गणना थियो। यसरी कन्टेनरहरूले [[लेडिङको बिल]] वा लेखा पुस्तकको रूपमा काम गर्थे। कन्टेनरहरू भाँच्नबाट जोगिनको लागि, पहिले, टोकनहरूको माटोको छापहरू कन्टेनरहरूको बाहिरी भागमा राखिएको थियो, गणनाको लागि; छापहरूको आकारहरू शैलीबद्ध चिन्हहरूमा सारिएको थियो; अन्तमा, अमूर्त चिन्हहरू व्यवस्थित रूपमा संख्याको रूपमा प्रयोग गरियो; यी अंकहरूलाई अन्ततः औपचारिक रूपमा संख्याको नाम दिइयो ।<br />अन्ततः कन्टेनरहरूको बाहिरी भागमा अंकहरू गणना गर्न आवश्यक पर्ने सबै थिए, र माटोका भाँडाहरू गणनाका लागि चिन्हहरू सहित माटोको ट्याब्लेटमा विकसित भए। {{harvnb|Schmandt-Besserat|1999}}को अनुमान छ कि यसको लागि 4000 वर्ष लाग्यो।}}<ref>{{Cite book|first=Eleanor|last=Robson|author-link=Eleanor Robson|year=2008 |title=Mathematics in Ancient Iraq|isbn=978-0-691-09182-2|page=5|publisher=Princeton University Press }}: calculi were in use in Iraq for primitive accounting systems as early as 3200–3000 BCE, with commodity-specific counting representation systems. Balanced accounting was in use by 3000–2350 BCE, and a [[sexagesimal number system]] was in use 2350–2000 BCE.</ref> गन्ती रडहरूको प्रयोग पनि एउटा उदाहरण हो। [[File:Abacus 6.png|thumb|upright=1.15|left|चिनियाँ सुआनपान ({{lang|zh|算盘}})। यो [[अबाकस]] मा प्रतिनिधित्व संख्या 6,302,715,408 हो। ]] [[अबाकस]] प्रारम्भमा अंकगणितीय कार्यहरूको लागि प्रयोग गरिएको थियो। रोमन [[अबाकस]] 2400 ईसा पूर्वमा [[बेबिलोनिया]]मा प्रयोग गरिएका उपकरणहरूबाट विकसित भएको थियो। तब देखि, गणना बोर्ड वा तालिका को धेरै अन्य रूपहरु आविष्कार गरिएको छ। एक मध्ययुगीन युरोपेली गिनती घर मा, एक चेकर कपडा एक टेबल मा राखिन्थ्यो, र पैसा को राशि को गणना को लागि मार्कर हरु एक सहायता को रूप मा, केहि नियमहरु अनुसार यो वरिपरि सार्ने गरिन्थ्यो।<ref>{{Cite book |author=Flegg, Graham. |title=Numbers through the ages |date=1989 |publisher=Macmillan Education|isbn=0-333-49130-0|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |language=en-US |oclc=24660570}}</ref> [[File:NAMA Machine d'Anticythère 1.jpg|thumb|upright=0.8|प्राचीन ग्रीस लगभग 150-100 ईसा पूर्वमा रहेको, प्रारम्भिक एनालग कम्प्युटिङ उपकरण हो। ]] डेरेक जे. डे सोला प्राइसका अनुसार एन्टिकिथेरा मेकानिज्मलाई प्रारम्भिक ज्ञात मेकानिकल एनालग कम्प्युटर मानिन्छ।<ref>[http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html ''The Antikythera Mechanism Research Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html |date=28 April 2008 }}, The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 1 July 2007.</ref> यो खगोलीय स्थिति पता लगाउन डिजाइन गरिएको थियो। यो 1901 मा एन्टिकिथेराको ग्रीक टापुमा एन्टिकिथेरा भग्नावशेषमा पत्ता लगाइएको थियो, काइथेरा र क्रेटको बीचमा, र लगभग ई. 100 ईसा पूर्व पुरानो भएको मानिन्छ। Antikythera तंत्र को तुलनात्मक जटिलता को उपकरण चौधौं शताब्दी सम्म पुन: देखा परेन।<ref>{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |date=1 November 2006 |title=In search of lost time |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-30_444_7119/page/534 |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |bibcode=2006Natur.444..534M |s2cid=4305761 |doi-access=free | issn = 0028-0836}}</ref> 1831-1835 मा, गणितज्ञ र इन्जिनियर जियोभन्नी प्लानाले एक पर्पेचुअल पात्रो मेशिन बनाए, जसले पुली र सिलिन्डर को प्रणाली मार्फत 0 CE (अर्थात, 1 ईसापूर्व) देखि 4000 CE सम्म प्रत्येक वर्षको लागि लीप वर्ष र परिवर्तन हुँदै जाने दिनको लम्बाइको ट्रयाक राख्दै स्थायी पात्रोको भविष्यवाणी गर्न सक्थ्यो। 1872 मा स्कटल्याण्डका वैज्ञानिक सर विलियम थमसनले आविष्कार गरेको ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिनको उथले पानीमा नेभिगेसनको लागि ठूलो उपयोगिता थियो। यसले स्वचालित रूपमा एक निश्चित स्थानमा निर्धारित अवधिको लागि भविष्यवाणी गरिएको ज्वार स्तरहरू गणना गर्न पुलीहरू र तारहरूको प्रणाली प्रयोग गरेको थियो। भिन्नता विश्लेषक, एकीकरण द्वारा विभेदक समीकरणहरू समाधान गर्न डिजाइन गरिएको एक मेकानिकल एनालग कम्प्युटरले एकीकरण प्रदर्शन गर्न व्हील-र-डिस्क संयन्त्रहरू प्रयोग गर्दथ्यो । सन् 1876 मा, सर विलियम थॉमसनले पहिले नै यस्तो क्यालकुलेटरको सम्भावित निर्माणको बारेमा चर्चा गरिसकेका थिए, तर बल-एन्ड-डिस्क इन्टिग्रेटरहरूको सीमित आउटपुट टोक़ द्वारा उनी ठगिएका थिए। <ref name="scientific-computing.com">Ray Girvan, [http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html |date=3 November 2012 }}, ''Scientific Computing World'', May/June 2003</ref> एक विभेदक विश्लेषकमा, एउटा इन्टिग्रेटरको आउटपुटले अर्को इन्टिग्रेटरको इनपुट वा ग्राफिङ आउटपुटलाई ड्राइभ गर्छ। टोक़ एम्पलीफायरको सुधारले यी मेसिनहरूलाई काम गर्न मद्दत गर्यो। 1920 को दशकमा, भान्नेभर बुश र अरूले मेकानिकल भिन्नता विश्लेषकहरू विकास गरे। [[File:Jacquard.loom.full.view.jpg|thumb|ज्याक्वार्ड लुम्, विज्ञान तथा उद्योगको संग्रहालय म्यान्चेस्टर, ईङ्ल्यान्ड,मा राखिएको, एक पहिलो प्रोग्रामेबल साधन हो।]] कम्प्युटर भन्ने शब्दको पहिलो उच्चारण सन् १६१३मा भएको तथ्याङ्क छ, जुन शब्दले हिसाब र {{H:title|Compute|गणना}} गर्ने ब्यक्तिलाई २०औँ शताब्दिको मध्य सम्म पनि जनाईन्थ्यो। १९औँ शताब्दिको अन्त्यदेखि चाहिँ, सो शब्द आफ्नो वास्तविक अर्थमा प्रयोग गर्न थालियो, जसले गणना गर्ने यन्त्र भनेर जनाउदथ्यो।<ref name=OEDComputer>{{Cite document |title=कम्प्युटर, ''ना.'' |series=Oxford English Dictionary |url=http://dictionary.oed.com/ |publisher=Oxford University Press |edition=२ |year=१९८९ |accessdate=२००९-०४-१० |ref=harv |postscript=<!--None--> }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/ |date=2006-06-25 }}</ref> सन् १६१४ मा जोन नेपियर्सले नेपियर बोनको अविष्कार गरे । त्यसैगरी १६२० मा विलियम आउटर्डले स्लाईड रूलको अविष्कार गरे । जुन जोड घटाउ गर्न सक्थ्यो । १६४२ मा ब्लेज पास्कलले पास्कलाईन को अविष्कार गरे । सन १८२२ मा चार्ल्स ब्याबेजले डिफरेन्स इन्जीनको निमार्ण गरे । त्यस्तै १८३३ मा एनालाईटिकल इन्जीन पनि बनाए । उनको यो इन्जीनमा स्टोर को सिद्दान्त प्रयोग भएकाले [[चार्ल्स ब्याबेज]]लाई कम्प्युटरको पिता पनि भनिन्छ । पहिलो इलेक्ट्रोनिक कम्प्युटर जेड् वान (Z1)हो । जसको निमार्णकर्ता कोनर्ड जुस हुन । मेसिन आफ्नो समय भन्दा करिब एक शताब्दी अगाडि थियो। उसको मेसिनको लागि सबै पार्ट्सहरू हातले बनाउनुपर्थ्यो - यो हजारौं भागहरू भएको उपकरणको लागि ठूलो समस्या थियो। अन्ततः,[[संयुक्त अधिराज्यको सरकार]]को कोष बन्द गर्ने निर्णय संगै परियोजना भंग भयो। ब्याबेजको विश्लेषणात्मक इन्जिन पूरा गर्न असफल हुनु मुख्यतया राजनीतिक र आर्थिक कठिनाइका साथै बढ्दो परिष्कृत कम्प्युटर विकास गर्ने र अरू कसैले पछ्याउन सक्ने भन्दा छिटो अगाडि बढ्ने उनको चाहनालाई श्रेय दिन सकिन्छ। यद्यपि, उनका छोरा, हेनरी ब्याबेजले 1888 मा विश्लेषणात्मक इन्जिनको कम्प्युटिङ एकाइ (मिल) को सरलीकृत संस्करण पूरा गरे। उनले 1906 मा कम्प्युटिङ टेबलहरूमा यसको प्रयोगको सफल प्रदर्शन दिए। ===इलेक्ट्रोमेकानिकल गणना मेसिन === [[File:Aritmómetro_Electromecánico.jpg|thumb|left|लियोनार्डो टोरेस क्वेवेडो द्वारा इलेक्ट्रोमेकानिकल गणना मेसिन (1920)]] 1914 मा प्रकाशित अटोमेटिक्समा आफ्नो निबन्धमा, लियोनार्डो टोरेस क्वेवेडोले मेकानिकल डिफरन्स इन्जिन र एनालिटिकल इन्जिन निर्माणमा ब्याबेजको प्रयासको संक्षिप्त इतिहास लेखे। उनले विश्लेषणात्मक इन्जिनलाई मेसिनको सम्भावित शक्तिको बारेमा आफ्नो सिद्धान्तको उदाहरणको रूपमा वर्णन गरे, र यस्तो इन्जिन डिजाइन गर्ने समस्यालाई इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरणहरूको आविष्कारकको रूपमा आफ्नो कौशलतालाई चुनौतीको रूपमा लिन्छन्। कागजमा स्वचालित रूपमा सूत्रको मान पता लगाउन सक्षम मेसिनको डिजाइन समावेश छ <math>a^x(y - z)^2</math> , सम्मिलित चरहरूको मानहरूको सेटहरूको अनुक्रमको लागि। सम्पूर्ण मेसिन एक पढ्ने मात्र कार्यक्रम द्वारा नियन्त्रण गरिएको थियो, जुन सशर्त शाखा को लागी प्रावधान संग पूर्ण थियो। उनले फ्लोटिंग बिन्दु अंकगणित को विचार पनि पेश गरे।<ref name="LTQ1914es">L. Torres Quevedo. ''Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones,'' Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12, pp. 391–418, 1914.</ref><ref>Torres Quevedo, Leonardo. [https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1914/1914_tomoI_2043_01.pdf Automática: Complemento de la Teoría de las Máquinas, (pdf)], pp. 575-583, Revista de Obras Públicas, 19 November 1914.</ref><ref>Ronald T. Kneusel. ''[https://books.google.com/books?id=eq4ZDgAAQBAJ&dq=leonardo+torres+quevedo++electromechanical+machine+essays&pg=PA84 Numbers and Computers],'' Springer, pp. 84-85, 2017. {{ISBN|978-3-319-50508-4}}</ref>1920 मा, अंकगणित नाप्ने यन्त्रको आविष्कारको 100 औं वार्षिकोत्सव मनाउन, टोरेसले पेरिसमा एक इलेक्ट्रोमेकानिकल विश्लेषणात्मक इन्जिनको सम्भाव्यता प्रदर्शन गर्नको लागि <ref>Randell, Brian. [https://dl.acm.org/doi/pdf/10.5555/1074100.1074334 Digital Computers, History of Origins, (pdf)], p. 545, Digital Computers: Origins, Encyclopedia of Computer Science, January 2003.</ref> इलेक्ट्रोमेकानिकल एरिथमोमिटर प्रस्तुत गर्‍यो, जसमा (सम्भवतः रिमोट) टाइपराइटरसँग जोडिएको अंकगणित एकाइ समावेश थियो, जसमा आदेशहरू टाइप गर्न सकिन्छ र परिणामहरू स्वचालित रूपमा छापिन्छ।{{Sfn|Randell|1982|p=6, 11–13}}<ref name="Randell1982p109">B. Randell. ''Electromechanical Calculating Machine,'' The Origins of Digital Computers, pp.109-120, 1982.</ref>{{sfn|Bromley|1990}} === एनालग कम्प्युटरहरू === [[File:099-tpm3-sk.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[केल्भिन थमसन]]को तेस्रो ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिन डिजाइन, 1879-81]] 20 औं शताब्दीको पहिलो भागमा, धेरै वैज्ञानिक [[गणन]] आवश्यकताहरू बढ्दो परिष्कृत एनालग कम्प्युटरहरूद्वारा पूरा गरियो, जसले गणनाको लागि आधारको रूपमा समस्याको प्रत्यक्ष मेकानिकल वा विद्युतीय मोडेल प्रयोग गर्दथ्यो। यद्यपि, यी प्रोग्रामयोग्य थिएनन् र सामान्यतया आधुनिक डिजिटल कम्प्यूटरको बहुमुखी प्रतिभा र शुद्धताको कमी थियो।<ref name="stanf">{{cite book |url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |title=The Modern History of Computing |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017 |language=en-US |access-date=7 January 2014 |archive-date=12 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712072148/http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |url-status=live }}</ref> पहिलो आधुनिक एनालग कम्प्यूटर ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिन थियो, जसको आविष्कार [[केल्भिन थमसन]] (पछि लर्ड केल्भिन बने) द्वारा 1872 मा गरिएको थियो। भिन्नता विश्लेषक, एक मेकानिकल एनालग कम्प्यूटर व्हील-र-डिस्क मेकानिजमहरू प्रयोग गरेर एकीकरण गरेर भिन्नता समीकरणहरू समाधान गर्न अधिक प्रसिद्ध सर विलियम थॉमसन को दाइ जेम्स थॉमसन द्वारा 1876 मा अवधारणा सहित डिजाइन गरिएको थियो।<ref name="scientific-computing.com" /> मेकानिकल एनालग कम्प्युटिङको कला 1927 मा MIT मा H.L. Hazen र Vannevar Bush द्वारा निर्मित डिफरेंशियल एनालाइजरको साथ आफ्नो चरम सीमामा पुग्यो। यो जेम्स थमसनको मेकानिकल इन्टिग्रेटरहरू र H. W. Nieman द्वारा आविष्कार गरिएको टर्क एम्पलीफायरहरूमा पनि प्रयोग गरिएको थियो। यी मध्ये एक दर्जन उपकरणहरू तिनीहरूको अप्रचलितता स्पष्ट हुनु अघि निर्माण गरिएको थियो। 1950 को दशक सम्म, डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्यूटरको सफलताले अधिकांश एनालग कम्प्युटिङ मेसिनहरूको लागि अन्त्य गरेको थियो, तर एनालग कम्प्युटरहरू 1950 को दशकमा शिक्षा (स्लाइड नियम) र विमान (नियन्त्रण प्रणाली) जस्ता विशेष अनुप्रयोगहरूमा प्रयोगमा रहे। === डिजिटल कम्प्युटरहरू === ==== इलेक्ट्रोमेकानिकल ==== 1938 सम्म, संयुक्त राज्य नौसेनाले पनडुब्बीमा सवार प्रयोग गर्न पर्याप्त सानो इलेक्ट्रोमेकानिकल एनालग कम्प्युटर विकास गरेको थियो। यो टोरपेडो डाटा कम्प्युटर थियो, जसले चलिरहेको लक्ष्यमा टोरपेडो फायर गर्ने समस्या समाधान गर्न त्रिकोणमिति प्रयोग गर्दथ्यो। [[दोस्रो विश्व युद्ध]]को दौडान अन्य देशहरूमा पनि यस्तै उपकरणहरू विकसित भएका थिए। [[File:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|left|upright=0.9|, Konrad Zuse को Z3 को प्रतिकृति ,पहिलो पूर्ण स्वचालित, डिजिटल (इलेक्ट्रोमेकानिकल) कम्प्युटर]] प्रारम्भिक डिजिटल कम्प्युटरहरू इलेक्ट्रोमेकानिकल थिए; बिजुली स्विचहरूले गणना प्रदर्शन गर्न मेकानिकल रिलेहरू चलाए। यी यन्त्रहरूमा कम सञ्चालन गति थियो र मूल रूपमा भ्याकुम ट्युबहरू प्रयोग गरेर अन्ततः धेरै छिटो सबै-विद्युतीय कम्प्युटरहरू द्वारा हटाइयो। Z2, जर्मन इन्जिनियर कोनराड जुस द्वारा 1939 मा [[बर्लिन]] मा सिर्जना गरिएको, इलेक्ट्रोमेकानिकल रिले कम्प्युटरको प्रारम्भिक उदाहरणहरू मध्ये एक थियो। <ref name="Part 4 Zuse">{{cite web|url=http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm|title=Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers|last=Zuse|first=Horst|work=The Life and Work of Konrad Zuse|publisher=EPE Online|access-date=17 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm|archive-date=1 June 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm |date=1 June 2008 }}</ref> ===कम्प्युटरका अविष्कारक=== चालर्स बेबेजलाई कम्प्युटरका पिता भनिन्छ । नयाँ इलेक्ट्रोनिक डिजिटल कम्प्युटरका आविष्कारक अलान मेथिजन ट्युरीङ(Alan methison turing)हुन । उनी इङल्यान्डका बैज्ञानिक थिए । उनले नै अटोमेटिक कम्प्युटिङ इन्जीन को अविष्कार गर्न सहयोग पुर्याए । ===सिमित-कृतिय पुरातात्विक कम्प्युटर=== == सन्दर्भ सामग्री == {{Reflist|colwidth=30em}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Computers|कम्प्युटर }} [[श्रेणी:कम्प्युटर]] [[श्रेणी:कम्प्युटर्स्]] [[श्रेणी:कम्प्युटिङ]] l02a2x8ia374l5b8xle5pd0klovgpmc 0 4129 1368898 1308284 2026-08-09T01:40:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368898 wikitext text/x-wiki '''समाज''' भनेको यस्तो समूह वा सङ्गठन हो जसमा धेरै मानिसहरूले नियमहरूको स्थापित गरी सँगै बस्नका लागि उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्दछन्। मानिसको सन्दर्भमा, धेरै मानिसहरूले लिखित वा अलिखित नियमहरू बनाउछन् भने यस्तो बसोबासलाई समाज भनिन्छ। मानवको अतिरिक्त निम्न स्तरका जनावरहरूको हकमा पनि समाज अस्तित्वमा रहेतापनि यस्तो समाज मानवको जस्तो संरचित हुँदैन। एकभन्दा धेरै मानिसहरूको समुदाय रहने समाजले एउटै रहन-सहन, व्यवस्था, धर्म आदि अँगाल्ने वा एकै स्थानमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको समूहलाई पनि बुझाउँछ। समाज व्यक्ति व्यक्ति बिचको सम्बन्ध कायम गर्ने स्थल हो। व्यक्ति र समाजका बिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहँदै आएको हुन्छ। यसले कुनै विशेष उदेश्य लिएर निर्माण गरिएका सङ्घ, संस्थालाई पनि बुझाउने गर्दछ। समाजमा सदस्यहरू बीच पारस्परिक मित्रता, सहयोग, भावनात्मक सम्बन्धि रहेतापनि यसमा घृणा, लोभ, ईर्ष्या पनि उत्पन्न हुनसक्छ। तसर्थ, समाजमा सुव्यवस्था कायम गर्ने हितमा अधिकांश अवस्थामा केही नियमहरू अलिखित बनाइन्छ। अधिकांश अवस्थामा जसको उल्लङ्घन अत्यन्त अपमानजनक र समाजको नजरमा दण्डनीय हुन्छ। तर निस्सन्देह, सुन्दर र निष्पक्ष सामाजिक प्रणालीको लागि सद्भाव र सहयोगको नितान्त आवश्यक रहेको हुन्छ। [[File:Каменный век (1).jpg|thumb|समाज]] [[File:Lao Mangkong family eats together.JPG|thumb|]] [[जर्मनी|जर्मन]] समाजशास्त्री [[म्याम्स वेबर]]ले समाजलाई सामाजिक सम्बन्धको जालोको रूपमा अर्थ्याएका छन्। समाज विषयबारे अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई [[समाजशास्त्र]] भनिन्छ। ==परिभाषाहरू== विभिन्न विद्वानहरूले समाजको विभिन्न परिभाषाहरू दिएका छन्- समाजको अवधारणाको ग्रीनको व्याख्या अनुसार, समाज एक ठूलो समूह हो जसको एक व्यक्ति सदस्य हुन सक्छ। समाज जनसंख्या, संगठन, समय, स्थान र स्वार्थले बनेको हुन्छ। '''[[एडम स्मिथ]]''' - समाज एक कृत्रिम उपाय हो जुन मानवले पारस्परिक लाभको लागि सिर्जना गरेको हो।<br> '''[[डा. जेम्स]]:''' समाज शान्तिपूर्ण मानव सम्बन्धको राज्य हो।<br> '''[[प्रो. गिडिङ्स]]:''' समाज आफैमा एक संघ हो, यो एक संगठन हो र व्यवहार को योग हो, जसमा सहयोग गर्ने व्यक्तिहरु एक अर्का संग सम्बन्धित छन्।<br> '''[[प्रो. मैकाइवर]]:''' समाज भनेको मानिसले बनाएको सम्बन्ध हो, जुन उनीहरूले सिर्जना गर्न बाध्य हुनुपर्छ।<br> ==समाजका तत्वहरू== [[प्रो मैकाइवर]] को अनुसार, निम्नानुसार छन्: # चलन र परम्पराहरू # अधिकार # स्वतन्त्रता # काम गर्ने विधिहरू # आपसी सहयोग # समूह र उपसमूहहरू # मानव व्यवहार मा नियन्त्रण छोटकरीमा, समाज एउटै क्षेत्रमा बनेको उद्देश्यपूर्ण समूह हो, यसका सदस्यहरू एकता र आपसमा बाँधिएका हुन्छन्। == समाजको विशेषताहरू == निम्न समाजका केही विशेषताहरू छन् जुन सामान्यतया सबै समाजशास्त्रीहरूले स्वीकार गरेका छन्- # एक भन्दा बढी सदस्य # म्याक्रो संस्कृति # क्षेत्रीयता # सामाजिक सम्बन्ध को दायरा # श्रम विभाग जिल्लामा सामाजिक सेवाको लागि प्रमाण चाहिन्छ।कसैलाई मद्दत गर्न। # सामाजिक आपसी सहयोग # सामूहिक काम === मूल्य, मान्यता र भूमिकाहरू === सामाजिक मूल्य र मन्यता समूहहरूद्वारा स्वीकार्य व्यवहारको साझा मानकहरू हुन्।<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/127 |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> सामाजिक मान्यता मानिसहरू बीचको अनौपचारिक समझदारी पनि हुनसक्ने भएकाले यसले समाजका सदस्यहरूको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्दछ भने यसले मानिसहरूलाई नियम र कानूनमा संहिताबद्ध हुन मद्दत गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_winter-1997_51_1/page/31 |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> सामाजिक भूमिकाहरू भन्नाले समाजको मान्यता, कर्तव्य र व्यवहारका ढाँचाहरूलाई बुझ्न सकिन्छ जुन व्यक्तिको सामाजिक स्थितिसँग सम्बन्धित हुन्छ। कार्यात्मक विचारमा, व्यक्तिले सामाजिक भूमिकाहरूलाई अनुसरण गरि समाजिक संरचना निर्माण गर्दछ। साङ्केतिक अन्तर्क्रियावादअनुसार, व्यक्तिले भूमिकाहरू प्रदर्शन र संवाद गर्न प्रतीकहरू प्रयोग गर्ने गर्दछन्।{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:श्रेणी]] ilnondm40ogxkti6oqvq6oy2tdfw32x 0 8749 1368799 1337218 2026-08-08T23:38:23Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368799 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group| |group= दलित |image= [[File:Pulaya women.JPG|200px|केरलका दलित समुदायका दुई दलित महिलाहरू]] |region1 = {{झण्डा|भारत}} |pop1 = २०.१४ करोड<ref name="m.timesofindia.com">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Half-of-Indias-dalit-population-lives-in-4-states/articleshow/19827757.cms|title=Half of India’s dalit population lives in 4 states - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302104703/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Half-of-Indias-dalit-population-lives-in-4-states/articleshow/19827757.cms|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> (सन् २०११) |region2 = {{flagcountry|Bangladesh}} |pop2 = ६५ लाख<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/law-our-rights/rights-advocacy/the-dalits-bangladesh-203845|title=The Dalits In Bangladesh|date=19 जनवरी 2016|website=The Daily Star|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024903/https://www.thedailystar.net/law-our-rights/rights-advocacy/the-dalits-bangladesh-203845|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> (सन् २०१०) |region3 = {{झण्डा|नेपाल}} |pop3 = ५० लाख<ref>{{Cite web|url=https://idsn.org/countries/nepal/|title=Nepal|first=Damir|last=Pasic|website=International Dalit Solidarity Network|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024945/https://idsn.org/countries/nepal/|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> (सन् २०११) |region4 = {{झण्डा|श्रीलङ्का}} |pop4 = ५० लाख<ref>{{Cite web|url=https://idsn.org/countries/sri-lanka/|title=Sri Lanka|first=Damir|last=Pasic|website=International Dalit Solidarity Network|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024642/https://idsn.org/countries/sri-lanka/|archive-date=2 मार्च 2019}}</ref> (सन् २०११) |region5 = {{झण्डा|पाकिस्तान}} |pop5 = ५० लाख (सन् २०११) |region6 = {{nowrap|{{झण्डा|बेलायत}}}} |pop6 = ५ लाख<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-22166044/people-affected-by-caste-prejudice-in-uk-speak-out|title=Experiences of caste prejudice in UK|website=BBC News|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302034706/https://www.bbc.com/news/av/uk-22166044/people-affected-by-caste-prejudice-in-uk-speak-out|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> (सन् २०१७) |region7 = {{झण्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} |pop7 = थाहा नभएको |region8 = {{झण्डा|क्यानडा}} |pop8= २.५ लाख<ref>{{Cite web|url=https://dalitfreedom.ca/about/|title=About|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024908/https://dalitfreedom.ca/about/|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302024908/https://dalitfreedom.ca/about/ |date=2019-03-02 }}</ref> (सन् २०१७) |region9 = {{झण्डा|मलेसिया}} |pop9 = थाहा नभएको |region10 = {{झण्डा|सिङ्गापुर}} |pop10 = थाहा नभएको |langs = दक्षिण एसियाली भाषा |rels = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]{{·}}[[सिख धर्म|सिख]]{{·}}[[बौद्ध धर्म|बौद्ध ]]{{·}}[[इसाई धर्म|इसाई]]{{·}}[[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] |related = हिन्द आर्य, द्रविड, मुण्डा }} '''दलित''' शब्दले अछुत जातिको रूपमा पनि चिनिने जातिलाई चिनाउँदछ जुन [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा जाति व्यवस्था अन्तर्गत पर्ने सबैभन्दा तल्लो तह हो। दलित [[जातिगत समूह|जातीय समूह]]हरूलाई सामान्यतया उत्पीडित र पिछडिएको जातिको रूपमा चिनिन्छ। [[संस्कृत]]मा दलित शब्दको अर्थ ''टुटेको'' वा ''छिन्नभिन्न'' भएको हुन्छ। दलितहरूलाई जातीय पदानुक्रमको चार वर्णबाट बहिष्कृत गरी पाँचौँ वर्णको रूपमा हेरिन्थ्यो, जसलाई पञ्चमाको नामले पनि चिनिन्छ। थुप्रै विद्वान्हरूले दलित र [[जापान]]का बुराकुमिन, [[कोरिया]]को बाक्जियोङ र मध्ययुगीन युरोपेली सामन्ती व्यवस्थाको [[किसान]] वर्गबीच समानता कोरेका छन्। [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[वैश्य]] र [[शूद्र]] गरी विभाजन गरिएको [[हिन्दु धर्म]]को चार जाति व्यवस्था अन्तर्गत दलितहरूलाई शूद्र वर्णमा गनिन्छ। हाल अधिकांश दलितहरू हिन्दु धर्ममा विश्वास गर्ने भएतापनि उनीहरू [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[सिख धर्म|सिख]], [[इसाई धर्म|इसाई]] र विभिन्न लोक धर्महरू सहित विभिन्न धार्मिक विश्वासहरूमा पनि आस्था राख्ने गर्दछन्। दलितलाई भारतमा अङ्ग्रेजहरू आएपछि समुदाय वा वर्ग विशेषको लागि नामको रूपमा प्रयोगमा ल्याउन थालेको देखिन्छ। [[भारत]]बाट नामको रूपमा प्रयोगमा ल्याउन सुरु गरेपछि विस्तारै यो वरपरका अन्य [[देश]]हरुमा विस्तारीत भएको पाइन्छ। भारतको सन् २०११ को [[जनगणना]] अनुसार दलितको सङ्ख्या २० करोड रहेको छ जुन भारतको कुल [[जनसङ्ख्या]]को १६ प्रतिशत हो। ==इतिहास cjaa == दलित शब्द अङ्ग्रेजहरु ले अती दरिद्र मानीस भनी भारतीय हरु लाई तल्लो स्तरको गाली दिन प्रयोगमा ल्याएका थिए। दलित शब्दको प्रयोगको प्रारम्भिक वर्णन सन् १८३१ मा जे.जे. मोल्सवोर्थ द्वारा भएको तथ्य प्राप्त छ। यो शब्द अङ्ग्रेजी सेनाका अधिकारीले मराठा-अंग्रेजी शब्दकोशमा प्रयोग गरेका थिए, यसका अलावा दलित शब्द राष्ट्रपिता महात्मा ज्योतिबा फुलेले पनि प्रयोग गरेका थिए र त्यसपछि बेलायती सरकारले उल्लेख गरेको थियो। यस शब्दको इतिहासबारे जवारलाल नेहरू विश्विवद्यालयका समाजशास्त्रका प्राध्यापक विवेक कुमार भन्छन्, ‘दलित शब्दको उल्लेख पहिलो पटक १८३१ को मोल्सवर्थ डिक्शनरीमा पाइन्छ। त्यसपछि बाबा भीमराव अम्बेडकरले पनि आफ्नो भाषणमा यो शब्द प्रयोगलाइ अगाडी बढाएका थिए । दलित शब्द "अछूत" भनिनेहरु र परम्परागत हिन्दु जाति पदानुक्रम बाहिर रहेकाहरुका लागी एक आत्म-लागू अवधारणा हो।<ref name="kaminsky">{{cite book|first11=Arnold P.|last1=Kaminsky|first2=Roger D.|last2=Long|title=India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic|url=https://books.google.com/books?id=VVxlfDHGTFYC&pg=PA156|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37463-0|page=156}}</ref><ref name="Kanmony">{{cite book|first1=Jebagnanam Cyril|last1=Kanmony|title=Dalits and Tribes of India|url=https://books.google.com/books?id=UfUYBwAAQBAJ&pg=PA114|year=2010|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-348-3|page=198}}</ref>अर्थशास्त्री र सुधारक बी आर अम्बेडकर (१८९१–१९५६) ले भने कि बौद्ध धर्म र ब्राह्मणवाद (ब्राह्मणवादी हिन्दू धर्म को एक प्राचीन शब्द) को बीच सर्वोच्चता को लागी संघर्ष को कारण ४०० ईस्वी को आसपास भारतीय समाज मा अस्पृश्यता आयो।<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/article-in-rss-mouthpiece-misquotes-ambedkar-on-untouchability/article1-1338054.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416235122/http://www.hindustantimes.com/india-news/article-in-rss-mouthpiece-misquotes-ambedkar-on-untouchability/article1-1338054.aspx|url-status=dead|archive-date=16 April 2015|title=Top RSS leader misquotes Ambedkar on untouchability|work=Hindustan Times}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522110336/http://www.hindustantimes.com/india-news/article-in-rss-mouthpiece-misquotes-ambedkar-on-untouchability/article1-1338054.aspx |date=22 May 2015 }}</ref>केहि हिन्दू पुजारीहरु अछूतहरु संग मित्रता बनाए र निम्न जाति को श्रेणी मा गिराए। एकनाथ, अर्का बहिष्कृत ब्राह्मण, भक्ति काल मा अछूतहरुको अधिकार को लागी लडे। १८८० को उत्तरार्धमा, मराठी शब्द 'दलित' महात्मा जोतिबा फुले द्वारा निर्वासित र अछूतहरु को लागी प्रयोग गरीयो जो हिन्दू समाज मा उत्पीडित र टूटेका थिए।<ref name=Robinson2003>{{Citation| last = Robinson | first = Rowena| year = 2003| title = Christians of India| pages = 193–96| url = https://books.google.com/books?id=lyU4nepW2xQC&pg=PA193| isbn = 0761998225| publisher = Sage Publications| location = New Delhi}}</ref>दलित संस्कृत दलित (दलित) का एक स्थानीय रूप हो। शास्त्रीय संस्कृत मा, यसको अर्थ "विभाजित, विभाजित, भाँचिएको, बिखराएको" हो। यो शब्द १९औं शताब्दीको संस्कृतमा "(एक व्यक्ति) चार ब्राह्मण जातिहरु मध्ये एक संग सम्बन्धित छैन" को अर्थमा पुनरुत्थान गरिएको थियो।<ref>"Dalit, n." OED Online. Oxford University Press, June 2016. Web. 23 August 2016.</ref>यो सम्भवतः पहिलो पटक पुणे मा आधारित समाज सुधारक ज्योतिराव फुले द्वारा प्रयोग गरीएको थियो, अन्य हिन्दुहरु बाट पूर्व "अछूत" जातिहरु द्वारा सामना गरीएको दमन को सन्दर्भमा।<ref name="mendelsohnvicziany">{{cite book|first1=Oliver |last1=Mendelsohn|first2=Marika |last2=Vicziany|author-link2=Marika Vicziany|title=The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India|url={{google books |plainurl=y |id=FGbp9MjhvKAC |page=4}} |page=4|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55671-2}}</ref>दलित शब्द १९३५ भन्दा पहिले ब्रिटिश राज जनगणना को लागी उदास वर्गहरु को वर्गीकरण को लागी एक अनुवाद को रूप मा प्रयोग मा थियो तर मानिसहरुलाई कहिल्यै नदेखाए पछि यो भर्खरै उड़ीसा संसद को पछि एससी/एसटी को नाम परिवर्तन गरी दलित राखिएको थियो।यो अम्बेडकर द्वारा लोकप्रिय थियो, आफैं एक दलित,<ref name="katuwal">{{cite book|editor1-first=Panchanan|editor1-last=Mohanty|editor2-first=Ramesh C.|editor2-last=Malik|editor3-first=Eswarappa|editor3-last=Kasi|title=Ethnographic Discourse of the Other: Conceptual and Methodological Issues|url=https://books.google.com/books?id=UfUYBwAAQBAJ|year=2009|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-0856-9|chapter=The Issues and Concerns of Dalit Labourers in Nepal |first=Shyam Bahadur |last=Katuwal|page=114}}</ref>जसले दलित को परिभाषा मा आफ्नो जात को बाहेक सबै निराश मानिसहरु लाई समेटे।<ref>{{cite web |title=Independent labour party: 19th July (1937) in Dalit History – Dr. Ambedkar took oath as the member of Bombay Legislative Council |url=https://drambedkarbooks.com/tag/independent-labour-party/ |website=drambedkarbooks.com/ |publisher=Dr. Ambedkar Books |access-date=9 November 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109153143/https://drambedkarbooks.com/tag/independent-labour-party/ |date=9 November 2018 }}</ref>यसले ती मानिसहरुलाई समेटेको छ जो हिन्दू धर्म को चार गुणा वर्ण प्रणाली बाट बहिष्कृत गरीएको थियो र आफुलाई पञ्चमा को रूप मा वर्णन गर्दै एक पाँचौं वर्ण को रूप मा सोच्यो।<ref>{{cite book |first1=S. |last1=Sagar |first2=V. |last2=Bhargava |chapter=Dalit Women in India: Crafting Narratives of Success |page=22 |title=Resistance in Everyday Life: Constructing Cultural Experiences |editor1-first=Nandita |editor1-last=Chaudhary |editor2-first=Pernille |editor2-last=Hviid |editor3-first=Giuseppina |editor3-last=Marsico |editor4-first=Jakob Waag |editor4-last=Villadsen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XyEsDwAAQBAJ&pg=PA22 |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-9-81103-581-4}}</ref>१९७० को दशकमा यसको प्रयोग बलियो भएको थियो जब यो दलित प्यान्थर्स कार्यकर्ता समूह द्वारा अपनाइएको थियो।<ref name="kaminsky"/> सामाजिक कानूनी विद्वान ओलिभर मेंडेलसोहन र राजनीतिक अर्थशास्त्री मारिका Vicziany ले १९९८ मा छन की शब्द "तीव्र राजनीतिक" भएको थियो.......जबकि शब्द को उपयोग अस्पृश्य राजनीति को समकालीन अनुहार संग उचित एकता व्यक्त गर्न को लागी लाग्न सक्छ, त्यहाँ एक सामान्य शब्द को रूप मा अपनाउन मा प्रमुख समस्याहरु रहन्छन्। यद्यपि शब्द अब धेरै व्यापक छ,यो अझै पनी बीआर अम्बेडकर को चित्र बाट प्रेरित राजनीतिक कट्टरपन्थी परम्परा मा गहिरो जराहरु छन्।" उनीहरुले सुझाव दिए कि यसको प्रयोगले भारतमा अछूतहरुको सम्पूर्ण जनसंख्यालाई कट्टरपन्थी राजनीतिले एकजुट भएको भनी गलत ढंगले लेबल लगाउने खतरा छ।<ref name="mendelsohnvicziany"/>आनन्द Teltumbde पनि राजनीतिक पहिचान अस्वीकार तिर एक प्रवृत्ति पत्ता लगाउँछ, उदाहरण को लागी शिक्षित मध्यम वर्गीय मानिसहरु जो बौद्ध धर्म मा परिवर्तन गरीएको छ र तर्क छ कि, बौद्धहरुको रुपमा, उनीहरु दलित हुन सक्दैनन्। यो उनीहरुको सम्बन्धित नहुने चाहनालाई जन्म दिने सुधारिएको परिस्थिति को कारण हुन सक्छ जुन उनीहरु दलित जनतालाई अपमानजनक मान्छन्। == भारत बाहिर विस्तार र प्रयोग == * नेपालः नेपालमा बीसाैं शताब्दिको उत्तरार्धपछि दलीत शब्दको प्रयोगले नामको रूपमा व्यापकता पाएको भेटिन्छ। शब्दको अर्थले दमन वा दलनमा परेको भन्ने अर्थ लाग्ने भएतापनि नेपालका शिल्पी समुदायको लागि यसलाई पछिल्लो समयमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ। तर दमित वा दलनमा परेको शिल्पी समुदाय भन्दा बाहिरको भनिनेलाई यो शब्द लागू नहुने यो शब्दको अर्थ र प्रयोगमा रहेको असमानजस्यता विचारणीय छ। भारतबाट नेपालमा विस्तारीत दलित शब्द हाल भारतमा प्रयोग गर्न पनि असंवैधानिक भएको परिप्रेक्षमा नेपालमा चाँही राष्ट्रिय दलित आयोगनै स्थापना गर्नुको औचित्यमाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ। यस्तै विरोधाभाषपूर्ण दलित शब्दको अर्थ र प्रयोगले अहिले नेपालमा पेशालाई जनाउने शब्द जस्तै [[गन्धर्व जाति|गाइने]], दमाइ, [[लोहार]],[[सार्की जाति|चर्मकार]] आदी सामान्य बोलीचालीमा असहज हुने तर अङ्ग्रेजहरूको रणनिति अन्तर्गत प्रचलनमा ल्याइएको दलित शब्द चाँही प्यारो हुने अवस्था सृजना भएको छ। === आधिकारिक शब्द === अनुसूचित जाति भारतीय दलित अनुसूचित जाति आयोगको रायमा दलितहरूको लागि आधिकारिक शब्द हो, जसले कानूनी सल्लाह लिएको छ कि आधुनिक कानून को संकेत दलित को उल्लेख गर्दैन र यसैले, यो भन्छ, यो "असंवैधानिक" आधिकारिक कागजातहरु को लागी यो गर्न को लागी हो। २००४ मा, NCSC ले नोट गर्यो कि केहि राज्य सरकारहरु ले दस्तावेज मा अनुसूचित जाति को सट्टा दलित को उपयोग गरे र उनीहरुलाई बन्द गर्न को लागी भने।<ref name="express2008a">{{cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Dalit-word-unconstitutional-says-SC-Commission/262903/|title=Dalit word un-constitutional says SC|date=18 January 2008|newspaper=[[Express India]]|access-date=27 September 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090922060507/http://www.expressindia.com/latest-news/Dalit-word-unconstitutional-says-SC-Commission/262903/|archive-date=22 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922060507/http://www.expressindia.com/latest-news/Dalit-word-unconstitutional-says-SC-Commission/262903/ |date=22 September 2009 }}</ref> केही स्रोतहरु भन्छन् कि दलित आधिकारिक अनुसूचित जाति परिभाषा को तुलना मा समुदायहरु को एक व्यापक दायरा समेटेको छ। यसमा घुमन्ते जनजातिहरु र १९३५ मा ब्रिटिश राज सकारात्मक भेदभाव को प्रयास संगै उत्पन्न भएको एक अन्य आधिकारिक वर्गीकरण, अनुसूचित जनजाति हुन सक्छ।<ref name="zelliot">{{cite journal|last=Zelliot|first=Eleanor|author-link=Eleanor Zelliot|year=2010|title=India's Dalits: Racism and Contemporary Change|url=http://www.worlddialogue.org/content.php?id=490|journal=Global Dialogue|volume=12|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430015723/http://www.worlddialogue.org/content.php?id=490|archive-date=30 April 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430015723/http://www.worlddialogue.org/content.php?id=490 |date=30 April 2013 }}</ref>यो कहिले काहिँ भारत को उत्पीडित जनता को सम्पूर्णता को उल्लेख गर्न को लागी प्रयोग गरीन्छ,<ref name="kaminsky"/>जुन सन्दर्भ नेपाली समाजमा यसको प्रयोगमा लागू हुन्छ।<ref name="Kanmony"/>अनुसूचित जाति वर्ग को सीमाहरु को एक उदाहरण हो कि, भारतीय कानून अन्तर्गत, यस्ता मानिसहरु मात्र बौद्ध धर्म, हिन्दु धर्म वा सिख धर्म को अनुयायी हुन सक्छन्,<ref name=2011Census/>तैपनि त्यहाँ दलित ईसाई र मुस्लिम दाबी गर्ने समुदायहरु छन्,<ref>{{cite journal |title=Kerala Christians and the Caste System |url=https://archive.org/details/sim_man-uk_1976-03_11_1/page/53 |first=C. J. |last=Fuller |author-link=Chris Fuller (academic)|journal=Man |series=New series |volume=11 |issue=1 |date=March 1976 |pages=53–70 |doi=10.2307/2800388 |jstor=2800388 }}</ref>र आदिवासी समुदायहरु अक्सर लोक धर्महरु को अभ्यास गर्दछन्।<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/57.htm|title=Tribal Religions|work=U.S. Library of Congress|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 July 2017}}</ref> ===हरिजन=== शब्द हरिजन, वा 'भगवानका बच्चाहरु', नरसिंह मेहता द्वारा गढ़िएको थियो, एक गुजराती कवि भक्ति परम्परा को संत,जात, वर्ग, वा लिंग को बावजूद कृष्ण को सबै भक्तहरु लाई सन्दर्भ गर्न।<ref>{{cite book |last1=Ramabadran |first1=Sudharshan |last2=Paswan |first2=Guru |title=Makers of Modern Dalit History |date=2021 |publisher=Penguin Random House India |isbn=9780143451426 |page=xv}}</ref>महात्मा गान्धी, विशेष गरी मेहता को काम को एक प्रशंसक, पहिलो पटक १९३३ मा दलितहरुको पहिचानको सन्दर्भमा शब्द प्रयोग गरियो। अम्बेडकरले यो नाम मन पराएनन् किनकि यसले दलितहरुलाई मुस्लिम जस्तै स्वतन्त्र समुदायको सट्टा ठूलो हिन्दू राष्ट्रको सम्बन्धमा राखेको छ। साथै, धेरै दलित भेटिए, र अझै पनी भेटिरहेका छन, शब्द संरक्षण र अपमानजनक, केहि को साथ मा यो शब्द वास्तव मा देवदासी को सन्तानहरु लाई बुझाउँछ भन्ने दाबी गर्दै।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/stop-calling-dalits-harijan-sc-calls-term-abusive-we-remain-ignorant-and-insensitive-59315|title=Stop calling Dalits 'Harijan': SC calls the term abusive, as we remain ignorant and insensitive|date=27 March 2017|work=The News Minute|access-date=8 October 2018}}</ref><ref>{{cite book|last=Omvedt|first=Gail|author-link=Gail Omvedt|title=Ambedkar: towards an enlightened India|year=2008|publisher=Penguin|location=New Delhi|isbn=978-0143065906}}</ref>{{page needed|date=July 2017}}जब भारतीय स्वतन्त्रता पछि अस्पृश्यता गैरकानूनी थियो, भूतपूर्व अस्पृश्यहरुको वर्णन गर्न हरिजन शब्द को उपयोग दलितहरु को तुलना मा अन्य जातिहरु मा अधिक सामान्य भयो।<ref>{{cite book|last=Perez|first=Rosa Maria|title=Kings and untouchables : a study of the caste system in western India|year=2004|publisher=Chronicle Books|location=New Delhi|isbn=978-8-18028-014-6|page=15|url=https://books.google.com/books?id=GDRWAglUumEC&pg=PA15|access-date=25 July 2017}}</ref> ===क्षेत्रीय शब्दहरु=== दक्षिणी भारत मा, दलितहरु कहिलेकाहीँ परिचित छन् आदि द्रविड, आदि कर्नाटक, र आदि आन्ध्र, को रुपमा, जसको शाब्दिक अर्थ क्रमशः पहिलो द्रविड, कन्नडिगास, र आन्ध्रस। यी सर्तहरु पहिले १९१७ मा दक्षिणी दलित नेताहरु द्वारा प्रयोग गरीएको थियो, जो विश्वास गर्छन् कि उनीहरु भारतका आदिवासी हुन्।<ref>{{cite book |title=The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India |first1=Oliver |last1=Mendelsohn |first2=Marika |last2=Vicziany |author-link2=Marika Vicziany |publisher=Cambridge University Press |year=1998|isbn=978-0-52155-671-2 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=FGbp9MjhvKAC&pg=PA3}}</ref>शब्दहरु तमिलनाडु, कर्नाटक, र आन्ध्र प्रदेश/तेलंगाना को राज्यहरु मा प्रयोग गरीन्छ, क्रमशः, एक दलित जाति बाट जो कोहि को लागी एक सामान्य शब्द को रूप मा।{{citation needed|date=July 2017}}{{clarify|reason=Andhra has now bifurcated – does it apply in Telangana also?|date=July 2017}} महाराष्ट्र मा, इतिहासकार र महिला अध्ययन शैक्षिक शैलजा Paik अनुसार, दलित एक शब्द ज्यादातर महार जाति को सदस्यहरु द्वारा प्रयोग गरीन्छ, जसमा अम्बेडकर जन्मेका थिए। धेरैजसो अन्य समुदायहरु आफ्नो जातको नाम प्रयोग गर्न रुचाउँछन्।<ref>{{cite journal |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |journal=Contributions to Indian Sociology |volume=45 |issue=2 |pages=217–241 |date=September 2011 |doi=10.1177/006996671104500203|s2cid=144346975 }}</ref> नेपालमा, हरिजन बाहेक प्राय: दलित, हरिस (मुसलमानहरू बीच), अछूत, बहिष्कृत र नीच जाति जस्ता शब्दहरू प्रयोग गरिन्छ।<ref name="katuwal"/> ==जनसाङ्ख्यिकी== [[File:2011 Census Scheduled Caste caste distribution map India by state and union territory.svg|thumb|360px|भारत को 2011 जनगणना अनुसार राज्य र केन्द्र शासित प्रदेश द्वारा भारत मा अनुसूचित जाति वितरण नक्शा।<ref name=2011Census>[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt Census of India 2011, Primary Census Abstract]{{PPTlink}}, Scheduled castes and scheduled tribes, Office of the Registrar General & Census Commissioner, Government of India (28 October 2013).</ref> पंजाब एससी (लगभग ३२%) को रूपमा यसको जनसंख्या को उच्चतम अनुपात थियो, जबकि भारत को द्वीप क्षेत्रहरु र दुई पूर्वोत्तर राज्यहरु लगभग शून्य थियो<ref name=2011Census/>]] भारत को २०११ जनगणना{{As of|2011|alt=according to the}} अनुसार, अनुसूचित जाति समुदायहरु भारत भर मा अवस्थित छ र देश को जनसंख्या को १६.६% शामिल छ।<ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data|date=1 May 2013|work=The Indian Express|access-date=19 July 2017}}</ref> उत्तर प्रदेश (२१%), पश्चिम बंगाल (११%), बिहार (८%) र तमिलनाडु (७%) उनीहरुको बीचमा देशको कुल अनुसूचित जाति जनसंख्याको लगभग आधा छन्।<ref>{{cite news |title=Half of India's dalit population lives in 4 states |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Half-of-Indias-dalit-population-lives-in-4-states/articleshow/19827757.cms |work=The Times of India |date=2 May 2013 |first=B. |last=Sivakumar |access-date=19 July 2017}}</ref>उनीहरु पंजाब मा राज्यहरु को जनसंख्या को एक अनुपात को रूप मा सबैभन्दा प्रचलित थिए, लगभग 32 प्रतिशत मा,<ref name="Welfare Department">{{cite web|url=http://welfarepunjab.gov.in/SCpopulation.html|title=Scheduled Caste Population in Punjab|website=Welfare Department|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423052611/http://welfarepunjab.gov.in/SCpopulation.html|archive-date=23 April 2016|access-date=25 April 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423052611/http://welfarepunjab.gov.in/SCpopulation.html |date=23 April 2016 }}</ref>जबकि मिजोरम लगभग शून्य मा सबैभन्दा कम थियो।<ref name=2011Census/> यस्तै समूह भारतीय उपमहाद्वीप को बाकी भर मा पाइन्छ; पाकिस्तानको जनसंख्याको २ प्रतिशत भन्दा कम हिन्दु छन् र ती हिन्दुहरु मध्ये ७०–७५ प्रतिशत दलित छन्,<ref name="Ghosh2020">Lipi Ghosh. ''[https://books.google.com/books?id=umsJEAAAQBAJ&pg=PT115 Political Governance and Minority Rights: The South and South-East Asian Scenario]''. Taylor & Francis; 29 November 2020. {{ISBN|978-1-00-008390-3}}. p. 115–.</ref>नेपालमा,<ref name="Kanmony"/>बंगलादेशमा २०१० मा ५० लाख दलितहरु थिए जसको बहुमत भूमिहीन र दीर्घकालीन गरीबीमा थियो,<ref name="Committee2010">Great Britain: Parliament: House of Commons: International Development Committee. ''[https://books.google.com/books?id=n2JhCnVni4kC&pg=PA93 DFID's programme in Bangladesh: third report of session 2009–10, Vol. 2: Oral and written evidence]''. The Stationery Office; 4 March 2010. {{ISBN|978-0-215-54435-3}}. p. 93–.</ref>र श्रीलंका।<ref>{{cite book|title=The Separatist Conflict in Sri Lanka: Terrorism, Ethnicity, Political Economy |first=Asoka |last=Bandarage |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-13597-085-7 |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=TOuSAgAAQBAJ&pg=PA186}}</ref> उनीहरु संयुक्त राज्य, यूनाइटेड किंगडम, सिंगापुर, र क्यारिबियन सहित धेरै देशहरुमा भारतीय डायस्पोरा को भाग को रूप मा पाईन्छन्<ref>{{cite news|last=Soundararajan|first=Thenmozhi|title=Black Indians|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?281938|work=Outlook India |date=20 August 2012 |access-date=19 July 2017}}</ref><ref>{{cite news|last=Rath |first=Kayte |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-21659744 |title=Outlaw caste discrimination in UK, peers tell government |work=BBC News |date=5 March 2013 |access-date=16 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Lepoer|first=Barbara Leitch|title=GPO for the Library of Congress|url=http://countrystudies.us/singapore/18.htm|publisher=Library of Congress|access-date=11 April 2016}}</ref><ref name="Naidu">{{cite web|last1=Naidu|first1=Janet|title=Retention and Transculturation of Hinduism in the Caribbean|url=http://www.guyanajournal.com/hinduism_caribbean.html|work=Guyana Journal|access-date=5 April 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017001251/http://www.guyanajournal.com/hinduism_caribbean.html |date=17 October 2014 }}</ref> भारत २० करोड भन्दा धेरै दलितहरुको घर हो।<ref>{{cite news |title=India top court recalls controversial caste order |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-49889815 |work=BBC News |date=1 October 2019}}</ref>दलित मानव अधिकार मा राष्ट्रीय अभियान को एक दलित कार्यकर्ता पॉल दिवाकर को अनुसार, "भारतमा ६००,००० गाउँहरु छन् र लगभग हरेक गाउँ बाहिरी भागमा एउटा सानो पकेट दलितहरुको लागी हो"।<ref>{{cite news |title=Under India's caste system, Dalits are considered untouchable. The coronavirus is intensifying that slur |url=https://edition.cnn.com/2020/04/15/asia/india-coronavirus-lower-castes-hnk-intl/index.html |publisher=CNN |date=16 April 2020}}</ref> ==नेपालका दलित == ===समुदाय भित्र पर्ने जातहरू=== राष्ट्रिय दलित आयोगद्वारा सूचिकृत गरिएका दलित जातीय अनुसूचीको विवरण वर्णानुक्रम अनुसार <ref>[http://www.dalitmediahome.com.np/blog/?page_id=242 www.dalitmediahome.com.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404185546/http://www.dalitmediahome.com.np/blog/?page_id=242 |date=2010-04-04 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} 70bv61ny9rsae86szxybfay1yidiwo0 0 9395 1368842 1361796 2026-08-09T00:35:24Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368842 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = नेपाल प्रजा परिषद् | logo = | colorcode = black | president = | leader1_title = नेता | leader1_name = [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] | general_secretary = | ideology = | headquarters = [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]], [[नेपाल]] | international = | website = | country = नेपाल | abbreviation = | native_name = नेपाल प्रजा परिषद | spokesperson = | founder = [[दशरथ चन्द]] र [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] | founded = २ जुन १९३६ | dissolution = जनवरी १९४१ | merger = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल प्रजा परिषद र नेकपा एमाले बिच एकीकरण|युआरएल=http://www.samajkoawaj.com/?p=21035|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> | student_wing = | youth_wing = | womens_wing = | position = | colours = | seats1_title = | seats1 = | seats2_title = | seats2 = | seats3_title = | seats3 = | symbol = | flag = }} '''नेपाल प्रजा परिषद''' नेपालमा राणा वंशका विरुद्ध क्रान्तिलाई नेतृत्व गर्नका लागि एउटा संगठन बनाइएको पहिलो प्रयास थियो। टङ्क प्रसाद आचार्यद्वारा नेतृत्व, यस समूहको स्थापना वि.सं १९९३ मा भएको थियो र यसलाई नेपालमा पहिलो राजनीतिक पार्टीका रूपमा पनि लिने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपालको सवैभन्दा पुरानो दल नेपाल प्रजा परिषद् एमालेमा समाहित|युआरएल=https://maitrinews.com/2017/11/09/12030|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> [[राणा वंश|राणा शासन]]का अनेकौँ सदस्यहरुका हत्याको षड्यन्त्र रचे पश्चात सङ्गठन ध्वस्त भएको थियो र यसका केहि प्रमुख सदस्यहरूको हत्या गरिएको थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपालको ईतिहासमा भएका केहि घटनाहरु को चर्चा !!|युआरएल=https://pscclass.blogspot.com/2016/05/blog-post_27.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> ==पृष्ठभूमि र इतिहास == छिमेकी देश [[भारत]] [[महात्मा गान्धी]]को आह्वानमा [[भारत छोड आन्दोलन]] सुरु भएको थियो। काम तथा अन्य प्रायोजनको लागि भारत पुगेका नेपालीहरूले त्यहाँ रहँदा देखेको र प्रत्यक्ष अनुभव सम्हालेका विभिन्न युवाहरूको सक्रियतामा नेपालमा राणा शासनको अन्त्य गर्ने उद्देशका साथ [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] र [[दशरथ चन्द]]को अध्यक्षतामा वि.सं १९९३ जेठ २० गते नेपालको पहिलो राजनीतिक दलको रूपमा नेपाल प्रजा परिषद्को स्थापना भएको थियो। यसको स्थापना हुनु पूर्व वि.सं १९९४ मा शुक्रराज शास्त्रीको अध्यक्षतामा नेपाल नागरिक अधिकार समिति गठन भएको थियो जसलाई तात्कालिक राणा सरकारले गठनको एक वर्ष पश्चात् खारेज गरिदिएको थियो। [[टङ्कप्रसाद आचार्य]], दशरथ चन्द, रामहरि शर्मा, धर्मभक्त माथेमा, र जीवराज शर्मा मिलेर यसको नेपाल प्रजा परिषद्को भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रामशरण पाण्डे|शीर्षक=यसरि भएको थियो प्रजापरिषद नामक राजनैतिक पार्टीको स्थापना ।|युआरएल=https://bishalsnepal.com/%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%BF-%E0%A4%AD%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7/|कार्य=|प्रकाशक=विशाल नेपाल|वेबसाइट=विशाल नेपाल|भाषा=(नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ सेप्टेम्बर २०२१}}</ref> नेपाल प्रजा परिषदका विचारलाई [[दशरथ चन्द]] र [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]ले नेपालका [[मकवानपुर जिल्ला]]को [[भीमफेदी गाउँपालिका|भीमफेदी]]मा एउटा होटलमा प्रस्तावित गरेका थिए। प्रधानमन्त्रीको भूमिकामा राणाहरुका अनेकौं वर्षसम्मका तानाशाही शासन पछी, नेपालमा मानिसहरुले तिनीहरुलाई जराबाट उखेलेर फाल्नका लागि समर्थन गर्न सुरु गरिदिएका थिए, यद्यपि यो प्रायः उच्च वर्गको बुद्धिजीवीहरुका लागि विशेष थियो, अशिक्षित किसान असमर्थ र सहयोग गर्नका लागि तयार थिएनन्। आचार्य र चन्दलाई अन्य अभिजात र बुद्धिजीवीहरुका समर्थन पाए पश्चात सन् १९३६ मा नेपाल प्रजा परिषदको गठन भएको थियो। टङ्कप्रसाद आचार्यद्वारा समूहको नेतृत्व गरिएको थियो र सङ्गठनको प्रधान कार्यालय [[काठमाडौँ]]को ओम बहालमा [[धर्मभक्त माथेमा]]को घरमा राखिएको थियो।<ref>{{Citation | last = Brown | first = T.L. | year = 1996 | title = The Challenge to Democracy in Nepal | publisher = Routledge | location = New York | page = 5 | isbn = 9780415085762 }}</ref> <ref>{{Citation | last = Brown | first = T.L. | year = 1996 | title = The Challenge to Democracy in Nepal | publisher = Routledge | location = New York | page = 16 | isbn = 9780415085762 }}</ref> <ref>{{cite book|last=Asha|first=S.P.|title=Hami Le Prajatantra Kasari Lyayau|publisher=Sanhila Prakashan|year=2057 B.S|location=Kathmandu}}</ref> ==सदस्य== नेपाल प्रजा परिषदमा त्यस समयका अनेकौं नेपाली क्रान्तिकारी सम्मिलित थिए। समूहका नेताहरुमा राम हरि शर्मा नेपाल, धर्म भक्त माथेमा, दशरथ चन्द, टंक प्रसाद आचार्य र गंगालाल श्रेष्ठ सम्मिलित थिए। धर्म भक्त माथेमा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]का जिम प्रशिक्षक पनि थिए र संगठनका उद्देश्यहरुलाई उनको कामद्वारा पनि चिनिने गरिन्थ्यो र उनको समर्थन पनि गरिएको थियो। यस संगठनका अन्य सदस्यहरुमा चूडाप्रसाद शर्मा, गोविन्द प्रसाद उपाध्याय (पौडयाल), भक्त बहादुर डंगोल(बुक-सेलेर), पुस्कर नाथ उप्रेती, मुकुन्द नाथ रिमाल, बल बहादुर पाण्डे, ध्रुव प्रसाद दवाडे, फणीन्द्र नाथ सत्याल, हरि कृष्ण श्रेष्ठ, चक्र बहादुर खत्री, [[गणेशमान सिंह|गणेश मान सिंह]], रामजी श्रेष्ठ, चन्द्रमान श्रेष्ठ र बझाङ् का राजा जयपृथ्वी बहादुर सिंह ।<ref>{{cite book|last=Yadav|first=Pitambar Lal|title=Nepal ko Rajnaitik Itihas|year=2053 B.S|publisher=Modern Deepak Press|location=Benaras}}</ref> ==गतिविधि== ===पर्चा=== प्रारम्भमा, नेपाल प्रजा परिषदले मानिसहरुका बीच हातबाट लेखिएका पर्चा बाँडेका थिए र नेपालमा राणा शासनका विरुद्ध एक भारतीय समाजवादी पत्र "जनता" र [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा प्रकाशित एक अन्य पत्र "एडभान्स" नामले लेख लेखेका थिए। पछी, टंक प्रसाद आचार्य भारतबाट एउटा प्रिन्टिङ् मेसिन ल्याएका थिए र संगठनले आफ्नो शासनको विरुद्ध मानिसहरुलाई प्रबुद्ध गर्नका लागि राणा वंशका विरुद्ध पर्चा वितरित गरेका थिए, समाचारपत्रहरुमा लेख छाप्ने काम र पर्खालहरुमा पोस्टर लगाउन शुरू गरिदिएका थिए। ===हत्याको योजना=== नेपाल प्रजा परिषद्ले पछि राणा शासनमा अनेकौं उच्च पदाधिकारीका राजनेताहरुको हत्या गर्ने योजना बनाएको थियो। यद्यपि, तिनीहरु आफ्नो भूखण्डमा असफल रहे यो कुरा राणा सरकारका समूहका एक सदस्यद्वारा सूचित गरिए पश्चात थाहा भएको थियो।<ref> {{Citation | last = Lecomte-Tilouine | first = Marie | year = 2013 | title = Revolution in Nepal: An Anthropological and Historical Approach to the People's War | publisher = Oxford University Press | location = New Dehli | page = 39 | isbn = 9780198089384 }}</ref><ref>{{Citation | last = Brown | first = T.L. | year = 1996 | title = The Challenge to Democracy in Nepal | publisher = Routledge | location = New York | page = 16 | isbn = 9780415085762 }}</ref> ==विघटन== [[राणा वंश|राणा सरकार]]लाई नेपाल प्रजा परिषद्का सदस्यहरूका हत्याको षड्यन्त्रका बारेमा थाहा भए पश्चात, प्रधानमन्त्री [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले समूहका प्रमुख सदस्यहरुलाई गिरफ्तार गरेका थिए। वि.सं १९९७ मा, समूहका अनेकौँ सदस्यहरुलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइएको थियो। [[धर्मभक्त माथेमा|धर्म भक्त माथेमा]], [[दशरथ चन्द]], [[गङ्गालाल श्रेष्ठ]] र टङ्कप्रसाद आचार्यलाई मृत्युको सजाय सुनाइएको थियो। यद्यपि, आचार्यलाई फाँसीको सजाय दिइएको थिएन, त्यस समयमा नेपाली कानूनले ब्राह्मणहरुका हत्याका लागि मनाही गरिएको थियो। त्यसको निष्पादन पछी, आचार्यलाई आजीवन कारावासको सजाय बदली गरिएको थियो, नेपाल प्रजा परिषदलाई सोही वर्ष विघटन गराइएको थियो। [[शुक्रराज शास्त्री]]का साथ माथेमा, चन्द र श्रेष्ठ, एउटा र राणा-विरोधी बुद्धिजीवी, जो प्रजा परिषदमा सम्मिलित थिएन, अब नेपालका ४ सहिदहरूका रूपमा मान्यता प्राप्त रहेको छ।<ref>{{Cite journal|last=Gellner|first=D.N.|date=August 2007|title=Democracy in Nepal: four models|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:ad5b421a-2a13-48f8-be7b-9b0adbbf4170/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Democracy%2Bin%2BNepal%253A%2Bfour%2Bmodels&type_of_work=Journal+article|journal=Seminar|volume=576|pages=50|via=Oxford University Research Archive}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref> {{Citation | last = Lecomte-Tilouine | first = Marie | year = 2013 | title = Revolution in Nepal: An Anthropological and Historical Approach to the People's War | publisher = Oxford University Press | location = New Dehli | page = 39 | isbn = 9780198089384 }}</ref><ref>{{Citation | last = Brown | first = T.L. | year = 1996 | title = The Challenge to Democracy in Nepal | publisher = Routledge | location = New York | page = 16 | isbn = 9780415085762 }}</ref> [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] जेलमा २००२ माघ १२ गते शुक्रबारका दिन नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस गठन भएको थियो र आचार्य आफ्नो अध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए। तर, जेलमा रहेका र नेपाली कांग्रेससँग संवाद गर्न नसकेका कारण यो एउटा साङ्केतिक कदम मात्र थियो र पछि [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] उक्त पार्टीका कार्यवाहक सभापतिमा चयन भएका थिए।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.nepalicongress.org/index.php?linkId=2|title=NepaliCongress.org- Nepali Congress Official website {{!}} Political party of Nepal|last=www.nepalicongress.org|website=www.nepalicongress.org|access-date=24 April 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207115511/http://nepalicongress.org/index.php?linkId=2 |date=7 December 2016 }}</ref> == २०१५ को पुनर्सक्रियता== [[सात सालको क्रान्ति]] सफल भए पश्चत, राणाहरूलाई सत्ताबाट हटाइएको थियो र नेपालमा संसदीय लोकतन्त्रको स्थापना गरिएको थियो। [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] जेलबाट रिहा भएर, त्यस समयमा नेपाली काङ्ग्रेसका वरिष्ठ सदस्य थिए। यद्यपि, [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का साथ असहमति पश्चात, नेपाली काङ्ग्रेसका एक वरिष्ठ राजनेता टङ्कप्रसाद आचार्य र [[भद्रकाली मिश्र]]ले पार्टीबाट अलग भए र २०१५ मा, नेपाल प्रजा परिषद्लाई पुन: सक्रिय गरेका थिए। पार्टीले वि.सं २००९ मा [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]को सरकारमा सेवा गरेको थियो र नेपाली काङ्ग्रेसका विरोधमा एक उल्लेखनीय राजनीतिक पार्टी बनेर रहिरहेको थियो। टङ्कप्रसाद आचार्य वि.सं २०१२ मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]द्वारा प्रधानमन्त्री पनि बनाइएका थिए। यद्यपि, [[आम निर्वाचन २०१५]] मा, आचार्य र मिश्रले अलग-अलग चुनाव लडेका थिए। नेपाल प्रजा परिषद्, आचार्य र नेपाल प्रजा परिषद्, मिश्रको रूपमा तिनीहरुलाई विभिन्न राजनीतिक दलहरूका रूपमा मान्यता दिइएको थियो। पार्टीमा आचार्यका गुटले ५३,०३८ मत प्राप्त गर्दै २ सिट जितेको थियो जबकि मिश्रको गुटले ४९,८२० मत प्राप्त गर्दै १ सिट जितेको थियो। मिश्रको गुट २०१७ मा, राजा महेन्द्रले [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत प्रणाली]]लाई लागू गरे पश्चात, [[नेपाली काङ्ग्रेस]]मा सम्मिलित भएको थियो।<ref>{{cite news|last1=Khanal|first1=Yadav|title=Prospects for unity of NC and NC-D - The Himalayan Times|url=https://thehimalayantimes.com/opinion/prospects-for-unity-of-nc-and-nc-d/|accessdate=5 April 2020|agency=The Himalayan Times|publisher=International Media Network Nepal (Pvt.) Ltd.|date=23 March 2005}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Levi|first=Werner|date=1954|title=Political Rivalries in Nepal|url=https://archive.org/details/sim_far-eastern-survey_1954-07_23_7/page/105|journal=Far Eastern Survey|volume=23|issue=7|pages=105|doi=10.2307/3024093|jstor=3024093|issn=0362-8949}}</ref><ref>{{Citation | last = Whelpton | first = John | year = 2005 | title = A History of Nepal | publisher = Cambridge University Press | location = New York | page = 96 | isbn = 978-0521804707 }}</ref><ref name="Parmanand1978">{{cite book|last1=Parmanand|title=The Nepali Congress in exile|date=c. 1978|publisher=University Book House|location=Delhi|pages=43|edition=First}}</ref> == नेकपा एमालेसँग एकीकरण == नेपालको पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राजनीतिक दलको रूपमा परिचित नेपाल प्रजा परिषद् र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] २०७४ कात्तिक २३ गतेका दिन एकीकरण भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राणा विरोधी संघर्षको धरोहर नेपाल प्रजा परिषद् एमालेमा समाहित|युआरएल=https://www.sawalnepal.com/archives/36491|कार्य=|प्रकाशक=सवल नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> राणा शासनको अन्त्य पश्चात् शक्ति गुमाउँदै गएको यस दलका तात्कालिक अध्यक्ष गोविन्दप्रसाद दुलाललाई एक कार्यक्रमका वीच पार्टी अध्यक्ष [[खड्गप्रसाद ओली]]ले आफ्नो पार्टीमा स्वागत गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल प्रजा परिषद र नेकपा एमाले बिच एकीकरण|युआरएल=http://www.samajkoawaj.com/?p=21035|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=समाजको खोज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> ==चुनावी प्रदर्शन== {| class="wikitable" !निर्वाचन !नेता !मत !% !सिट !स्थान !सरकार गठन |- | rowspan="2" |[[आम निर्वाचन २०१५|२०१५]] |[[भद्रकाली मिश्र]]{{Efn|मिश्र र आचार्यले प्रजा परिषद् अन्तर्गत अलगअलग गुट भई चुनावमा भिडेका थिए।|name=Faction|group=}} |५९,८२० |३.३ |{{Infobox political party/seats|1|109|#bb70b8}} |छैटौँ |{{No2|प्रतिपक्ष}} |- |[[टङ्कप्रसाद आचार्य]]{{Efn|मिश्र र आचार्यले प्रजा परिषद् अन्तर्गत अलगअलग गुट भई चुनावमा भिडेका थिए।|name=Faction|group=}} |५३,०३८ |२.२ |{{Infobox political party/seats|2|109|#9d3e77}} |सातौँ |{{No2|प्रतिपक्ष}} |} {{टिप्पणीसूची}} == नेतृत्व == === नेपालको प्रधानमन्त्री === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |प्रधानमन्त्री ! rowspan="2" |चित्र ! colspan="3" |कार्यकाल ! rowspan="2" |मन्त्रिपरिषद् |- !सुरु !अन्त्य !अवधि |- |[[टङ्कप्रसाद आचार्य]] |[[File:Tanka Prasad Acharya (cropped).jpg|99x99px]] |२०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |{{age in years and days|27 January 1956|26 July 1957}} |[[टङ्कप्रसाद आचार्य मन्त्रिपरिषद्|आचार्य, २०१२]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू]] [[श्रेणी:राणा शासन]] itlymeqt74jg0p78vjx8npjhlc7d7md 0 9751 1368813 1261953 2026-08-08T23:53:23Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368813 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = मकै | image =Zea_mays_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-283.jpg | image_caption = मकैको भाले र पोथी प्रजनन अङ्ग सहितको चित्र | regnum = [[वनस्पति]] | phylum_divisio = [[फूल फुल्ने बिरुवा]] | class_classis = [[एकदलीय]] | unranked_ordo = [[Commelinids]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | subfamilia = [[Panicoideae]] | tribus = [[Andropogoneae]] | genus = ''[[Teosinte|Zea]]'' | species = '''''Z. mays''''' | binomial = ''Zea mays'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''मकै''' ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]:Maize) ({{IPAc-en|ˈ|m|eɪ|z}} {{respell|MAYZ|'}}) ऐतिहासिक अमेरिकाली महाद्दिपमा विभिन्न प्रकारको घासे बालीको वर्णशंकर स्वरूपमा विकास भएको विश्वास गरिन्छ । यो संसारमा सबै भन्दा धेरै क्षेत्रफलमा लगाईने तथा सबै भन्दा धेरै खपत हुने बालीमा पर्दछ । बहु उपयोगि, यो बाली बाट, विभिन्न परिकार, तेल, इन्धन, चीनी, रक्सी आदि बनाउने गरिन्छ । धेरै मानिसहरूले उसिनिएका मकै वा पोलिएका मकै खान मन पराउंछन् । यस किसिमका मकै खाएमा स्वास्थ्यका लागि के के फाइदा हुन्छ । मकैमा प्रशस्त्र पोषण तत्व हुन्छ । मकै खाएर मानिसका अनुहारमा हुने चाउरी हटाउन र बुढोपनबाट अलग्ग गराउन सहायक मिल्नुका साथै मुटु, रक्त नली र क्यान्सरको रोग निवारण गर्न पनि सकिन्छ । मकैमा भिटामीन बी, पोटासियम, फसफोरस र फलाम निहित रहेको हुन्छ । ती मध्ये मुटुको क्षमता बढाउने पोटासियमको क्षमता छ । मकैमा भिटामिन यी र सेलेनिअम पनि छ । क्यान्सर निवारण गर्ने सेलेनिअमको क्षमता हुन्छ । यति मात्र हैन मकैको अरु क्षमताहरु पनि छन् । जीवकोषलाई पतन हुने अवस्थाबाट जोगाउन सक्ने तथा रगतभित्रको कोलेस्टरोलको मात्रालाई कम पार्न सक्ने ताजा कलिला मकै को क्षमता हुन्छ । विशेषत: नेपालमा मकै भुटेर वा पिठो बनाई ढिंडो बनाई खाइन्छ । नेपालमा मकै अनुसन्धान केन्द्र रामपुर, [[चितवन जिल्ला|चितवन]]मा रेहेको छ । ==इतिहास == [[File:Cornheap.jpg|thumb|right|भारतको कुनै मकै उत्पादन क्षत्रमा मकैको थुप्रो]] धेरै इतिहासविद्हरु मकैको उत्पत्ति [[म्याकसिको]]मा भएको विश्वास गर्छन्।<ref>{{cite news | url=http://agron-www.agron.iastate.edu/Courses/agron212/readings/corn_history.htm | work=Iowa State University, Department of Agronomy | title=Origin, History and Uses of Corn | date=February 11, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223100251/http://agron-www.agron.iastate.edu/Courses/agron212/readings/corn_history.htm |date=February 23, 2014 }}</ref>[[:en:Olmec|ओल्मेक]] र [[:en:Mayan|मायन]] सभ्यताका मानिसहरूले मकैको उत्पादन गर्दै आएका थिए । २५०० इसाई पुर्व तिर मकैको खेती [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] भरी नै गरिने भयो।<ref name="archsouth">{{Cite journal|last=Roney|first=John|title=The Beginnings of Maize Agriculture|journal=Archaeology Southwest|volume= 23|issue= 1|date=Winter 2009|page= 4}}</ref> त्यस ठाउँमा व्यापार सुरु भयो। १५ र १६ शताब्दी तिर युरोपेलीहरूले मकैलाई युरोप ल्याई पुर्याए र बिस्तारै मकै अन्य देशहरूमा पनि फैलियो । जस्तो भुभाग र हावापानीमा पनि हुर्कन सक्ने भएकाले मकै सबैको लोकप्रिय हुन पुग्यो । मानिसको खानाको रूपमा र आफुले पालेको घरपालुवा जन्तुलाई खुवाउनलाई मिल्ने भएकाले पनि मकै सबको प्यारो बन्यो । मकै अमेरिकामा सबै भन्दा बढि खेती हुने बालीमा पर्छ<ref name="FAOstats"/>जसमा साम्रज्य राज्य अमेरिकामा मात्रै वार्षिक रूपमा ३३२मिलियन मेट्रिक टन उत्पादन हुने गर्छ ; लगभग चालीस प्रतिशतको रक्सी बन्न खपत हुन्छ ।<ref>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2011/02/12/business/12corn.html | work = The New York Times | title= US Approves Corn Modified for Ethanol | date= February 11, 2011}}</ref> ==संरचना== मकैको बोटको उचाइ २.५मिटर (८ फिट) हुने गर्छ तर कुनैको १२ मिटरको उचाइ पनि हुने गर्छ ।<ref>{{Cite journal|url=http://www.agron.missouri.edu/mnl/86/MNL86.pdf|quote=The Maximum Leaf Number of the Maize Subspecies; the "Leafy" Mutation Placed into the Tallest Strain|page=4|title=The maximum leaf quantity of the maize subspecies|issn=1090-4573|volume=86|journal=The Maize Genetics Cooperation Newsletter|date=May 2013|first=J.R.|last=Karl}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220512/http://www.agron.missouri.edu/mnl/86/MNL86.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>मकैको डाँठ बाँसको आकारको देखिन्छ । मकैको डाँठका धेर्साको लम्बाइ (internodal length) सात इन्चको हुन्छ ।<ref>{{Cite journal|url=https://www.crops.org/publications/cs/abstracts/12/6/CS0120060864?access=0&view=pdf |doi=10.2135/cropsci1972.0011183X001200060045x|title=Ecology of Exotic Races of Maize. I. Leaf Number and Tillering of 16 Races Under Four Temperatures and Two Photoperiods1|year=1972|last1=Stevenson|first1=J. C.|last2=Goodman|first2=M. M.|journal=Crop Science|volume=12|issue=6|pages=864}}</ref> मकैको मध्ययम भागमा पोथी भागहरु हुन्छन् । मकैको बोटको टुप्पोमा भाले भागहरु हुन्छन् जुन हुर्के पछि सुख्खा वातावरणमा पराग कणहरु हावाको मध्ययबाट उड्न सक्छ । लामा कपालहरु जस्तै देखिने मकैको मध्ययम भागबाट निस्केका रेसादारहरूलाई सिल्क भनिन्छ जुन पोथी भाग हो । ती सात इन्चसम्म लामा हुन सक्छन् । मकैको जरा अलि कमजोर हुनाले पानीको अभावको असर छिटो पर्ने, कुनै बेला हावाले उडाउन सक्ने वा माटोको उर्वर तत्वलाई शोषन नसक्ने पनि हुन सक्छ ।<ref>{{cite web| title = Corn Stalk Lodging| publisher = [[Monsanto Company|Monsanto]] Imagine| date = October 2, 2008| url = http://www.dekalb.ca/content/pdf/corn_stalk_lodging.pdf| accessdate = February 23, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225054032/http://www.dekalb.ca/content/pdf/corn_stalk_lodging.pdf |date=February 25, 2009 }}</ref> [[File:CSIRO ScienceImage 3195 Maize or corn.jpg|thumb|एकै घोंकामा थुप्रै रङका मकैका दानाहरु]] ''Lutein'' र ''Zexanthin'' जस्ता तत्वले मकै पहेँलो हुन्छ । ''Anthocyanins'' र ''Phlobaphenes'' जस्ता तत्वले भने मकै रातो बनाउँछ ।<ref>{{Cite journal|pmid=12096095|year=2002|last1=Himi|first1=E|last2=Mares|first2=DJ|last3=Yanagisawa|first3=A|last4=Noda|first4=K|title=Effect of grain colour gene (R) on grain dormancy and sensitivity of the embryo to abscisic acid (ABA) in wheat|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2002-07_53_374/page/1569|volume=53|issue=374|pages=1569–74|journal=Journal of Experimental Botany|doi=10.1093/jxb/erf005}}</ref> ==जेनिटिक्स ''(Genetics)''== [[File:GEM corn.jpg|thumb|right|विविध जातका मकैहरु जसबाट नयाँ खालका मकैहरु बनाउने प्रयास गरिन्छ ।]] धेरै जसो मकैका जातहरु खानका लागि नै प्रयोग गरिन्छ जुन '''इस्टार्च'''को मात्रा अनुसार विभिन्न उपप्रजातीमा बाँडिएका छन् जुन निम्न रूपमा अङ्ग्रेजीमा नै दिइएका छन् : * फ्लोर कर्न : ''Zea mays ''var.'' amylacea'' * पपकर्न : ''Zea mays ''var.'' everta'' * डेन्ट कर्न: ''Zea mays ''var.'' indentata'' * फिल्न्ट कर्न : ''Zea mays ''var.'' indurata'' *स्विट कर्न : ''Zea mays ''var.'' saccharata'' and ''Zea mays'' var. ''rugosa'' * व्याक्सि कर्न : ''Zea mays ''var.'' ceratina'' * अमाइलो मेज : ''Zea mays'' * पोड कर्न : ''Zea mays ''var.'' tunicata'' Larrañaga ex A. St. Hil. * स्टारइप्ड मेज : ''Zea mays ''var.'' japonica'' '' नयाँ अनुसन्धान र खोजको जानकारीबाट विगत साठी वर्षमा माथिका रूपमा केही परिवर्तन भएका छन् । जसमा [[डि.एन.ए]] र प्रोटिनका कुराहरु पनि थपिए । हाल बाहिरी रुप, जात र विविध कुरा ख्याल राखी मकै वर्गिकरण गरिन्छ । मकैमा २० [[गुणसूत्र|क्रोमोजोम]] (n=१०) हुन्छ र सबै क्रोमोसोमको कूल लम्बाई १५०० सेन्टिमोर्गान([[Centimorgan|cM]]) हुन्छ । '''''बारबारा एमसिक्लिनटक'''''ले आफ्नो जम्पिङ जिनको सिद्धान्त पनि मकैबाट पत्ता लगाइन् । सन् १९८३को मेडिसनतर्फको [[नोबेल पुरस्कार]] पनि उनले पाएकी थिइन् । मकै मुख्यत: जेनिटिक्सका लागि र ''डेबलब मेन्टल बायोलोजी''मा उपयोगी मानिन्छ । <ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/19/AR2009111903190.html |title=Scientists have high hopes for corn genome |first=David |last=Brown |work=[[The Washington Post]] |date=November 20, 2009}}</ref> ==उत्पत्ति== [[File:Guila Naquitz cave.jpg|right|thumb|[[:en:Guila Naquitz Cave|गुफा]], जहाँ मकैको सबै भन्दा पुराना अवशेष पाइएको थियो]] मकैको उत्पत्ति बारे थुप्रै सिद्धान्तहरु दिइएका छन् जुन यस लेखमा चर्चा भने गरिएको छैन । ==उत्पादन== [[चित्र:Production_of_maize_(2019).svg|अङ्गुठाकार|मकै उत्पादन (2019)<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/cb4477en|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2021|publisher=FAO|year=2021|isbn=978-92-5-134332-6|location=Rome|doi=10.4060/cb4477en|s2cid=240163091}}</ref>]] मकै विश्वव्यापी रूपमा व्यापक खेती गरिन्छ, र अन्य कुनै पनि अन्नको तुलनामा मकैको ठूलो मात्रामा हरेक वर्ष उत्पादन गरिन्छ।<ref name="global">{{cite web |author=International Grains Council (international organization) |author-link=International Grains Council (international organization) |year=2013 |title=International Grains Council Market Report 28 November 2013 |url=http://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsumme.pdf}}</ref> २०२० मा, विश्वको कुल उत्पादन १.१६ बिलियन टन थियो, संयुक्त राज्यले कुल वैश्विक उत्पादनको ३१.०% र चीनले २२.४% उत्पादन गरेको छ।<ref name="fao.org">{{Cite web |title=FAOSTAT |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |publisher=FAO}}</ref> {{Infobox agricultural production | year = 2020 |plant = Maize | country1 = {{USA}} | amount1 =360.3 | country2 ={{CHN}} | amount2 =260.7 | country3 ={{BRA}} | amount3 =104.0 | country4 ={{ARG}} | amount4 =58.4 | country5 ={{UKR}} | amount5 =30.3 | country6 ={{IND}} | amount6 =30.2 | country7 ={{MEX}} | amount7 =27.4 | country8 ={{IDN}} | amount8 =22.5 | country9 ={{ZAF}} | amount9 =15.3 | country10 ={{RUS}} | amount10 =13.9 | world =1162.4 | source = [[FAOSTAT]]<ref>{{cite web|title=Maize production in 2017, Crops/Regions/Production Quantity from pick lists|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|publisher=United Nations, Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT)|date=2018|access-date=15 March 2020}}</ref><ref name="fao.org"/> }} ====== '''हावा पानी''' ====== मकैको खेती ५८ं उत्तरी अक्षांशदेखि ४०ं दक्षिणी अक्षांशसम्म हुन्छ । मकैको खेती समुद्रसतहदेखि १२००० फुटसम्म हुन्छ । मकै उम्रनको लागि करोव २०ं सेन्टिग्रेड तापक्रमको आवश्यकता भएकोले यो वर्षे वालीको रूपमा नेपालमा खेती गरिन्छ । हिउँदमा तापक्रम कम हुने भएकोले मकैको रोप्ने काम आश्विन महीना भरिमा गरी सकेको हुनुपर्दछ । पूर्वी तराईमा खास गरेर महोत्तरी धनुषा हिउँदे मकै सिचाईको सुविधा भएको ठाउँमा कार्तिक महीनाको दोस्रो हप्तासम्ममा लगाई दिनुपर्दछ । अन्यथा जाडो वढ्नाले मकैको वोट वृद्धि राम्रो हुदैन । नेपालमा पहिलो वर्षा शुरु भएपछि वर्षे सीजनमा मकैको विउ छर्ने काम शुरु हुन्छ । [[File:Plàntules moresc 2012.JPG|thumb|तीन हप्तापछि मकै उम्रेको दृश्य ]] [[File:Corn Zea mays Plant Row 2000px.jpg|right|thumb|मकैको भर्खर उम्रिएका बोटहरु|330x330px]] ==कीट, रोग आदि== ===मकैमा लाग्ने किराहरु=== गवारो, खुम्रे/फेद काट्ने, किर्थो, लाही, पात बेरुवा, रिठ्ठे, गुवोमा लाग्ने झिङ्गा, फट्याङ्ग्रा/फौजी कीरा, वायर वर्म, <ref name=aaa> कृषि संगालो (प्रमुख वितरक:एग्रो इन्टरनेशनल ,कृषक बिज भण्डार ;विरगञ्ज,पर्सा,नेपाल</ref> ===मकैमा लाग्ने रोगहरु=== डाँढ कुहिने रोग, पातमा लाग्ने डढुवा रोग, घोगा कुहिने रोग <ref name=aaa/> ==प्रयोग== ===खानाको रूपमा=== मकै र कर्नमिल cornmeal (सुकेको मकै) संसारका धेरै क्षेत्रहरूमा [[मुख्य खाना]] हो। मकैको प्रयोग घरेलु खाना पकाउने [[मकैको तेल|तेल]] तथा सामान्य सामग्री र धेरै औद्योगिक खाद्य पदार्थ उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ। मकैको स्टार्चलाई हाइड्रोलाइज गरी इन्जाइम्याटिक रूपमा सिरप उत्पादन गर्न सकिन्छ, विशेष गरी उच्च फ्रक्टोज मकैको सिरप, एक स्वीटनर; र अनाज रक्सी उत्पादन गर्न किण्वित र आसुत पनि। मकैको दाना [[अल्कोहल]] परम्परागत रूपमा बोर्बोन व्हिस्कीको स्रोत हो। कर्नमिल र मकैको पीठो मकैको रोटी र अन्य बेक्ड उत्पादनहरू बनाउन प्रयोग गरिन्छ। धेरै देशहरूमा मकैको पीठोलाई केही पोषक तत्वहरूले समृद्ध बनाउन आवश्यक हुन्छ। ===रसायनका निम्ति=== ===इन्धनका रूपमा=== [[File:A process of Maize dish making 1.JPG|thumb|218x218px|मकै आगोमा पोलिदैँ]] [[चित्र:Khoya krish.jpg|217x217px|thumb|मकैको खोया]] खोया मकैको बीउहरू अडिने भागलाई खोया भनिन्छ । यसलाई घरेलु इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । ===कुडोंको रूपमा=== खोस्टा [[चित्र:Khosta.krish.jpg|215x215px|thumb|right|मकैको खोस्टा]] मकैको घोगालाई वरिपरि ढाकेर रहेको भाग अथवा बोक्रालाई खोस्टा भनिन्छ । यसलाई किसानहरूले गाईवस्तुको पौष्टिक आहारको रूपमा उपयोग गर्दछन् । ===अन्य=== मकैको खोस्टाबाट [[चकटी]], [[ढकी]], [[सुकुल]] आदि बनाउन सकिन्छ । ==अन्य खाद्यको दाँजोमा== काँचो मकै खान नमिल्ने हुन्छ र खाए पनि अपाच्य हुन्छ । विविध तरिकाले मकैलाई खान योग्य बनाउनु पर्ने हुन्छ । ==बेफाइदा== मकैमा लाईसिन र ट्रिप्टोफ्यान नामका अमिनो एसिड हुदैँन जुन शरीरमा प्रोटिन बनाउन उपयोग हुन्छ । त्यसको आपूर्तिका लागि शरीरमा बोडी, माछामासु जस्ता प्रोटिनयुक्त खाना खानुपर्ने हुन्छ । मकैमा ''लिपिड ट्रान्सफर प्रोटिन'' नामको प्रोटिन हुन्छ जुन पकाउँदा नपाक्ने र मानव पाचन प्रणालीले पचाउन सक्दैन जुन गहन अध्ययन भई नसकेको एलर्जीसँग सम्बन्धित छ ।<ref name="Allergy">[http://foodallergens.ifr.ac.uk/food.lasso?selected_food=33#summary Corn (maize) Allergy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930153724/http://foodallergens.ifr.ac.uk/food.lasso?selected_food=33#summary |date=2008-09-30 }}, InformAll Database, October 18, 2006</ref> == मकैको सेवन गर्नाले पाइने फाइदाहरु== ====== ताजा कलिला मकै मा प्रशस्त रेशा हुन्छ ====== ताजा कलिला मकै मा प्रशस्त रेशा छ । यस किसिमको रेशा तत्वले कोलेस्टरोलको अनुपातलाई सन्तुलन पार्न सक्छ । त्यसैले पित्त थैलीमा कोलेस्टरोल जम्नबाट मुक्त हुन्छ र पित थैलीमा पथर जम्नबाट रोक्न सकिन्छ । बनस्पतिभित्रको रेशा अर्थात पेक्टिन र आन्द्राभित्रको पित्तभित्रको एसिडसित मिलेर सोस्न नसक्ने एक किसिमको पदार्थ बन्नेछ । यसबाट बाइल एसिडलाई कलेजोभित्र फट्टाउन प्रबर्द्धन गरिन्छ । त्यसैले रगतभित्रको कोलेस्टरोलको मात्रालाई कम पार्न सकिन्छ त्यसैले ताजा कलिला मकै खाएमा मुटुको रोग, मस्तिष्कमा रगतको टुक्रा जम्ने रोगको निवारण गर्न सकिन्छ । प्रशस्त रेशातत्व भएका मकै खाएमा आन्द्रालाई राम्रोसंग चल्न सहायक मिल्छ । त्यसैले उचित रूपमा कब्जीयत हटाउन सकिन्छ । विषालु पदार्थ आन्द्रामा टांस्न सक्दैन । बारंबार उसिनिएका ताजा कलिला मकै खाएमा कब्जीयतको रोग, हर्साको रोग, आन्द्राको क्यान्सर तथा पाचन थैलीको रोग निवारण गर्न सकिन्छ । ====== दांतको संरक्षण र बलियो पार्ने मकैको क्षमता हुन्छ ====== उसिनिएका वा पोलिएका मकै खांदा दाँतले बेसरी चपाउनुपर्छ । यसबाट दाँतलाई बलियो पार्न सकिन्छ साथै मुखभित्र बढी थुक आउन र गिजालाई बलियो पार्न सकिन्छ । बुढाबूढीहरुका दाँत बलियो हुदैनन त्यसैले ताजा कलिला मकै का दानालाई टुक्रा टुक्रा पारी जाउलो पकाएर खानु बेस हुन्छ । ====== ताजा कलिला मकैमा प्रशस्त्र भिटामिन पाइन्छ ====== ताजा कलिला मकैमा प्रशस्त्र भिटामिन पाइन्छ । त्यसैले जीवकोषलाई फट्टाउन प्रबार्द्धन गर्ने तथा पतन हुने अवस्थाबाट जोगाउने, रगतभित्रको कोलेस्टरोललाई कम पार्ने, छालाको रोग निवारण गर्ने तथा धमनीको कडाईलाई हल्का पार्ने तथा मस्तिष्कको क्षमतालाई ह्रास हुन नदिने मकैको क्षमता छ । ताजा कलिला मकै भित्रको भिटामिनले प्रोढ र बृद्ध अवस्थामा आँखा सुक्खा हुने रोग, ब्रोन्काइटिक्स, छाला सुक्खा हुने तथा स्नायुतन्तुको सम्वेदन क्षमता हराउने रोग निवारणका लागि केही भूमिका निर्वाह गर्छ । ताजा कलिला मकैमा हुने लिसिन मानिसका लागि आवश्यक पोष्टिक पदार्थ हो । अनुसन्धानको नतीजा अनुसार बढी ताजा कलिला मकै खाएमा क्यान्सर भएका रोगीका लागि निकै फाइदा छ । किनभने क्यान्सरको औषधिबाट मानिसलाई नराम्रो असर पर्छ । यस किसिमको असर नियन्त्रण गर्ने ताजा कलिला मकै को क्षमता छ । कब्जीयतको रोग र पित्तको पथर हुने रोग निवारण गर्न सक्ने ताजा कलिला मकै को क्षमता छ । ====== मकैमा प्रशस्त्र पोषण तत्व हुन्छ ====== मकैमा प्रशस्त्र पोषण तत्व हुन्छ । मकै खाएर मानिसका अनुहारमा हुने चाउरी हटाउन र बुढोपनबाट अलग्ग गराउन सहायक मिल्नुका साथै मुटु, रक्त नली र क्यान्सरको रोग निवारण गर्न पनि सकिन्छ । मकैमा भिटामीन बी, पोटासियम, फसफोरस र फलाम निहित रहेको हुन्छ । ती मध्ये मुटुको क्षमता बढाउने पोटासियमको क्षमता छ । मकैमा भिटामिन यी र सेलेनिअम पनि छ । क्यान्सर निवारण गर्ने सेलेनिअमको क्षमता हुन्छ । यति मात्र हैन मकैको अरु क्षमताहरु पनि छन् । जीवकोषलाई पतन हुने अवस्थाबाट जोगाउन सक्ने तथा रगतभित्रको कोलेस्टरोलको मात्रालाई कम पार्न सक्ने ताजा कलिला मकै को क्षमता हुन्छ । == मकैका परिकारहरू == * [[फाडो]] * [[च्याख्ला]] * [[सुजी]] * [[भुटेको मकै]] * [[ढिँडो|ढिडो]] * [[मकैको रोटि]] ==चित्रहरु== <center><gallery perrow="4"> File:Zea mays Plant (4).jpg|मकैको रोपण image:Koeh-283.jpg|मकैको पुरुष तथा स्त्री अंग File:Corntassel 7095.jpg|मकैको पुरुष अङ्ग (धान चमरा) File:Cornsilk 7091.jpg|मकैको स्त्री अङ्ग (सुत्ला) File:Zea mays Plant (2).jpg|मकैको रोपण File:Corncobs.jpg|मकैको विभिन्न् प्रजाति File:Corn parents1.jpg| मकैको पुर्खा :ट्रिप्साकम(''Tripsacum'') घास (ठूलो) र टिओसिन्टे घास ( ''teosinte''-सानो) Image:MaizeYield.png|मकैको उत्पादकत्व File:2005maize.PNG|मकैको उत्पादन Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' File:Maize12.jpg|thumb|मकै भण्डारण गर्ने परम्परागत तरिका File:Makai Roti.jpg|thumb|मकैको रोटी </gallery></center> [[श्रेणी:कृषि]] [[श्रेणी:अन्नबाली]] [[श्रेणी:बाली]] [[श्रेणी:खाद्यान्न]] == थप जानकारी == चमार मकैको भाले भाग हो । पोथी भाग जुँगा हो । मकैको घोंकामा सधैँ जोर संख्यामा हारहरु हुन्छन् । १ जुगाँले १ दाना दिन्छ । घोंकामा २५०-१००० सम्म जुंगाहरु हुन्छन् । चमारमा २ करोड ५० लाख परागहरु हुन्छन् । मकै उत्पादनका लागि ३९ डिग्री से. उत्तम मानिन्छ । ==सन्दर्भ सामग्री == {{ref}} {{Commonscat|Maize}} fam837tnh8bwtt0lj2me61xp0cmkh0w 0 10494 1368733 1345654 2026-08-08T21:59:52Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368733 wikitext text/x-wiki {{Infobox Polygon | name = चतुर्भुज | image = Six Quadrilaterals.svg | caption = छ विभिन्न प्रकारका चतुर्भुजहरू | edges = 4 | schläfli = {4} (for square) | area = various methods;<br>[[#Area of a convex quadrilateral|see below]] | angle = 90° (for square)}} चारवटा भुजा मिलेर बनेको बन्द आकृती। ==सरल चतुर्भुज== स्वयं-प्रतिच्छेदन नगर्ने कुनै पनि चतुर्भुज साधारण चतुर्भुज हो। ===उत्तल चतुर्भुज=== [[File:Euler diagram of quadrilateral types.svg|thumb|upright=1.35|[[केही प्रकारका साधारण चतुर्भुजहरूको युलर रेखाचित्र]]। (UK) ले ब्रिटिश अंग्रेजीलाई जनाउँछ र (US) ले अमेरिकी अंग्रेजीलाई जनाउँछ।]] [[File:Symmetries_of_square.svg|upright=1.2|thumb|सममितिद्वारा उत्तल चतुर्भुजहरू, [[हासे रेखाचित्र]]]] द्वारा प्रतिनिधित्व गरिएको उत्तल चतुर्भुजमा सबै भित्री कोणहरू १८०° भन्दा कम हुन्छन्, र दुई विकर्णहरू दुवै चतुर्भुज भित्र हुन्छन्। *अनियमित चतुर्भुज{{efn|कहिलेकाहीं ''ट्रापेजोइड'' (युके) वा ''ट्रापेजोइड'' (अमेरिका) भनिन्छ; {{खण्ड लिङ्क|ट्रापेजोइड#व्युत्पत्ति}} }} हेर्नुहोस्: कुनै पनि भुजा समानान्तर हुँदैनन्। *[[ट्र्यापेजोइड|ट्र्यापेजोइड]] (युके) वा [[ट्र्यापेजोइड]] (अमेरिका): विपरीत भुजाहरूको कम्तिमा एक जोडी [[समानान्तर (ज्यामिति)|समानान्तर]] हुन्छ। ट्र्यापेजोइड (युके) र ट्र्यापेजोइड (अमेरिका) मा समानान्तर चतुर्भुजहरू समावेश छन्। <!--Please do NOT define an isosceles trapezoid as having legs equal. Doing so would make all parallelograms isosceles trapezoids, which we know is wrong.--> *[[समद्विबाहु समलम्ब]] (युके) वा [[समद्विबाहु समलम्ब]] (अमेरिका): विपरीत भुजाहरूको एक जोडी समानान्तर हुन्छन् र आधार [[कोण]] हरू मापनमा बराबर हुन्छन्। वैकल्पिक परिभाषाहरू सममितिको अक्ष भएको चतुर्भुज हो जसले विपरीत भुजाहरूको एक जोडीलाई विभाजित गर्दछ, वा बराबर लम्बाइको विकर्ण भएको समलम्ब हो। *[[समान्तरभुज]]: दुई जोडी समानान्तर भुजा भएको चतुर्भुज। समतुल्य अवस्था भनेको विपरीत भुजाहरू बराबर लम्बाइका हुनु; विपरीत कोणहरू बराबर हुनु; वा विकर्णहरूले एकअर्कालाई दुभाजक बनाउनु हो। समानान्तरभुजमा रोम्बी (वर्ग भनिने आयतहरू सहित) र रोम्बोइडहरू (आयताकार भनिने आयतहरू सहित) समावेश छन्। अर्को शब्दमा, समानान्तरभुजमा सबै रोम्बी र सबै रोम्बोइडहरू समावेश छन्, र यसरी सबै आयतहरू पनि समावेश छन्। *[[समभुज]], समभुज: चारैवटा भुजाहरू बराबर लम्बाइका (समभुज) हुन्छन्। समतुल्य अवस्था भनेको विकर्णहरू एकअर्कालाई लम्बाइमा विभाजित गर्नु हो। अनौपचारिक रूपमा: "धरिएको वर्ग" (तर कडा रूपमा वर्ग पनि समावेश गर्दछ)। *[[रम्बोइड]]: एक समानान्तरचतुर्भुज जसमा छेउछाउका भुजाहरू असमान लम्बाइका हुन्छन्, र केही कोणहरू [[कोण#कोणहरूको प्रकार|तिरछा]] हुन्छन् (समभुज, कुनै समकोण नभएको)। अनौपचारिक रूपमा: "धरिएको आयताकार"। सबै सन्दर्भहरू सहमत छैनन्; केहीले समभुजचतुर्भुजलाई समभुजचतुर्भुजको रूपमा परिभाषित गर्छन् जुन समभुजचतुर्भुज होइन।<ref>{{cite web |url=http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf |title=Archived copy |access-date=June 20, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514200449/http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf |archive-date=May 14, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514200449/http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf |date=May 14, 2014 }}</ref> *[[आयत]]: सबै चार कोणहरू समकोण (समभुज) हुन्। समतुल्य अवस्था भनेको विकर्णहरू एकअर्कालाई विभाजित गर्नु र लम्बाइमा बराबर हुनु हो। आयतहरूमा वर्ग र आयताकार समावेश हुन्छन्। अनौपचारिक रूपमा: "बक्स वा आयताकार" (वर्ग सहित)। *[[वर्ग (ज्यामिति)|वर्ग]] (नियमित चतुर्भुज): सबै चारै भुजाहरू बराबर लम्बाइ (समभुज) का हुन्छन्, र सबै चार कोणहरू समकोणहरू हुन्। समतुल्य अवस्था भनेको विपरीत भुजाहरू समानान्तर हुनु (वर्ग समानान्तर चतुर्भुज हो), र विकर्णहरू एकअर्कालाई लम्ब रूपमा दुभाजक गर्छन् र बराबर लम्बाइका हुन्छन्। चतुर्भुज वर्ग हो यदि र केवल यदि यो समभुज चौकोन र आयत दुवै हो (अर्थात्, चार बराबर भुजा र चार बराबर कोण)। *[[wikt:oblong|आयताकार]]: चौडा भन्दा लामो, वा लामो भन्दा चौडा (अर्थात्, वर्ग नभएको आयत)।<ref>{{Cite web|url=http://www.cleavebooks.co.uk/scol/calrect.htm|title=Rectangles Calculator|website=Cleavebooks.co.uk|access-date=1 March 2022}}</ref> *[[पतंग (ज्यामिति)|पतंग]]: दुई जोडी छेउछाउका भुजाहरू बराबर लम्बाइका हुन्छन्। यसको अर्थ एउटा विकर्णले चङ्गालाई [[एकरूप त्रिकोण]] मा विभाजित गर्छ, र त्यसैले बराबर भुजाहरूका दुई जोडी बीचको कोणहरू मापनमा बराबर हुन्छन्। यसले विकर्णहरू लम्ब छन् भन्ने पनि बुझाउँछ। चङ्गाहरूमा रोम्बी समावेश छ। [[File:Quadrilaterals.svg]] *[[स्पर्शरेखा चतुर्भुज]]: चारै भुजाहरू उत्कीर्ण वृत्तका स्पर्शरेखा हुन्। उत्तल चतुर्भुज स्पर्शरेखा हुन्छ यदि विपरीत भुजाहरूको योगफल बराबर छ भने मात्र। *[[ट्यान्जेन्टियल ट्रापेजोइड]]: एउटा ट्रापेजोइड जहाँ चारै भुजाहरू [[कुँदिएको वृत्त]] मा [[ट्यान्जेन्ट]] हुन्छन्। *[[चक्रीय चतुर्भुज]]: चारवटा शीर्षहरू [[परिवर्तित वृत्त]] मा अवस्थित छन्। यदि विपरीत कोणहरूको योगफल १८०° छ भने मात्र उत्तल चतुर्भुज चक्रीय हुन्छ। *[[दायाँ चङ्गा]]: दुई विपरीत समकोण भएको चङ्गा। यो एक प्रकारको चक्रीय चतुर्भुज हो। *[[समन्वयात्मक चतुर्भुज]]: एउटा चक्रीय चतुर्भुज जसको विपरीत भुजाहरूको लम्बाइको गुणनफल बराबर हुन्छ। *[[द्विकेन्द्रीय चतुर्भुज]]: यो स्पर्शरेखा र चक्रीय दुवै छ। *[[अर्थोडाइगोनल चतुर्भुज]]: विकर्णहरू [[समान कोण]] मा काट्छन्। *[[समभुज चतुर्भुज]]: विकर्णहरू बराबर लम्बाइका हुन्छन्। *दुभाजक-विकर्ण चतुर्भुज: एउटा विकर्णले अर्कोलाई बराबर लम्बाइमा विभाजित गर्दछ। प्रत्येक डार्ट र काइट दुभाजक-विकर्ण हुन्छ। जब दुबै विकर्णले अर्कोलाई विभाजित गर्दछ, यो समानान्तर चतुर्भुज हुन्छ। *[[बाह्य-स्पर्शिक चतुर्भुज]]: भुजाहरूको चार विस्तारहरू [[बाह्यवृत्त]] मा स्पर्शरेखा हुन्। *एउटा ''समभुज चतुर्भुज'' मा दुई विपरीत बराबर भुजा हुन्छन् जुन विस्तार गर्दा ६०° मा मिल्छन्। *"वाट चतुर्भुज" भनेको बराबर लम्बाइका विपरीत भुजाहरूको जोडी भएको चतुर्भुज हो। <ref>{{cite journal |first1=G. |last1=Keady |first2=P. |last2=Scales |first3=S. Z. |last3=Németh |title=Watt Linkages and Quadrilaterals |journal=[[The Mathematical Gazette]] |volume=88 |issue=513 |year=2004 |pages=475–492 |doi=10.1017/S0025557200176107 |s2cid=125102050 |url=http://www.m-a.org.uk/jsp/index.jsp?lnk=620 }}</ref> *"चतुर्भुज चतुर्भुज" भनेको उत्तल चतुर्भुज हो जसको चारैवटा शीर्षहरू वर्गको परिधिमा हुन्छन्। <ref>{{cite journal |first=A. K. |last=Jobbings |title=Quadric Quadrilaterals |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1997-07_81_491/page/220 |journal=The Mathematical Gazette |volume=81 |issue=491 |year=1997 |pages=220–224 |doi=10.2307/3619199 |jstor=3619199 |s2cid=250440553 }}</ref> *"व्यास चतुर्भुज" भनेको चक्रीय चतुर्भुज हो जसको एउटा भुजा परिधिको व्यास बराबर हुन्छ। <ref>{{cite journal |first=R. A. |last=Beauregard |title=Diametric Quadrilaterals with Two Equal Sides |url=https://archive.org/details/sim_college-mathematics-journal_2009-01_40_1/page/17 |journal=College Mathematics Journal |volume=40 |issue=1 |year=2009 |pages=17–21 |doi=10.1080/07468342.2009.11922331 |s2cid=122206817 }}</ref> *"ह्जेलम्सलेभ चतुर्भुज" भनेको विपरीत शिरोबिन्दूमा दुई समकोण भएको चतुर्भुज हो।<ref>{{cite book |first=R. |last=Hartshorne |title=Geometry: Euclid and Beyond |publisher=Springer |year=2005 |pages=429–430 |isbn=978-1-4419-3145-0 }}</ref> ===अवतल चतुर्भुज=== अवतल चतुर्भुजमा, एउटा भित्री कोण १८०° भन्दा ठूलो हुन्छ, र दुई विकर्णहरू मध्ये एउटा चतुर्भुज बाहिर हुन्छ। *"डार्ट" (वा तीरको टाउको) भनेको चङ्गा जस्तै द्विपक्षीय सममिति भएको [[अन्तर बहुभुज|अन्तर]] चतुर्भुज हो, तर जहाँ एउटा भित्री कोण रिफ्लेक्स हुन्छ। [[पतंग (ज्यामिति)|पतंग]] हेर्नुहोस्। {{stub}} {{Commonscat|Tetragons}} [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:ज्यामिती]] 43w90e8cq9m8dwxfewqn03tx5kcu5in 0 12892 1368748 1298273 2026-08-08T22:24:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368748 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = चमेरो | fossil_range = {{Fossil range|52|0}}<small>Early [[Eocene]] – Recent</small> | image = Big-eared-townsend-fledermaus.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Townsend's big-eared bat]], ''Corynorhinus townsendii'' | regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत | phylum = [[हाड भएको जिव|हाड भएका]] | classis = [[स्तनधारी प्राणी|स्तनधारी]] | infraclassis = [[Eutheria]] | superordo = [[Laurasiatheria]]<ref name="classification">{{cite journal| quote=Several molecular studies have shown that Chiroptera belong to the Laurasiatheria (represented by carnivores, pangolins, cetartiodactyls, eulipotyphlans, and perissodactyls) and are only distantly related to dermopterans, scandentians, and primates (Nikaido et al. 2000; Lin and Penny 2001; Madsen et al. 2001; Murphy et al. 2001''a'', 2001''b''; Van Den Bussche and Hoofer 2004).| title=A Nuclear DNA Phylogenetic Perspective on the Evolution of Echolocation and Historical Biogeography of Extant Bats (Chiroptera)| url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2005-09_22_9/page/1869| doi=10.1093/molbev/msi180| year=2005 |author=Eick et al.| journal=Molecular Biology and Evolution| volume=22| page=1869| pmid=15930153| last2=Jacobs| first2=DS| last3=Matthee| first3=CA| issue=9}}</ref> | ordo = '''Chiroptera''' | ordo_authority = [[Johann Friedrich Blumenbach|Blumenbach]], 1779 | subdivision_ranks = Suborders | subdivision = ''See article.'' | range_map = Chiroptera.dist.gif | range_map_width = 240px | range_map_caption = Worldwide distribution of bat species }} '''चमेरो''' एक स्तनधारी जीव हो। यो 'काइरोप्टेरस' समूहमा पर्दछ। कोइरोप्टेरस ग्रीस भाषाबाट व्युत्पत्ति भएर आएको शब्द हो। जसको अर्थ हुन्छ '''Hand Wings''' अर्थात् हातजस्तो पखेटा भन्ने हुन्छ । चमेरोको तीखो कोणाकारका पखेटाहरू हुन्छन्। यी पखेटाहरू झण्डै झण्डै मानिसको हात र पाखुरासँगै मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। चमेरो एक यस्तो जीव हो, जो स्तनधारी भइकन आकाशमा उड्न सक्तछ। त्यसो त अन्य स्तनधारी जीवहरू जस्तै [[लोखर्के]], [[बाँदर]] आदिजस्ता जीवहरू पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ उडेर पुगेको हामी देख्दछौँ तर तिनीहरूको उड्ने गति वा क्षमता सीमित क्षेत्रमा मात्र हुन्छ। जबकि चमेरो खुला आकाशमा स्वतन्त्र रूपमै विचरण गर्न सक्तछ। चमेरोको शारीरिक बनावटबारे भन्नुपर्दा यसको आकार चङ्गा जस्तै देखिन्छ। त्यसले गर्दा पनि यसलाई आकाशमा सजिलैसँग उड्न मद्दत पुग्दछ। ==चमेरोका प्रजातिहरू== विश्वमा झण्डै एघार सय प्रजातिका चमेराहरू पाइन्छन्। यिनलाई दुई प्रकारका चमेराहरूमा वर्गीकरण गरिएको छ। एउटा मांसाहारी चमेरो र अर्को फलाहारी चमेरो। मांसाहारी चमेरो कीरा, फट्याङ्ग्राहरू मात्र खाएर जीवन निर्वाह गर्दछ भने फलाहारी चमेरो चाहिँ फलफूल खाएर जीवन निर्वाह गर्दछ। आकारमा मांसाहारीको तुलनामा फलाहारी चमेरो अलिक ठूलो हुन्छन्। प्रतिशतको आधारमा भन्नुपर्दा मांसाहारी चमेरोको सङख्या ७० प्रतिशत रहेको छ भने बाँकी ३० प्रतिशत मात्र फलाहारी चमेरा हुन्छन्। चमेराहरू विभिन्न आकार र रङहरू पाइन्छन्। विशेषगरी यिनीहरू कालो र खैरो रङका हुन्छ तर केही चमेराहरू भने पहेंलो चम्किलो रङका, केही चाँदी रङका, केही सुन्तला रङका र केही सेतो अनि खैरो रङका पनि हुन्छन्। यसका साथै केही चमेराहरूको शरीर वा पखेटामा थोप्ला-थोप्ला बुट्टा र धर्साहरू पनि रहेको पाइन्छ। चमेराहरू विशेषगरी रूख र बाँसका झ्याङहरूमा टाउको तल गरी झुण्डिएर बस्ने गर्दछन्। चेप्टो परेको टाउको भएको यो जीव रातको समयमा बढी सक्रिय रहन्छ। चमेरा जातिमा Giant Golden-crowned Flying-fox नाम गरेको एउटा चमेरो हुन्छ जसको पखेटा नै झण्डै दुई मिटर लामो हुन्छ। यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो चमेरो मानिन्छ। त्यसैगरी 'बम्ल्बेबी ब्याट' नाम गरेको चमेरो विश्वकै सबैभन्दा सानो चमेरो मानिन्छ। यस किसिमको सानो चमेरो दक्षिण र दक्षिणपूर्वी एसियामा बढी मात्रामा पाइन्छन्। यो चमेरो यति सानो हुन्छ कि यसको पखेटालाई पट्याएर एउटा सानो सलाईको बट्टामा मजाले अटाउन सकिन्छ। चमेराहरू पर्यावरण र जैविक विविधताको दृष्टिकोणले उपयोगी जीव मानिएका छन्। खासगरी फलाहारी चमेराहरूले वनजङ्गल जोगाउन र बिउविजन परागसेचन गरेर फूलहरूको फर्टिलाईज गर्न समेत मद्दत गर्दछ। त्यसैगरी मांसाहारी चमेराहरूले पनि मानिस र विभिन्न अन्नबालिका लागि हानिकारक मानिने कीराहरूलाई खाएर अथवा मारेर मद्दत पुर्‍याइरहेको हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://ddctehrathum.gov.np/infopage.php?pagename=Brief_Introduction|title=संक्षिप्त परिचय|publisher='''राजेशमान केसी, गोरखापत्र'''}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==तस्विर == <gallery> चमेरो.jpg Big-eared-townsend-fledermaus.jpg Haeckel Chiroptera.jpg Myotis myotis, nursery roost.jpg Golden crowned fruit bat.jpg Pipistrellus pipistrellus baby.jpg Myotis-myotis-skeleton.jpg File:Bird Nest2.jpg|thumb|चमेरोको गुँड </gallery> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Chiroptera}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{जनावरहरू}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने स्तनधारीहरू]] dlxyze65yat25f4tn56fuw04isguber 0 12916 1368860 1269177 2026-08-09T00:54:32Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368860 wikitext text/x-wiki {{Cladogram|title=''Dicrurus'' phylogeny|caption=Cladogram based on a study by Eric Pasquet and colleagues published in 2007.<ref name=pasquet/>|align=right|clades={{clade|style=font-size:75%;line-height:75% |label1=Dicruridae |1={{clade |1=aeneus |label2=&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |1=paradiseus |2=annectens }} |label2=&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |1=megarhynchus |2=bracteatus }} |label2=&nbsp; |2={{clade |1=hottentotus |2=balicassius }} }} }} |2=remifer }} |label3=&nbsp; |3={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |1=waldenii |label2=&nbsp; |2={{clade |1=aldabranus |2=forficatus }} }} |label2=&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |label1=&nbsp; |1={{clade |1=adsimilis |2=macrocercus }} |2=modestus }} |label2=&nbsp; |2={{clade |1=fuscipennis }} }} |label3=&nbsp; |3={{clade |1=leucophaeus }} }} |label2=&nbsp; |2={{clade |1=atripennis |2=ludwigii }} }} }} }}}}'''ड्रन्गो''' पुरानो विश्व उष्णकटिबन्धीयका पासेरिन चराहरूको डिक्रुरिडे परिवारको सदस्य हो। यस परिवारका 28 वटा प्रजातिहरू '''''डिक्रुरुस''''' नामक एकल जीनसमा राखिएका छन्। ड्रन्गोहरू प्रायः कालो वा गाढा खैरो, छोटो खुट्टाका चराहरू हुन्छन्, जब बस्छन् भने सिधा स्थितिमा हुन्छन्। तिनीहरूको पुच्छर काँटेदार छ र केहीको पुच्छरको विस्तृत सजावट छ। तिनीहरूले [[किरा|कीरा]] र साना [[चरा|चराहरू]] खान्छन्, जसलाई तिनीहरूले उडानमा वा जमिनमा समात्छन्। केही प्रजातिहरू नक्कल गर्न सफल हुन्छन् र विभिन्न प्रकारका अलार्म कलहरू हुन्छन्, जसमा अन्य चराहरू र जनावरहरूले प्रायः प्रतिक्रिया दिन्छन्। तिनीहरू नक्कली अलार्म कलहरू उच्चारण गर्न परिचित छन् जसले अन्य जनावरहरूलाई खानाबाट डराउँछ, जसलाई त्यसपछि ड्रन्गोले दावी गर्दछ। == वर्गीकरण == ''डिक्रुरुस'' वंशलाई फ्रान्सेली पक्षीविद् लुइस पियरे भियलोटले सन् 1816 मा ड्रन्गोका लागि परिचय गराएका थिए। यस प्रजातिलाई पछि 1841 मा अङ्ग्रेजी प्राणीशास्त्री जर्ज रोबर्ट ग्रे बालिकासियाओ (''डिक्रुरुस बालिकासियस'') को रूपमा नामित गरिएको थियो। यस वंशको नामले प्राचीन ग्रिक शब्दहरू डिक्रोस "फोर्क" र ओरा "पुच्छर" लाई मिलाउँछ। "ड्रन्गो" मूल रूपमा मेडागास्करको स्वदेशी भाषाबाट आएको हो, जहाँ यसले क्रेस्टेड ड्रन्गो जनाउँछ यो अब परिवारका सबै सदस्यहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ।<ref name="EoB">{{Cite book|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|location=London}}</ref> यस परिवारमा अब केवल जीनस ''डिक्रुरुस'' समावेश छ, यद्यपि क्रिस्टिडिस र बोल्स (2007) ले उपपरिवारहरू रिपिडुरिने (अस्ट्रेलियन फ्यान्टेल्स) मोनार्किने (मोनार्क र प्याराडाइज फ्लाइक्याचर्स) र ग्रालिनिने (म्याग्पी लार्क्स) समावेश गर्न परिवार विस्तार गरे। यस परिवारलाई पहिले दुई जेनेरा, चेटोरिन्चस र ''डिक्रुरुस'' रूपमा व्यवहार गरिएको थियो। चाइटोरिन्चस जीनसमा एउटा मात्र प्रजाति, न्यू गिनी-एन्डेमिक सी. पपुएन्सिस समावेश छ। दुवै रूपविज्ञान र आनुवंशिक भिन्नताहरूको आधारमा, यसलाई अब फ्यान्टेलहरू (Ripiduridae) सँग राखिएको छ र पिग्मी ड्रन्गोबाट ड्रन्गो फ्यान्टेलमा पुनः नामकरण गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Irested |first=Martin |last2=Fuchs |first2=J |last3=Jønsson |first3=KA |last4=Ohlson |first4=JI |last5=Pasquet |first5=E |last6=Ericson |first6=Per G.P. |year=2009 |title=The systematic affinity of the enigmatic ''Lamprolia victoriae'' (Aves: Passeriformes)—An example of avian dispersal between New Guinea and Fiji over Miocene intermittent land bridges? |url=http://www.nrm.se/download/18.7d9d550411abf68c801800012645/Irestedt%2Bet%2Bal%2BLamprolia.pdf |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=48 |issue=3 |pages=1218–1222 |doi=10.1016/j.ympev.2008.05.038 |pmid=18620871 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604191321/http://www.nrm.se/download/18.7d9d550411abf68c801800012645/Irestedt%2Bet%2Bal%2BLamprolia.pdf |date=2011-06-04 }}</ref> जीनस ''डिक्रुरुस'' 28 प्रजातिहरू छन्ः <ref name="ioc">{{Cite web |year=2018 |editor-last=Gill |editor-first=Frank |editor-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |title=Orioles, drongos, fantails |url=http://www.worldbirdnames.org/bow/orioles/ |access-date=29 March 2018 |website=World Bird List Version 8.1 |publisher=International Ornithologists' Union}}</ref> {| class="wikitable" !छवि !सामान्य नाम !वैज्ञानिक नाम !वितरण |- |[[चित्र:Square-tailed_Drongo_(Dicrurus_ludwigii)_(cropped).jpg|126x126पिक्सेल]] |स्क्वायर-टेल्ड ड्रोंगो |''डिक्रुरुस लुडविगी'' |दक्षिण अफ्रिका। |- |[[चित्र:SharpesDrongo.jpg|150x150पिक्सेल]] |शार्पको ड्रन्गो |''डिक्रुरुस शार्पेइ'' |दक्षिणी दक्षिण सुडान र पश्चिमी केन्या देखि कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र देखि नाइजेरिया सम्म |- |[[चित्र:Dicrurus_atripennis_111213.jpg|120x120पिक्सेल]] |चम्किरहेको ड्रन्गो |''Dicrururus atripennis (डिक्रुरुस एट्रीपेनिस) '' |क्यामरुन, मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र, कङ्गो गणतन्त्र, कँगगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, आइभोरी कोस्ट, इक्वेटोरियल गिनी, ग्याबोन, घाना, गिनी, लाइबेरिया, नाइजेरिया, सिएरा लियोन र टोगो। |- |[[चित्र:Fork-tailed_Drongo_(Dicrurus_adsimilis)_2.jpg|150x150पिक्सेल]] |काँटेदार डोडा |''डिक्रुरुस एडसिमिलिस'' |ग्याबन, कङ्गो गणतन्त्र, डीआरसी, एङ्गोला, उत्तरपश्चिमी जाम्बिया, नामिबिया, बोत्सवाना र उत्तरपश्चिमी दक्षिण अफ्रिका |- |[[चित्र:Velvet-mantled_Drongo_from_Canopy_Walkway_-_Kakum_NP_-_Ghana_14_S4E1498_(cropped).jpg|120x120पिक्सेल]] |Velvet-mantled ड्रोंगो |''डिक्रुरुस मोडेस्टस'' |नाइजेरिया र क्यामरुन, कङ्गो र एङ्गोला लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा। |- | |ग्रान्डे कोमोर ड्रोंगो |''डिक्रुरुस फुस्किपेनिस'' |कोमोरोस। |- |[[चित्र:Dicrurus_aldabranus_59442457_(cropped).jpg|120x120पिक्सेल]] |अल्डाब्रा ड्रोंगो |''Dicrururus aldabranus (डिक्रुरुस एल्डाब्रानस) '' |सेशेल्स |- |[[चित्र:Crested_Drongo,_Ankarafantsika_National_Park,_Madagascar.jpg|120x120पिक्सेल]] |क्रेस्टेड ड्रन्गो |''डिक्रुरुस फोरफिकटस'' |मडागास्कार र कोमोरोस |- | |मेयोटे ड्रोंगो |''डिक्रुरुस वाल्डेनी'' |मायोट। |- |[[चित्र:Black_Drongo_Dicrurus_macrocercus_(Vieillot,_1817)_(7005202663).jpg|148x148पिक्सेल]] |[[कालो चिबे|कालो ड्रन्गो]] |''डिक्रुरुस म्याक्रोसेर्कस'' |पाकिस्तान, भारत, बङ्गलादेश र श्रीलङ्का हुँदै पूर्वी चीन र इन्डोनेसिया हुँदै इरान र जापानको आकस्मिक आगन्तुक |- |[[चित्र:Ashy_drongo_,Dicrurus_leucophaeus.jpg|203x203पिक्सेल]] |[[ध्वाँसे चिबे|एशी ड्रोंगो]] |''डिक्रुरुस ल्युकोफियस'' |पूर्वी अफगानिस्तान पूर्व देखि दक्षिणी चीन, दक्षिणी जापानको रयुक्यु टापुहरू (विशेष गरी ओकिनावा र इन्डोनेसिया। |- |[[चित्र:Thimindu_White_bellied_Drongo_1.jpg|180x180पिक्सेल]] |[[सेतोपेटे चिबे|सफेद पेट ड्रंगो]] |''डिक्रुरुस क्यारुलेसेन्स'' |भारत र श्रीलङ्का। |- |[[चित्र:Crow-billed_Drongo_(Dicrurus_annectans)_-_Flickr_-_Lip_Kee_(cropped).jpg|120x120पिक्सेल]] |[[कागठुँडे चिबे|क्रो-बिल ड्रोंगो]] |''डिक्रुरुस एनेक्टेन्स'' |बङ्गलादेश, भुटान, ब्रुनेई, कम्बोडिया, चीन, भारत, इन्डोनेसिया, लाओस, मलेसिया, म्यानमार, नेपाल, फिलिपिन्स, सिङ्गापुर, थाइल्यान्ड र भियतनाम। |- |[[चित्र:Bronzed_Drongo_I_IMG_1677.jpg|153x153पिक्सेल]] |[[सानो चिबे|ब्रोन्ज ड्रन्गो]] |''डिक्रुरुस एनियस'' |पश्चिमी उत्तराञ्चल पूर्वतिर इन्डोचाइना र हाइनान, मलय प्रायद्वीप, सुमात्रा र उत्तरी बोर्नियोमा |- |[[चित्र:Dicrurus_remifer_180352515.jpg|160x160पिक्सेल]] |[[भृङ्गराज चिबे|कम रैकेट-पुच्छर ड्रंगो]] |''डिक्रुरुस रिमिफर'' |बङ्गलादेश, भुटान, कम्बोडिया, भारत, इन्डोनेसिया, लाओस, मलेसिया, म्यानमार, नेपाल, थाइल्यान्ड र भियतनाम। |- |[[चित्र:Dicrurus_balicassius.jpg|120x120पिक्सेल]] |बालिकासियाओ |''डिक्रुरुस बालिकासियस'' |फिलिपिन्स। |- | |लघु-पुच्छर ड्रंगो |''डिक्रुरुस स्ट्रेटस'' |फिलिपिन्स। |- |[[चित्र:Dicrurus_hottentottus-20030823.jpg|149x149पिक्सेल]] |[[केशराज चिबे|हेयर-क्रेस्टेड ड्रंगो]] |''डिक्रुरुस होटेनटोटस'' |इन्डोचाइना हुँदै बङ्गलादेश, भारत र भुटानबाट चीन, इन्डोनेसिया र ब्रुनेईसम्म। |- | |तबला ड्रोंगो |''डिक्रुरुस मेनेगी'' |फिलिपिन्स। |- | |पलावन ड्रोंगो |''डिक्रुरुस पलावानेन्सिस'' |पलावन। |- | |सुमात्रान ड्रोंगो |''डिक्रुरुस सुमात्रानस'' |इन्डोनेसियामा सुमात्रा। |- |[[चित्र:Wallacean_Drongo_(Dicrurus_densus)_(8074119894)_(cropped).jpg|120x120पिक्सेल]] |वाल्लेसन ड्रन्गो |''डिक्रुरुस डेन्सस'' |इन्डोनेसिया र पूर्वी तिमोर। |- |[[चित्र:Dicrurus_montanus_64408649.jpg|180x180पिक्सेल]] |सुलावेसी ड्रोंगो |''डिक्रुरुस मोन्टानस'' |इन्डोनेशियाको सुलावेसी। |- |[[चित्र:Dicrurus_bracteatus_-_Wonga.jpg|180x180पिक्सेल]] |स्प्याङ्गल ड्रोंगो |''डिक्रुरुस ब्रेक्टेटस'' |अष्ट्रेलिया, न्यू गिनी, इन्डोनेसिया |- | |प्याराडाइज ड्रन्गो |''डिक्रुरुस मेघरिंकस'' |पपुवा न्यू गिनीको बिस्मार्क द्वीपसमूहमा रहेको नयाँ आयरल्यान्ड। |- |[[चित्र:Andaman_Drongo_(Dicrurus_andamanensis)_in_tree_(cropped).jpg|175x175पिक्सेल]] |अन्डमान ड्रन्गो |''डिक्रुरुस एन्डामेनसिस'' |अन्डमान द्वीप समूह |- |[[चित्र:Greater_Racket-tailed_Drongo_Dicrurus_paradiseus_(Linnaeus,_1766)_(16169002507).jpg|152x152पिक्सेल]] |[[भीमराज चिबे|ग्रेटर रैकेट-टेल्ड ड्रन्गो]] |''डिक्रुरुस प्याराडाइसियस'' |भारत-बोर्नियो र जाभा |- |[[चित्र:Sri_Lanka_drongo_-_Sri_Lanka_-_01.jpg|120x120पिक्सेल]] |श्रीलङ्का-ड्रन्गो |''डिक्रुरुस लोफोरिनस'' |श्रीलङ्का। |- |} परिवार डिक्रिडिडे सम्भवतः इन्डो-मलय मूलको हो, लगभग 1 करोड 50 लाख वर्ष पहिले अफ्रिकाको उपनिवेश भएको थियो। अष्ट्रेलियामा वालेस रेखा पार गरेर फैलावट हालसालै भएको अनुमान गरिएको छ, लगभग 6 Mya।<ref name="pasquet">{{Cite journal |last=Pasquet |first=Eric |last2=Pons |first2=Jean-Marc |last3=Fuchs |first3=Jerome |last4=Cruaud |first4=Corinne |last5=Bretagnolle |first5=Vincent |year=2007 |title=Evolutionary history and biogeography of the drongos (Dicruridae), a tropical Old World clade of corvoid passerines |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-10_45_1/page/158 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=45 |issue=1 |pages=158–167 |bibcode=2007MolPE..45..158P |doi=10.1016/j.ympev.2007.03.010 |pmid=17468015}}</ref> [[चित्र:Bronzed_Drongo_I_IMG_1682.jpg|अङ्गुठाकार|[[सानो चिबे|ब्रोन्ज ड्रन्गो]] (Dicrururus aeneus) in भारत]] यी कीटभक्षी चराहरू प्रायः खुला जङ्गल वा झाडीमा पाइन्छ। प्रायजसो कालो वा गाढा खैरो रङको हुन्छन्, कहिलेकाहीँ धातुको रङका हुन्छन्। तिनीहरूसँग लामो, काँटेदार पुच्छर छ-केही एसियाली प्रजातिहरूको पुच्छर सजावट विस्तृत छ। तिनीहरूका खुट्टाहरू छोटो हुन्छन् र धेरै उभिरेर बस्छन्, जस्तै कि झुम्काएर। तिनीहरूले उड्ने वा जमिनबाट शिकार लिन्छन्। केही ड्रन्गोहरू, विशेष गरी ठुला र्याकेट-पुच्छर ड्रन्गो, अन्य चराहरू र स्तनपायीहरूसम्मको नक्कल गर्ने क्षमताको लागि प्रख्यात छन्। एउटा रूखको अग्लो गुँडमा दुईदेखि चारवटा [[अन्डा]] राखिन्छ। तिनीहरूको सानो आकारको बावजुद, तिनीहरू आक्रामक र निडर छन्, र यदि तिनीहरूको गुँड वा जवान खतरामा परे भने धेरै ठूला प्रजातिहरूमा आक्रमण गर्नेछन्। जनावर र चराहरूको धेरै प्रजातिहरूले ड्रन्गोसको अलार्म कलहरूमा प्रतिक्रिया दिन्छन्, जसले प्रायः शिकारी उपस्थितिको चेतावनी दिन्छ। [[कालाहारी मरुभूमि]] काँटो-पुच्छर ड्रन्गोहरूले शिकारीको अनुपस्थितिमा जनावरहरू भाग्न र खाना त्याग्नका लागि अलार्म कलहरू प्रयोग गर्छन्, जुन उनीहरूले खान्छन्, उनीहरूको खानाको 23% सम्म यस तरिकाले पाउँछन्। तिनीहरूले आफ्नै अलार्म कलहरू मात्र प्रयोग गर्दैनन्, तर धेरै प्रजातिहरूको नक्कल पनि गर्छन्, या त उनीहरूको सिकारको वा अर्को प्रजातिको जसमा सिकारले प्रतिक्रिया दिन्छ। यदि एउटा प्रजातिको कल प्रभावकारी छैन भने, सायद बानीका कारण, ड्रन्गोले अर्को प्रयास गर्न सक्छ-51 फरक कलहरू अनुकरण गरिएको छ भनेर चिनिन्छ। पाइड ब्याबलरहरूमा गरिएको एउटा परीक्षणमा, ब्याबलरले कुनै खतरा नभएको बेला तीन पटक दोहोरिएको अलार्म कललाई बेवास्ता गरे, तर विभिन्न कलहरूमा प्रतिक्रिया दिन जारी राखे। अनुसन्धानकर्ताहरूले यी ड्रन्गोहरूसँग दिमागको सिद्धान्त भएको सम्भावनालाई विचार गरेका छन्, जुन मानिस बाहेक अरू कुनै जनावरमा पूर्ण रूपमा देखाइएको छैन।<ref name="mimicking">{{Cite journal |last=Flower |first=T. |year=2010 |title=Fork-tailed drongos use deceptive mimicked alarm calls to steal food |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=278 |issue=1711 |pages=1548–1555 |doi=10.1098/rspb.2010.1932 |pmc=3081750 |pmid=21047861 |doi-access=free}}</ref> अस्ट्रेलियाली अङ्ग्रेजीमा "ड्रन्गो" शब्दलाई "मूर्ख" वा "मूर्ख साथी" भन्ने अर्थको अपमानको हल्का रूपको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो प्रयोग उही नामको अस्ट्रेलियाली दौड घोडाबाट आएको हो (स्पष्ट रूपमा 1920 को दशकमा स्प्याङ्गल्ड ड्रन्गो, डी. ब्र्याक्टियाटस पछि जुन धेरै ठाउँहरू भए पनि कहिल्यै जित्न सकेन। यो शब्द साथीहरू बिचमा पनि बारम्बार प्रयोग गरिएको छ र अनौपचारिक वा गम्भीर स्वरमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref>{{Cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article129728613|title=Career of Drongo|date=20 May 1925|work=[[The News (Adelaide)]]|access-date=14 February 2018|issue=568|location=South Australia|volume=IV|page=3|via=National Library of Australia}}</ref> == ग्यालरी == {{Taxonbar}} == पनि हेर्नुहोस् == {{Wiktionary-inline|drongo}} == सन्दर्भहरू ==  Vieillot, Louis Pierre (1816)।  d'Une Nouvelle Ornithologie Élémentaire (फ्रेन्चमा) को विश्लेषण गर्नुहोस्।  पेरिस: Deterville/self।  p  ४१। खैरो (१८४१)।  चराहरूको जेनेराको सूची : तिनीहरूको पर्यायवाची र प्रत्येक जीनसको विशिष्ट प्रजातिहरूको सङ्केत (2nd ed.)।  लन्डन: आर र जेई टेलर।  p  ४७। मेयर, अर्न्स्ट;  ग्रीनवे, जेम्स सी जूनियर, एड्स।  (१९६२)।  विश्वका चराहरूको जाँच-सूची।  भोल्युम  15. क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेट्स: तुलनात्मक प्राणीविज्ञान संग्रहालय।  p  १३८। Jobling, J.A.  (२०१८)।  डेल होयो, जे।;  इलियट, ए;  सर्गताल, जे।;  क्रिस्टी, डीए;  डे जुआना, ई (एड्स।)  "पक्षीविज्ञानमा वैज्ञानिक नामहरूको कुञ्जी"।  बर्ड्स अफ द वर्ल्ड लाइभको ह्यान्डबुक।  Lynx Editions।  पुनःप्राप्त २९ मार्च २०१८। Lindsey, Terence (1991)।  Forshaw, जोसेफ (ed.)।  पशुहरूको विश्वकोश: पक्षी।  लन्डन: Merehurst प्रेस।  पृ. 223-224।  <nowiki>ISBN 1-85391-186-0</nowiki>। क्रिस्टिडिस, लेस;  वाल्टर बोल्स (2008) अष्ट्रेलियाली पक्षीहरूको प्रणालीगत र वर्गीकरण।  Csiro प्रकाशन, अष्ट्रेलिया।  p  १७४ Irested, मार्टिन;  Fuchs, J;  जोन्सन, केए;  Ohlson, JI;  Pasquet, E;  Ericson, प्रति G.P.  (२००९)।  "रहस्यपूर्ण Lamprolia victoriae (Aves: Passeriformes) को व्यवस्थित आत्मीयता — Miocene intermittent land bridges मा न्यू गिनी र फिजी बीच एभियन फैलावटको उदाहरण?"  (पीडीएफ)।  आणविक Phylogenetics र विकास।  ४८ (३): १२१८–१२२२।  doi:10.1016/j.ympev.2008.05.038।  PMID १८६२०८७१। गिल, फ्रैंक;  डोन्सकर, डेभिड, एड्स।  (२०१८)।  "ओरिओल्स, ड्रोंगो, फ्यानटेल"।  विश्व पक्षी सूची संस्करण 8.1।  अन्तर्राष्ट्रिय पक्षीविद् संघ।  पुनःप्राप्त २९ मार्च २०१८। Pasquet, एरिक;  पोन्स, जीन-मार्क;  Fuchs, जेरोम;  Cruaud, Corinne;  Bretagnolle, Vincent (2007)।  "इभोलुसनरी हिस्ट्री एण्ड बायोजियोग्राफी अफ द ड्रोन्गोस (डिक्र्युरिडे), एक उष्णकटिबंधीय पुरानो विश्व क्लेड अफ कोर्भाइड पासेरिन"।  आणविक Phylogenetics र विकास।  ४५ (१): १५८–१६७।  Bibcode: 2007MolPE..45..158P।  doi:10.1016/j.ympev.2007.03.010।  PMID १७४६८०१५। फूल, टी.पी.  (२०१४)।  "एक अफ्रिकी चरा मा लचिलो अलार्म नक्कल द्वारा धोखा"।  विज्ञान।  ३४४ (६१८३): ५१३–५१६।  Bibcode: 2014Sci...344..513F।  doi:10.1126/science.1249723।  PMID २४७८६०७८। नेशनल ज्योग्राफिक: अफ्रिकी चराले धोका दिन र चोर्नको लागि झूटो अलार्महरू चिच्याउछ, अध्ययनले कलहारीमा ड्रोन्गोहरू धोखाका मालिकहरू हुन्, 1 मे 2014 फ्लावर, टी. (२०१०)।  "काँटा-पुच्छर ड्रोंगोहरूले खाना चोर्न भ्रामक नक्कल गरिएको अलार्म कलहरू प्रयोग गर्छन्"।  रोयल सोसाइटीको कार्यवाही B. 278 (1711): 1548-1555।  doi:10.1098/rspb.2010.1932।  PMC 3081750. <nowiki>PMID 21047861</nowiki>। यो सन्दर्भमा कुनै पनि साँचो या ब्लक प्रयोग गर्न सकिन्छ, र त्यसैले अझै पनि स्रोत सम्पादनमा सम्पादित हुन सक्छ। Wannan, बिल (1979) [1970]।  "ड्रोन्गो"।  अष्ट्रेलियन लोकगीत।  ल्यान्सडाउन प्रेस।  p  200. <nowiki>ISBN 0-7018-1309-1</nowiki>। "ड्रोन्गो"।  अक्सफोर्ड शब्दकोश।  अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस।  फेब्रुअरी 8, 2017 मा मूल बाट संग्रहित। 27 फेब्रुअरी 2017 मा पुनःप्राप्त। "Drongo को क्यारियर"।  समाचार (एडिलेड)।  भोल्युम  IV, छैन।  568. दक्षिण अष्ट्रेलिया।  २० मे १९२५। पृ।  3. अष्ट्रेलियाको राष्ट्रिय पुस्तकालय मार्फत 14 फेब्रुअरी 2018 - प्राप्त गरियो। == थप पढ्नुहोस् == {{Taxonbar}} == बाह्य लिङ्कहरू == * इन्टरनेट बर्ड सङ्ग्रहमा ड्रङ्गो भिडियोहरू [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] nm812vli596v40lhbnf96sd5oe4ua4w 0 13151 1368920 697875 2026-08-09T02:14:36Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368920 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = कमिला | fossil_range = {{fossilrange|100|0}} [[Albian]]&nbsp;– Recent | image = Fire ants 01.jpg | image_caption = [[Fire ant]]s | regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[किरा]] | ordo = [[Hymenoptera]] | subordo = [[Apocrita]] | superfamilia = [[Vespoidea]] | familia = '''Formicidae''' | familia_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1809 | type_genus = ''[[Formica]]'' | subdivision_ranks = [[List of ant subfamilies|Subfamilies]] | subdivision = * [[Aenictinae]] * [[Aenictogiton]]inae * [[Agroecomyrmecinae]] * [[Amblyoponinae]] (incl. "[[Apomyrminae]]") * [[Aneuretinae]] * {{extinct}}[[Armaniinae]] * {{extinct}}[[Brownimeciinae]] * [[Cerapachyinae]] * [[Dolichoderinae]] * [[Dorylinae]] * [[Ecitoninae]] * [[Ectatomminae]] * {{extinct}}[[Formiciinae]] * [[Formicinae]] * [[Heteroponerinae]] * [[Leptanillinae]] * [[Leptanilloidinae]] * [[Martialinae]] * [[Myrmeciinae]] (incl. "[[Nothomyrmeciinae]]") * [[Myrmicinae]] * [[Paraponerinae]] * [[Ponerinae]] * [[Proceratiinae]] * [[Pseudomyrmecinae]] * {{extinct}}[[Sphecomyrminae]] {{hidden|headerstyle=background:#D3D3A4; text-size:90%;|[[Cladogram]] of ant [[subfamily|subfamilies]]| {{clade|style=font-size:75%;line-height:75% |1={{clade| |1=[[Martialinae]] |2=[[Leptanillinae]] |3=[[Amblyoponinae]] |4=[[Paraponerinae]] |5=[[Agroecomyrmecinae]] |6=[[Ponerinae]] |7=[[Proceratiinae]] |8={{clade| |1={{clade| |1={{clade| |1=[[Ecitoninae]] |2=[[Aenictinae]] |3={{clade| |1=[[Dorylini]] |2=[[Aenictogitoninae]] }} }} |2=[[Cerapachyinae]]* |3=[[Leptanilloidinae]] }} |2={{clade| |1={{clade| |1={{clade| |1=[[Dolichoderinae]] |2=[[Aneuretinae]] }} |2={{clade| |1=[[Pseudomyrmecinae]] |2=[[Myrmeciinae]] }} }} |2={{clade| |1={{clade| |1=[[Ectatomminae]] |2=[[Heteroponerinae]] }} |2=[[Myrmicinae]] |3=[[Formicinae]] }} }} }} }} }} <small>A [[phylogeny]] of the extant ant [[subfamily|subfamilies]].<ref>{{cite journal |last=Ward |first=Philip S |title=Phylogeny, classification, and species-level taxonomy of ants (Hymenoptera: Formicidae) |journal=[[Zootaxa]] |volume=1668 | year=2007 |pages=549–563| url=http://www.mapress.com/zootaxa/2007f/zt01668p563.pdf|format=PDF}}</ref><ref name=martialis>{{cite journal|author=Rabeling C, Brown JM & Verhaagh M|year=2008|title=Newly discovered sister lineage sheds light on early ant evolution|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-09-30_105_39/page/14913|journal=PNAS|doi=10.1073/pnas.0806187105|volume=105|pmid=18794530|issue=39|pmc=2567467|bibcode = 2008PNAS..10514913R|pages=14913–7 }}</ref><br /> <nowiki>*</nowiki>Cerapachyinae is [[paraphyletic]]</small> }} }} '''कमिला''' ''फर्मिसिडी'' परिवारमा पर्ने एक प्रकारको [[सामाजिक]] [[किरा]] हो। यो [[बारुला]] र [[मौरी]]सँग सम्बन्धित हुन्छ। कमिलाहरू कोलोनि वा समूह बनाएर बस्ने गर्छन। कमिला सानो हुन्छ । कमिलाहरू धेरै प्रजातिका हुन्छन् । कुनै प्रजातिका कमिलाहरू ठुला पनि हुन सक्छन् । एक समूहमा हजारौं कमिलाहरू हुनसक्छन् । येस्तो ठुलो कोलोनीमा पखेटा बिनाको महिला कमिला, काम गर्ने कामदार, सिपाही, यात अरु विशेष हुनसक्छन्। प्रायः सबै कोलोनिमा एउटा रानि हुन्छ । कमिलाहरूलाई विशिष्ट मानिन्छ किनकी यिनिहरू एक भएर अथवा मिलेर काम गर्छन् । यिनिहरू को समूहलाई एउटा राज्य मान्न सकिन्छ । ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{किराहरू}} ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== {{Commonscat|Formicidae}} [[श्रेणी:किराहरू]] jn4yaq3sqlst5z28mbu9vchzdeoa1ft 0 13189 1368769 1317723 2026-08-08T22:55:30Z InternetArchiveBot 53012 Add 5 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368769 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name =हैजा | Image =Cholera bacteria SEM.jpg | Width = 300px | Caption =सुक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट लिइएको भिब्रियो कलेराको तस्वीर | field = [[सङ्क्रामक रोग]] | DiseasesDB =29089 | ICD10 ={{ICD10|A|00||a|00}} | ICD9 ={{ICD9|001}} | MedlinePlus =000303 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic=351 | eMedicine_mult= | MeshID =D002771 }} '''हैजा''' भन्नाले [[भिब्रियो कलेरा]] नामको [[ब्याक्टेरिया|ब्याक्टेरियम]]को कारणले हुने [[सानो आन्द्रा]]को सङ्क्रमण भन्ने बुझिन्छ।<ref>{{cite web|last1=Finkelstein|first1=Richard|title=Medical microbiology|website=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8407/|accessdate=July 2015}}</ref><!-- <ref name=CDC2015Pro/> --> [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]]मा यसलाई तारन्तार दिसा र वमन भइरहने एक सङ्क्रामक रोग भनेर लेखिएको छ। यसका लक्षणहरू कुनै पनि नदेखिनेदेखि मध्यम हुँदै गम्भीरसम्मका हुन्छन्।<ref name=CDC2015Pro>{{cite web|title=Cholera - Vibrio cholerae infection Information for Public Health & Medical Professionals|url=http://www.cdc.gov/cholera/healthprofessionals.html|website=cdc.gov|accessdate=17 March 2015|date=January 6, 2015}}</ref> केही दिनसम्म निरन्तर तथा ठूलो मात्रामा पातलो दिसा लाग्नु यस रोगको प्रमुख लक्षण हो।<ref name=WHO2010>{{cite journal|title=Cholera vaccines: WHO position paper.|journal=Weekly epidemiological record|date=Mar 26, 2010|volume=13|issue=85|pages=117–128|pmid=20349546|url=http://www.who.int/wer/2010/wer8513.pdf}}</ref> बान्ता हुने तथा मांसपेसी बाउँडिने समस्या पनि देखिन सक्छ।<ref name=CDC2015Pro/> हैजाका कारणले लाग्ने पखालाले केही घण्टाभित्रै गम्भीर जलवियोजन तथा इलेक्ट्रोलाइटको असन्तुलन गराउँछ।<ref name=WHO2010/> यसका कारण आँखा गढ्ने, छाला चिसो हुने, छालाको लचकतामा कमी आउने तथा हातगोडा चाउरी परेर जाने पनि हुन सक्छ।<ref name=Lancet2012>{{cite journal|last1=Harris|first1=JB|last2=LaRocque|first2=RC|last3=Qadri|first3=F|last4=Ryan|first4=ET|last5=Calderwood|first5=SB|title=Cholera.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-30-july-6-2012_379_9835/page/2466|journal=Lancet|date=30 June 2012|volume=379|issue=9835|pages=2466–76|pmid=22748592}}</ref> शरीरमा भएको जलवियोजनका कारण छाला निलो भएर जान सक्छ।<ref>{{cite book|last1=Bailey|first1=Diane|title=Cholera|date=2011|publisher=Rosen Pub.|location=New York|isbn=9781435894372|page=7|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=7rvLPx33GPgC&pg=PA7}}</ref> हैजाको कीटाणु शरीरमा प्रवेस गरेको दुई घण्टादेखि पाँच दिनसम्ममा लक्षणहरू देखिने गर्दछन्।<ref name=CDC2015Pro/> हैजा विभिन्न प्रकारका भिब्रियो कलेरा ब्याक्टेरीयाका कारणले हुने रोग हो। जसमध्ये केहीले अत्यन्तै कडा खालको रोग लगाउने गर्दछन्। यो रोग प्राय भिब्रियो कलेरा ब्याक्टेरिया भएको दिसाको सम्पर्कमा आएको पानी तथा खानाका कारण सर्ने गर्दछ।<ref name=WHO2010/>राम्रोसँग नपाकेको समुद्री खाना (सी फुड) यो ब्याक्टेरियाको मुख्य स्रोत हो।<ref>{{cite web|title=Sources of Infection & Risk Factors|url=http://www.cdc.gov/cholera/infection-sources.html|website=cdc.gov|accessdate=17 March 2015|date=November 7, 2014}}</ref> हैजाले मानिसहरूलाई मात्र असर पुर्‍याउँछ। सरसफाईको अभाव, सफा पिउने पानीको अभाव तथा गरीबीले यसको जोखिमलाई बढाउने गर्दछन्। त्यस्तै समुद्री सतह बढ्यो भने पनि हैजाको सङ्क्रमण दर बढ्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। दिसाको परीक्षण गरेर हैजाको पहिचान गर्न सकिन्छ।<ref name=WHO2010/> दिसामा एक विशेष किसिमको छडी डुबाएर परीक्षण गरिने र्‍यापिड डिपस्टिक टेस्ट पनि उपलब्ध छ तर यसले भरपर्दो नतिजा दिँदैन।<ref>{{cite web|title=Diagnosis and Detection|url=http://www.cdc.gov/cholera/diagnosis.html|website=cdc.gov|accessdate=17 March 2015|date=February 10, 2015}}</ref> हैजाबाट बच्न सरसफाई तथा सफा पिउने पानीको व्यवस्था गर्नु आवस्यक छ।<ref name=Lancet2012/> बच्चा छ महिनाको भएपछि हैजाविरुद्धको खोप मुखबाट खुवाइन्छ। यस्तो खोपले ई. कोलाई नामको ब्याक्टेरियमका कारणले हुने झाडापखालाबाट समेत बचाउँछ। हैजाको प्राथमिक उपचारको लागि पानी वा तरल पदार्थ खुवाएर ओरल रिहाइड्रेसन थेरापी गरिन्छ। यस्तो उपचारमा हल्का गुलिया तथा नुनिला घोलहरू (जस्तै: नुनचीनि पानी, जीवन जल) खुवाएर दिसामा खेर जाने तरल पदार्थको सट्टाभर्ना गरिन्छ।<ref name=WHO2010/> यस्तो बेलामा चामलबाट बनेका झोल खानेकुराहरू राम्रा मानिन्छन्।<ref name=WHO2010/> जटिल अवस्थाहरूमा रिन्जर्स ल्याक्टेट जस्ता नसाबाट दिइने तरल पदार्थहरू प्रभावकारी हुन्छन् भने एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग पनि लाभदायक हुन सक्छ।<ref name=WHO2010/> बालबालिकाहरूलाई जिङ्क चक्की खुवाउँदा लाभदायक हुन्छ। <ref>{{cite web|title=Cholera - Vibrio cholerae infection Treatment|url=http://www.cdc.gov/cholera/treatment/index.html|website=cdc.gov|accessdate=17 March 2015|date=November 7, 2014}}</ref> बिरामीको शरीरमा भएका ब्याक्टेरियालाई कुन एन्टिबायोटिकले मार्न सक्छ भन्ने जाँचेर कुन औषधि दिने भन्ने निर्णय गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।<ref name=CDC2015Pro/> सन् २०१० को एक तथ्याङ्क अनुसार प्रत्येक वर्ष विश्वभर ३०-५० लाख मानिसहरू हैजाबाट प्रभावित हुन्छन् भने यसका कारण ५८ हजारदेखि १ लाख ३० हजार मानिसको मृत्यु हुने गर्दछ।<ref name=WHO2010/><ref name=Loz2012>{{cite journal | author = Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R, Ahn SY | title = Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2095–128 | date = December 15, 2012 | pmid = 23245604 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61728-0 |display-authors=etal}}</ref> हाल यसलाई विश्वभर फैलिएको रोगको रूपमा वर्गीकरण गरिएको भएपनि विकसित देशहरूमा हैजाका बिरामीहरू बिरलै भेटिन्छन्।<ref name=WHO2010/><ref>{{cite web|title=Cholera - Vibrio cholerae infection|url=http://www.cdc.gov/cholera/index.html|website=cdc.gov|accessdate=17 March 2015|date=October 27, 2014}}</ref> यो रोगबाट प्रायजसो बालबालिकाहरू प्रभावित हुने गर्दछन्। हैजा महामारीको रूपमा अचानक देखिने तथा कुनै निश्चित स्थानमा लामो अवधिसम्म रहिरहने खालको पनि हुन्छ। हाल अफ्रिका तथा दक्षिणपूर्वी एसियाका केही क्षेत्रहरू हैजाको जोखिममा छन्। प्राय यस रोगबाट प्रभावित मध्ये ५% भन्दा कम मानिसको मृत्यु हुने भएपनि उपचारको पहुँच नभएका मानिसहरूको समुदायमा यस्तो मृत्युदर ५०% सम्म पुगेको पाइन्छ।<ref name=WHO2010/> हैजाको इतिहास हेर्दा इसापूर्वको पाँचौ सताब्दीमै संस्कृतमा यसको बर्णन गरिएको पाइन्छ।<ref name=Lancet2012/> सन् १८४९ देखि १८५४ का बीचमा जोन स्नोले गरेको हैजासम्बन्धि अध्ययनले रोगको सङ्क्रमण, वितरण तथा रोगबाट बच्ने उपायहरूका बारेमा गरिने अध्ययनको(इपिडेमियोलोजी) क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्यो।<ref name=Lancet2012/><ref>{{cite book|last1=Timmreck|first1=Thomas C.|title=An introduction to epidemiology|date=2002|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763700607|page=77|edition=3.|url=https://books.google.com/books?id=yyrbKemADL4C&pg=PA77}}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== [[Image:Cholera feces.jpg|thumb|चौलानी जस्तै सेतो पखाला]] हैजाका मुख्य लक्षणहरू ठूलो मात्रामा पानी जस्तै पातलो पखाला लाग्नु तथा वान्ता हुनु हुन्।<ref name=Lancet2004/> प्रायजसो यी लक्षणहरू शरीरमा ब्याक्टेरिया छिरेको आधा दिनदेखि पाँच दिनभित्र अचानक देखा पर्छन्।<ref>{{cite journal | author = Azman AS, Rudolph KE, Cummings DA, Lessler J | title = The incubation period of cholera: A systematic review | journal = Journal of Infection | volume = 66 | issue = 5 | pages = 432–438 | date = November 2012 | pmid = 23201968 | pmc = 3677557 | doi = 10.1016/j.jinf.2012.11.013 | url = }}</ref> हैजाका कारणले हुने पखाला चौलानी जस्तै सेतो हुने हुनाले यसलाई अङ्ग्रेजीमा 'राइस वाटर' भनिन्छ। यस्तो पखालाको माछाको गन्ध जस्तै हुन्छ।<ref name=Lancet2004/> उपचार नगरिएको बिरामीले दिनभरमा १० देखि २० लिटरसम्म पखाला गर्न सक्छ।<ref name=Lancet2004/> यदि गम्भीर खालको हैजाको उपचार गरिएन भने यसले मानिसको मृत्यु नै हुने गरी जलवियोजन तथा इलेक्ट्रोलाइटको असन्तुलन गराउँछ।<ref name=Lancet2004>{{cite journal | author = Sack DA, Sack RB, Nair GB, Siddique AK | title = Cholera | journal = Lancet | volume = 363 | issue = 9404 | pages = 223–33 | date = January 2004 | pmid = 14738797 | doi = 10.1016/S0140-6736(03)15328-7 | url =https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-01-17_363_9404/page/223}}</ref> उपचार नगरिएको कडा खालको हैजाले सङ्क्रमित मध्ये करीब आधा जति मानिसलाई मृत्युको मुखमा पुर्‍याउँछ। हैजा लागेका सय मानिसहरू मध्ये लगभग तीन जनालाई लक्षण नदेखाउने खालको सङ्क्रमण हुने सम्भावना हुन्छ।<ref>{{cite journal | author = King AA, Ionides EL, Pascual M, Bouma MJ | title = Inapparent infections and cholera dynamics | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-08-14_454_7206/page/877 | journal = Nature | volume = 454 | issue = 7206 | pages = 877–80 | date = August 2008 | pmid = 18704085 | doi = 10.1038/nature07084 | bibcode = 2008Natur.454..877K }}</ref> यो रोग लागेको बेलामा तरल पदार्थको अत्याधिक अभावका कारण बिरामीको शरीर नीलो हुँदै जाने भएकोले यसलाई 'नीलो काल' (अङ्ग्रेजीमा ब्लू डेथ) पनि भन्ने गरिन्छ।<ref name=McE2009>McElroy, Ann and Patricia K. Townsend. Medical Anthropology in Ecological Perspective. Boulder, CO: Westview, 2009, 375.</ref> प्रायजसो हैजाको कारणले ज्वरो आउँदैन। यदि ज्वरो आइहाल्यो भने थप सङ्क्रमण भएको हुन सक्छ। बिरामीहरू अत्यन्तै कमजोर हुन्छन्। त्यस्तै आँखा गढ्ने, मुख सुक्ने, छाला चिसो र ओसिलो हुने, छालाको लचकतामा कमी आउने वा हातगोडा चाउरी पर्ने जस्ता लक्षणहरू पनि देखिन्छन्। दिसामा बाइकार्बोनेट बाहिरिने हुनाले एसिडोसिस भएर लामोलामो सास फेर्ने तथा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या पनि देखा पर्न सक्छ। तरल पदार्थको अभावका कारण आन्तरिक बहाव प्रभावित भइ ल्याक्टिक एसिडोसिस हुन सक्छ। जलवियोजनका कारण रक्तचाप घट्छ, नाडी छिटोछिटो चल्छ तर महशुस गर्न गाह्रो हुन्छ र समयसँगै पिसाबको मात्रा घट्दै जान्छ। शरीरमा इलेक्ट्रोलाइटको अभाव तथा आयोन सिफ्टका कारण विशेष गरी बालबालिकाहरूमा मांसपेसी बाउँडिने तथा कमजोरी हुने, बेहोस हुने, सिजर वा कोमामा जाने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छ।<ref name=Lancet2004/> ==कारण== [[Image:Vibrio cholerae.jpg|thumb|भिब्रियो कलेरा नामको ब्याक्टेरियम]] हैजा मुख्यतया सरसफाइको अभावका कारण हैजा लागेको मानिसको दिसा मिसिएर प्रदुषित भएको खाना वा पानीबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ।<ref name=WHO2010/> ===रोग लाग्ने क्षमता=== साधारणतया एक वयस्क मानिसलाई हैजा लाग्न करीब १० करोड ब्याक्टेरीया खाना, पानी वा अन्य माध्यमबाट शरीरमा प्रवेश गर्नु आवस्यक छ।<ref name=Lancet2004/> यद्यपी आमासयको अम्लीयपन घटाइएका मानिसहरूमा (जस्तै प्रोटोन पम्प इनहिबिटर प्रयोग गरिरहेका मानिसहरू) भने यो मात्रा कम भए पनि रोग लाग्न सक्छ। बालबालिकाहरूमा पनि यो रोग सजिलै लाग्न सक्छ। विशेष गरी दुईदेखि चार वर्षका बालबालिकाहरूमा अत्याधिक सङ्क्रमण भएको पाइन्छ। मानिसको व्यक्तिगत हैजा रोग लाग्ने क्षमता उसको रगतको समूहबाट पनि प्रभावित हुन्छ। [[रगत समूह ओ]] भएका मानिसहरूलाई यो रोग लाग्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।<ref name=Lancet2004/> एड्स लागेका मानिसहरू वा कुपोषणको सिकार भएका बालबालिकाहरूमा यो रोगको सङ्क्रमण भयो भने यसले कडा रूप लिन सक्छ।<ref name=WHOpreventionandcontrolofoutbreaks>[http://www.emro.who.int/csr/Media/PDF/cholera_whopolicy.pdf Prevention and control of cholera outbreaks: WHO policy and recommendations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122092541/http://www.emro.who.int/csr/Media/PDF/cholera_whopolicy.pdf |date=2011-11-22 }}, World Health Organization, Regional Office for the Eastern Mediterranean, undated but citing sources from ’07, ’04, ’03, ’04, and ’05.</ref> ===प्रसार=== हैजाको कीटाणु मानिसबाहेक अन्य दुई जीव: सेलफिस (शङ्खेकीरा) तथा प्लाङ्क्टनमा पाइएको छ।<ref name=Lancet2004 /> हैजा साधारणतया कीटाणुयुक्त खाना वा पानीबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ। विकसित मुलुकहरूमा हैजा प्रदुषित खानाका कारणले लाग्ने गर्दछ भने विकासोन्मुख देशहरूमा प्राय जसो पानीका कारणले यो रोग सर्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=Lancet2004 /> खानेकुराबाट हैजा सर्नुमा ढलको पानी मिसिएको ठाउँबाट निकालिएका शंखेकीराहरूको मुख्य भुमिका रहन्छ। हैजाका कीटाणुहरू जुप्लाङ्क्टनमा थुप्रिने गर्दछन् जुन शंखेकीराहरूको मुख्य आहार हो। यस्ता कीराहरू काँचै खाइने हुनाले संक्रमणको सम्भावना अत्याधिक रहन्छ।<ref name="bakerinstitute.org">{{cite AV media | people =[[Rita Colwell]] | title =Oceans, Climate, and Health: Cholera as a Model of Infectious Diseases in a Changing Environment | url =http://bakerinstitute.org/videos/civic-scientist-lecture-series-rita-colwell-oceans-climate-and-health-cholera-model-infectious-diseases-changing-environment/ | accessdate =2013-10-23 | publisher =James A Baker III Institute for Public Policy | location =Rice University }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026030733/http://bakerinstitute.org/videos/civic-scientist-lecture-series-rita-colwell-oceans-climate-and-health-cholera-model-infectious-diseases-changing-environment/ |date=2013-10-26 }}</ref> हैजा लागेका मानिसहरूलाई प्राय पखाला लाग्ने गर्दछ। पानी जतिकै पातलो झोल दिसा यदि अरूले प्रयोग गर्ने पानीमा मिसियो भने यो रोग सर्ने सम्भावना हुन्छ।<ref name="Sherris">{{cite book| author = Ryan KJ, Ray CG (editors)| title = Sherris Medical Microbiology| edition = 4th| pages = 376–7| publisher = McGraw Hill| year = 2004| isbn = 0-8385-8529-9}}</ref> साधारणतया यो रोगको स्रोत हैजा लागेका बिरामी नै हुने गर्दछन्। यदि रोगीको दिसा सिधै जमिनमुनिको पानी वा खानेपानीको स्रोतमा मिसियो भने हैजा फैलिन सक्छ। प्रदुषित पानी, यस्तो पानीमा पखालिएको खानेकुरा वा प्रदुषित पानीबाट निकालिएको शंखेकीराहरू खानाले मानिसलाई हैजाको सङ्क्रमण हुन सक्छ। यो रोग मानिसबाट मानिसमा सिधा सरेको बिरलै पाइन्छ। ==पहिचान== मानिसको दिसामा भिब्रियो कलेराको उपस्थिति जाँच गर्न र्‍यापिड डिपस्टिक टेस्ट पनि उपलब्ध छ।<ref name=NEJM2006>{{cite journal | author = Sack DA, Sack RB, Chaignat CL | title = Getting serious about cholera | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 355 | issue = 7 | pages = 649–51 | date = August 2006 | pmid = 16914700 | doi = 10.1056/NEJMp068144 | url =https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-08-17_355_7/page/649}}</ref> यदि दिसामा ब्याक्टेरिया पाइयो भने ती ब्याक्टेरियामा एन्टिबायोटिक प्रतिरोध क्षमता भए-नभएको पत्ता लगाउन थप परीक्षणहरू गरिन्छ।<ref name=NEJM2006/> महामारीको समयमा बिरामीको इतिहास तथा सामान्य स्वास्थ्य परीक्षणबाट नै रोग पहिचान गरिन्छ। साधारणतया प्रयोगशाला परीक्षण नगरी वा गरे पनि नतिजा नआउँदै उपचार सुरु गरिन्छ। प्रयोगशाला परीक्षणका लागि दिसाको नमुना सङ्कलन गर्दा रोग कडा स्थितिमा पुगेको बेलामा एन्टिबायोटिक औषधि खुवाउनुभन्दा पहिला गरेमा उपयुक्त हुन्छ। हैजाको महामारी भएको संका लागेको अवस्थामा मुख्य कारक एजेन्ट भिब्रियो कलेरी ओ-वान हुने गर्दछ। यदि भिब्रियो कलेरी ओ-वान छुट्टिएन भने उक्त नमुनालाई भिब्रियो कलेरी ओ-वान-थ्री-नाइनका लागि परीक्षण गरिनु पर्छ। त्यस्तै यदि यी दुबै कीटाणुहरू छुट्टिएनन् भने दिसाको नमुनालाई रिफरेन्स प्रयोगशालामा पठाउनु पर्छ। भिब्रियो कलेरी ओ-वान-थ्री-नाइनको सङ्क्रमणलाई पनि भिब्रियो कलेरी ओ-वानबाट हुने सङ्क्रमणलाई जस्तै सावधानी तथा उपचार गरिनु पर्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकामा यससँग सम्बन्धित पखालालाई पनि हैजाको रूपमा लिने गरिन्छ र सङ्क्रणणको जानकारी दर्ता गराइन्छ।<ref name="CDC_Diag">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/cholera/top.pdf |title=Laboratory Methods for the Diagnosis of Epidemic Dysentery and Cholera |publisher=CDC | location=Atlanta, GA | format=PDF |year=1999 |accessdate=2010-02-01}}</ref> ==बचाउ तथा सुरक्षा== [[Image:Cholera hospital in Dhaka.jpg|thumb|बङ्गलादेशको ढाकामा रहेको हैजा अस्पताल]] विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले हैजा फैलन नदिन बचाउ तथा सुरक्षा, तयारी र प्रतिक्रियामा केन्द्रित हुन सिफारिस गरेको छ। सङ्गठनले हैजामाथि निगरानी राख्ने प्रणालीको व्यवस्था गर्न जोड दिएको छ।<ref name="who.int">"Cholera Fact Sheet", World Health Organization. [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs107/en/index.html who.int]. Retrieved November 5, 2013.</ref> हैजाले मानिसलाई मृत्युको मुखमा पुर्याउन सक्ने भएपनि उपयुक्त सरसफाइका विधि अपनाउन सकेमा यसबाट सजिलै बच्न सकिन्छ। विकसित देशहरूमा साधारणतया सरसफाइ तथा विश्वव्यापी सुधारिएको पानी उपचार विधि अपनाइने हुनाले हाल हैजा मुख्य स्वास्थ्य समस्याको रूपमा रहेको छैन।<ref name="moltke1">{{cite news |title=Cholera Kills Boy. All Other Suspected Cases Now in Quarantine and Show No Alarming Symptoms. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=990CEFD61431E233A2575BC1A9619C946096D6CF |quote=The sixth death from cholera since the arrival in this port from Naples of the steamship [[SMS Moltke (1877)|Moltke]], thirteen days ago, occurred yesterday at Swineburne Island. The victim was Francesco Farando, 14 years old. |work=[[New York Times]] |date=July 18, 1911 |accessdate=2008-07-28 | format=PDF}}</ref><ref name="moltke2">{{cite news |title=More Cholera in Port |url=http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/250061412.html?dids=250061412:250061412&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=OCT+10%2C+1910&author=&pub=The+Washington+Post&desc=MORE+CHOLERA+IN+PORT&pqatl=google |quote=A case of cholera developed today in the steerage of the Hamburg-American liner [[SMS Moltke (1877)|Moltke]], which has been detained at quarantine as a possible cholera carrier since Monday last. Dr. A.H. Doty, health officer of the port, reported the case tonight with the additional information that another cholera patient from the Moltke is under treatment at [[Swinburne Island]]. |work=[[Washington Post]] |date=October 10, 1910 |accessdate=2008-12-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221153202/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/250061412.html?dids=250061412:250061412&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=OCT+10%2C+1910&author=&pub=The+Washington+Post&desc=MORE+CHOLERA+IN+PORT&pqatl=google |date=2013-02-21 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Cholera|हैजा}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] b4q3zgtty4wkl191hgzejvllesv9jf9 0 13554 1368932 1219082 2026-08-09T02:30:09Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368932 wikitext text/x-wiki {{eng}} {{speciesbox | name = मानिस<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795}}</ref> | image = Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus.--> | image_caption = | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} [[Pleistocene]] – वर्तमान् | status = LC | trend = increasing | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>Global Mammal Assessment Team (2008). ''[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584/0 Homo sapiens]''. In: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 03 March 2010.</ref> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = {{extinct}}''[[Homo sapiens idaltu]]''<br /> ''Homo sapiens sapiens'' | range_map = Homo Sapien range.png | range_map_caption = Range of ''Homo sapiens'' (green) |synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Species synonymy</small><ref name=msw3 /> |''aethiopicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''americanus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''arabicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''aurignacensis''<br /><small>Klaatsch & Hauser, 1910</small> |''australasicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''cafer''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''capensis''<br /><small>Broom, 1917</small> |''columbicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''cro-magnonensis''<br /><small>Gregory, 1921</small> |''drennani''<br /><small>Kleinschmidt, 1931</small> |''eurafricanus''<br /><small>(Sergi, 1911)</small> |''grimaldiensis''<br /><small>Gregory, 1921</small> |''grimaldii''<br /><small>Lapouge, 1906</small> |''hottentotus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''hyperboreus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''indicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''japeticus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''melaninus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''monstrosus''<br /><small>Linnaeus, 1758</small> |''neptunianus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''palestinus''<br /><small>McCown & Keith, 1932</small> |''patagonus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''priscus''<br /><small>Lapouge, 1899</small> |''proto-aethiopicus''<br /><small>Giuffrida-Ruggeri, 1915</small> |''scythicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''sinicus''<br /><small>Bory de St. Vincent, 1825</small> |''spelaeus''<br /><small>Lapouge, 1899</small> |''troglodytes''<br /><small>Linnaeus, 1758</small> |''wadjakensis''<br /><small>Dubois, 1921</small> }} }} '''मानिस''' ( [[वर्गिकरणको सिद्धान्त]] अनुसार '''''होमो स्पाइन्स'''''(Homo sapiens) [[रोमन भाषा|ल्याटिन]]: "बुद्धिमान प्राणी" वा "चेतनशिल प्राणी"),<ref>{{cite journal |author=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260 – 6 |year=1990 |id=PMID 2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}}</ref> मनुष्य वर्गमा पर्ने एक मात्र प्रजाति हो । यो स्तनधारी समूहमा पर्ने दोपाया प्राणी हो । मानिसको उच्च विकसित मस्तिष्क हुन्छ जुन आमूर्त [[तर्क]], [[भाषा]], [[अन्तरावलोकन]], र [[समस्या समाधान]]मा सक्षम हुन्छ । == व्युत्पत्ति == == इतिहास == === विकास === {{Main|मानव विकास}} [[चित्|thumb|right|upright|प्रागैतिहासिक मानव ''[[अस्ट्रालोपिथेकस]]''को काल्पनिक चित्र, यो मानवजातीको पूर्खाले पहिलो पटक २ खुट्टामा हिँडेको थियो। तर यसमा आधुनिक मानिसको जस्तो दिमाग थिएन]] मानव विकासको वैज्ञानिक अध्ययनको सम्बन्ध मुख्य रूपमा होमो वर्गको विकाससँग गाँसिएको हुन्छ, भने अन्य होमिनिड र होमोनिन्स प्रजातिको अध्ययन अस्ट्रालोपिथेकससँग सम्बन्धित हुन्छ । ''आधुनिक मानिस'' लाई होमो स्पाइन्स वर्गको रूपमा चिनिन्छ, जसको वर्तमान एक मात्र उपवर्ग होमो स्पाइन्स स्पाइन्सको नामले चिनिन्छ । यसको अर्को परिचित उपवर्ग होमो स्पाइन्स आइडल्टु अहिले विलुप्त भैइसकेको छ ।<ref>[http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/# Human evolution: the fossil evidence in 3D], by Philip L. Walker and Edward H. Hagen, Dept. of Anthropology, University of California, Santa Barbara. Retrieved April 5, 2005.</ref> कहिले काहिँ लगभग ३०,००० वर्ष पहिला तिर विलुप्त भैसकेको "होमो नेन्दर्थालेन्सिस"'लाई पनि यसको उपवर्गको रूपमा लिईएको पाईन्छ, तर होमो नेन्दर्थालेन्सिसको आनुवांशिक अध्यनले आधुनिक मानिस र नेन्दर्थालेन्सिसको डिएनए ५०,००० वर्ष पहिला नै छुट्टिई सकेको बताउँछ ।<ref name=Green2006>{{cite journal |author=Green, Richard E.; Krause, Johannes; Ptak, Susan E.; Briggs, Adrian W.; Ronan, Michael T.; Simons, Jan F.; Du, Lei; Egholm, Michael; Rothberg, Jonathan M.; Paunovic, Maja; Pääbo, Svante |year=2006 |title=Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA |journal=Nature |pages=16, 330–336 |doi=10.1038/nature05336}}</ref> हालको केही वंशाणुगत अध्ययनले आधुनिक मानिस कम से कम प्राचिन मानवका दुई प्रजातिहरू: नेन्दर्थालेन्सिस र डेनिसोभान्ससँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताउँछ । <ref name="NYT-01302012">{{cite news |author=Mitchell, Alanna |title=DNA Turning Human Story Into a Tell-All |url=http://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |date=January 30, 2012 |publisher=[[NYTimes]] |accessdate=2012-02-13}}</ref> यसको अलावा केही होमो रोडेसिएन्सिस प्रजातिको नमूनाहरूको खोजले यसलाई पनि उपप्रजातिको रूपमा ब्याख्या गरेको छ तर यस बर्गिकरणलाई ब्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको छैन । === प्यालियोलिथिक === {{See|Recent African Origin|Archaic Homo sapiens|Upper Paleolithic|Early human migrations}} [[चित्र:Venus of Dolni Vestonice.png|thumb|[[prehistoric art|Artistic expression]] appeared in the Upper Paleolithic: The [[Venus of Dolní Věstonice]] figurine, one of the earliest known depictions of the human body, dates to approximately २९,०००–२५,००० [[Before Present|BP]] ([[Gravettian]]).]] === सभ्यता तर्फ === [[चित्र:Farmer plowing.jpg|thumb|250px|[[कृषि]] र [[पशु पालन|पशुपालन]]को विकासले मानिसलाई घुमन्ते जीवनबाट स्थायी [[बसोबास]] गर्न सिकायो।]] [[चित्र:Human spreading over history.png|thumb|right|250px|इतिहासको कालखण्डमा मानिसले पछ्याएको मार्ग]] == बसोबास र जनसङ्ख्या == {{See|बसाइँ सराई|विश्वको जनसङ्ख्या}} {{See also|शहर|गाउँ|क्याम्पिङ|खेती|घर|आर्किटेक्चर|भवन|इन्जिनियरिङ}} प्रारम्भिक मानव बस्तीहरू पानीको निकटता र जीवन शैली तथा जीवन निर्वाहको लागि प्रयोग हुने अन्य प्राकृतीक श्रोतहरू: शिकारको लागि शिकार योग्य जनावर, उब्जाउको लागि खेतीयोग्य तथा घरपालुवा जनावरको लगि चरणयोग्य जमीन आदिको उपलब्धतामा निर्भर हुने गर्दथे । तर मानिसहरू प्राविधिक संसाधन, सिँचाईको माध्यम, शहरी योजना, निर्माण, यातायात, निर्माण सामग्रीहरू, वन फडाँनी र मरुस्थलीकरणको माध्यमबाट वासस्थान परिवर्तन गर्ने क्षमता राख्दछन । [[चित्र:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|right|225px|मानिस सामान्यतया परिवारमा आधारित समाजमा बसदछ र आफ्नो बासस्थान आफैं बनाउँछ।]] == मानव जीवन == {{Main|Human biology}} === शरीर === {{Main|मानव शरीर}} {{See|Human physical appearance|Anatomically modern humans}} [[चित्र:Anterior view of human female and male, with labels.jpg|250px|thumb|right|महिला र पुरूष शरीरका आधारभूत तत्त्वहरू। नोटः यी चित्रमा शरीरका रौंहरू हटाइएका छन् र पुरूषको कपाल छोटो पारिएको छ।]] === मनोविज्ञान === {{Main|Human physiology}} === Genetics === {{Main|Human genetics}} === जीवनचक्र === [[चित्र:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|right|125px|पाँच हप्ताको मानव भ्रुण(10mm)]] <gallery caption="मानव जीवनका विभिन्न चरणहरू " perrow="3"> | केटी([[यौवनावस्था]] भन्दा पहिले) File:Punjabi woman smile.jpg|[[प्रजनन (स्पष्टता)|प्रजनन]] उमेरकी महिला Image:HappyPensioneer.jpg|बृद्ध महिला ([[महिनावारी]] बन्द भएपछि) File:Kirgisischer Junge.JPG|केटो([[यौवनावस्था]] भन्दा पहिले) चित्र:Nirmal.jpg|[[बयस्क]] युवक File:Old man from Tajikistan.jpg|प्रौढ </gallery> === खाना === {{Main|Human nutrition}} === निन्द्रा === {{Main|Sleep}} == मनोविज्ञान == [[चित्र:Davidbrain.JPG|thumb|right|[[माइकल एन्जेलो]]को प्रोफाइलमा इम्पोज गरिएको मानव दिमागको चित्र]] {{Main|Psychology}} {{See|Human brain|Mind}} === Consciousness and thought === {{Main|Consciousness|Cognition}} === उत्प्रेरणा र आवेग === {{Main|Motivation|Emotion}} === प्रेम र यौन === {{Main|Love|Human sexuality}} प्रेम एउटा भावना हो भने यौवन उमेर बढदै जादा हुने शारीरिक एव‌ मानसिक रूपमा हुने परीवर्तन हो । == संस्कृति == === भाषा === === Spirituality and religion === [[चित्र:Confuciusstatue.jpg|thumb|right|150px|[[साङ्घाई|शंघाई]]को [[चोङमिङ टापु]]मा अवस्थित [[कन्फुसियस]]को प्रतिमा ]] === दर्शन === === संगीत कला र साहित्य === {{Main|Art|Music|Literature}} [[चित्र:Lorenzo Lippi 001.jpg|thumb|150px|left|''संगीतको कथा'' [[Lorenzo Lippi]] (ca. १५९४),ले बनाएको एउटी महिलाले संगीत लिपी लेख्दैगरेको [[चित्रकारिता]]। ]] === प्रविधि === {{Main|Tool|Technology}} [[चित्र:Bifaz abbevillense.png|thumb|right| An archaic [[Acheulean]] ढुंगे औजार]] ढु‌गाको औजार === Gender roles === लिंगको आधारमा कामको बाँडफाँड === वर्ण र जातजाति === === समाज, सरकार र राजनीति === [[चित्र:United Nations HQ - New York City.jpg|thumb|right|[[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क]] स्थित [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसंघ]] भवन। यो विश्वका प्रमुख प्रशासकीय भवनहरू मध्ये एक हो।]] === युद्ध === {{Main|War}} [[चित्र:Nagasakibomb.jpg|left|thumb|150px|[[हिरोसिमा]] र [[नागासाकी]]मा खसालिएको [[परमाणु बम|अणुबम]] यसले तुरून्तै १ लाख २० हजार मानिसको ज्यान गयो।]] === Trade and economics === [[चित्र:Tengeru market.jpg|thumb|right|230px|मोल मोलाईः बजारमा मानिसहरू केराको दामकाम गर्दै।]] == यो पनि हेर्नुहोस == * [[मानव शरीर]] * [[पुरुष]] * [[महिला|स्त्री]] == सन्दर्भ सूची == {{reflist|}} {{Commonscat|Homo sapiens}} mem40r0chzxj6nwt9o4ch4wz9dhz259 0 14260 1368829 1269976 2026-08-09T00:20:16Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368829 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = भिरमौरी | image = ApisLaboriosa1.jpg | genus = Apis | species = laboriosa | authority = [[Frederick Smith (entomologist)|Smith]], 1871 }} '''भिर मौरी''' संसारको सबैभन्दा [[घरपालुवा मौरी|ठूलो मौरी]] हो; एकल वयस्कहरूले {{convert|3.0|cm|in|abbr=on}} लम्बाइ मापन गर्न सक्छन्।<ref name="KitnyaEtAl2">{{cite journal|pmid=32774106|doi=10.3897/zookeys.951.49855|issue=951|title=Geographical distribution of the giant honey bee Apis laboriosa Smith, 1871 (Hymenoptera, Apidae)|year=2020|last1=Kitnya|first1=Nyaton|last2=Prabhudev|first2=M. V.|last3=Bhatta|first3=Chet Prasad|last4=Pham|first4=Thai Hong|last5=Nidup|first5=Tshering|last6=Megu|first6=Karsing|last7=Chakravorty|first7=Jharna|last8=Brockmann|first8=Axel|last9=Otis|first9=G. W.|journal=ZooKeys|pages=67–81|pmc=7390808|doi-access=free}}</ref> सन् १९८० भन्दा पहिले, भिरमौरीलाई व्यापक रूपमा फैलिएको [[खागो मौरी]]को उप-प्रजाति मानिन्थ्यो तर १९८० मा र त्यसपछि लगभग २० वर्षसम्म यसलाई छुट्टै प्रजातिको श्रेणीमा उचालियो।<ref>{{cite journal|author=Engel, Michael S.|year=1999|title=The taxonomy of recent and fossil honey bees (Hymenoptera: Apidae: ''Apis'')|journal=Journal of Hymenoptera Research|volume=8|pages=165–196|url=http://biostor.org/reference/28973}}</ref> == वितरण == ठूलो मात्रामा [[हिमालय]]मा सीमित, यो सबैभन्दा ठूलो एपिस हो। यो [[भुटान]], [[चीन]]को युनान प्रान्त, [[भारत]], [[नेपाल]], [[म्यानमार]], [[लाओस]] र [[भियतनाम]]को पहाडी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ।<ref name="KitnyaEtAl">{{cite journal|pmid=32774106|doi=10.3897/zookeys.951.49855|issue=951|title=Geographical distribution of the giant honey bee Apis laboriosa Smith, 1871 (Hymenoptera, Apidae)|year=2020|last1=Kitnya|first1=Nyaton|last2=Prabhudev|first2=M. V.|last3=Bhatta|first3=Chet Prasad|last4=Pham|first4=Thai Hong|last5=Nidup|first5=Tshering|last6=Megu|first6=Karsing|last7=Chakravorty|first7=Jharna|last8=Brockmann|first8=Axel|last9=Otis|first9=G. W.|journal=ZooKeys|pages=67–81|pmc=7390808|doi-access=free}}</ref> यसले प्रायः {{convert|2500|and|3000|m|ft|abbr=on}}को उचाइमा गुँडहरू बनाउँछ, ठाडो चट्टानहरूको दक्षिणपश्चिमी अनुहारहरूमा ओभरह्याङ्गहरू मुनि धेरै ठूला गुँडहरू बनाउँछ। एउटा गुँडमा {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} मह सम्म हुन सक्छ। == सांस्कृतिक महत्व == भिरमौरी मह तीनवटा प्रकारका हुन्छन्: वसन्त वा रातो मह जुन उच्च उचाइमा फूलबाट बनाइन्छ, मध्य र तल्लो उचाइमा फूलहरूबाट बनाइएको वसन्त मह, र शरद ऋतु मह जुनसुकै ठाउँबाट बनाइन्छ। रातो महमा मादक प्रभाव र विभिन्न आरामदायी गुणहरू छन् जुन भण्डारणमा कम हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://topdocumentaryfilms.com/hallucinogen-honey-hunters/|title=Hallucinogen honey hunters|last1=Treza|first1=Raphael|date=2011|website=topdocumentaryfilms.com|publisher=|quote=|access-date=20 October 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Ahmad|first=F|title=Indigenous Honeybees of the Himalayas: The Himalayan Cliff Bee|year=2003|display-authors=etal}}</ref> == वर्गीकरण == भर्खरैको अनुसन्धानले ''लेबोरियोसा'' लाई ''ए'' भित्र समावेशबाट हटाएको छ। dorsata'', एउटा छुट्टै प्रजातिको रूपमा, [[सहानुभूति]] को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र सहित समर्थन प्रमाण सहित।<ref name = "KitnyaEtAl" /> ''A। लेबरियोसा '' डोर्सटा'' (गालो पेट, लामो छातीको कपाल) को [[आकृति विज्ञान]|मोर्फोलॉजिकल रूपमा]] खासै भिन्न [[आकृति विज्ञान (जीवविज्ञान)]]] बाट भिन्न छ तर यसको गृहकार्य र [[हनी माहुरी] | झुण्ड व्यवहार]], यसलाई उच्च उचाइमा बाँच्न अनुमति दिँदै। थप रूपमा, सानो [[जीन प्रवाह]] ''A बीच भएको छ। dorsata '' र '' ए। लाखौं वर्षको लागि laboriosa; तदनुसार, केही लेखकहरूले पहिले यसलाई छुट्टै प्रजातिको रूपमा वर्गीकृत गरेका थिए।<ref name="Arias">{{cite journal |author=Maria C. Arias & Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Phylogenetic Relations of honey bees ( Hymenoptera: Apinae: Apini) परमाणु र माइटोकोन्ड्रियल DNA अनुक्रम डेटाबाट अनुमानित |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/25 |journal=[[आणविक Phylogenetics and Evolution]] |volume=37 |issue=1 |pages=25–35 |doi=10.1016/j.ympev.2005.02.017 |pmid=16182149}}<br />{{उद्धृत गर्नुहोस् जर्नल | लेखक = मारिया सी. एरियास र वाल्टर एस शेपर्ड |वर्ष=2005 |शीर्षक='महुहुरीको फाइलोजेनेटिक सम्बन्ध (Hymenoptera: Apinae: Apini) लाई आणविक र माइटोकोन्ड्रियल DNA अनुक्रम डेटाबाट अनुमानित' को शुद्धिकरण। Phylogenet। इभोल। 37 (2005) 25-35] |journal=[[आणविक Phylogenetics and Evolution]] |volume=40 |issue=1 |page=315 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.002 |doi-access=free } }</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:मौरी पालन]] blfs1x6b4sh3y8ueuy3wgvxd3s267v6 0 14402 1368790 1348172 2026-08-08T23:25:23Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368790 wikitext text/x-wiki {{Infobox cinema market | name = हिन्दी सिनेमा <br> (बलिउड) | image = File:Indiafilm.svg | image_size = | alt = | caption = | screens = | screens_per_capita = | distributors = [[एए फिल्म्स]]<br> [[स्टार स्टुडियोज|फक्स स्टार स्टुडियोज]]<br> [[इरोस इन्टरनेसनल]]<br /> [[रिलायन्स इन्टरटेनमेन्ट|रिलायन्स बिग पिक्चर्स]]<br /> [[युटिभी मोसन पिक्चर्स]]<br /> [[यश राज फिल्म्स|यशराज फिल्म्स]]<br /> [[धर्मा प्रोडक्सन्स]]<br /> [[रेड चिलिज इन्टरटेनमेन्ट]]<br /> [[टिप्स म्युजिक फिल्म्स]]<br /> [[भायकम १८ मोसन पिक्चर्स]]<br /> [[एक्सेल इन्टरटेनमेन्ट]]<br /> [[जी स्टुडियोज]] <ref>{{cite magazine|title=Bollywood Distributors|url=https://variety.com/2009/film/global/bollywood-distributors-1118008359/|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=13 August 2018|date=2009-09-10}}</ref><ref>{{cite web|title=Leading Distributors 1995-2018|url=https://www.the-numbers.com/market/distributors|publisher=The Numbers|accessdate=13 August 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514150333/https://www.the-numbers.com/market/distributors |date=14 May 2019 }}</ref> | produced_year = सन् २०१७ | produced_ref = <ref name="filmfed"/> | produced_total = ३६४ | produced_fictional = | produced_animated = | produced_documentary = | admissions_year = | admissions_ref = | admissions_total = | admissions_per_capita = | admissions_national = | box_office_year = सन् २०१६ | box_office_ref = <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Bollywood-revenues-may-cross-Rs-19300-cr-by-FY17/article13982597.ece|title=Bollywood revenues may cross Rs 19,300 cr by FY17|work=The Hindu|date=5 January 2016|accessdate=8 April 2016}}</ref> | box_office_total = {{INR|15,500 [[करोड]]|link=yes}} ({{US$|{{To USD|155|IND|year=2016}} billion|long=no|link=yes}})<!-- ${{Format price| }} --> | box_office_national = [[भारत]]: {{INR|3,500 करोड}} ({{US$|565 million|long=no}}) (2014)<ref name="deloitte1">{{cite web|title=The Digital March Media & Entertainment in South India|url=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf|publisher=Deloitte|accessdate=21 April 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114100635/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf |date=14 January 2016 }}</ref><!-- ${{Format price| }} --> }} '''हिन्दी सिनेमा''', प्राय: '''बलिउड''' र पहिले 'बम्बई सिनेमा'को रूपमा पनि परिचित,<ref>{{cite book|last=Mazumdar|first=Ranjani|title=Bombay Cinema: An Archive of the City|publisher=[[University of Minnesota Press]]|isbn=9781452913025|url=https://books.google.com/books?id=xenNBrRKOGoC}}</ref> [[मुम्बई]] (पहिले बम्बई) मा आधारित [[भारत|भारतीय]] [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको चलचित्र उद्योग हो। यो शब्द "बम्बई" र "[[संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिनेमा|हलिउड]]"को सम्मिश्रण हो। यो उद्योग [[दक्षिण भारतीय सिनेमा]] र अन्य भारतीय चलचित्र उद्योगसँग सम्बन्धित छ, जसले [[भारतीय सिनेमा]] बनाउँदछ, जुन कथानक चलचित्रहरूको संख्याले संसारको सबैभन्दा ठूलो हो।<ref name="filmfed"/><ref>{{cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=88966|title='The word B'wood is derogatory'|work=The Indian Express|accessdate=11 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html|title=Hooray for Bollywood!|author=[[Richard Corliss]]|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080711034725/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html |date=11 July 2008 }}</ref> सन् २०१७ मा, भारतीय सिनेमाले १,९८६ कथानक चलचित्रहरू उत्पादन गरेको थियो, जसमा बलिउड यसको सबैभन्दा ठूलो चलचित्र निर्माता थियो, जसले सोही वर्ष ३६४ हिन्दी चलचित्रहरू उत्पादन गरेको थियो।<ref name="filmfed">{{cite web |title=Indian Feature Films Certified During The Year 2017 |url=http://www.filmfed.org/IFF2017.html |website=[[Film Federation of India]] |date=31 March 2017 |access-date=25 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124213649/http://filmfed.org/IFF2017.HTML |archive-date=24 November 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124213649/http://filmfed.org/IFF2017.HTML |date=24 November 2018 }}</ref> बलिउडले भारतीय नेट बक्स अफिस राजस्वको ४३ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्दछ; जबकि [[तमिल सिनेमा|तमिल]] र [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु सिनेमा]]ले ३६ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्दछ भने बाँकी क्षेत्रीय सिनेमाले सन् २०१४ मा २१ प्रतिशत गठन गरेको थियो।<ref name="deloitte1"/> बलिउड विश्वको चलचित्र निर्माणको सबैभन्दा ठूलो केन्द्र हो।<ref>{{cite book|author1=Pippa de Bruyn|author2=Niloufer Venkatraman|author3=Keith Bain|title=Frommer's India|year=2006|publisher=Frommer's|isbn=978-0-471-79434-9|page=[https://archive.org/details/frommersindia0000debr/page/579 579]|url=https://archive.org/details/frommersindia0000debr/page/579}}</ref><ref>{{cite book|author=Wasko, Janet|title=How Hollywood works|year=2003|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-6814-6|page=185}}</ref><ref>{{cite book|author1=K. Jha|author2=Subhash|title=The Essential Guide to Bollywood|year=2005|publisher=Roli Books|isbn=978-81-7436-378-7|page=[https://archive.org/details/essentialguideto00jhas/page/1970 1970]|url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas/page/1970}}</ref> सन् २००१ को टिकट बिक्रीमा, [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिनेमा|हलिउड]]को २.६ बिलियन टिकटहरू बेचिएको तुलनामा भारतीय सिनेमा (बलिउड सहित) ले विश्वव्यापी रूपमा ३.६ बिलियन टिकटहरू बिक्री गरेको बताइएको छ।<ref>{{cite journal|title=Bollywood: Can new money create a world-class film industry in India?|journal=[[Business Week]]|date=2 December 2002|url=https://people.well.com/user/willard/Kripalani-%20Bollywood%20Investments%20BizWeek12-02-2002.txt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727012740/https://people.well.com/user/willard/Kripalani-%20Bollywood%20Investments%20BizWeek12-02-2002.txt |date=27 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web|last=Lorenzen|first=Mark|title=Go West: The Growth of Bollywood|url=http://openarchive.cbs.dk/bitstream/handle/10398/7796/CreativeEncounters%20Working%20Papers%2026.pdf?sequence=1|website=Creativity at Work|publisher=[[Copenhagen Business School]]|date=April 2009|access-date=18 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130091219/http://openarchive.cbs.dk/bitstream/handle/10398/7796/CreativeEncounters%20Working%20Papers%2026.pdf?sequence=1|archive-date=30 January 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Matusitz | first1 = Jonathan | last2 = Payano | first2 = Pam | year = 2011 | title = The Bollywood in Indian and American Perceptions: A Comparative Analysis | url = https://archive.org/details/india-quarterly_2011-03_67_1/page/65 | journal = India Quarterly: A Journal of International Affairs | volume = 67 | issue = 1| pages = 65–77 | doi = 10.1177/097492841006700105 }}</ref> बलिउड चलचित्रहरूमा स्थानीय [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]]को प्रयोग गरिन्छ, जुन आफूलाई [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] वा [[उर्दु भाषा|उर्दू]] बोल्ने भनेर चिनाउने व्यक्तिहरूले पारस्परिक रूपमा बुझ्न सक्दछन्,<ref name="scienceandmediamuseum">{{cite web|title=Decoding the Bollywood poster|url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/decoding-the-bollywood-poster/|website=[[National Science and Media Museum]]|date=28 February 2013}}</ref> र आधुनिक बलिउड चलचित्रहरूमा [[हिङ्लिस]]का तत्वहरू बढ्दो रूपमा समावेश गरिन्छ।<ref>Comedy Bollywood Movies, [http://movienx.com/watch-online-movies/ "Bollywood Movies"]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''MovieNx'', 12 December 2019</ref><ref name="scienceandmediamuseum"/> ==व्युत्पत्ति== "बलिउड" बम्बई (मुम्बईको पुरानो नाम) र [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिनेमा|अमेरिकी चलचित्र उद्योग]]को केन्द्र [[हलिउड]], [[क्यालिफोर्निया]]बाट व्युत्पन्न गरिएको सम्मिश्रण हो।<ref name="portmanteau">{{cite news|author=Rajghatta, Chidanand|title=Bollywood in Hollywood|date=6 July 2008|accessdate=20 February 2009|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Columnists/C_Rajghatta_Bollywood_in_Hollywood/articleshow/3201937.cms|work=[[The Times of India]]}}</ref> हलिउड विपरीत, बलिउड एक भौतिक स्थान हैन; यसको नाम केही चलचित्र पत्रकारहरू र आलोचकहरूद्वारा आलोचना गरिएको छ, जसले विश्वास गर्छन् कि उद्योग हलिउडको एक गरीब चचेरा भाई हो।<ref name="portmanteau"/><ref>{{cite book|author1=Crusie, Jennifer |author2=Yeffeth, Glenn |title=Flirting with Pride & Prejudice|url=https://archive.org/details/flirtingwithprid00jenn |url-access=registration |year=2005|publisher=BenBella Books, Inc.|isbn=978-1-932100-72-3|page=[https://archive.org/details/flirtingwithprid00jenn/page/92 92]}}</ref> अक्सफोर्डडिक्सनेरी डट कमका अनुसार, "बलिउड" शब्द सन् १९७० को दशकमा सुरु भएको हो,<ref>{{cite web|title=Bollywood|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/bollywood|publisher=[[OxfordDictionaries.com]]|date=10 March 2019|accessdate=10 March 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328180126/https://en.oxforddictionaries.com/definition/bollywood |date=28 March 2019 }}</ref> जब भारतीय सिनेमाले चलचित्र निर्माणमा हलिउडलाई पछाडि पारेको थियो। शब्द बनाएकोमा अखबारहरूले धेरै पत्रकारहरूलाई श्रेय दिएका छन्।<ref name="khanna">{{cite web|title=Amit Khanna: The Man who saw 'Bollywood'|author=Subhash K Jha|date=8 April 2005|publisher=[[Sify]]|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13713296|accessdate=31 May 2009|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050409171523/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13713296|archivedate=9 April 2005}}</ref> '[[द हिन्दु]]'को सन् २००४ को लेख अनुसार, पत्रकार बेभिंडा कोल्कोले यो शब्द बनाएका थिए;<ref name="collaco">{{cite news|title=On the Bollywood beat|author=Anand|work=The Hindu|date=7 March 2004|url=http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm|accessdate=31 May 2009|location=Chennai, India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040403234115/http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm |date=3 April 2004 }}</ref> अर्को वर्ष एक '[[द टेलिग्राफ (कोलकाता)|टेलिग्राफ]]' लेखले [[अमित खन्ना]] यसको निर्माता थिए भनेर रिपोर्ट गरेको थियो।<ref>{{cite news|title=The Bollywood Man|url=https://www.telegraphindia.com/india/the-bollywood-man/cid/969174|last=Jha|first=Subhash K|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)]]|date=1 April 2005|accessdate=10 March 2019}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons category|Bollywood|बलिउड}} {{Bollywood|horiz=yes}} [[श्रेणी:बलिउड]] [[श्रेणी:भारतीय सिनेमा]] [[श्रेणी:मुम्बईको अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:हिन्दुस्तानी भाषा]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]] 5hzb2d1d14zxmj2tkh3mb77h9oy1sez 0 15346 1368927 1311103 2026-08-09T02:24:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368927 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = दालचीनी | image = Cinnamomum verum1.jpg | image_width = 240px | image_caption = दालचीनीको पातहरू एवं पुष्प | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Flowering plant|मैग्नोलियोफाइटा]] | classis = [[मैग्नोलियोप्सीडा]] | ordo = [[लौरालिस]] | familia = [[लौरालेसी]] | genus = ''[[सिन्नामोमम]]'' | species = '''''C. zeylanicum''''' | binomial = ''Cinnamomum zeylanicum'' | binomial_authority = [[Jan Svatopluk Presl|J.Presl]] }} दालचिनी र [[तेजपात]]को स्वाद सुवासिलो र मीठो हुन्छ र यसलाई अधिकतम मसलाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। [[File:Cinnamomum verum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-182.jpg|right|thumb|250px|दालचिनीको बिरुवा]] [[File:Canelle Cinnamomum burmanni Luc Viatour crop1.jpg|right|thumb|250px|दालचिनीको बोक्रा र धुलो]] नेपालको महाभारत पर्वतीय श्रृंखलामा समुद्री सतहबाट १०० मि. देखि २,५०० मी. उच्च क्षेत्रमा तेजपातको जंगल विद्यमान छ। यो एक सदावहार ठूलो झ्याम्म परेको रुख हो।रुखको पातलाई तेजपात र रुखको बोक्रा लाई '''दालचिनी''' भनिन्छ|तेजपातको लम्बाई १० देखि १४ से. मि. सम्म हुन्छ। पातको आकार अण्डाकृत वा भालाकृत र रौं नभएको हुन्छ। पातको माथिल्लो सतह चिल्लो, चम्केको र तल्लो सतह फुस्रो हुन्छ। फूलहरू सेता र एकै झुप्पामा फुलेका हुन्छन्। यस रुखको बोक्रा दालचिनीको रूपमा बेचिन्छ। यो १.२ से.मी. बाक्लो र फिक्का कैलो रंगको हुन्छ। भित्री भाग बाहिरी भन्दा अलि गाढा रंगको हुन्छ। वर्षमा एक पटक ( असोजदेखि चैत्रसम्म ) रुखको हाँगाहरू भाँचेर झिकिन्छ। हरेक हाँगाबाट तेजपात सङ्कलन गरिन्छ। बाँकी हाँगाहरूलाई १ मि.को टुक्रामा काटिन्छ। बोक्र्रा निकालिने हाँगाहरूलाई एउटा कडा काठले दली रगडिन्छ र परालमा लपेटी २४ घण्टासम्म राखिन्छ। बोक्रा बाफिएर खुकुलिन्छ र झिक्न सजिलो हुन्छ। बोक्रा सुकेपछि कोप्रिदै जान्छ। एक कोप्रो बोक्रा अर्को कोप्रो बोक्रा भित्र राखिन्छ। राम्ररी सुकेपछि सल्फर डाई अक्साईड द्धारा रंग केही फिक्का बनाई बजारमा बिक्रिको लागि तयार गरिन्छ। बीचको हाँगाबाट निकालिएको बोक्रा सबभन्दा असल, टुप्पोको कमसल र फेदको सबभन्दा कमसलको हुन्छ। प्रत्येक ३ वा ४ वर्षको विरुवाबाट २० देखि २५ के. जी. सम्म बोक्रा उत्पादन हुन सक्दछ। यो उत्पादन क्षमता १० वर्षसम्म बढ्दै जान्छ र प्रत्येक विरुवाबाट करीब ६० देखि ८० के.जी. बोक्रा उत्पादन हुन सक्दछ। दालचिनी सुगन्धित पार्न र उत्तेजक र वायुशमन गर्न उपयोग गरिन्छ। यसले बमन र वाक वाक रोक्दछ। बोक्रामा ०.५ –१ प्रतिशत सम्म तेल हुन्छ। यो तेल दाँतको औषधिको रूपमा प्रयोग हुन्छ। {{dablink|[[Cinnamon#Cinnamon and cassia|धेरै अन्य सम्बंधित रुखहरूलाई]] धेरै अन्य स्थानमा दालचीनी भनिन्छ। जस्तै US [[Cassia]] ("Chinese cinnamon") (stick and ground), एवं [[Cinnamomum burmannii|C. burmannii]] ("Indonesian cinnamon") (ground) लाई केवल ''सिन्नामन'' भनिन्छ, जबकि दक्षिण अमरीकामा र यूरोपमा C. zeylanicum. भनिन्छ।}} '''दालचीनी''' (''Cinnamomum verum'', पर्यायवाची''C. zeylanicum'') एक सानो सदाबहार रुख हो, जुन कि १०–१५ मी (३२.८–४९.२ फीट) अग्लो हुन्छ, यो [[Lauraceae]] परिवारको छ। यो [[श्रीलङ्का]] एवं दक्षिण [[भारत|भारततिर]] धेरै मात्रामा भेटिन्छ। यसको बोक्रा मसालाको रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसमा एक अलग नै बासना हुन्छ, जुन कि यसलाई गरम मसलाको श्रेणीमा राखिन्छ। ==औषधोपचार== *अल्काईको रोगमा :दालचिनीको [[चिया]] पिउने गरेमा अल्काई रोग निको हुँदै जान्छ र रगत आउन दिदैन । *रुघाखोकीको ज्वरोमा :एक टुक्रा दालचिनी एक चिम्टी सुठोको धूलो ५ वटा [[ल्वाङ]], आधा चम्चा जिरा हालेर बेसरी उमालेर दिनमा तीन पटक काँडा बनाएर पिउने गरेमा ठिक हुन्छ । *दम खोकीमा :आधा चम्चा दालचिनीको धूलो, एक चिम्टी [[मरिच|मरिचको धूलो]], आधा चम्चा जेठीमधुको धुलो, चारवटा कण्ठकारीको फल, दुई चम्चा मिश्री एक माना पानीमा पकाउने र एक चौथाई भएपछि छानेर शिशीमा राख्ने र दिनको तीन पटक विहान/ दिउँसो/ वेलुका खाने गरेमा ठिक हुन्छ । *चिसोले कपाल दुखेमा :दालचिनी र [[मरिच|मरिचको]] लेप बनाएर विहान/वेलुका निधार र कन्चटमा लगाउने गरेमा चिसोले कपाल दुखेको ठिक हुन्छ । *घाँटी बसेमा :सूठो, [[बाबरी]], दालचिनीको काडा बनाएर तातै पिएमा २/४ पटक मै ठीक भएर आउँछ । * कोलस्टेरोल घटाउन दालचिनीले कोलस्टेरोल घटाउन महत्त्वपुर्ण सहयोग पुरयाउछ । बिहान दालचिनी तातो पानीमा उमालेर खाँदा एकदम फाईदा पुरयाउछ । ''' ==खेती== दालचिनी खेती गर्न रोप्ने दूरी कति राख्ने ? बर्गाकार लेआउट वा आयताकार लेआउट वा त्रिभुजाकार लेआउट गरी ३ तरिकाबाट लेआउट गर्न सकिन्छ। यसभित्र घुसुवा बाली सहित वा एकल बालीको रूपमा लगाउने हो? त्यसमा रोप्ने दूरीको निर्धारण गर्नुपर्छ। घुसुवा बालीसहित लेआउट गर्दा केही पातलो गरी रोप्नुपर्ने हुन्छ। यसको लागि ५ मि. × ५मि. वा ५.५मि. × ५मि. वा ५.५मि. × ४मि. दूरीमा रेखङ्कन गर्नुपर्छ। रोप्ने खाल्डा २ फीट गहीरो र २ फीट ब्यास हुने गरी बनाएर कम्पोस्ट मल पर्याप्त मात्रामा माटोमा मिसाएर खाल्डा पुर्ने र त्यसलाई आधा फुट जमिनको सतहभन्दा अग्लो बनाई बीचमा सानो लट्ठी गाडेर चिन्ह राख्ने। यसो गर्दा पछि बिरूवा रोप्दा ठिक बीचमा रोप्न सकिन्छ। बिरुवा छिटो हुर्काउन रोपेको २ वर्षसम्म रासायनिक मल दिनुपर्छ। प्राङ्गारिक विधिबाट खेती गर्नको लागि त्यसपछि कम्पोस्ट मल मात्रै दिने। प्राङ्गारक विधि होइन भने त्यसपछिका वर्षहरूमा पनि रासायनिक मल दिने। [[Image:Cinnamomum verum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-182.jpg|right|thumb|250px|''Cinnamomum verum'', from Koehler's ''Medicinal-Plants'' (1887)]] [[File:CinnamonLeaves.jpg|thumb|Leaves from a wild cinnamon tree]] ==दालचीनी एवं क्यासिया== ==प्रयोग== [[Image:Canelle Cinnamomum burmannii Luc Viatour.jpg|right|thumb|250px|Quills of true cinnamon bark]] दालचीनीको छाल एक मसलाको रूपमा व्यापक रूपले प्रयोग गरिन्छ। यो मुख्यतः एक मसला र स्वादिष्ट बनाउन मसला सामग्रीको रूपमा भान्सामा प्रयोग हुन्छ। [[File:Cinnamon (দারচিনি).JPG|thumb|left|Cinnamon (দারচিনি)]] ==यो पनि हेर्नुहोस== *[[मरिच]] *[[नीम]] *[[बेसार]] ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{जडीबुटीहरू}} ==सन्दर्भ== {{cookbook}} {{1911}} <references/> {{-}} ===सामान्य=== * [[Fernand Braudel|Braudel, Fernand]] (१९८४). ''The Perspective of the World'', Vol III of ''Civilization and Capitalism''. * [[Charles Corn|Corn, Charles]] (१९९८). ''The Scents of Eden: A Narrative of the Spice Trade''. New York: Kodansha International. * "Cinnamon Extracts Boost Insulin Sensitivity" (२०००). ''Agricultural Research'' magazine, July २०००. * {{cite journal | title = Determination of cinnamaldehyde, coumarin and cinnamyl alcohol in cinnamon and cassia by high-performance liquid chromatography | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chromatography_1988-08-05_447_1/page/272 | author = Alan W. Archer | journal = Journal of Chromatography | volume = 447 | year= 1988 | pages =272–276 | doi = 10.1016/0021-9673(88)90035-0 }} * [http://www.medicinalseasonings.com Medicinal Seasonings, The Healing Power Of Spices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715233053/http://medicinalseasonings.com/ |date=2019-07-15 }} Book by Dr. Keith Scott* ==बाहिरी कडिहरू== * [http://www.healthdiaries.com/eatthis/10-health-benefits-of-cinnamon.html १० Health Benefits of Cinnamon] * [http://www.healthonlinezine.info/15-health-benefits-of-cinnamon.html १५ Health Benefits of Cinnamon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902050756/http://www.healthonlinezine.info/15-health-benefits-of-cinnamon.html |date=2011-09-02 }} * [http://www.science2day.info/2008/01/harvesting-of-cinnamon.html Harvesting of Cinnamon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408012933/http://www.science2day.info/2008/01/harvesting-of-cinnamon.html |date=2008-04-08 }} * [http://pages.unibas.ch/mdpi/ecsoc-3/d0002/d0002.html Antifungal Properties of Cinnamon [[Essential oil]] ] * [http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/picture_gallery/07/south_asia_sri_lanka0s_spice_of_life/html/1.stm BBC News - In pictures: Sri Lanka's spice of life] * [http://content.herbalgram.org/abc/herbalgram/search.asp?p=1&s=cinnamon&m=all American Botanical Council Web site] News, studies, and uses for Cinnamon from The American Botanical Council {{-}} {{जडी बूटी एवं मसला}} {{-}} {{आयुर्वेदिक औषधोपचारहरू}} {{Commonscat|Cinnamomum verum|दालचिनी}} [[श्रेणी:जडीबुटी]] [[श्रेणी:औषधि]] [[श्रेणी:औषधोपचार]] [[hu:Fahéjfa]] nt94q7u6cipw3dybx5co22axdjasc7g 0 15678 1368936 1361981 2026-08-09T02:38:23Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368936 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Milk.jpg|thumb]] [[File:Glas melk.jpg|thumb|200px|एक गिलास दूध]] '''दूध''' एक पोषक तत्वयुक्त सेतो तरल पदार्थ हो जुन [[पोथी]] स्तनपायी प्राणीहरूको स्तन ग्रंथिहरूले उत्पादन गर्दछ । यो अन्य प्रकारका खाना पचाउन सक्नु अघि शिशु स्तनपायी जन्तुहरू (स्तनपान गराएका मानिस सहित) को लागि पोषणको प्राथमिक स्रोत हो । नवजात [[शिशु]]हरू प्राय जसो दूधमा निर्भर हुने गर्छन् । सुरुको दुधमा कोलोस्ट्रम हुन्छ, जसले आमाको एन्टिबडीहरू आफ्ना शिशुलाई दिन्छ जसले धेरै रोगहरूको जोखिम कम गर्न सक्छ। यसमा प्रोटीन र ल्याक्टोज सहित अन्य धेरै पोषक तत्वहरु समावेश हुन्छ।<ref>{{cite journal|title=USDA's National Food and Nutrient Analysis Program: Food Sampling|last=Pehrsson|first=P.R.|last2=Haytowitz|first2=D.B.|last3=Holden|first3=J.M.|last4=Perry|first4=C.R.|last5=Beckler|first5=D.G.|journal=Journal of Food Composition and Analysis|year=2000|volume=13|pages=379–89|doi=10.1006/jfca.1999.0867|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/Other/jfca13_379-389.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030407085442/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/Other/jfca13_379-389.pdf|archivedate=April 7, 2003|issue=4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030407085442/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/Other/jfca13_379-389.pdf |date=April 7, 2003 }}</ref> दुधको अन्तरप्रजातिय उपभोग असाधारण होइन, विशेष गरी मानवहरूमा, जस मध्ये धेरै मान्छे ले अन्य स्तनपायी जस्तै मान्छे, गाई, भैंसी, बाख्रा हरूको दुध खान्छन्।<ref>{{cite book|title=Breastfeeding: Biocultural Perspectives|editor1-last=Stuart-Macadam|editor1-first=Patricia|editor2-last=Dettwyler|editor2-first=Katherine Ann|editor2-link=Katherine Ann Dettwyler|last=Van Esterik|first=Penny|chapter=The Politics of Breastfeeding|publisher=Aldine|year=1995|isbn=978-0-202-01192-9|ref=harv}}</ref><ref>{{cite book|title=American Folk Medicine: A Symposium|chapter=The Role of Animals in Infant Feeding|last=Radbill|first=Samuel X.|editor-last=Hand|editor-first=Wayland D|publisher=University of California Press|year=1976|isbn=978-0-520-04093-9|ref=harv}}</ref> साधारणतया दूधमा ८५ प्रतिशत पानी हुन्छ र बाँकी भागमा ठोस तत्त्व वा खनिज तथा बोसो हुन्छ । गाई-भैंसी वाहेक बजारमा मान्छेको, बाख्राको आदि प्याक गरिएको दूध पनि उपलब्ध हुन्छन् । दूध प्रोटिन, क्याल्सियम र राइबोफ्लेविन (भिटामिन बी२) युक्त हुन्छ । यस वाहेक यसमा भिटामिन ए, डी र ई सहित फस्फोरस, म्याग्नेसियम, आयोडीन तथा धेरै खनिज र बोसो तथा ऊर्जा पनि हुन्छ । यस वाहेक दूधमा धेरै इन्जाइम र केही जीवित रक्त कोषिकाहरू पनि हुन सक्छन ।<ref name="इकोनमिक">[http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/4621954.cms दूधको बारेमा सभथोक...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705105435/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/4621954.cms |date=2009-07-05 }}।इकनोमिक टाइम्स, २२ मार्च, २००९</ref> कृषि उत्पादनको रूपमा, दुध गर्भावस्थाको समयमा वा गर्भावस्थाको पश्चात पालिएका जनावरहरूबाट निकालिन्छ। संसारमा दुग्ध फार्मले २०११ मा २६० मिलियन दुग्ध गाईबाट<ref>{{cite news|url=http://www.dairyco.org.uk/market-information/farming-data/cow-numbers/world-cow-numbers/|title=World Dairy Cow Numbers|date=January 14, 2014|newspaper=[FAO]|accessdate=March 23, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323134129/http://www.dairyco.org.uk/market-information/farming-data/cow-numbers/world-cow-numbers/|archivedate=March 23, 2014|deadurl=yes}}</ref> लगभग ७३० मिलियन टन दुध<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/015/al989e/al989e00.pdf|title=Food Outlook – Global Market Analysis|date=May 2012|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|pages=8, 51–54|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522161025/http://www.fao.org/docrep/015/al989e/al989e00.pdf|archive-date=May 22, 2012|dead-url=no|access-date=August 1, 2012}}</ref> उत्पादन गरेको थियो। विश्वमा भारत दुधको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक हो र स्किम्ड दुध पाउडरको अग्रणी निर्यातकर्ता हो, यसले थप अन्य दुध उत्पादनहरू पनि निर्यात गर्दछ।<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1050700|title=India emerging as a leading milk product exporter|date=October 21, 2013|work=Dawn|location=Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630165048/http://www.dawn.com/news/1050700|archive-date=June 30, 2015|dead-url=no|author=Anand Kumar|access-date=June 3, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-09/news/51247854_1_milk-powder-smp-exporters-milk-prices|title=Government scraps incentive on milk powder exports to check prices|work=timesofindia-economictimes|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630120625/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-09/news/51247854_1_milk-powder-smp-exporters-milk-prices|archive-date=June 30, 2015|dead-url=no|access-date=June 3, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630120625/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-09/news/51247854_1_milk-powder-smp-exporters-milk-prices |date=2015-06-30 }}</ref> दुग्धजन्य उत्पादनहरूको आन्तरिक मागमा निरन्तर वृद्धि र माग-आपूर्ति अन्तर ठूलो हुदै गइरहेको अवस्थामा भारत भविष्यमा दुग्धजन्य उत्पादनहरूको खुद आयातकर्ता हुन सक्छ। <ref>{{cite web|url=http://www.milkproduction.com/Library/Editorial-articles/Milk-quality-in-India/|title=Milk quality in India|publisher=milkproduction.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630141724/http://www.milkproduction.com/Library/Editorial-articles/Milk-quality-in-India/|archive-date=June 30, 2015|dead-url=no|access-date=June 3, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630141724/http://www.milkproduction.com/Library/Editorial-articles/Milk-quality-in-India/ |date=June 30, 2015 }}</ref> न्यूजल्याण्ड, जर्मनी र नेदरल्याण्ड्स दुग्ध उत्पादनको सबैभन्दा ठूलो निर्यातकर्ता हुन्।<ref>{{cite web|url=http://www.worldstopexports.com/top-milk-exporting-countries/|title=Top Milk Exporting Countries|accessdate=3 July 2019}}</ref> २०१६ सम्म दुध र दुग्ध सामाग्रीहरूको लागि विश्वको सबैभन्दा ठूलो आयातकर्ता चीन र रसिया  थिए तर २०१६ पछि दुबै देश आत्मनिर्भर भए र विश्व-दुधमा पचुर्ताको योगदान गरे।<ref name="c1602172">{{Cite news|url=https://bartonchronicle.com/three-approaches-to-the-milk-glut/|title=Three approaches to the milk glut|last=Gagnon-Joseph|first=Nathalie|date=February 17, 2016|newspaper=The Chronicle|accessdate=March 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307000739/https://bartonchronicle.com/three-approaches-to-the-milk-glut/|archive-date=March 7, 2016|dead-url=no|location=Barton, Vermont|pages=1A, 24A, 25A}}</ref> विश्व भर मा, छ अरब भन्दा बढी मानिसहरु दुध र दुध उत्पादनहरु उपभोग गर्छन्। डेरी फार्मिंग गर्ने परिवारहरूमा ७५० मिलियन भन्दा बढी मानिसहरू बस्छन् । <ref>{{cite book|title=Status and Prospects for Smallholder Milk Production: A Global Perspective|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2010|editor1-last=Hemme|editor1-first=T.|editor2-last=Otte|editor2-first=J.|url=http://www.fao.org/docrep/012/i1522e/i1522e00.pdf|access-date=December 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119183128/http://www.fao.org/docrep/012/i1522e/i1522e00.pdf|archive-date=January 19, 2012|dead-url=no}}</ref> == शब्दावली == १९६१ देखि खाना प्रयोगमा हुने milk (दुध) शब्द [[कोडेक्स अलिमेन्टेरियस]] मापदण्ड अन्तर्गत परिभाषित गरिएको छ: "दुहुना जनावरहरूबाट एक वा बढी पटक दोइएको सामान्य स्तन स्राव जसमा कुनै थप वा यस भित्र रहेका कुनै बस्तुको निकासी गरिएको हुन्न, जसलाड्ढ तरल दुधको रूपमा उपभोग गर्न वा थप प्रशोधनको अभिप्रायले संचित गरिन्छ"।<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/sh-proxy/en/?lnk=1&url=https%253A%252F%252Fworkspace.fao.org%252Fsites%252Fcodex%252FStandards%252FCODEX%2BSTAN%2B206-1999%252FCXS_206e.pdf|title=General Standard for the Use of Dairy Terms 206-1999|last=Codex Alimentarius Commission|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709194642/http://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/sh-proxy/en/?lnk=1&url=https%3A%2F%2Fworkspace.fao.org%2Fsites%2Fcodex%2FStandards%2FCODEX+STAN+206-1999%2FCXS_206e.pdf|archive-date=July 9, 2017|dead-url=no|access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709194642/http://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/sh-proxy/en/?lnk=1&url=https%3A%2F%2Fworkspace.fao.org%2Fsites%2Fcodex%2FStandards%2FCODEX+STAN+206-1999%2FCXS_206e.pdf |date=July 9, 2017 }}</ref> "दुग्ध" शब्द पशुको दुध र पशुको दुध उत्पादनसँग सम्बन्धित छ। परेवाहरूले तिनीहरूका बच्चाहरूलाई खुवाउन निकाल्ने वस्तुलाई "क्रप मिल्क" भनिन्छ र यसले स्तनपायी दुधसँग केही समानता देखाउँदछ, यद्यपि यो दुधको विकल्पको रूपमा खपत हुँदैन।<ref>{{Cite book|title=Feeding in Domestic Vertebrates: From Structure to Behaviour|last=Gussekloo|first=S.W.S.|publisher=CABI Publishing|year=2006|isbn=978-1-84593-063-9|editor-last=Bels|editor-first=V|page=22|chapter=Chapter 2: Feeding Structures in Birds|quote=A remarkable adaptation can be found in the crop of pigeons. During the breeding season the crop produces a yellow-white fat-rich secretion known as crop milk that is used to feed the nestlings. … The crop milk resembles strongly the milk produced by mammals, except for the fact that carbohydrates and calcium are missing in crop milk.}}</ref> === दुग्ध दुधका विकल्पहरू === माथिको परिभाषाले रङ्ग र बनावटमा दुग्ध दुधसँग मिल्दोजुल्दो हुने गैर-पशु उत्पादनहरू जस्तै बदामको दूध, नरिवलको दूध, चामलको दूध, र सोया दूध लाई दुधको संज्ञा दिएको छैन । तर साधारण तय "दुध" भन्‍नाले "बोटबिरुवा वा खाद्य बस्तुबाट बनाइएका दूध जस्तो रस" लाई नि बुझिन्छ । अमेरिकामा (प्राय: बिरुवामा आधारित) दूधको विकल्पहरूले १३% "दूध" बजार ओगटेको छ, जसले गर्दा डेरी/दुग्ध उद्योगहरूले असफल भएनि धेरै पटक "दुध" नाम दुग्धमा मात्र सीमित राख्‍न मुद्दा हालेका छन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/opinion/2018/12/08/almond-milk-under-attack-dairy-farmers-column/2141212002/|title=Do we need the government to tell us that almond milk doesn't come from a cow?|website=USA TODAY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209062203/https://www.usatoday.com/story/opinion/2018/12/08/almond-milk-under-attack-dairy-farmers-column/2141212002/|archive-date=December 9, 2018|dead-url=no|access-date=December 10, 2018}}</ref> == उपभोगका प्रकारहरू == दुध खपत मुख्य गरी दुई भिन्न प्रकारहरूमा देखा पर्दछ: (१) सबै शिशु स्तनपायीहरूका लागि पोषणको प्राकृतिक स्रोत र (२) सबै उमेरका मानिसहरु द्वारा खपतका लागि अन्य स्तनपायी जीवहरूबाट प्राप्त खाद्य उत्पादन। === शिशु स्तनपायी प्राणीहरूका लागि पोषण === [[File:Woman_breastfeeding_an_infant.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Woman_breastfeeding_an_infant.jpg|thumb|एक महिला बच्चालाई स्तनपान गराउँदै]] लगभग सबै स्तनपायी जन्तुहरूले स्तनपानको माध्यमबाट शिशुहरूलाई दूध खुवाउछन् । सुरुमा आउने दुधलाई बिगौती दूध ([[कोलोस्ट्रम]]) भनिन्छ । बिगौतीमा [[एन्टिबायोटिक|एन्टिवायोटिक]] तथा [[पोषक तत्व]] र [[वृद्धि कारकहरु]] हुन्छन् । <ref>{{Cite journal|last1=Uruakpa|first1=F.O.|last2=Ismond|first2=M.A.H.|last3=Akobundu|first3=E.N.T.|doi=10.1016/S0271-5317(02)00373-1|title=Colostrum and its benefits: A review|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-research_2002-06_22_6/page/755|journal=Nutrition Research|volume=22|issue=6|pages=755–67|year=2002}}</ref> बिगौती दुधको बनावट र स्राव को अवधि प्रजातिमा भर पर्छ। <ref>{{cite book|title=Saunders Comprehensive Veterinary Dictionary|year=2007|publisher=Saunders Elsevierv|vauthors=Blood DC, Studdert VP, Gay CC|place=St. Louis, MO|isbn=978-0-7020-2789-5}}</ref> मानवहरूको लागि [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले छ महिनाको लागि विशेष स्तनपान र तिन देखि पाँच भन्दा अधिक उमेरका लागि स्तनपानको साथै अन्य खानाको सिफारिस गर्दछ।<ref>[http://www.who.int/nutrition/topics/infantfeeding_recommendation/en/index.html The World Health Organization's infant feeding recommendation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411034406/http://www.who.int/nutrition/topics/infantfeeding_recommendation/en/index.html|date=April 11, 2013}} [[World Health Organization|WHO]], based on "Global strategy on infant and young child feeding" (2002). Retrieved February 8, 2013.</ref> केही संस्कृतिहरूमा आफ्नो बच्चालाई सधै स्तनपान गराउन सामान्य कुरा हो र यो अवधि अझै लामो हुन सक्छ। <ref>{{cite magazine|author-link=Katherine A. Dettwyler|first=Katherine A.|last=Dettwyler|url=https://www.questia.com/read/1P3-17039763/when-to-wean|title=When to Wean|url-access=subscription|magazine=[[Natural History (magazine)|Natural History]]|date=October 1997|accessdate=February 8, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606003237/http://www.questia.com/read/1P3-17039763/when-to-wean|archive-date=June 6, 2013|dead-url=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606003237/http://www.questia.com/read/1P3-17039763/when-to-wean |date=June 6, 2013 }}</ref> ताजा बाख्राको दूध कहिलेकाँही मानवको दुधको साट्टोमा खुवाउने चलन छ तर यसबाट बच्चालाई इलेक्ट्रोलाइट असंतुलन, मेटाबोलिक एसिडोसिस, मेगालोब्लास्टिक रक्ताल्पता, र एलर्जीको जोखिम रहन्छ। <ref>{{Cite journal|last=Basnet|first=S.|last2=Schneider|first2=M.|last3=Gazit|first3=A.|last4=Mander|first4=G.|last5=Doctor|first5=A.|title=Fresh Goat's Milk for Infants: Myths and Realities – A Review|journal=Pediatrics|volume=125|issue=4|date=April 2010|pages=e973–77|doi=10.1542/peds.2009-1906|pmid=20231186}}</ref> == विभिन्न स्रोत == === गाईको दूध === गाईको दूधमा प्रति ग्राम ३.१४ मिली ग्राम [[बोसो]] हुन्छ। [[आयुर्वेद]]को अनुसार गाईको ताजा दूधलाई उत्तम मानिन्छ। बत्रा हस्पिटल एन्ड मेडिकल रिसर्च सेन्टरको आयुर्वेदको विभागाध्यक्ष ड . मेहर सिंहको अनुसार गाईको दूध भैंसिको तुलनामा मस्तिष्कको लागि राम्रो हुन्छ। [[File:गाईको दूध.jpg|thumb|गाईको दूध]] ==औषधोपचार== *शरीर सुनिएमा मर्केमा :५ ग्राम राम्रो शुद्ध [[बेसार]] दूधमा पकाएर बिहान/बेलुका २\४ दिन सेवन गर्नाले शरीरमा सुन्निएको साथै मर्केको पनि ठीक हुन्छ । *खोकी लागेमा :१ गिलास दूधमा १ चम्चा [[बेसार]] हालेर उमालेर दिनको २ पल्ट खाएमा ठिक हुन्छ । [[बेसार|बेसारको]] टुक्रा पोलेर सुत्ने बेला चुस्ने गरेमा पनि खोकी ठिक हुन्छ । *मुखमा पोतो वा दाग आएमा :[[जीरा]], बोके जीरा, [[कालो तिल]], सरस्यूँ र [[रायो]] सबैको चूर्ण बराबर मिसाएर दूधमा फिटेर बेलुका सुत्ने बेलामा नित्य पोतो वा दागमा लगाउनाले ठीक हुँदै जान्छ । *ओठ फुट्ने भएमा :दूधको तरमा [[कागती वर्ग|कागतीको]] रस मिसाएर दिनको २/३ पटक ओठमा लगाउनु होस्, ओठ फुटेको निको हुन्छ । === भैंसिको दूध === भैंसीको दूधमा प्रति ग्राम ०.६५ मिली ग्राम बोसो हुन्छ । भैंसीको दूधमा गाईको दूधको तुलनामा ९२ प्रतिशत क्याल्सियम, ३७ प्रतिशत फलाम र ११८ प्रतिशत अधिक फस्फोरस हुन्छ । इन्डियन स्पाइनल इन्जरी सेन्टरको मेडिकल डायरेक्टर ड. एच. एस. छाबडाको अनुसार गाईको दूध भन्दा राम्रो भैंसीको दूध हुन्छ। यसमा कम बोसो हुन्छ र मिनरल बढी मात्रामा हुन्छ। === प्याक गरिएको दूध === यस तरिकाको दूध डिडिसी (दुग्ध विकास निगम) जस्ता कम्पनीहरूले निर्यात गर्ने गर्छन् । यसमा भिटामिन ए, फलाम र क्याल्सियम पनि मिसाइन्छ। प्याक गरिएको दूध मान्छे देखि लिएर विभिन्न किसिमको पाइने गरेको छ । जसमा फुल क्रिम, टोन्ड, डबल टोन्ड र फ्लेवर्ड मिल्क रहेको छ । फुल क्रिममा पूर्ण मलाई हुन्छ, अतः बोसो सबैभन्दा अधिक हुन्छ। यी सबैको आ-आफ्नो उपयोगिता छ, तर चिकित्सकहरूको सल्लाह अनुसार बच्चाहरूको लागि फुल क्रिम दूध राम्रो हुन्छ भने ठूलाहरूको लागि कम बोसो भएको दूध राम्रो हुन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस== *[[मरिच]] *[[नीम]] *[[दही]] ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/calcium.html Harvard School of Public Health: Calcium and Milk]: describes claims of milk supporters and critics * [http://www.sciencebyjones.com/MILK_NOTES.HTM Milk Factsheet] * [http://www.qualitionary.eu/index.php?title=Milk Qualitionary - Legal Definitions - Milk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927140209/http://www.qualitionary.eu/index.php?title=Milk |date=2007-09-27 }} {{आयुर्वेदिक औषधोपचारहरू}} {{Commonscat|Milk|दूध}} [[श्रेणी:औषधोपचार]] nlenqz04vncyi7soxly73l16twi5r7g 0 16252 1368870 1354327 2026-08-09T01:03:54Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368870 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|नेपालका भाषाहरू}} {{Infobox country languages | country = नेपाल | image =Ethnolinguistic Groups of Nepal.svg | caption=नेपालको भाषिक नक्सा | official =[[नेपाली भाषा|नेपाली]] | semi-official = [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली(बज्जिका)]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[तामाङ भाषा|तामाङ]], [[मगर भाषा|मगर]], [[गुरुङ भाषा|गुरुङ]], [[थारू भाषा|थारू]], [[अवधी भाषा|अवधि]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]] | national = | unofficial = | main = | vernacular = | indigenous = विभिन्न [[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली भाषा]] र [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती भाषा]]; [[उराँव भाषा|कुरुख]], [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] | minority = | immigrant = | foreign = | sign = [[नेपाली साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[झान्कोट साङ्केतिक भाषा|झानकोट साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[जुम्ला साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा]] | keyboard = [[क्वर्टी]]/नेपाली किबोर्ड | keyboard image = [[File:Nepali KeyBoard Romanized.tif|200px]] | source = }} '''नेपालका भाषाहरू''' संवैधानिक नेपालीले बोल्ने नेपालको सार्वभौम भूभागभित्र कम्तीमा पनि प्राचीन इतिहास वा उत्पत्ति भएका भाषाहरू हुन्। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने १२४ भाषा (पहिलो भाषा) सूचीकृत छन्।<ref>[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Summary-Nepali.pdf Official Summary of Census (2011), Central Bureau of Statistics, Nepal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202145804/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Summary-Nepali.pdf |date=2012-12-02 }}</ref> अधिकांश भाषाहरू [[आर्य भाषा परिवार|हिन्द-आर्य]] र [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] अन्तर्गत पर्दछन्। २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सङ्ख्या १२४ रहेको छ। सङ्घीय तहको कामकाजको भाषा [[नेपाली भाषा|नेपाली]] हो, तर संविधानले प्रत्येक प्रदेशले एक वा एकभन्दा बढी आधिकारिक कामकाजी भाषाहरू छनौट गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ।<ref name="constitution" /> नेपालको भाषा आयोगले २०७८ भदौ २१ मा नेपालका ७ प्रदेशहरूका लागि १४ आधिकारिक भाषाहरूको सिफारिश गरेको थियो।<ref name="langcomreport">{{cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |website= |publisher=भाषा आयोग |access-date=28 October 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |date=6 September 2021 }}</ref> नेपालको मातृभाषा वा नेपाली मूलका भाषाहरूलाई कहिलेकाहीँ नेपाली भाषा पनि भनिन्छ।<ref>{{cite magazine |title=नेपालको संविधानको प्रारम्भिक मस्यौदामा वर्ल्ड नेवाः अर्गनाइजेशनको सुझाव|magazine=Halin Newah |date=March 2016 |page=27 |url=http://www.worldnewah.org/wp-content/uploads/2017/08/wno-magazine-2016-inner-pages.pdf |access-date=9 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230325122523/http://www.worldnewah.org/wp-content/uploads/2017/08/wno-magazine-2016-inner-pages.pdf |date=25 March 2023 }}</ref><ref>{{cite web |title=नेपालका सबै भाषाहरु नेपाली भाषा हुन् |website=[[फेसबुक]] |url=https://www.facebook.com/NepaliBhasaLanguage/ |access-date=9 November 2021}}</ref> == राष्ट्रिय भाषाहरू == [[नेपालको संविधान]] अनुसार 'नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा राष्ट्रका भाषा हुन्' भनिएको छ।<ref>[http://www.lawcommission.gov.np/en/archives/985 ''Constitution of Nepal'', Part-1 Preliminary]</ref> धेरै भाषाहरूमा विभिन्न उपभाषाहरू पनि छन्। उदाहरणका लागि, राई समुदायमा लगभग ३० वटा भाषाहरू छन्। केही भाषाहरू समान छन् र यसलाई भाषिकाको रूपमा लिन सकिन्छ तर कहिलेकाहीँ भाषाहरू बीचको भिन्नता अस्पष्ट हुन्छ र व्यक्ति-व्यक्तिमा फरक हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal|journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |last=Kansakar|first=Tej R.|date=Fall 1996|title=Multilingualism and the Language Situation in Nepal|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/kansakar1996multilingualism.pdf|volume=19|issue=2}}</ref> == वर्गीकरण == नेपालका भाषाहरू प्रायः [[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली]] वा [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि तीमध्ये थोरै मात्र [[आग्नेली भाषा परिवार|अग्नेली]] र [[द्रविड भाषा परिवार|द्रविड]] छन्। नेपालका १२४ भाषाहरू मध्ये, ४८ भारोपेली भाषाहरू, जुन हिन्द-आर्य उप-परिवार (अङ्ग्रेजी बाहेक)का छन्। यो सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा ठूलो समूह हो। लगभग ८२.१% जनसङ्ख्या भारोपेली भाषाका प्रयोगकर्ता छन्।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population%20Monograph%20V02.pdf|title=Population Monograph of Nepal Volume II (Social Demography)}}</ref> नेपाली, भोजपुरी, मैथिली, अवधी, थारू भाषा, उर्दू आदि जस्ता प्रमुख भाषाहरू यो समूहमा पर्दछन्। नेपालको भाषाहरूको [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] यसको भोट-बर्मेली समूहको एक भाग हो। भारोपेली परिवार जनसङ्ख्याको १७.३% भन्दा तुलनात्मक रूपमा कम मानिसहरूले बोल्ने भए तापनि यसमा धेरै भाषाहरू, लगभग ६३ भाषाहरू समावेश छन्।<ref name=":0" /> यस समूहका भाषाहरूमा तामाङ, [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]] (नेवार), मगर, लिम्बू आदि पर्दछन्। द्रविड भाषाहरूको सानो सङ्ख्या [[उराँव भाषा|कुरुख भाषा]]ले प्रतिनिधित्व गरेको छ। अग्नेली परिवारको प्रतिनिधित्व मुन्डारी र [[सन्थाली भाषा]]ले गरेको छ।<ref>{{Cite journal|last1=Whitehouse|first1=Paul|last2=Usher|first2=Timothy|last3=Ruhlen|first3=Merritt|last4=Wang|first4=William S.-Y.|date=2004-04-13|title=Kusunda: An Indo-Pacific language in Nepal|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-04-13_101_15/page/5692|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=101|issue=15|pages=5692–5695|doi=10.1073/pnas.0400233101|issn=0027-8424|pmc=397480|pmid=15056764|bibcode=2004PNAS..101.5692W|doi-access=free}}</ref> आदिवासी, भोट-बर्मेली र अन्य परिवारहरूको आगमन भन्दा पहिलेका नेपालका आदिवासी भाषाहरू जस्तै कुसुन्डा भाषा मुस्किलले जीवित छन्, जुन आज लगभग हराइसकेको छ। राष्ट्रिय प्रयोगका लागि डिजाइन गरिएको नेपाली साङ्केतिक भाषाका अतिरिक्त नेपालमा झानकोट साङ्केतिक भाषा, जुम्ला साङ्केतिक भाषा र घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा जस्ता थुप्रै आदिवासी ग्रामीण साङ्केतिक भाषाहरू पनि छन्।<ref>{{cite report |last=Hurlbut|first=Hope M.|date=June 2012|title=A Lexicostatistic Survey of the Signed Languages in Nepal|publisher=SIL International|url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/42/15/10/42151003210731178089838051874320977778/silesr2012_021.pdf|id=SIL Electronic Survey Report 2012-021}}</ref> {| class="wikitable" |+भाषा परिवार अनुसार वक्ताहरूको सङ्ख्या{{Break}}([[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ जनगणना]]) !भाषा परिवार !सङ्ख्या !प्रतिशत |- |[[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली]] |२१,७५२,४९६ |८२.१०% |- |[[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती]] |४,५८४,८७१ |१७.३१% |- |[[आग्नेली भाषा परिवार|अग्नेली]] |४९,८५८ |०.१९% |- |[[द्रविड भाषा परिवार|द्रविड]] |३३,६५१ |०.१३% |- |अन्य/उल्लेख्य छैन |७३,३७५ |०.२७% |- !जम्मा |'''२६,४९४,५०४''' |'''१००%''' |} == संविधान == [[File:Maru tol street sign.jpg|thumb|[[रञ्जना लिपि|रञ्जना]], [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] र रोमनमा लेखिएको सडक चिन्ह]] [[नेपालको संविधान २०७२]]को धारा १ मा नेपालको भाषासम्बन्धी यी प्रावधानहरू छन्:<ref name=":1">[http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf Nepali Constitution 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095818/http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf |date=2016-03-04 }} PDF</ref> *धारा ६ : नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू नेपालका राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्। *धारा ७क: [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिएको नेपाली भाषा नेपाल सरकारको कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। (आदिवासी भाषाहरू पनि देवनागरीको प्रयोग गरेर लेख्नु पर्दछ)। *धारा ७ख : नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले सरकारी कामकाजका लागि सो प्रदेशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा छनौट गर्न सक्नेछ। == वक्ताको सङ्ख्या अनुसार नेपालका भाषाहरू == नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ अनुसार, थप नयाँ १३ वटा नयाँ मातृभाषाहरू फेला परेका थिए। नयाँ थपिएका मातृभाषाहरूमा भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुन्वा, नार-फु, रानाथारू, कर्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, साद्री, डोने, मुण्डा/मुदियारी र केवरत हुन्।<ref name=":१">{{Cite web |title=National Population and Housing Census २०२१ National Report on Caste/ethnicity, Language & Religion". |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%२०Ethnicity_report_NPHC_२०२१.pdf |url-status=}}</ref> [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार नेपाली मूल भाषीहरूको जनसङ्ख्या आधाभन्दा कम अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत रहेको छ। नेपालका अधिकांश भाषाहरू लोपोन्मुख छन् १२४ मध्ये २१ भाषाहरूमा मात्र १,००,००० भन्दा बढी वक्ताहरू छन्। {| class="wikitable sortable" |+ मातृभाषीहरूको सङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८ जनगणना]]) ! क्रम ! भाषा ! जम्मा ! प्रतिशत |- | |सबै मातृभाषा |२,९१,६४,५७८ |१०० |- |१ |नेपाली |१,३०,८४,४५७ |४४.८६ |- |२ |मैथिली |३२,२२,३८९ |११.०५ |- |३ |भोजपुरी |१८,२०,७९५ |६.२४ |- |४ |थारू |१७,१४,०९१ |५.८८ |- |५ |तामाङ |१४,२३,०७५ |४.८८ |- |६ |बज्जिका |११,३३,७६४ |३.८९ |- |७ |अवधि |८,६४,२७६ |२.९६ |- |८ |नेपाल भाषा (नेवारी) |८,६३,३८० |२.९६ |- |९ |मगर ढुट |८,१०,३१५ |२.७८ |- |१० |डोटेली |४,९४,८६४ |१.७ |- |११ |उर्दु |४,१३,७८५ |१.४२ |- |१२ |याक्थुङ/लिम्बू |३,५०,४३६ |१.२ |- |१३ |गुरुङ |३,२८,०७४ |१.१२ |- |१४ |मगही |२,३०,११७ |०.७९ |- |१५ |बैतडेली |१,५२,६६६ |०.५२ |- |१६ |राई |१,४४,५१२ |०.५ |- |१७ |अछामी |१,४१,४४४ |०.४८ |- |१८ |बान्तवा |१,३८,००३ |०.४७ |- |१९ |राजवंशी |१,३०,१६३ |०.४५ |- |२० |शेर्पा |१,१७,८९६ |०.४ |- |२१ |खस |१,१७,५११ |०.४ |- |२२ |बझाङी |९९,६३१ |०.३४ |- |२३ |हिन्दी |९८,३९९ |०.३४ |- |२४ |मगर खाम |९१,७५३ |०.३१ |- |२५ |चाम्लिङ |८९,०३७ |०.३१ |- |२६ |राना थारू |७७,७६६ |०.२७ |- |२७ |चेपाङ |५८,३९२ |०.२ |- |२८ |बाजुरेली |५६,४८६ |०.१९ |- |२९ |सन्थाली |५३,६७७ |०.१८ |- |३० |दनुवार |४९,९९२ |०.१७ |- |३१ |दार्चुलेली |४५,६४९ |०.१६ |- |३२ |उराउँ/कुडुख |३८,८७३ |०.१३ |- |३३ |कुलुङ |३७,९१२ |०.१३ |- |३४ |अङ्गीका |३५,९५२ |०.१२ |- |३५ |माझी |३२,९१७ |०.११ |- |३६ |सुनुवार |३२,७०८ |०.११ |- |३७ |थामी |२६,८०५ |०.०९ |- |३८ |गनगाई |२६,२८१ |०.०९ |- |३९ |थुलुङ |२४,४०५ |०.०८ |- |४० |बङ्गाली |२३,७७४ |०.०८ |- |४१ |घले |२३,०४९ |०.०८ |- |४२ |साम्पाङ |२१,५९७ |०.०७ |- |४३ |मरवाडी |२१,३३३ |०.०७ |- |४४ |डडेल्धुरी |२१,३०० |०.०७ |- |४५ |धिमाल |२०,५८३ |०.०७ |- |४६ |ताजपुरिया |२०,३४९ |०.०७ |- |४७ |कुमाल |१८,४३५ |०.०६ |- |४८ |खलिङ |१६,५१४ |०.०६ |- |४९ |मुसलमान |१६,२५२ |०.०६ |- |५० |वाम्बुले |१५,२८५ |०.०५ |- |५१ |बाहिङ/बायुङ |१४,४४९ |०.०५ |- |५२ |याक्खा |१४,२४१ |०.०५ |- |५३ |संस्कृत |१३,९०६ |०.०५ |- |५४ |भुजेल |१३,०८६ |०.०४ |- |५५ |भोटे |१२,८९५ |०.०४ |- |५६ |दराई |१२,१५६ |०.०४ |- |५७ |याम्फु/याम्फे |१०,७४४ |०.०४ |- |५८ |नाछिरिङ |९,९०६ |०.०३ |- |५९ |ह्योल्मो/योल्मो |९,६५८ |०.०३ |- |६० |दुमी |८,६३८ |०.०३ |- |६१ |जुम्ली |८,३३८ |०.०३ |- |६२ |बोटे |७,६८७ |०.०३ |- |६३ |मेवाहाङ |७,४२८ |०.०३ |- |६४ |पुमा |६,७६३ |०.०२ |- |६५ |पहरी |५,९४६ |०.०२ |- |६६ |आठपहरिया |५,५८० |०.०२ |- |६७ |दुङ्माली |५,४०३ |०.०२ |- |६८ |जिरेल |५,१६७ |०.०२ |- |६९ |तिब्बती |५,०५३ |०.०२ |- |७० |दैलेखी |४,९८९ |०.०२ |- |७१ |चुम/नुब्री |४,२८४ |०.०१ |- |७२ |छन्त्याल |४२८२ |०.०१ |- |७३ |राजी |४२४७ |०.०१ |- |७४ |थकाली |४२२० |०.०१ |- |७५ |मेचे |४२०३ |०.०१ |- |७६ |कोयी |४१५२ |०.०१ |- |७७ |लोहोरुङ |३८८४ |०.०१ |- |७८ |केवरत |३४६९ |०.०१ |- |७९ |डोल्पाली |३२४४ |०.०१ |- |८० |डोने |३१०० |०.०१ |- |८१ |मुगाली |२८३४ |०.०१ |- |८२ |जेरो/जेरुङ |२८१७ |०.०१ |- |८३ |कार्मारोङ |२६१९ |०.०१ |- |८४ |छिन्ताङ |२५६४ |०.०१ |- |८५ |ल्होपा |२३४८ |०.०१ |- |८६ |लाप्चा |२२४० |०.०१ |- |८७ |मुन्डा/मुडीयारी |२१०७ |०.०१ |- |८८ |मनाङे |२०२२ |०.०१ |- |८९ |छिलिङ |२०११ |०.०१ |- |९० |दुरा |१९९१ |०.०१ |- |९१ |तिलुङ |१९६९ |०.०१ |- |९२ |साङ्केतिक भाषा |१७८४ |०.०१ |- |९३ |ब्याँसी |१७०६ |०.०१ |- |९४ |बालकुरा/बराम |१५३९ |०.०१ |- |९५ |बारागुङवा |१५३६ |०.०१ |- |९६ |साद्री |१३४७ |० |- |९७ |अङ्ग्रेजी |१३२३ |० |- |९८ |मगर काइके |१२२५ |० |- |९९ |सोनहा |११८२ |० |- |१०० |हायु/भायु |११३३ |० |- |१०१ |किसान |१००४ |० |- |१०२ |पन्जाबी |८७१ |० |- |१०३ |धुलेली |७८६ |० |- |१०४ |खाम्ची(राउटे) |७४१ |० |- |१०५ |लुङखिम |७०२ |० |- |१०६ |लोवा |६२४ |० |- |१०७ |कागते |६११ |० |- |१०८ |वलिङ/वालुङ |५४५ |० |- |१०९ |नार-फु |४२८ |० |- |११० |ल्होमी |४१३ |० |- |१११ |तिछुरोङ पोइके |४१० |० |- |११२ |कुर्माली |३९७ |० |- |११३ |कोचे |३३२ |० |- |११४ |सिन्धी |२९१ |० |- |११५ |फाङदुवाली |२४७ |० |- |११६ |बेल्हारे |१७७ |० |- |११७ |सुरेल |१७४ |० |- |११८ |मालपाण्डे |१६१ |० |- |११९ |खरिया |१३२ |० |- |१२० |सधनी |१२२ |० |- |१२१ |हरियाणवी |११४ |० |- |१२२ |साम |१०६ |० |- |१२३ |बनकरिया |८६ |० |- |१२४ |कुसुन्डा |२३ |० |- |१२५ |अन्य |४२०१ |०.०१ |- |१२६ |नखुलेको भाषा |३४६ |० |} === दोस्रो भाषा === नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ मा १० हजारभन्दा बढी जनसङ्ख्याले दोस्रो भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका २५ वटा भाषाहरू थिए भने [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ को जनगणना]]मा दोस्रो भाषाको रूपमा १८ वटा मात्र भाषाहरू थिए। <ref name=":१" /> '''दोस्रो भाषी वक्ताहरू, [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८ जनगणना]]''' {| class="wikitable" |क्रम |दोस्रो भाषा |जम्मा |प्रतिशत |- | |जम्मा |२,९१,६४,५७८ |१०० |- |१ |दोस्रो भाषा नभएका |१,४०,२३,०८६ |४८.०८ |- |२ |नेपाली |१,३४,८२,९०४ |४६.२३ |- |३ |मैथिली |२,६७,६२१ |०.९२ |- |४ |हिन्दी |२,२३,१०६ |०.७६ |- |५ |भोजपुरी |१,३८,५७२ |०.४८ |- |६ |अङ्ग्रेजी |१,०२,५६१ |०.३५ |- |७ |थारू |८९,६०६ |०.३१ |- |८ |बज्जिका |८६,०६२ |०.३ |- |९ |अवधि |७५,६५१ |०.२६ |- |१० |उर्दु |७२,१२८ |०.२५ |- |११ |तामाङ |७१५६९ |०.२५ |- |१२ |मगर ढुट |५४,१४३ |०.१९ |- |१३ |भोटे |४५,२९२ |०.१६ |- |१४ |बान्तवा |४३,५३६ |०.१५ |- |१५ |नेपाल भाषा (नेवारी) |३२,६०४ |०.११ |- |१६ |चाम्लिङ |२९,२५३ |०.१ |- |१७ |मगही |२९,१९१ |०.१ |- |१८ |गुरुङ |२३,६९८ |०.०८ |- |१९ |याक्थुङ/लिम्बू |१९,७०५ |०.०७ |- |२० |थुलुङ |१७,१८७ |०.०६ |- |२१ |मगर खाम |१६,८१४ |०.०६ |- |२२ |बहिङ/बयुङ |१५,१०४ |०.०५ |- |२३ |राई |१४,३९८ |०.०५ |- |२४ |डोटेली |१४,३४४ |०.०५ |- |२५ |साम्पाङ |१४,२६१ |०.०५ |- |२६ |खलिङ |१०,३७० |०.०४ |- |२७ |बैतडेली |९,५२१ |०.०३ |- |२८ |शेर्पा |९,४३५ |०.०३ |- |२९ |संस्कृत |६,६१५ |०.०२ |- |३० |अछामी |६,५२२ |०.०२ |- |३१ |अङ्गीका |६,१२७ |०.०२ |- |३२ |मुसलमान |६,०८४ |०.०२ |- |३३ |कुलुङ |६,०३९ |०.०२ |- |३४ |दुमी |५,८७० |०.०२ |- |३५ |डडेल्धुरी |५,५३५ |०.०२ |- |३६ |बङ्गाली |५,४४७ |०.०२ |- |३७ |वाम्बुले |५,२२७ |०.०२ |- |३८ |दार्चुलेली |४,२७२ |०.०१ |- |३९ |पुमा |४,२७१ |०.०१ |- |४० |राजवंशी |४,१०३ |०.०१ |- |४१ |बोटे |३,८९१ |०.०१ |- |४२ |मेवाहाङ |३,६६९ |०.०१ |- |४३ |मारवाडी |३,४४९ |०.०१ |- |४४ |नाछिरिङ |३,१७६ |०.०१ |- |४५ |तिब्बती |३,१३४ |०.०१ |- |४६ |बझाङी |२,६४१ |०.०१ |- |४७ |खस |२,६०७ |०.०१ |- |४८ |छिन्ताङ |२,१३५ |०.०१ |- |४९ |तिलुङ |१,७६२ |०.०१ |- |५० |सुनुवार |१,५९७ |०.०१ |- |५१ |बेल्हारे |१,४९१ |०.०१ |- |५२ |पन्जावी |१,२७४ |० |- |५३ |दुङ्माली |१,२७१ |० |- |५४ |जेरो/जेरुङ |१,२४५ |० |- |५५ |जुम्ली |१,१२५ |० |- |५६ |बाजुरेली |१,०७६ |० |- |५७ |धिमाल |९९९ |० |- |५८ |माझी |९७१ |० |- |५९ |घले |९६३ |० |- |६० |कोयी |९२८ |० |- |६१ |राना थारू |८७१ |० |- |६२ |थामी |८५९ |० |- |६३ |दनुवार |८४५ |० |- |६४ |चेपाङ |८३३ |० |- |६५ |साङ्केतिक भाषा |८२८ |० |- |६६ |भुजेल |७४० |० |- |६७ |थकाली |७३३ |० |- |६८ |याक्खा |७०४ |० |- |६९ |सन्थाली |७०३ |० |- |७० |छिलिङ |६८५ |० |- |७१ |गनगाई |६४४ |० |- |७२ |लोहोरुङ |६२२ |० |- |७३ |कुमाल |६१५ |० |- |७४ |कागते |६१५ |० |- |७५ |दराई |५९१ |० |- |७६ |खाम्ची(राउटे) |५२६ |० |- |७७ |मगर काइके |५१५ |० |- |७८ |ह्योल्मो/योल्मो |५०८ |० |- |७९ |याम्फु/याम्फे |४९४ |० |- |८० |दैलेखी |४३४ |० |- |८१ |छन्त्याल |३९४ |० |- |८२ |हायु/भायु |३४९ |० |- |८३ |कोचे |३३५ |० |- |८४ |जिरेल |३३२ |० |- |८५ |आठपहरिया |३२० |० |- |८६ |बालकुरा/बराम |३०७ |० |- |८७ |वालिङ/वालुङ |३०४ |० |- |८८ |मनाङे |३०४ |० |- |८९ |दुरा |२७८ |० |- |९० |उराउँ/कुडुख |२४५ |० |- |९१ |लेप्चा |२४२ |० |- |९२ |सिन्धी |२१७ |० |- |९३ |ताजपुरिया |२०९ |० |- |९४ |धुलेली |१८७ |० |- |९५ |पहरी |१४२ |० |- |९६ |ल्होपा |१२९ |० |- |९७ |डोल्पाली |१२७ |० |- |९८ |सधनी |१२५ |० |- |९९ |सद्री |१०६ |० |- |१०० |बारागुन्वा |८९ |० |- |१०१ |फाङदुवाली |८५ |० |- |१०२ |हरियाणवी |८४ |० |- |१०३ |साम |७९ |० |- |१०४ |मालपाण्डे |७८ |० |- |१०५ |राजी |७६ |० |- |१०६ |मेचे |७५ |० |- |१०७ |तिछुरुङ पोइके |७२ |० |- |१०८ |सुरेल |६४ |० |- |१०९ |कुर्माली |६० |० |- |११० |बनकरिया |४२ |० |- |१११ |केवरत |३८ |० |- |११२ |सोनहा |३५ |० |- |११३ |कार्मारोङ |३४ |० |- |११४ |किसान |३३ |० |- |११५ |ब्याँसी |३२ |० |- |११६ |कुसुण्डा |३२ |० |- |११७ |लुङखिम |२८ |० |- |११८ |मुगाली |२३ |० |- |११९ |अन्य |१५९ |० |- |१२० |नखुलेको भाषा |८१०५ |०.०३ |} == आधिकारिक भाषाहरू == {{मुख्य|नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू}} [[File:Kmc3.jpg|thumb|[[रञ्जना लिपि]], देवनागरी र अङ्ग्रेजीमा साइनबोर्ड भएको सरकारी कार्यालय।]] [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिने [[नेपाली भाषा]] सङ्घीय स्तरमा आधिकारिक कामकाजी भाषा हो। संविधानले प्रदेशले नेपाली बाहेक एक वा एकभन्दा बढी सरकारी कामकाजको भाषा रोज्न पाउने व्यवस्था गरेको छ।<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution of Nepal |url=https://www.lawcommission.gov.np/en/wp-content/uploads/2021/01/Constitution-of-Nepal.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |access-date=28 October 2021}}</ref> नेपाल भाषा आयोगका अनुसार मैथिली र लिम्बुलाई [[कोशी प्रदेश]]ले आधिकारिक दर्जाको लागि सिफारिश गरेको छ। [[मधेश प्रदेश]]मा मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका, [[बागमती प्रदेश]]मा तामाङ र [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]], [[गण्डकी प्रदेश]]मा मगर र गुरुङ, [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा थारु र अवधी, कर्णाली प्रदेशमा खस र मगर र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा [[डोटेली भाषा|डोटेली]] र थारू भाषालाई आधिकारिक दर्जा दिएको छ।<ref name="langcomreport" /> == लिपिहरू == अधिकांश भाषाहरू केवल मौखिक रूपमा मात्र पाइन्छन्। भाषा आयोगका अनुसार हाल नेपालमा पन्ध्र लिपिहरू प्रयोगमा छन्, जसमा निम्न समावेश छन्:<ref name="langcomreport" /><ref>{{cite web |last1=Ganesh |first1=Rai |title=प्रदेशमा ११ भाषा सिफारिस |url=https://ekantipur.com/news/2021/09/08/163106136964166335.html |website=Kantipur Daily |publisher=Kantipur Daily |access-date=29 October 2021}} आयोगले १५ वटा लिपि प्रचलनमा रहेको जनाएको छ ।</ref> * [[देवनागरी लिपि]] * [[धाम लिपि]] * [[कैथी लिपि]] * [[खेमा लिपि]] * [[लिम्बू लिपि]] * [[मगर भाषा|अक्खा लिपि]] * [[तिरहुता लिपि|मिथिलाक्षर]] * [[रञ्जना लिपि]] * [[ओलचिकी लिपि]] * [[तामयिग लिपि]] == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[नेपालका जातीहरू|नेपालका जातिहरू]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Asia in topic|suffix=मा बोलिने भाषाहरू}} {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] jcwti0l7rxr4cacoyfep8gr180xigie 0 16459 1368917 1339132 2026-08-09T02:11:10Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368917 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = थोमस जेफर्सन | image = Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800).jpg | caption = आधिकारिक पोर्ट्रेट, १८०० | alt = Portrait of Jefferson in his late 50s with a full head of hair | order = तेस्रो | office = संयुक्त राज्य अमेरिका को राष्ट्रपति | vicepresident = {{plainlist| * [[आरोन बुर]] (१८०१–१८०५) * [[जर्ज क्लिन्टन]] (१८०५–१८०९) }} | term_start = ४ मार्च १८०१ | term_end = ४ मार्च १८०९ | predecessor = [[जोन एडम्स]] | successor = [[जेम्स म्याडिसन]] | order1 = दोस्रो | office1 = संयुक्त राज्य अमेरिका को उपराष्ट्रपति | president1 = [[जोन एडम्स]] | term_start1 = ४ मार्च १७९७ | term_end1 = ४ मार्च १८०१ | predecessor1 = [[जोन एडम्स]] | successor1 = आरोन बुर | order2 = | office2 = | president2 = | term_start2 = | term_end2 = | predecessor2 = | successor2 = | order3 = | minister_from3 = | country3 = | appointer3 = | term_start3 = | term_end3 = | predecessor3 = | successor3 = | office4 = | appointer4 = | term_start4 = | term_end4 = | predecessor4 = | successor4 = | office5 = | term_start5 = | term_end5 = | predecessor5 = | successor5 = | order6 = | office6 = | term_start6 = | term_end6 = | predecessor6 = | successor6 = | office7 = | term_start7 = | term_end7 = | predecessor7 = | successor7 = | term8 = | predecessor8 = | successor8 = | office9 = | term_start9 = | term_end9 = | predecessor9 = | successor9 = | office10 = | term_start10 = | term_end10 = | predecessor10 = | successor10 = | birth_date = {{birth date|1743|4|13}} | birth_place = Shadwell Plantation, Goochland (अहिले Albemarle County मा) भर्जिनिया कालोनी | death_date = {{death date and age|1826|7|4|1743|4|13}} | death_place = Monticello, Charlottesville नजिकै, भर्जिनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका | resting_place = Monticello, भर्जिनिया | party = [[Democratic-Republican Party|Democratic-Republican]] | spouse = {{marriage|मार्था वेल्स|January 1, 1772|September 6, 1782|reason=died}} | children = }} '''थोमस जेफरसन''' (अप्रिल १३, १७४३{{efn|[[Old Style]]: April 2, 1743}} – जुलाई ४, १८२६) एक अमेरिकी राजनेता, प्लान्टर, कूटनीतिज्ञ, वकिल, वास्तुकार, दार्शनिक, र संस्थापक पिता थिए जसले सन् १८०१ देखि १८०९ सम्म [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|संयुक्त राज्य अमेरिकाको तेस्रो राष्ट्रपति]]को रूपमा सेवा गरेका थिए।<ref name="Morris19732">{{cite book |last=Morris |first=Richard B. |author-link=Richard B. Morris |url=https://archive.org/details/sevenwhoshapedou00morr/page/n15/mode/2up |title=Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries |publisher=Harper & Row |year=1973 |isbn=978-0060904548 |page=1}}</ref> उनी स्वतन्त्रताको घोषणाको प्राथमिक लेखक थिए। [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]] पछि र १८०१ मा राष्ट्रपति बन्नु अघि, जेफरसन [[जर्ज वासिङ्टन]]को अधीनमा राष्ट्रको पहिलो अमेरिकी राज्य सचिव र त्यसपछि [[जोन एडम्स]]को नेतृत्वमा राष्ट्रको दोस्रो उपराष्ट्रपति थिए। जेफर्सन प्रजातन्त्र, गणतन्त्रवाद र प्राकृतिक अधिकारका एक प्रमुख समर्थक थिए, र उनले राज्य, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरहरूमा रचनात्मक कागजातहरू र निर्णयहरू उत्पादन गरे। जेफरसन भर्जिनियाको प्लान्टर वर्गको कोलोनीमा जन्मेका थिए, दास श्रममा निर्भर थिए। अमेरिकी क्रान्तिको समयमा, जेफरसनले दोस्रो महाद्वीपीय कांग्रेसमा भर्जिनियाको प्रतिनिधित्व गरे। उनले क्रान्तिकारी भर्जिनियाको दोस्रो गभर्नरको रूपमा १७७९ देखि १७८१ सम्म सेवा गरे।१७८५ मा, कांग्रेसले जेफरसन अमेरिकी मन्त्रीलाई फ्रान्समा नियुक्त गर्यो, जहाँ उनले १७८५ देखि १७८९ सम्म सेवा गरे। राष्ट्रपति वाशिंगटनले त्यसपछि जेफरसनलाई राष्ट्रको पहिलो सचिव नियुक्त गरे, जहाँ उनले १७९० देखि १७९३ सम्म सेवा गरे। यस समयमा, १७९० को प्रारम्भमा, जेफरसन र राजनीतिक सहयोगी जेम्स म्याडिसनले राष्ट्रको पहिलो पार्टी प्रणालीको गठनको क्रममा संघीय पार्टीको विरोध गर्न डेमोक्रेटिक-रिपब्लिकन पार्टीलाई संगठित गरे। जेफर्सन र संघीयतावादी जोन एडम्स दुवै व्यक्तिगत मित्र र राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वी भए। ==प्रारम्भिक जीवन र करियर== जेफरसनको जन्म अप्रिल १३, १७४३ (अप्रिल २, १७४३, पुरानो शैली, जुलियन क्यालेन्डर), भर्जिनियाको ब्रिटिश कालोनीमा रहेको परिवारको शेडवेल प्लान्टेसनमा भएको थियो, दस सन्तानमध्ये तेस्रो।<ref>[[#Tucker37|Tucker, 1837]], v. 1, p. 18.</ref> उनका बुबा, पिटर जेफरसन, एक रोपनी र सर्वेक्षक थिए जो जेफरसन चौध वर्षको हुँदा मृत्यु भयो; उनकी आमा जेन रान्डोल्फ थिइन्।{{efn|Jefferson personally showed little interest in his ancestry; on his father's side, he only knew of the existence of his grandfather.<ref name=Malone5/><ref name=Brodie33>[[#Brodie|Brodie, 1974]], pp. 33–34.</ref> Malone writes that Jefferson vaguely knew that his grandfather "had a place on the Fluvanna River which he called [[Snowden Plantation|Snowden]] after a mountain in Wales near which the Jeffersons were supposed to have once lived".<ref name=Malone5/> See also [[Peter Jefferson#Ancestry]].}} ===शिक्षा र प्रारम्भिक पारिवारिक जीवन=== जेफरसनले ट्युटरहरू अन्तर्गत Tuckahoe मा Randolph बच्चाहरु संग संगै आफ्नो शिक्षा शुरू गरे।<ref>[[#Tucker37|Tucker, 1837]], v. 1, p. 19.</ref> थोमसका बुबा पिटर, जो स्वयम् सिकाएका थिए र औपचारिक शिक्षा नपाएका पछुताउँछन्, थोमसलाई पाँच वर्षको उमेरमा अंग्रेजी विद्यालयमा भर्ना गरियो। 1752 मा, नौ वर्षको उमेरमा, उनले स्कटिश प्रेस्बिटेरियन मन्त्रीद्वारा सञ्चालित स्थानीय विद्यालयमा भाग लिए र प्राकृतिक संसारको अध्ययन गर्न थाले, जसलाई उहाँले माया गर्न थाले। यस समयमा उनले घोडा चढ्न सिक्दै ल्याटिन, ग्रीक र फ्रान्सेली भाषाहरू पढ्न थाले। थोमसले पनि आफ्नो बुबाको मामूली पुस्तकालयबाट किताबहरू पढे।<ref name=bowers12>[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 12–13.</ref>उहाँलाई 1758 देखि 1760 सम्म गोर्डन्सभिल, भर्जिनिया नजिकै रेभरेन्ड जेम्स मौरी द्वारा सिकाइएको थियो, जहाँ उनले मौरीको परिवारसँग बोर्डिङ गर्दा इतिहास, विज्ञान र क्लासिक्सको अध्ययन गरे।<ref name=bowers12/><ref>[[#Peterson70|Peterson, 1970]], pp. 7–9.</ref> जेफर्सनले चेरोकी प्रमुख ओस्टेनाको सहित विभिन्न अमेरिकी इन्डियनहरूलाई चिनेका थिए, जो अक्सर व्यापार गर्न विलियम्सबर्ग जाने बाटोमा शेडवेलमा रोकिएका थिए।<ref>[[#Bowers45|Bowers, 1945]], p. 13</ref><ref>[[#Meacham|Meacham, 2012]], p. 36</ref> विलियम्सबर्गमा, जवान जेफरसनले आफ्नो आठ वर्ष वरिष्ठ प्याट्रिक हेनरीलाई भेटे र प्रशंसा गर्न आए, र भायोलिन बजाउनमा साझा रुचि साझा गरे।<ref>[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 14–15</ref> [[File:ChristopherWrenBuilding.jpg|thumb|left|विलियम र मेरी कलेजको रेन बिल्डिंग, जहाँ जेफरसनले अध्ययन गरे]] जेफरसन १८ वर्षको उमेरमा १७६१ मा भर्जिनियाको विलियम्सबर्गको विलियम एण्ड मेरी कलेजमा प्रवेश गरे र विलियम स्मलसँग गणित, मेटाफिजिक्स र दर्शनको अध्ययन गरे। कलेजमा आफ्नो पहिलो वर्षको दौडान, जेफरसनले पार्टीहरूमा भाग लिन र नृत्य गर्न पर्याप्त समय बिताए र आफ्नो खर्चमा धेरै मितव्ययी थिएनन्; दोस्रो वर्षमा, आफ्नो पहिलो वर्षमा समय र पैसा बर्बाद गरेकोमा पछुताउँदै, उनले दिनको पन्ध्र घण्टा अध्ययन गर्न प्रतिबद्ध भए।<ref>[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 22–23; [[#boles|Boles, 2017]], p. 18</ref> जेफरसनले अप्रिल १७६२ मा आफ्नो औपचारिक अध्ययन पूरा गरे।<ref>{{cite web |last1=Wilson |first1=Gaye |title=Jefferson's Formal Education |url=https://www.monticello.org/research-education/thomas-jefferson-encyclopedia/jeffersons-formal-education/#fn-7 |website=Monticello |publisher=Thomas Jefferson Foundation |access-date=May 5, 2024}}</ref> उनले आफ्नो कार्यालयमा कानून क्लर्कको रूपमा काम गर्दा Wythe को ट्यूटलेज अन्तर्गत कानून पढे।<ref>[[#Meacham|Meacham, 2012]], pp. 29, 39.</ref> जेफरसनले विभिन्न विषयहरूमा राम्रोसँग पढेका थिए, जसमा कानून र दर्शनसँगै इतिहास, प्राकृतिक कानून, प्राकृतिक धर्म, नैतिकता, र कृषिलगायत विज्ञानका धेरै क्षेत्रहरू समावेश थे । == विरासत == ===ऐतिहासिक प्रतिष्ठा=== जेफर्सनलाई व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र र गणतन्त्रको प्रतिमाको रूपमा हेरिन्छ, स्वतन्त्रताको घोषणाको लेखक, अमेरिकी क्रान्तिको वास्तुकार, र विज्ञान र छात्रवृत्तिलाई प्रवर्द्धन गर्ने पुनर्जागरण व्यक्तिको रूपमा प्रशंसा गरिन्छ।<ref>[[#Peterson60|Peterson, 1960]], pp. 5, 67–69, 189–208, 340.</ref> सहभागितामूलक लोकतन्त्र र विस्तारित मताधिकारले उनले आफ्नो युगलाई परिभाषित गर्यो र पछिका पुस्ताहरूका लागि मानक बन्यो।<ref>[[#Appleby|Appleby, 2003]], p. 149.</ref> मेचमले जेफर्सन आफ्नो पहिलो अर्धशताब्दीमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्व थिए, राष्ट्रपतिका अनुयायीहरू जेम्स म्याडिसन, जेम्स मोनरो, एन्ड्रयू ज्याक्सन र मार्टिन भान बुरेनले सफल भएको विचार गरे। <ref>[[#Meacham|Meacham, 2012]], p. xix.</ref> 1982 मा सुरु भएको राष्ट्रपति विद्वानहरूको सिएना अनुसन्धान संस्थान पोलले लगातार जेफरसनलाई पाँच उत्कृष्ट अमेरिकी राष्ट्रपतिहरू मध्ये एकको रूपमा स्थान दिएको छ,<ref>[[#Siena|SRI, 2010]].</ref> र अमेरिकी राजनीति विज्ञान संघका सदस्यहरूको 2015 ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युट पोलले उनलाई पाँचौं सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रपतिको रूपमा स्थान दिएको छ।<ref>[[#Brookings|Brookings, 2015]]</ref> ===स्मरण र सम्मान=== जेफर्सनलाई भवन, मूर्तिकला, हुलाक र मुद्राको साथ स्मारक गरिएको छ। 1920s मा, जेफरसन, जर्ज वाशिंगटन, थियोडोर रुजवेल्ट र अब्राहम लिंकन संग, मूर्तिकार गुटजोन बोर्गलम द्वारा छनोट गरिएको थियो र राष्ट्रपति क्याल्भिन कूलिज द्वारा दक्षिण डकोटा को ब्ल्याक हिल्स माउन्ट रशमोर मा एक ढुङ्गा राष्ट्रिय स्मारक मा चित्रण गर्न को लागी अनुमोदन गरियो।<ref name="rushmore">[[#Rushmore|NPS: Mt. Rushmore]]</ref> जेफरसन मेमोरियल वाशिंगटन, डीसी मा 1943 मा, जेफरसन को जन्म को 200 औं वार्षिकोत्सव मा समर्पित गरिएको थियो। मेमोरियलको भित्री भागमा रुडल्फ इभान्सले बनाएको जेफरसनको १९ फिट (६ मी) प्रतिमा र जेफरसनका लेखहरूका अंशहरूको नक्काशी समावेश छ। <gallery widths="240" heights="200"> File:Jefferson Memorial At Dusk 1.jpg|वाशिंगटन, डीसी मा जेफरसन मेमोरियल File:12072012 Jefferson Memorial 04.jpg|रुडल्फ इभान्स द्वारा जेफरसन मेमोरियल प्रतिमा, 1947 File:Dean Franklin - 06.04.03 Mount Rushmore Monument (by-sa)-3 new.jpg|माउन्ट रशमोर (श्राइन अफ डेमोक्रेसी) गुटजोन बोर्गलम द्वारा। बायाँ देखि दाँया: वाशिंगटन, जेफरसन, रुजवेल्ट, र लिंकन। File:US $2 bill obverse series 2003 A.jpg|जेफरसन 1928 देखि 1966 सम्म र 1976 देखि अमेरिकी दुई-डलर बिलमा चित्रित गरिएको छ। File:Jefferson-Nickel-Unc-Obv.jpg|जेफर्सनलाई 1938 देखि अमेरिकी निकलमा चित्रण गरिएको छ। File:1994 Thomas Jefferson 250th Anniversary Silver Dollar Obverse.jpg|1994 थॉमस जेफरसन 250 औं वार्षिकोत्सव चाँदी सिक्का </gallery> ==टिप्पणीहरू== {{notelist}} == उद्धरण == {{Reflist|22em}} ==उद्धृत कार्यहरू == ===विद्वान अध्ययन=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Adams |first=Herbert Baxter |author-link=Herbert Baxter Adams |year=1888 |title=Thomas Jefferson and the University of Virginia |publisher=U.S. Government Printing Office |ref=Adams88 |url=https://books.google.com/books?id=qkTPAAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Alexander |first=Leslie|title=Encyclopedia of African American History (American Ethnic Experience) |publisher=ABC-CLIO |ref=Alexander10 |isbn=978-1851097692 |year=2010 |url=https://books.google.com/books?id=vn0OAQAAMAAJ}} * {{cite book|last=Ambrose |first=Stephen E. |title=Undaunted Courage: Meriwether Lewis, Thomas Jefferson, and the Opening of the American West |ref=Ambrose |publisher=Simon and Schuster |year=1996 |isbn=978-0684811079 |url=https://archive.org/details/undauntedcourag000ambr }} * {{cite book |title=Linguistics in America 1769–1924: A Critical History |year=2006 |last=Andresen |first=Julie |publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=K67T2V0KdgQC |ref=Andresen|isbn=978-1134976119}} * Andrews, Stuart. "Thomas Jefferson and the French Revolution" ''History Today'' (May 1968), Vol. 18 Issue 5, pp.&nbsp;299–306. * {{cite book |last1=Appleby|first1=Joyce Oldham|title=Thomas Jefferson: The American Presidents Series: The 3rd President, 1801–1809|url=https://books.google.com/books?id=7hWOpH0d3E8C|year=2003|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-0805069242|ref=Appleby}} <!-- B --> * {{cite book |last=Bailey |first=Jeremy D. |title=Thomas Jefferson and Executive Power |publisher=Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=978-1139466295 |ref=Bailey2007 |url=https://books.google.com/books?id=mWu7GGgkDJUC}} * {{cite book |last=Banner |first=James M. Jr. |title=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct |publisher=Delacorte Press Dell Publishing Co., Inc. |editor=C. Vann Woodward |year=1974 |isbn=978-0440059233|url=https://books.google.com/books?id=ecKHAAAAMAAJ}} * Banning, Lance. ''The Jeffersonian persuasion: evolution of a party ideology'' (1978) [https://archive.org/details/jeffersonianpers00lanc online] * {{cite book |last=Bassani|first=Luigi Marco|title=Liberty, State & Union: The Political Theory of Thomas Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=EBTccKPAIiAC|year=2010|publisher=Mercer University Press|isbn=978-0881461862|ref=Bassani}} * {{Cite book|last=Bear |first=James Adam |title=Jefferson at Monticello |ref=Bear |publisher=University of Virginia Press |year=1967 |isbn=978-0813900223 |url=https://archive.org/details/jeffersonatmonti00jame }} * {{Cite journal |last=Bear |first=James A. |title=The Last Few Days in the Life of Thomas Jefferson |journal=Magazine of Albemarle County History |volume=32 |ref=Bear74 |page=77|year=1974 |author-mask=2 }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard B. |author-link=Richard B. Bernstein |ref=Bernstein03 |isbn=978-0195181302 |title=Thomas Jefferson |publisher=Oxford University Press |year=2003 |url=https://books.google.com/books?id=4vrD1WKLicwC}} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard B.|title=The Revolution of Ideas |author-mask=2 |ref=Bernstein2004 |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0195143683 |url=https://books.google.com/books?id=Uh4RcHoZP0cC}} * {{cite book |last1=Berry |first1=Trey |last2=Beasley|first2=Pam |last3=Clements|first3=Jeanne|title=The Forgotten Expedition, 1804–1805: The Louisiana Purchase Journals of Dunbar and Hunter|url=https://books.google.com/books?id=QMi2lbTqKA8C|year=2006 |publisher=LSU Press |isbn=978-0807131657 |ref=Berry}} * {{cite book |last=Bober |first=Natalie |title=Thomas Jefferson: Draftsman of a Nation |publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0813927329 |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=J7TePIQzpSIC |ref=Bober}} * {{cite book |last=Boles |first=John B. |title=Jefferson: Architect of American Liberty |publisher=Basic Books,626 pages |year=2017 |url=https://books.google.com/books?id=TYbUDAAAQBAJ |ref=boles|isbn=978-0465094691 }} * {{cite book |last=Brodie |first=Fawn |title=Thomas Jefferson: An Intimate History |publisher=W. W. Norton & Company |year=1974 |ref=Brodie |url=https://books.google.com/books?id=c4VT7_0NbxUC|isbn=978-0393317527}} * {{cite book |last=Bowers |first=Claude |year=1945 |title=The Young Jefferson 1743–1789 |publisher= Houghton Mifflin Company |url=https://archive.org/details/youngjefferson17001142mbp |ref=Bowers45}} * {{cite book |last=Burstein |first=Andrew |isbn=978-0465008131 |title=Jefferson's Secrets: Death and Desire at Monticello |publisher=Basic Books|year=2006 |ref=Burstein2006|url=https://books.google.com/books?id=nih3AAAAMAAJ}} * {{cite book|last1=Burstein|first1=Andrew|last2=Isenberg|first2=Nancy|title=Madison and Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=U1mDdccrSFsC|year=2010|publisher=Random House|isbn=978-1400067282|ref=Burstein10|author-mask=2}} <!-- C --> * {{cite book|last=Chernow |first=Ron |author-link=Ron Chernow |isbn=978-1594200090 |title=Alexander Hamilton |publisher=Penguin Press |ref=Chernow04 |year=2004 |url=https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher }} * {{cite book |last=Jefferson |first=Thomas |editor-first=Gilbert |editor-last=Chinard |title=The Commonplace Book of Thomas Jefferson: A Repertory of His Ideas on Government, with an Introduction and Notes by Gilbert Chinard, Volume 2 |year=1926 |publisher=Princeton University Press |isbn= 978-1400860098|url=https://books.google.com/books?id=2wwABAAAQBAJ|ref=chinard}} * {{cite book |last=Cogliano |first=Francis D |isbn=978-0748624997 |title=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |publisher=Edinburgh University Press|year=2008 |ref=Cogliano |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC}} * {{cite journal |last1=Cooke|ref=Cooke |first1=Jacob E. |year=1970 |title=The Compromise of 1790 |url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1970-10_27_4/page/523|journal=William and Mary Quarterly |volume=27 |issue=4 |pages=523–545 |jstor=1919703 |doi=10.2307/1919703}} * {{cite web |last=Cunningham |first=Vinson |title=What Thomas Jefferson Could Never Understand About Jesus |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/01/04/what-thomas-jefferson-could-never-understand-about-jesus |website=newyorker.com |ref=Cunningham (December 28, 2020) |date=December 28, 2020 |access-date=April 28, 2022 }} * {{cite book|last=Crawford |first=Alan Pell |title=Twilight at Monticello: The Final Years of Thomas Jefferson |publisher=Random House Digital |year=2008 |ref=Crawford2008 |url=https://archive.org/details/twilightatmontic00craw |isbn=978-1400060795 }} * {{cite book|last=Davis|first=David Brion|ref=Davis99|title=The Problem of Slavery in the Age of Revolution, 1770–1823|url=https://books.google.com/books?id=xkAm6BKNU9MC|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199880836}} * {{cite book |last=Du Bois |first=William Edward Burghardt |author-link=W. E. B. Du Bois |title=The suppression of the African slave-trade to the United States of America |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1904 |isbn=978-0722272848 |ref=Du Bois|url=https://books.google.com/books?id=04mJJlND1ccC}} * {{Cite journal |last=Earle |first=Edward Mead |date=1927 |title=American Interest in the Greek Cause, 1821–1827 |url=https://www.jstor.org/stable/1838110 |journal=The American Historical Review |volume=33 |issue=1 |pages=44–63 |doi=10.2307/1838110 |jstor=1838110 |issn=0002-8762 }} * {{cite book|last1=Elkins |first1=Stanley M. |last2=McKitrick |first2=Eric L. |isbn=978-0195068900 |title=The Age of Federalism |publisher=Oxford University Press |year=1993 |ref=Elkins93 |url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki }} * {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |author-link=Joseph Ellis |isbn=978-0679444909 |title=American Sphinx: The Character of Thomas Jefferson |publisher=Alfred A. Knopf |year=1996 |ref=Ellis96|url=https://books.google.com/books?id=VHV_ozRD6ycC}} [https://archive.org/details/americansphinx00jose online free] * {{cite book|last=Ellis |first=Joseph J. |title=Thomas Jefferson: Genius of Liberty |author-mask=2 |year=2000 |publisher=Viking Studio |isbn=978-0670889334 |url=https://archive.org/details/isbn_9780670889334 |ref=Ellis00 }} * {{cite book|last=Ellis|first=Joseph J.|title=Founding Brothers: The Revolutionary Generation|url=https://books.google.com/books?id=lsPztgGkYYgC|year=2003|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-1400077687|author-mask=2|ref=Ellis03}} * {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |author-mask=2 |isbn=978-0307263698 |title=American Creation: Triumphs and Tragedies in the Founding of the Republic |publisher=Random House LLC |year=2008 |ref=Ellis2008 |url=https://books.google.com/books?id=UpSqADt2XzwC}} * {{cite book|last=Ferling |first=John |author-link=John E. Ferling |isbn=978-0195134094 |title=Setting the World Ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution |publisher=Oxford University Press |year=2000 |ref=Ferling2000 |url=https://archive.org/details/settingworldabla00john }} * {{cite book|last=Ferling |first=John |author-mask=2 |title=Adams vs. Jefferson: The Tumultuous Election of 1800 |year=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195167719 |ref=Ferling04 |url=https://archive.org/details/adamsvsjefferson00ferl }} * {{Cite journal |last=Finkelman |first=Paul |author-link=Paul Finkelman|title=Evading the Ordinance: The Persistence of Bondage in Indiana and Illinois |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-early-republic_spring-1989_9_1/page/21 |journal=Journal of the Early Republic |doi=10.2307/3123523 |year=1989 |ref=Finkelman1989 |volume=9 |issue=1 |pages=21–51 |jstor=3123523 }} * {{cite book|editor-last=Finkelman |editor-first=Paul |ref=Finkelman2006 |title=The Encyclopedia of American Civil Liberties A-F Index|publisher=Taylor & Francis Group|volume=1|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=UVgKAgAAQBAJ|isbn=978-1135947040}} * {{cite magazine|last=Finkelman|first=Paul|title=Thomas Jefferson and Antislavery: The Myth Goes On|url=http://www.studythepast.com/4333_spring12/materials/thomas%20jefferson%20and%20antislavery%20_%20the%20myth%20goes%20on%20_%20paul%20finkelman.pdf|magazine=The Virginia Magazine of History and Biography|publisher=Virginia Historical Society|volume=102|number=2|pages=193–228|date=April 1994|ref=Finkelman1994}} * {{cite journal|ref=Foster |last1=Foster |first1=Eugene A.|date=November 5, 1998 |title=Jefferson fathered slave's last child |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-05_396_6706/page/27 |journal=Nature |volume= 396|issue=6706 |pages=27–28 |doi=10.1038/23835 |display-authors=etal |pmid=9817200|bibcode=1998Natur.396...27F |s2cid=4424562 }} * {{cite encyclopedia |year=2003 |encyclopedia=International Encyclopedia of Linguistics |url=https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC |editor-first=William J. |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195139778 |editor-last=Frawley |ref=Frawley|title=International Encyclopedia of Linguistics: 4-Volume Set }} * {{cite book |last=Freehling |first=William W.|title=The Louisiana Purchase and American Expansion, 1803–1898 The Louisiana Purchase and the Coming of the Civil War|pages=69–82|editor-first1=Sanford|editor-last1=Levinson|editor-first2=Bartholomew H.|editor-last2=Sparrow|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|ref=Freehling05 |date=2005|isbn=978-0742549838 |url=https://books.google.com/books?id=ayINMX_RtkEC}} * {{cite book |last=Freeman|first=Joanne B.|author-link=Joanne B. Freeman|ref=Freeman1|title=The Cambridge Companion to Thomas Jefferson|editor-first=Frank|editor-last=Shuffelton| publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0521867313}} * Gish, Dustin, and Daniel Klinghard. ''Thomas Jefferson and the Science of Republican Government: A Political Biography of Notes on the State of Virginia'' (Cambridge University Press, 2017) [https://www.amazon.com/Thomas-Jefferson-Science-Republican-Government/dp/1107157366/ excerpt]. * {{cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |title=The Wars of the Barbary Pirates: To the Shores of Tripoli – The Rise of the US Navy and Marines |publisher=Osprey Publishing |year=2006 |isbn=978-1846030307 |ref=Fremont-Barnes |url=https://books.google.com/books?id=fQJI5cX-klYC}} * {{cite book|last1=Golden|first1=James L.|last2=Golden|first2=Alan L.|title=Thomas Jefferson and the Rhetoric of Virtue|url=https://books.google.com/books?id=0_P7VTCiGv4C&pg=PA60|year=2002|publisher=Rowman & Littlefield |ref=Golden|isbn=978-0742520806}} * {{cite book |last=Gordon-Reed |first=Annette |isbn=978-0813916989 |title=Thomas Jefferson and Sally Hemings: An American Controversy |author-link=Annette Gordon-Reed |publisher=University Press of Virginia |year=1997 |ref=Reed97|url=https://books.google.com/books?id=hk86gGtn8sUC}} * {{cite book |title=The Hemingses of Monticello: An American Family |first=Annette |last=Gordon-Reed |year=2008 |author-mask=2 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393064773 |ref=Gordon08 |url=https://books.google.com/books?id=0rucDU2Xa6gC}} * {{cite web |last=Gordon-Reed |first=Annette |title=Thomas Jefferson's Vision of Equality Was Not All-Inclusive. But It Was Transformative |url=https://time.com/5783989/thomas-jefferson-all-men-created-equal/ |ref=Gordon-Reed (February 20, 2020) |date=February 20, 2020 |access-date=March 11, 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220312062603/https://time.com/5783989/thomas-jefferson-all-men-created-equal/ |date=March 12, 2022 }} * {{cite book |last=Greider |first=William |title=Who Will Tell the People |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1439128749 |year=2010 |ref=Greider2010 |url=https://books.google.com/books?id=-7JU3Xk3NTgC}} * {{cite book|last=Halliday |first=E. M. |isbn=978-0060197933 |title=Understanding Thomas Jefferson |publisher=Harper Collins |year=2009 |ref=Halliday09 |url=https://archive.org/details/understandingtho00hall }} * {{Cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/296815536 |title=Autobiography and Archive: Franklin, Jefferson, and the Revised Self |last=Hamelman |first=Steven |date=January 1, 2002 |journal=Midwest Quarterly |ref=self }} * {{cite book|last=Harrison|first=John Houston|title=Settlers by the Long Grey Trail: Some Pioneers to Old Augusta County, Virginia, and Their Descendants of the Family of Harrison and Allied Lines|url=https://books.google.com/books?id=v6S01V7Ho08C|year=1935|publisher=Genealogical Publishing Com|isbn=978-0806306643|ref=Harrison}} * {{cite book |last=Hart |first=Charles Henry |ref=Hart |title=Browere's Life Masks of Great Americans |publisher=De Vinne Press for Doubleday and McClure Company |year=1899 |url=https://books.google.com/books?id=WE5IAAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Hayes |first=Kevin J. |isbn=978-0195307580 |title=The Road to Monticello: The Life and Mind of Thomas Jefferson |publisher=Oxford University Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=MFSm22FPS-sC |ref=Hayes}} * {{cite book |title=The Unfinished Revolution: Education and Politics in the Thought of Thomas Jefferson |last=Hellenbrand |first=Harold |publisher=Associated University Presse |year=1990 |isbn=978-0874133707 |url=https://books.google.com/books?id=a8rnKqvaiYMC |ref=Hellenbrand}} * {{cite book |last=Helo |first=Ari |title=Thomas Jefferson's Ethics and the Politics of Human Progress: The Morality of a Slaveholder |publisher=Cambridge University Press|year= 2013 |url=https://books.google.com/books?id=6EM0AgAAQBAJ |ref=Helo|isbn=978-1107435551}} * {{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |title=America's First Ladies |publisher=ABC-CLIO, LLC |date=2015 |isbn=978-1610698832 }} * {{cite book |title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776 |last=Herring |first=George C. |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199743773 |url=https://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC}} * {{cite book|last=Hogan|first=Pendleton|title=The Lawn: A Guide to Jefferson's University|url=https://archive.org/details/lawnguidetojeffe00hoga|year=1987|publisher=University Press of Virginia|isbn=978-0813911090|ref=Hogan87}} * {{cite book|last=Howe|first=Daniel Walker|title=Making the American Self: Jonathan Edwards to Abraham Lincoln|url=https://books.google.com/books?id=Z4cEPMc7OkcC|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199740796|ref=Howe09}} * {{Cite book |last=Hyland |first=William G |title=In Defense of Thomas Jefferson: The Sally Hemings Sex Scandal |publisher=Carolina Academic Press|year=2009 |isbn=978-0890890851 |url=https://books.google.com/books?id=BjtCG8vVQEEC |ref=Hyland2009}} * {{Cite thesis |last=Jacavone |first=Jared |date=2017 |title=The Paid Vote: America's Neutrality During the Greek War for Independence |url=https://digitalcommons.uri.edu/theses/1011 |type=MA thesis |publisher=University of Rhode Island |doi=10.23860/thesis-jacavone-jared-2017 |doi-access=free }} * {{cite book |first=Lawrence S. |last=Kaplan |year=1999 |title= Thomas Jefferson: Westward the Course of Empire |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0842026307 |url=https://books.google.com/books?id=zYauSvP9j40C |ref=Kaplan}} * {{Cite book |last1=Kaufman |first1=Will |url=https://books.google.com/books?id=HbBbn3x7PZsC |title=Britain and the Americas: Culture, Politics, and History |last2=Macpherson |first2=Heidi Slettedahl |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-431-8 |language=en}} * {{cite book|last=Keyssar|first=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=UijIgQP0xF8C|title=The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0465010141|ref=Keyssar}} * {{cite book|last=Maier |first=Pauline |author-link=Pauline Maier |ref=Maier |isbn=978-0679454922 |title=American Scripture: Making the Declaration of Independence |publisher=Knopf |url=https://archive.org/details/americanscriptur00maie |year=1997 }} * {{cite book |chapter=Jefferson, Thomas|title=Dictionary of American Biography |chapter-url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer10ilamer#page/17/mode/1up |editor=Malone, Dumas|editor-link=Dumas Malone |pages=17–35 |year=1933 |volume=10 |publisher=Charles Scribner's Sons|ref=Malone1933}} * [[Dumas Malone|Malone, Dumas]]. ''Jefferson'' (6 vol. 1948–1981) ** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |oclc=1823927 |title=Jefferson, The Virginian |volume=1|series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1948 |ref=Malone48}}, [[:iarchive:jeffersonhistime01malo|Ebook]] ** {{cite book|last=Malone|first=Dumas|author-link=Dumas Malone|author-mask=2|title=Jefferson and the Rights of Man|volume=2|publisher=Little Brown|year=1951|ref=Malone51|series=[[Jefferson and His Time]]}} ** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |title=Jefferson and the Ordeal of Liberty|volume=3|series=[[Jefferson and His Time]]|publisher=Little, Brown |year=1962 |isbn=978-0316544757 |ref=Malone62 |url=https://books.google.com/books?id=EzwR7AeEbMsC}} ** {{cite book|last=Malone|first=Dumas|author-mask=2|title=Jefferson the President: First Term, 1801–1805|volume=4|publisher=Little Brown|year=1970|series=[[Jefferson and His Time]]|ref=Malone70}} ** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |ref=Malone74 |oclc=1929523 |title=Jefferson the President: Second Term, 1805–1809 |volume=5 |series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1974}} ** {{cite book|last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |isbn=978-0316544788 |title=The Sage of Monticello |volume=6 |series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1981 |url=https://archive.org/details/sageofmonticello00malo |ref=Malone81 }} * {{cite book|last=Mapp|first=Alf J.|title=Jefferson: Passionate Pilgrim|publisher=Rowman & Littlefield|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=COoWAQAACAAJ|isbn=978-0517098882|ref=Mapp}} * {{Cite book |last=Mayer |first=David N.|title=The Constitutional Thought of Thomas Jefferson (Constitutionalism and Democracy) |publisher=University of Virginia Press |year=1994 |isbn=978-0813914855 |url=https://books.google.com/books?id=2CQQAQAAMAAJ |ref=Mayer2}} * {{cite book |last=McCullough |first=David |ref=McCullough |isbn=978-1471104527 |title=John Adams| publisher=Simon & Schuster|url=https://books.google.com/books?id=s-sTrTHz8oMC |year=2001}} * {{cite book |last=McDonald |first=Robert M. S. |ref=McDonald |isbn=978-0813922980 |title=Thomas Jefferson's Military Academy: Founding West Point |series=Jeffersonian America |publisher=University of Virginia Press |year=2004|url=https://books.google.com/books?id=-Ry8MfiPuM8C}} * {{cite book |last=McEwan |first=Barbara |isbn=978-0899506333 |title=Thomas Jefferson, Farmer |publisher=McFarland |year=1991 |ref=McEwan|url=https://books.google.com/books?id=vvR2AAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Meacham |first=Jon|author-link=Jon Meacham |title=Thomas Jefferson: The Art of Power |publisher=Random House LLC |year=2012 |isbn=978-0679645368 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersona0000meac/mode/2up |ref=Meacham}} * {{cite book |last=Meacham |first=Jon |title=Thomas Jefferson: The Art of Power |publisher=Random House Trade Paperbacks |date=2013 |isbn=978-0812979480 |format=Paperback|author-mask=2|url=https://books.google.com/books?id=7QBwDwAAQBAJ}} * {{cite book |last=Miller |first=John Chester |isbn=978-0452005303 |title=The Wolf by the Ears: Thomas Jefferson and Slavery |publisher=University of Virginia Press |year=1980|url=https://books.google.com/books?id=f8uPu4CwaicC |ref=Miller80}} * {{cite book |last=Miller |first=Robert J. |isbn=978-0803215986|title=Native America, Discovered and Conquered: Thomas Jefferson, Lewis & Clark, and Manifest Destiny |publisher=University of Nebraska Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=ccnP7tWU7hwC |ref=Miller08}} * Mott, Frank Luther. (1943) ''Jefferson and the press'' (LSU Press) [https://archive.org/details/jeffersonpress0000mott/page/n2/mode/thumb online] * {{cite book|last=Onuf|first=Peters S.|title=Jefferson's Empire: The Language of American Nationhood|url=https://books.google.com/books?id=lyj04Yksc1kC&pg=PA73|year=2000|publisher=U of Virginia Press|ref=Onuf2000|isbn=978-0813922041}} * {{cite book |title=The Mind of Thomas Jefferson |first=Peter S. |last=Onuf |publisher=University of Virginia Press |year=2007 |isbn=978-0813926117 |ref=Onuf07 |url=https://books.google.com/books?id=VB4m0M6nn2sC|author-mask=2}} * {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |title=The Jefferson Image in the American Mind |year=1960 |publisher=University of Virginia Press |isbn=978-0813918518 |ref=Peterson60|url=https://books.google.com/books?id=0QNrZoAgGAsC}} * {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |author-link=Merrill D. Peterson |isbn=978-0195000542|author-mask=2 |title=Thomas Jefferson and the New Nation; a Biography |publisher=Oxford University Press |year=1970 |ref=Peterson70 |url=https://books.google.com/books?id=XcOXEb0O4-UC}} * {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |author-mask=2 |chapter=Thomas Jefferson |editor-last=Graff |editor-first=Henry |title=The Presidents: A Reference History |edition=7th |publisher=Charles Scribner's Sons|year=2002 |pages=39–56 |ref=Peterson2002}} * {{cite encyclopedia |year=1997 |title =Northwest Ordinance (1787) |encyclopedia=The Historical Encyclopedia of World Slavery |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=PA474 |last=Phillips |first=Julieanne |editor-first=Junius |editor-last=Rodriguez|editor-link=Junius Rodriguez |pages=473–474 |ref=Phillips|isbn =978-0874368857 }} * {{Cite book|last=Randall |first=Willard Sterne |title=Thomas Jefferson: A Life |ref=Randall |publisher=Harper Collins |year=1994 |isbn=978-0060976170 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersonl00rand }}, popular history; weak after 1790. * {{Cite magazine |last=Randall |first=Willard Sterne |title=Thomas Jefferson Takes A Vacation |url=https://www.americanheritage.com/thomas-jefferson-takes-vacation |magazine=American Heritage |volume=47 |issue=4 |date=1996 |ref=Randall 1996 }} * {{cite book |last=Rodriguez |first=Junius |title=The Louisiana Purchase: a historical and geographical encyclopedia |publisher=ABC-CLIO|year=2002|isbn=978-1576071885 |ref=Rodriguez |url=https://books.google.com/books?id=Qs7GAwwdzyQC}} * {{cite book |last=Stewart |first=John J.|year=1997 |title=Thomas Jefferson: Forerunner to the Restoration |publisher=Cedar Fort|isbn=978-0-88290-605-8 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersonf0000stew/page/39/mode/1up |ref=Stewart97}} * {{cite book |last=Sheehan|first=Bernard|title=Seeds of Extinction: Jeffersonian Philanthropy and the American Indian |publisher=W. W. Norton & Company|year=1974 |isbn=978-0393007169 |ref=Sheehan74 |url=https://books.google.com/books?id=0zKAg9_ZOs0C}} * {{cite book |last=Scythes |first=James |title=The Encyclopedia of the Wars of the Early American Republic, 1783–1812 A Political, Social, and Military History |editor-first=Spencer C. |editor-last=Tucker |publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1598841565|ref=Scythes1}} * {{cite book|last=Shuffelton|first=Frank|ref=Shuffelton|chapter=Introduction|editor=Jefferson, Thomas.|title=Notes on the State of Virginia|publisher=Penguin|year=1974|isbn=978-0140436679|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9aHawVmF_lgC|url=https://archive.org/details/notesonstateofv000jeff}} * {{cite book |title=Encyclopedia of African American Politics |first=Robert C. |last=Smith |url=https://books.google.com/books?id=Kb0sFxQ6yHoC |publisher=Infobase Publishing, 433 pages |year=2003 |ref=Smith2003|isbn=978-1438130194 }} * {{Cite book |last=Tucker |first=George |author-link=George Tucker (politician) |title=The Life of Thomas Jefferson, Third President of the United States; 2 vol. |publisher=Carey, Lea & Blanchard |year=1837|ref=Tucker37}} * {{cite book |last=Tucker |first=Robert W. |author-mask=2 |title=Empire of Liberty: The Statecraft of Thomas Jefferson |publisher=Cogliano Press |year=1990 |ref=Tucker90 |url=https://books.google.com/books?id=Y0EFEU0BEe8C|isbn=978-0198022763}} * {{cite book |editor-last=Urofsky |editor-first=Melvin I.|title=Biographical Encyclopedia of the Supreme Court: The Lives and Legal Philosophies of the Justices |publisher=CQ Press |year=2006 |ref=Urofsky |url=https://books.google.com/books?id=4V12AwAAQBAJ|isbn=978-1452267289}} * {{cite book |title=Master of the Mountain: Thomas Jefferson and his slaves |last=Wiencek |first=Henry |author-link=Henry Wiencek |year=2012 |publisher=Macmillan |ref=Wiencek12}} * {{cite book |title=The Rise of American Democracy |last=Wilentz |first=Sean|author-link=Sean Wilentz |year=2005 |ref=Wilentz |pages=108–111 |publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0393058208}} * {{cite book |last=Wilson |first=Steven Harmon |title=The U.S. Justice System: Law and constitution in early America |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=Snia9Kt7rokC |ref=Wilson2012|isbn=978-1598843040 }} * {{cite book|last=Wood |first=Gordon S |author-link=Gordon S. Wood |isbn=978-1594200939 |title=Revolutionary Characters: What Made the Founders Different |publisher=Penguin Press |year=2006 |ref=Wood2006 |url=https://archive.org/details/revolutionarycha00gord }} * {{cite book|last=Wood |first=Gordon S |author-mask=2 |isbn=978-0195039146 |title=Empire of Liberty: A History of the Early Republic, 1789–1815 |publisher=Oxford University Press |year=2010 |ref=Wood2010 |url=https://archive.org/details/empireoflibertyh00wood }} * {{cite book|last=Wood |first=Gordon S. |author-mask=2 |isbn=978-1594202902 |title=The Idea of America: Reflections on the Birth of the United States |publisher=Penguin Press |year=2011 |url=https://archive.org/details/ideaofamericaref00wood_0 |ref=Wood2011 }} {{Refend}} ===थोमस जेफरसन फाउन्डेसन स्रोत=== {{Refbegin|30em}} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/american-philosophical-society|title=American Philosophical Society|access-date=July 25, 2016|ref=TJFAPS}} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/coded-messages|title=Coded Messages|access-date=July 22, 2016|ref=TJFCode}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820162554/https://www.monticello.org/site/jefferson/coded-messages |date=August 20, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/embargo-1807|title=Embargo of 1807|access-date=July 22, 2016|ref=TJFEmbargo}} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/i-rise-sun|title=I Rise with the Sun|access-date=July 22, 2016|ref=TJFRise}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801125705/https://www.monticello.org/site/jefferson/i-rise-sun |date=August 1, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/italy#Language |title=Italy – Language |access-date=July 25, 2016 |ref=TJFItaly }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/james-madison|title=James Madison|access-date=July 22, 2016|ref=TJFMadison}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814132006/https://www.monticello.org/site/jefferson/james-madison |date=August 14, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/slavery-at-monticello/liberty-slavery/jeffersons-antislavery-actions|title=Jefferson's Antislavery Actions|access-date=July 24, 2016|ref=TJFAntiSlaveryActions}} * {{cite web |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-religious-beliefs |title=Jefferson's Religious Beliefs |publisher=Thomas Jefferson Foundation |access-date=April 26, 2022 |ref=Jefferson's Religious Beliefs }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/maria-cosway-engraving|title=Maria Cosway (Engraving)|access-date=July 21, 2016|ref=TJFMariaCosway}} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/minority-report-monticello-research-committee-thomas-jefferson-and-sally|title=Minority Report of the Monticello Research Committee on Thomas Jefferson and Sally Hemings|access-date=July 25, 2016|ref=TJFMinority}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809221202/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/minority-report-monticello-research-committee-thomas-jefferson-and-sally |date=August 9, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#when |title=Monticello construction chronology |access-date=July 17, 2016 |ref=TJFHouseConstruction }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820121330/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#when |date=August 20, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#who |title=Monticello (House) FAQ – Who built the house? |access-date=July 17, 2016 |ref=TJFSlaveBuilders }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820121330/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#who |date=August 20, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/nailery |title=Nailery |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFNailery }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820140204/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/nailery |date=August 20, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/jefferson/president-jefferson-and-indian-nations |title=President Jefferson and the Indian Nations |access-date=July 22, 2016 |ref=TJFIndian Nations }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101081707/https://www.monticello.org/site/jefferson/president-jefferson-and-indian-nations |date=November 1, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/public-speaking |title=Public Speaking |access-date=July 25, 2016 |ref=TJFSpeaking }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/quotations-slavery-and-emancipation-0|title=Quotations on Slavery and Emancipation|access-date=July 24, 2016|ref=TJFSlaveryQuotes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820182518/https://www.monticello.org/site/jefferson/quotations-slavery-and-emancipation-0|archive-date=August 20, 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820182518/https://www.monticello.org/site/jefferson/quotations-slavery-and-emancipation-0 |date=August 20, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/vi-conclusions|title=Report of the Research Committee on Thomas Jefferson and Sally Hemings – Conclusions|access-date=July 25, 2016|ref=TJFConclusions}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820164342/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/vi-conclusions |date=August 20, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/sale-monticello |title=Sale of Monticello |access-date=July 16, 2016 |ref=TJFSale }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820131517/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/sale-monticello |date=August 20, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/slave-dwellings |title=Slave Dwellings |access-date=July 16, 2016 |ref=TJFSlaveDwellings |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054218/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/slave-dwellings |archive-date=March 4, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054218/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/slave-dwellings |date=March 4, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/frequently-asked-questions-about-slavery-monticello |title=Slavery at Monticello FAQ – Property |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFSlaveryFAQ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809203651/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/frequently-asked-questions-about-slavery-monticello |date=August 9, 2016 }} * {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/work |title=Slavery at Monticello FAQ – Work |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFSlaveryWork }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820144647/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/work |date=August 20, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/spanish-language|title=Spanish Language|access-date=July 25, 2016|ref=TJFSpanish}} * {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jefferson-brief-biography|title=Thomas Jefferson: A Brief Biography|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=July 24, 2016|ref=TJFBio}} * {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-brief-account|title=Thomas Jefferson and Sally Hemings: A Brief Account|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=July 25, 2016|ref=TJFSally}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326130952/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-brief-account |date=March 26, 2019 }} * {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-slavery|title=Thomas Jefferson and Slavery|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=May 5, 2016|ref=TJFslavery}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326154550/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-slavery |date=March 26, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jeffersons-enlightenment-and-american-indians|title=Thomas Jefferson's Enlightenment and American Indians|access-date=July 20, 2016|ref=TJFEnlightenment}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306212254/https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jeffersons-enlightenment-and-american-indians |date=March 6, 2016 }} * {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-religious-beliefs|title=Thomas Jefferson's Religious Beliefs|access-date=July 24, 2016|ref=TJFReligion}} {{Refend}} ===प्राथमिक स्रोतहरू=== {{Refbegin|30em}} * [https://jeffersonpapers.princeton.edu/ ''The Papers of Thomas Jefferson, '' – the Princeton University Press edition of the correspondence and papers; vol 1 appeared in 1950; vol 41 (covering part of 1803) appeared in 2014.] ** [https://founders.archives.gov/about "Founders Online," searchable edition] * {{cite web |url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch8s41.html |ref=UCP |title=Thomas Jefferson, Resolutions Relative to the Alien and Sedition Acts |last=Jefferson|first=Thomas|date=November 10, 1798 |work=The Founder's Constitution |publisher=University of Chicago Press |access-date=November 2, 2015 }} * {{cite book|first=Jefferson|last=Thomas|title=Autobiography of Thomas Jefferson 1743–1790|url=https://archive.org/stream/autobiographyoft00jeff#page/n5/mode/2up|ref=#Bio|date=1914|publisher=G.P. Putnam's Sons}} * {{cite web|url=https://guides.lib.virginia.edu/TJ |title=Thomas Jefferson|publisher=University of Virginia Library|access-date=September 2, 2009|ref=UVALibrary}} * {{cite book|first=Thomas|last=Jefferson|title=The Life and Writings of Thomas Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=niMWAAAAYAAJ&pg=PA265|year=1900|pages=265–266 |ref=morals}} * {{cite book |title=Notes on the State of Virginia |year=1853 |publisher=J.W. Randolph |first=Thomas |last=Jefferson |author-mask=2 |ref=Jeff_Notes|url=https://books.google.com/books?id=DTWttRSMtbYC}} (Note: This was Jefferson's only book; numerous editions) * {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |title=The Portable Thomas Jefferson |author-mask=2 |ref=Peterson77 |year=1977 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1101127667|url=https://books.google.com/books?id=1hbAavG-aLEC}} * {{cite book |last1=Yarbrough |first1=Jean M.|last2=Jefferson |first2=Thomas |year=2006 |title=The Essential Jefferson |publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843782 |ref=Yarbrough2006 |url=https://books.google.com/books?id=iQGA8iIpZxQC}} {{Refend}} ===वेब साइट स्रोत=== {{Refbegin|30em}} * {{cite web |title=Gathering Voices: Thomas Jefferson and Native America |publisher=American Philosophical Society |access-date=August 11, 2016 |url=http://apsmuseum.org/jefferson-and-native-america/ |ref=apsmuseum |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813155430/http://www.apsmuseum.org/jefferson-and-native-america/ |archive-date=August 13, 2016 |url-status=dead }} * {{cite web |title=Thomas Jefferson to Horatio G. Spafford, 17 March 1814 |url=https://founders.archives.gov/documents/Jefferson/03-07-02-0167 |publisher=U.S. Government: National Archives |ref=archives |access-date=March 25, 2019 }} * {{cite web |title=American President: A Reference Resource |publisher=University of Virginia: Miller Center |access-date=August 26, 2014 |url=http://millercenter.org/president/jefferson/essays/biography/print |ref=Miller |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120146/http://millercenter.org/president/jefferson/essays/biography/print |archive-date=August 26, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120146/http://millercenter.org/president/jefferson/essays/biography/print |date=August 26, 2014 }} * {{cite web |url=https://jeffersondnastudy.com/background-dna-study/ |title=The Jefferson-Hemings DNA Study |first=Herbert |last=Barger |publisher=Jefferson DNA Study Group |access-date=April 4, 2012 |ref=Barger |date=October 15, 2008 }} * {{cite web |url=https://www.nps.gov/moru/learn/historyculture/carving-history.htm |title=Carving History |work=Mount Rushmore National Memorial |publisher=National Park Service |access-date=April 1, 2012 |ref=Rushmore }} * {{cite web |last=De Witte |first=Melissa |title=When Thomas Jefferson penned 'all men are created equal,' he did not mean individual equality, says Stanford scholar |url=https://news.stanford.edu/stories/2020/07/meaning-declaration-independence-changed-time |publisher=StandfordReport |date=July 1, 2020 |ref=De Witte (2020) |access-date=October 4, 2024 }} * {{cite web|last=Finkelman|first=Paul|work=The New York Times|title=The Monster of Monticello|date=November 30, 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/12/01/opinion/the-real-thomas-jefferson.html|ref=Finkelman2012|access-date=May 5, 2016}} * {{cite web|title=5-cent Jefferson|date=May 16, 2006|last=Haimann|first=Alexander T.|publisher=Arago, Smithsonian Institution|access-date=November 6, 2015|url=https://arago.si.edu/category_2027783.html|ref=Arago}} * {{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/jefferson/jefflib.html |title=Jefferson's library |publisher=Library of Congress |access-date=October 25, 2015 |ref=Library |date=April 24, 2000 }} * {{cite web |url=https://www.usmint.gov/learn/coin-and-medal-programs?action=circnickel |title=Jefferson Nickel |ref=Nickel |publisher=U.S. Mint |access-date=November 6, 2015 }} * {{cite web |url=http://www.virginia.edu/academicalvillage/vision.html |title=Jefferson's Vision of the Academical Village |publisher=University of Virginia |date=October 14, 2010 |access-date=November 5, 2015 |ref=UVa2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225033224/http://www.virginia.edu/academicalvillage/vision.html |archive-date=December 25, 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225033224/http://www.virginia.edu/academicalvillage/vision.html |date=December 25, 2015 }} * {{cite web |title=Martha Wayles Skelton Jefferson |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/marthajefferson |access-date=October 3, 2011 |via=[[NARA|National Archives]] |work=[[whitehouse.gov]] |ref=Skelton }} * {{cite web |url=http://www.americanancestors.org/StaticContent/articles?searchby=author&subquery=Gary%20Boyd%20Roberts&id=1090 |title=The Royal Descents of Jane Pierce, Alice and Edith Roosevelt, Helen Taft, Eleanor Roosevelt, and Barbara Bush |last=Roberts |first=Gary Boyd |date=April–May 1993 |website=American Ancestors |publisher=New England Historic Genealogical Society |access-date=October 29, 2015 |ref=Roberts93 }} * {{cite web |url=http://www.brookings.edu/blogs/fixgov/posts/2015/02/13-obama-measuring-presidential-greatness-vaughn-rottinghaus |title=Measuring Obama against the great presidents |last1=Rottinghaus |first1=Brandon |last2=Vaughn |first2=Justin S. |date=February 13, 2015 |publisher=Brookings Institution |access-date=October 30, 2015 |ref=Brookings }} * {{cite web |url=http://www.tjheritage.org/newscomfiles/front_matter_and_report.pdf |title=The Jefferson Hemings Controversy – Report of The Scholars Commission: Summary |pages=8–9, 11, 15–17 |orig-date=2001 |date=2011 |publisher=Thomas Jefferson Heritage Society |access-date=July 26, 2016 |ref=TJHS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918172601/http://www.tjheritage.org/newscomfiles/front_matter_and_report.pdf |archive-date=September 18, 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918172601/http://www.tjheritage.org/newscomfiles/front_matter_and_report.pdf |date=September 18, 2016 }} * {{cite web |url=http://www.siena.edu/pages/179.asp?item=2566 |title=Siena Poll: American Presidents |date=July 6, 2010 |publisher=Siena Research Institute |ref=Siena |access-date=October 30, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706090046/http://www.siena.edu/pages/179.asp?item=2566 |archive-date=July 6, 2010 }} * {{cite web | title=Thomas Jefferson: Biography | url=http://www.nps.gov/jeff/learn/historyculture/thomas-jefferson.htm | publisher=National Park Service | access-date=August 1, 2007 | ref=NPS }} * {{cite web |url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/jefferson_papers/mtjtime1.html |title=The Thomas Jefferson Papers Timeline: 1743–1827 |access-date=July 19, 2009 |ref=LOCpapers }} * {{cite web |url=http://www.usmint.gov/mint_programs/$1coin/?action=jefferson |title=Thomas Jefferson Presidential $1 Coin |ref=TJCoin |publisher=U.S. Mint |access-date=November 6, 2015 |archive-date=August 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811040903/http://www.usmint.gov/mint_programs/$1coin/?action=jefferson |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811040903/http://www.usmint.gov/mint_programs/$1coin/?action=jefferson |date=August 11, 2016 }} * {{cite web |url=http://www.moneyfactory.gov/uscurrency/2note.html |ref=2note |title=U.S. Currency: $2 Note |publisher=U.S. Bureau of Engraving and Printing |access-date=November 6, 2015 }} * {{cite web |title=The Life and Morals of Jesus of Nazareth |url=http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/JefJesu.html |year=1820 |access-date=August 12, 2010 |ref=Jesus }} * {{Cite web |title=Bookquick/"The Autobiography of Thomas Jefferson, 1743–1790" {{!}} Penn Current |url=http://www.upenn.edu/pennnews/current/node/2526 |access-date=December 12, 2015 |ref=Bio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071801/http://www.upenn.edu/pennnews/current/node/2526 |archive-date=December 8, 2015 }} * {{cite web |title=Jefferson Thomas and the Practice of_Law, Three cases |last=Konig |first=David T. |url=http://www.encyclopediavirginia.org/Jefferson_Thomas_and_the_Practice_of_Law#its4%20Jefferson%20Thomas%20Jefferson%20and%20the%20Practice%20of%20Law%20Three%20Cases |access-date=January 28, 2016 |ref=Konig1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131032052/http://www.encyclopediavirginia.org/Jefferson_Thomas_and_the_Practice_of_Law#its4%20Jefferson%20Thomas%20Jefferson%20and%20the%20Practice%20of%20Law%20Three%20Cases |date=January 31, 2016 }} * {{cite web|title=The Burr Conspiracy|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/duel/sfeature/burrconspiracy.html|publisher=PBS American Experience|date=2000|ref=TBC 2000|access-date=May 23, 2016}} * {{cite web |title=Thomas Jefferson and the Issue of Character |year=1992 |last=Wilson |first=Douglas L. |website=[[The Atlantic]] |access-date=May 22, 2016 |url=https://www.theatlantic.com/past/docs/issues/96oct/obrien/charactr.htm |ref=Wilson16 }} * {{cite web|title=Thomas Jefferson's descendants unite over a troubled past|url=https://www.cbsnews.com/news/thomas-jefferson-sally-hemings-descendants-unite-over-a-troubled-past/|work=CBS News|date=February 14, 2019|access-date=September 24, 2020|ref={{sfnRef|CBSNews2019}}}} * {{cite web |title=Thomas Jefferson and Sally Hemings A Brief Account |url=https://www.monticello.org/thomas-jefferson/jefferson-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-a-brief-account/ |access-date=October 4, 2020 |website=monticello.org |ref={{sfnRef|Thomas Jefferson and Sally Hemings A Brief Account}} }} * {{cite web|last=Peter|first=Carlson|title=The Bible According to Thomas Jefferson|url=https://www.historynet.com/bible-according-thomas-jefferson/|website=historynet.com|date=September 27, 2017|access-date=May 14, 2022|ref=Carlson (September 27, 2017)}} {{refend}} {{Authority control}} {{Commonscat|Thomas Jefferson}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{अमेरिकी राष्ट्रपतिहरू}} [[श्रेणी:अमेरिकाका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी राजनीतिज्ञहरू]] 7gxkz1kkqsyx7jshvs02rif4b01jwir 0 16627 1368784 1348202 2026-08-08T23:14:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368784 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|धर्मसँग सम्बन्धित संस्कृत शास्त्रीय ग्रन्थहरूको विधा}} '''धर्मशास्त्र''' कानुन र आचरणका बारेमा लेखिएका [[संस्कृत]] पौराणिक स्मृति ग्रन्थहरू हुन्, जसले [[धर्म]] सम्बन्धी शास्त्र वा निबन्धहरूलाई जनाउँछन्। [[वेद]]मा आधारित धर्मसूत्रहरू जस्तै, यी ग्रन्थहरू पनि वेदमा आधारित विस्तृत कानुनी टिप्पणीहरू हुन् र धर्मसूत्रहरूबाटै विकसित भएका हुन्। धर्मशास्त्रहरू धेरै सङ्ख्यामा छन्, जसको अनुमान १८ देखि १०० भन्दा बढी गरिएको छ।{{refn|group=note|[[पाण्डुरङ्ग वामन काणे]]ले भारतमा मध्ययुगसम्म १०० भन्दा बढी विभिन्न धर्मशास्त्र ग्रन्थहरू ज्ञात रहेको उल्लेख गरेका छन्, तर तीमध्ये धेरैजसो इतिहासमा हराइसकेका छन्। तिनीहरूको अस्तित्व [[भाष्य]] र सङ्ग्रहहरूमा गरिएका उद्धरणहरूबाट अनुमान गरिन्छ।<ref>काणे, पी.वी. ''History of the Dharmaśāstras'' Vol. 1 p. 304</ref>}} यी प्रत्येक ग्रन्थका धेरै फरक संस्करणहरू अस्तित्वमा छन् र प्रत्येकको जरा ईसापूर्व पहिलो सहस्राब्दीका धर्मसूत्र ग्रन्थहरूमा आधारित छ, जुन वैदिक कालको [[कल्प (वेदाङ्ग)|कल्प]] अध्ययनबाट उत्पन्न भएका थिए।<ref>James Lochtefeld (2002), "Dharma Shastras" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A-M, Rosen Publishing, पृ. १९१–१९२</ref>{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pages=xxiii–xxv}} धर्मशास्त्रका पाठहरू काव्यमय श्लोकहरूमा रचना गरिएका छन्{{Sfn|Robert Lingat|1973|p=73}} र यी हिन्दु [[स्मृति]]का भाग हुन्।{{Sfn|Patrick Olivelle|2006|pp=173, 175–176, 183}} यसमा नीतिशास्त्र, विशेष गरी कर्तव्यहरू, आफू र परिवारप्रतिको जिम्मेवारीका साथै समाजको सदस्यका रूपमा आवश्यक पर्ने दायित्वहरूका बारेमा विभिन्न टिप्पणी र निबन्धहरू समावेश छन्। ग्रन्थहरूमा [[आश्रम (अवस्था)|आश्रम]] (जीवनका चरणहरू), [[वर्ण (हिन्दु धर्म)|वर्ण]] (सामाजिक वर्ग), [[पुरुषार्थ]] (जीवनका उचित लक्ष्य), व्यक्तिगत गुण र कर्तव्यहरू जस्तै सबै जीवित प्राणीहरू विरुद्ध [[अहिंसा]], [[न्यायपूर्ण युद्ध]]का नियमहरू र अन्य विषयहरूको चर्चा गरिएको छ।<ref>Patrick Olivelle (2005), Manu's Code of Law, Oxford University Press, पृ. ३१–३२, ८१–८२, ३५६–३८२</ref> प्रारम्भिक [[बेलायती भारत|बेलायती]] प्रशासकहरूले यसलाई भारतीय उपमहाद्वीपका सबै गैर-मुस्लिमहरू (हिन्दु, जैन, बौद्ध, शिख) का लागि [[हिन्दु कानुन|देशको कानुन]]का रूपमा लागू गरेसँगै आधुनिक [[औपनिवेशिक भारत]]को इतिहासमा धर्मशास्त्रहरू प्रभावशाली बनेका थिए। यो निर्णय सम्राट [[औरङ्गजेब]]ले आफ्नो सङ्ग्रह फतावा-ए-आलमगिरी अन्तर्गत मुस्लिमहरूका लागि स्वीकार गरिसकेको [[शरीयत]] कानुनको निरन्तरताका रूपमा गरिएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Rocher |first=Ludo |date=July–September 1972 |title=Indian Response to Anglo-Hindu Law |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1972_92_3/page/419 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=92 |issue=3 |pages=419–424}}</ref><ref name="Werner Menski 2003">Werner Menski (2003), Hindu Law: Beyond tradition and modernity, Oxford University Press, Chapter 1</ref> == इतिहास == [[चित्र:Copper plate Malla.jpg|thumb|right|200px|सन् १०८३ मा [[चालुक्य]] राजा त्रिभुवन मल्ल देवद्वारा ताम्रपत्रमा अंकित गरिएको शाही जग्गा दानको प्रतिलिपि]] धर्मशास्त्रहरू प्राचीन [[धर्मसूत्र]] ग्रन्थहरूमा आधारित छन्, जुन आफैँमा ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दीदेखि पहिलो सहस्राब्दीको सुरुवाती शताब्दीहरूमा रचना गरिएका वेदहरू ([[ऋग्वेद]], [[यजुर्वेद]], [[सामवेद]] र [[अथर्ववेद]]) को साहित्यिक परम्पराबाट उत्पन्न भएका हुन्। यी वैदिक शाखाहरू सम्भवतः भूगोल, विशिष्टीकरण र विवाद जस्ता विभिन्न कारणहरूले गर्दा अन्य विभिन्न विद्यालयहरूमा (शाखाहरूमा) विभाजित भएका छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pages=xxii}} प्रत्येक वेदलाई थप दुई श्रेणीमा विभाजन गरिएको छ: संहिता (मन्त्रहरूको सङ्ग्रह) र [[ब्राह्मण (ग्रन्थ)|ब्राह्मण]] (गद्य ग्रन्थ जसले संहिताका श्लोकहरूको अर्थ व्याख्या गर्दछ)। ब्राह्मण तहको विस्तार हुँदै वैदिक अनुष्ठानहरूका पछाडि लुकेका अर्थहरू खोजी गर्ने केही नयाँ रहस्यमय तहहरूलाई [[आरण्यक]] र दार्शनिक खण्डहरूलाई [[उपनिषद्]] भन्न थालिएको थियो।{{Sfn|Robert Lingat|1973|pp=7–8}} धर्म साहित्यको वैदिक आधार वेदको ब्राह्मण तहमा पाइन्छ। === धर्मसूत्रहरू === धर्मसूत्रहरू धेरै सङ्ख्यामा थिए, तर आधुनिक युगसम्म केवल चारवटा ग्रन्थहरू मात्र अस्तित्वमा रहेका छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pp=xxiv–xxv}} यीमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू [[आपस्तम्ब]], [[गौतम धर्मसूत्र|गौतम]], [[बौधायन]] र [[वसिष्ठ]]का सूत्रहरू हुन्। यी उपलब्ध ग्रन्थहरूले १७ जना आधिकारिक विद्वान्हरूको मतलाई उद्धृत गरेका छन्, जसले यी ग्रन्थहरू रचना हुनुअघि नै धर्मसूत्रको एक समृद्ध परम्परा रहेको सङ्केत गर्दछ।{{Sfn|Robert Lingat|1973|pp=19–22}} उपलब्ध धर्मसूत्रहरू संक्षिप्त [[सूत्र]] शैलीमा लेखिएका छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle|2006|p=178}} यिनीहरूको वाक्य संरचना धेरै छोटो र अपूर्ण हुने भएकाले बुझ्न गाह्रो हुन्छ र पाठकले आफ्नै तरिकाले व्याख्या गर्नुपर्ने धेरै ठाउँ रहन्छ।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pp=xxiv–xxv}} धर्मशास्त्रहरू भने धर्मसूत्रहरूबाटै साभार गरिएका कृतिहरू हुन्, जसमा [[श्लोक]] (आठ अक्षरका चार पाउ हुने अनुष्टुप छन्दको कविता) प्रयोग गरिएको छ, जुन तुलनात्मक रूपमा स्पष्ट छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pp=xxiv–xxv}}{{Sfn|Robert Lingat|1973|p=73}} धर्मसूत्रहरूलाई धर्मको 'मार्गदर्शक पुस्तिका' भन्न सकिन्छ किनभने यसमा व्यक्तिगत र सामाजिक व्यवहार, नैतिक मापदण्डका साथै व्यक्तिगत, देवानी र फौजदारी कानुनका दिशानिर्देशहरू समावेश छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pp=xxiv–xxv}} यसमा ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ र सन्न्यास जस्ता जीवनका विभिन्न चरणहरूमा मानिसका कर्तव्य र अधिकारहरूको चर्चा गरिएको छ। यी चरणहरूलाई [[आश्रम (अवस्था)|आश्रम]] पनि भनिन्छ। यसमा राजाहरूको कर्तव्य, न्यायिक मामिलाहरू, र विवाह तथा उत्तराधिकार जस्ता व्यक्तिगत कानुनका विषयमा पनि छलफल गरिएको छ।<ref name="Patrick Olivelle 1999"/> यद्यपि, धर्मसूत्रहरूले सामान्यतया धार्मिक अनुष्ठान र समारोहहरूको चर्चा गर्दैनन्, जुन विषयहरू [[कल्प (वेदाङ्ग)|कल्प]]का श्रौतसूत्र र गृह्यसूत्र ग्रन्थहरूमा समेटिएका छन्।{{Sfn|Patrick Olivelle |1999 |pp=xxiv–xxv}} == टिप्पणीहरू == <references group="note"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:धर्मशास्त्र]] [[श्रेणी:हिन्दु धर्मको इतिहास]] [[श्रेणी:हिन्दु कानुन]] 3logi9rv3xh0fkvfiouwdvk6tgnxjf3 0 16679 1368776 1348703 2026-08-08T23:06:02Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368776 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु देवता रामको जीवनमा आधारित लोक नाटक}} {{Infobox recurring event |name = रामलीला |image = File:Ramlila Dasratha.jpg |caption = नयाँ दिल्लीको रामलीला मैदानमा आयोजित वार्षिक रामलीलाको एक दृश्य, सन् २०१२ |status = सक्रिय |genre = *धार्मिक *[[चाडपर्व]] |frequency = वार्षिक |venue = [[रामलीला मैदान]] |location = [[रामलीला मैदान|रामलीला मैदान, नयाँ दिल्ली]], दिल्ली, भारत |coordinates = {{coord|28.641892|N|77.230698|E|display=inline,title}} |country = [[भारत]] |years_active = {{start date|1625|df=y}}–हालसम्म |first = {{start date and age|1625|df=y|p=y}} |founder_name = मेघा भगत |prev = |next = }} '''रामलीला''' शाब्दिक अर्थ: '[[राम]]को [[लीला]] वा खेल') प्राचीन हिन्दु महाकाव्य ''[[रामायण]]'' वा यसमा आधारित सहायक साहित्य जस्तै ''[[रामचरितमानस]]'' अनुसार रामको जीवनको नाटकीय लोक पुनरावृत्ति हो।{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=389}} यसले विशेष गरी भारतमा वार्षिक शरद् ऋतुको [[नौरथा]] पर्वको समयमा मञ्चन गरिने हिन्दु भगवान रामसँग सम्बन्धित हजारौँ<ref name="SchechnerHess51">{{cite journal | last1=Schechner | first1=Richard | last2=Hess | first2=Linda | title=The Ramlila of Ramnagar [India] | url=https://archive.org/details/sim_tdr-drama-review_1977-09_21_3/page/51 | journal=The Drama Review | publisher=The MIT Press | volume=21 | issue=3 | year=1977 | pages=51–82 | doi=10.2307/1145152 | jstor=1145152 }}</ref> नाटकीय खेल र नृत्य कार्यक्रमहरूलाई बुझाउँछ।{{sfn | Encyclopedia Britannica | 2015}} शुभ र अशुभ (राम र रावण) बीचको पौराणिक युद्धको प्रदर्शनपछि, रामलीला उत्सवको समापन [[विजयादशमी]] (दसैँ) को रातमा हुन्छ, जहाँ [[राक्षस]] [[रावण]] जस्ता खराब पात्रहरूको विशाल पुतलाहरूलाई प्रायः आतिशबाजीका साथ जलाइन्छ।<ref name=unescodussehra>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/ramlila-the-traditional-performance-of-the-ramayana-00110 Ramlila, the traditional performance of the Ramayana], UNESCO</ref><ref name=claus507>{{cite book|author= William Sax|editor1= Peter J. Claus|editor2= Sarah Diamond|editor3= Margaret Ann Mills|title= South Asian Folklore: An Encyclopedia |url= https://books.google.com/books?id=au_Vk2VYyrkC&pg=PA507|year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-93919-5|page=507}}</ref> राम हिन्दु देवता [[विष्णु]]का सातौँ [[अवतार]] र ''रामायण''का केन्द्रीय पात्र हुन्। उत्तर भारतका अधिकांश रामलीलाहरू १६औँ शताब्दीमा [[तुलसीदास]]द्वारा [[अवधी भाषा]]मा<ref>{{cite book|author=Jennifer Lindsay|title=Between Tongues|year=2006|publisher=National University of Singapore Press|isbn=978-9971-69-339-8|pages=12–14}}</ref> रचिएको ''[[रामचरितमानस]]''मा आधारित छन्।<ref name=unescodussehra/><ref name=claus507/>{{sfn|Constance Jones|James D. Ryan|2006|p=457}} यी श्लोकहरूलाई परम्परागत रूपान्तरणमा संवादको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। खुला ठाउँमा गरिने यी प्रदर्शनहरू स्थानीय रामलीला समितिहरूद्वारा व्यवस्थित गरिन्छन् र यसको खर्च पूर्ण रूपमा गाउँले वा सहरी क्षेत्रका स्थानीय छिमेकीहरूद्वारा व्यहोरिन्छ।{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|pp=561-562}} सन् २००८ मा [[युनेस्को]]ले रामलीला उत्सवलाई "मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा" को रूपमा घोषणा गरेको थियो। रामलीला विशेष गरी ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हिन्दु सहरहरू जस्तै [[अयोध्या]], [[वाराणसी]], [[वृन्दावन]], [[अल्मोडा]], [[उना]], [[चम्बा, हिमाचल प्रदेश|चम्बा]],<ref>{{Cite news|title=On Camera, 'Dashrath' Actor Has Cardiac Arrest During Ramlila, Dies On Stage|url=https://www.ndtv.com/india-news/on-camera-king-dashrath-has-cardiac-arrest-during-himachal-ramlila-dies-9332995|work=www.ndtv.com|access-date=2026-01-31|archive-url=http://web.archive.org/web/20250925201015/https://www.ndtv.com/india-news/on-camera-king-dashrath-has-cardiac-arrest-during-himachal-ramlila-dies-9332995|archive-date=2025-09-25|language=en}}</ref> [[सतना]] र [[मधुबनी]]मा उल्लेखनीय छ।{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|pp=561-562}} रामायणमा आधारित यो नाटकीय कला दक्षिण-पूर्वी एसियाका देशहरू जस्तै [[इन्डोनेसिया]] (विशेष गरी [[बाली]]), [[म्यानमार]], [[कम्बोडिया]] र [[थाइल्यान्ड]]को प्रदर्शन कला संस्कृतिको पनि एक हिस्सा हो।<ref>{{cite book|author=Mandakranta Bose|title=The Ramayana Revisited|year=2004|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516832-7|pages=342–350}}</ref> १९औँ र २०औँ शताब्दीमा भारतीय आप्रवासीहरूको स्थानान्तरणसँगै यो उत्सव अहिले [[फिजी]], [[गयाना]], [[मलेसिया]], [[मौरिसस]], [[सिङ्गापुर]], [[दक्षिण अफ्रिका]], [[सुरिनाम]], र [[ट्रिनिडाड र टोबागो]] लगायतका विश्वका धेरै भागहरूमा मनाइन्छ।<ref name=un>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=38 Ramlila – the Traditional Performance of the Ramayana] ''[[युनेस्को]]''.</ref> == व्युत्पत्ति र नामाकरण == '''रामलीला''' दुई संस्कृत शब्दहरू "राम" (विष्णुका [[अवतार]]) र "लीला" (खेल, अभिनय, क्रीडा) मिलेर बनेको एक समस्त शब्द हो। जेम्स लोक्टेफेल्डका अनुसार, यस शब्दले "रामका बारेमा एक खेलमय नाटक" लाई बुझाउँछ, जुन मनोरञ्जन र एक "गहिरो गम्भीर धार्मिक कार्य" दुवै हो जसले कलाकार र दर्शक दुवैका लागि आध्यात्मिक महत्त्व राख्दछ।{{sfn|James G. Lochtefeld|2002|p=389}} नोरभिन हेनका अनुसार 'रामलीला'को शाब्दिक अनुवाद "रामको खेल" हो, जहाँ "खेल" शब्दलाई ईश्वरशास्त्रीय सन्दर्भमा राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ। वैष्णव विचारधारा अनुसार, सर्वोच्च सत्ता (विष्णु) लाई यो अनुभवजन्य संसार सृष्टि गरिरहनु पर्ने आवश्यकता छैन, उनी केवल एक अवतारको रूपमा अवतरण गर्छन् र "स्वतःस्फूर्त, आनन्दमय र निस्वार्थ रूपमा भूमिका निर्वाह गर्न" वा "खेल" मा संलग्न हुन यस संसारमा प्रकट हुन्छन्।<ref name=hein279>{{cite journal|author = Norvin Hein| title= The Ram Lila|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_july-september-1958_71_281/page/279| journal = Journal of American Folklore| year=1958| jstor= 538562| volume= 71| number= 281| pages=279–280| doi= 10.2307/538562}}</ref> रामलीलाका लागि सँगै तालिम लिने र प्रदर्शन गर्ने कलाकारहरूको टोली वा समूहलाई '''मण्डली''' भनिन्छ।<ref name=hein279/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु परम्परा]] olk7k8i00evm4vmz7b8ztjak3dgzzbc 0 16989 1368947 1343045 2026-08-09T04:51:24Z ~2026-43693-54 80210 अद्यावधिक स्रोतहरू अनुसार पूर्वी टिमोरको क्षेत्र अद्यावधिक गर्नुहोस् 1368947 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|दक्षिणपूर्वी एसियामा रहेको एक देश}} {{Infobox country | conventional_long_name = लोकतान्त्रिक गणतन्त्र टिमोर लेस्ते | native_name = {{ubl|{{native name|pt|República Democrática de {{nowrap|Timor-Leste}}}}|{{native name|tet|Repúblika Demokrátika {{nowrap|Timór Lorosa'e}}}}}} | common_name = टिमोर-लेस्ते (पूर्वी टिमोर) | image_flag = Flag of East Timor.svg | image_coat = Coat of arms of East Timor.svg | symbol_type = Emblem | national_motto = {{native phrase|pt|Unidade, Acção, Progresso|nolink=on}}<br />"एकता, कार्य, प्रगति" | national_anthem = {{native phrase|pt|[[पाात्रिया]]|nolink=on}}<br />"जन्मभूमि"{{parabr}}{{center|[[File:East Timorese national anthem.wav]]}} | image_map = Timor_Leste_(orthographic_projection).svg | map_width = 230px | map_caption = पूर्वी टिमोरको अवस्थिति (हरियो) पूर्वी सिमा तर्फ [[इन्डोनेसियाली द्वीपसमूह]] | image_map2 = | capital = [[डिली]] | coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}} | largest_city = डिली | official_languages = {{plainlist| * [[पोर्तगाली भाषा|पोर्तगाली]] * [[टेटुम भाषा|टेटुम]]<sup>क</sup>}} | languages_type = | languages2_type = {{nobold|'''[[कामकाजी भाषा]]'''}} | languages2 = {{plainlist| * [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] * [[इन्डोनेसियाली भाषा|इन्डोनेसियाली]] }} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * ९९.५३% [[इसाई धर्म|इसाई]] ** ९७.५७% [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक]] ** १.९६% [[प्रोस्टेन्ट]] {{Tree list/end}} |०.२४% [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] |०.२३% अन्य }} | religion_year = सन् २०१५ को जनगणना | religion_ref = <ref name="religion">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=Nationality, Citizenship, and Religion|date=25 October 2015|access-date=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714155507/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archive-date=14 July 2019}}</ref> | demonym = {{plainlist| * पूर्वी टिमोरी * टिमोरी<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EEKDBAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA199|title=Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor|first=David|last=Hicks|date=15 September 2014|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=9781317695356|access-date=12 October 2020|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326152310/https://books.google.com/books?id=EEKDBAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA199|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA281|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|first=Howard|last=Adelman|date=28 June 2011|publisher=Columbia University Press|via=Google Books|isbn=9780231526906|access-date=12 October 2020|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326152323/https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA281|url-status=live}}</ref>}} | government_type = एकात्मक [[राष्ट्रपतीय प्रणाली|अर्ध-राष्ट्रपतीय प्रणाली]]<ref name="Divided">{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Dennis |date=2003 |title=Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System |url=http://espace.cdu.edu.au/view/cdu:1248 |journal=Asian Survey |volume=43 |issue=2 |pages=231–252 |doi=10.1525/as.2003.43.2.231 |quote=|access-date=24 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414231057/http://espace.cdu.edu.au/view/cdu:1248 |url-status=live |issn = 0004-4687 }}</ref> | leader_title1 = [[पूर्वी टिमोरको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[होसे रामोस-होर्ता]] | leader_title2 = [[पूर्वी टिमोरको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[सानाना गुसमाओँ]] | legislature = [[पूर्वी टिमोरको राष्ट्रिय संसद|राष्ट्रिय संसद]] | sovereignty_type = [[पूर्वी टिमोरको इतिहास|स्वतन्त्र]] | sovereignty_note = [[पोर्तगाल]], [[इन्डोनेसिया]] र [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ प्रशासित पूर्वी टिमोर]]बाट | established_event1 = [[पोर्तगाली टिमोर]] | established_date1 = सुरुवाती अठारौँ शताब्दी | established_event2 = [[लोकतान्त्रिक गणतन्त्र पूर्वी टिमोर (सन् १९७५)|स्वतन्त्र घोषणा]] | established_date2 = [[स्वतन्त्रता दिवसको घोषणा|२८ नोभेम्बर १९७५]] | established_event3 = [[पूर्वी टिमोरमा इन्डोनेसियाली आक्रमण|इन्डोनेसियाली आक्रमण]] | established_date3 = १७ जुलाई १९६७ | established_event4 = [[पूर्व टिमोरमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको संक्रमणकालीन प्रशासन]]द्वारा [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ प्रशासित पूर्वी टिमोर|प्रशासित]] | established_date4 = २५ अक्टोबर १९९९ | established_event5 = [[पूर्वी टिमोरको स्वतन्त्रता|स्वतन्त्रता पुन:स्थापित]] | established_date5 = २० मे २००२ | area_km2 = १५,००७ | area_rank = १५४औँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = ५,७५२.९२२ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = नगण्य | population_estimate = १३,५४,६६२ | population_census = १३,४१,७३७<ref name="census">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=Population by Age & Sex|date=25 October 2015|access-date=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archive-date=25 January 2020}}</ref> | population_census_year = सन् २०२२ | population_density_km2 = ८९.७ | population_density_sq_mi = | population_density_rank = १३७औँ | population_estimate_rank = १५३औँ | population_estimate_year = सन् २०२३ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->| GDP_PPP = {{decrease}} $५ अर्ब<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=537,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2023|date=October 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=10 December 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = सन् २०२३ | GDP_PPP_rank = १७३औँ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $३,७४७<ref name="imf.org"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = १५७औँ | GDP_nominal = {{decrease}} $२ अर्ब<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_rank = १८३औँ | GDP_nominal_year = सन् २०२३ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $१,४९७<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = १५१औँ | Gini = २८.७ <!--सङ्ख्या मात्र--> | Gini_year = सन् २०१४ | Gini_change = स्थिर <!--वृद्धि/ह्रास/स्थिर--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |date=17 July 2021 }}</ref> | HDI = ०.५६६<!--सङ्ख्या मात्र--> | HDI_year = सन् २०२२<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = ह्रास <!--वृद्धि/ह्रास/स्थिर--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=13 March 2024 |title=HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2023-24 |url=http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |website=[[संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रम]] |publisher=United Nations Development Programme |pages=274–277 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> | HDI_rank = १५५औँ | currency = [[अमेरिकी डलर]]<sup>ख</sup> [[पूर्वी टिमोर सेन्ताभो]] | currency_code = | time_zone = [[पूर्वी टिमोर समय]] | utc_offset = +९ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = दायाँ | calling_code = [[+६७०]] | iso3166code = टिएल | cctld = [[डट टिएल]]<sup>ग</sup> | footnote_a = थप १५ वटा "राष्ट्रिय भाषाहरू" लाई संविधानले मान्यता दिएको छ। <!----ORPHANED: | footnote_ = [[इन्डोनेसिया]]ले ७ डिसेम्बर १९७५ मा पूर्वी टिमोरमा आक्रमण गर्यो र १९९९ मा छोड्यो। | footnote_ = संविधानद्वारा पुनर्स्थापनाको रूपमा परिभाषित गरिएको छ।----->| footnote_b = [[पूर्वी टिमोर सेन्ताभो]] पनि प्रयोग गरिन्छ। | footnote_c = डट टिपीको पुरानो उपयोग हटाइयो। | country_code = | today = }} '''टिमोर लेस्ते''', वा '''पूर्वी टिमोर''', आधिकारिक रूपमा '''लोकतान्त्रिक गणतन्त्र टिमोर लेस्ते''',<ref>{{cite web |title=Timor-Leste |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/timor-leste/ |website=[[द वर्ल्ड फ्याक्टबुक]] |publisher=[[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था]] |access-date=12 October 2024 |language=en |date=3 October 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110035005/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/timor-leste |date=10 January 2021 }}</ref> [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिण पूर्व एसिया]]को एक देश हो। यसमा टिमोर द्वीपको पूर्वी आधा भाग, द्वीपको उत्तर-पश्चिममा ओक्युसेको तटीय अन्त:क्षेत्र, र अटाउरो र जाको जस्ता साना टापुहरू समावेश छन्। [[अस्ट्रेलिया]] टिमोर सागरद्वारा छुट्टिएको देशको दक्षिणी छिमेकी राष्ट्र हो। यसको क्षेत्रफल १४,९५० वर्ग किलोमिटर (५,७७० वर्ग माइल) रहेको छ। टिमोरको उत्तरी तटमा अवस्थित [[डिली]] यसको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर हो। टिमोरलाई समयको साथ विभिन्न पपुवाली र अस्ट्रोएसियाली मानिसहरूले बसालेका थिए, जसले दक्षिणपूर्व एसिया र मेलानेसिया जस्ता दुवै क्षेत्रहरूसँग सम्बन्धित संस्कृति र भाषाहरूको विविध मिश्रण सिर्जना गरेको थियो। पूर्वी टिमोर सोह्रौँ शताब्दीमा पोर्तगाली प्रभावमा आएको थियो र सन् १९७५ सम्म एक पोर्तगाली उपनिवेशको रूपमा रहेको थियो। स्वतन्त्रताको एकतर्फी घोषणा र इन्डोनेसियाली आक्रमण र विलय भन्दा पहिले यहाँ आन्तरिक द्वन्द्व थियो। त्यसपछिको देशले इन्डोनेसियाली कब्जामा यातना र नरसंहार सहित मानव अधिकारको चरम उल्लङ्घनको सामाना गर्नुपरेको थियो जुन पूर्वी टिमोर नरसंहार नामक घटनाहरूको एक शृङ्खला हो। इन्डोनेसियाली शासनभरि नै प्रतिरोध जारी रहेको थियो र सन् १९९९ मा [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]द्वारा प्रायोजित आत्मनिर्णयको कार्यले इन्डोनेसियालाई यस क्षेत्रको नियन्त्रण त्याग्न बाध्य बनाएको थियो। २० मे २००२ मा, टिमोर-लेस्तेको रूपमा, यो २१औँ शताब्दीको पहिलो नयाँ सार्वभौम राज्य बनेको थियो। सोही वर्ष, [[इन्डोनेसिया]]सँग सम्बन्ध स्थापित र सामान्यीकृत गरिएको थियो, इन्डोनेसियाले पनि तिमोर-लेस्तेको [[आसियान]]मा प्रवेशलाई समर्थन गरेको थियो। राष्ट्रिय सरकार [[राष्ट्रपतीय प्रणाली|अर्ध-राष्ट्रपतीय प्रणाली]]मा चल्छ, लोकप्रिय निर्वाचित राष्ट्रपतिले राष्ट्रिय संसदद्वारा नियुक्त प्रधानमन्त्रीसँग शक्ति साझेदारी गर्दछन्। शक्ति राष्ट्रिय सरकारको अधीनमा केन्द्रीकृत छ, यद्यपि धेरै स्थानीय नेताहरूको अनौपचारिक प्रभाव कायम छ। देशले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको नीति कायम राख्दछ र पोर्तगाली भाषी देशहरूको समुदाय नामक सङ्गठनको सदस्य, प्रशान्त महासागरीय टापु फोरमको पर्यवेक्षक र आसियान सदस्यताको लागि आवेदक हो। प्राकृतिक स्रोतहरू, विशेष गरी तेल र विदेशी सहायतामा अत्यधिक निर्भर अर्थव्यवस्थाको साथ देश तुलनात्मक रूपमा गरिब छ। सन् २०२२ को जनगणना अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या १३ लाख ४० हजार भन्दा बढी छ र उच्च प्रजनन दरका कारण युवाहरूप्रति धेरै झुकाव छ। शिक्षाले विगत आधा शताब्दीमा विशेष गरी पोर्तगाली र टेटुमका दुई आधिकारिक भाषाहरूमा साक्षरता बढाएको छ। उच्च जातीय र भाषिक विविधता देशमा बोलिने ३० वटा आदिवासी भाषाबाट प्रतिबिम्बित हुन्छ। जनसङ्ख्याको बहुमत [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक]] छन्, जुन विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा बलियो स्थानीय परम्परा र विश्वासको साथ सह-अस्तित्वमा रहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Sister project links|पूर्वी टिमोर|auto=1|voy=पूर्वी टिमोर}} <!-- Wikipedia is not a link list nor a Web directory. If your link points to a website that does not cover many subjects about Timor-Leste, it's most likely in the wrong place here and you should go and search for a more specific article. --> '''स्वतन्त्रताको लागि सङ्घर्ष''' * [https://tasmaniantimes.com/2016/01/the-truth-about-john-howards-east-timor-liberation/ ८ सेप्टेम्बर १९९९ संयुक्त राष्ट्र सङ्घको पूर्वी टिमोर स्वतन्त्रता मतदानको खाता] '''सरकार''' * [http://timor-leste.gov.tl/?lang=en आधिकारिक सरकारी वेबसाइट] * [http://www.timorleste.tl/ आधिकारिक पूर्वी टिमोर राष्ट्रिय पर्यटन वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321142212/https://www.timorleste.tl/ |date=2025-03-21 }} * [https://web.archive.org/web/20081210074013/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/timor-leste.html राज्य प्रमुख र मन्त्रिपरिषद्का सदस्य] '''साधारण जानकारी''' * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/timor-leste/ पूर्वी टिमोर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110035005/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/timor-leste |date=2021-01-10 }} ''[[द वर्ल्ड फ्याक्टबुक]]'' [[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था]]। * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596313/East-Timor पूर्वी टिमोर] ''[[इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका]]''मा * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14919009 पूर्वी टिमोरको प्रोफाइल] [[बिबिसी|बीबीसी]]बाट * {{Wikiatlas|East Timor|पूर्वी टिमोर}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TL पूर्वी टिमोरको लागि विकास पूर्वानुमान] [[इन्टरनेसनल फ्युचर्स]]बाट {{Countries of Asia}} [[श्रेणी:एसियाका देशहरू]] [[श्रेणी:हिन्द महासागरका द्वीपीय देशहरू]] [[श्रेणी:द्वीपीय देशहरू]] [[श्रेणी:पूर्व पोर्तगाली उपनिवेशहरू]] [[श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:गणतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:दक्षिणपूर्वी एसियाली देशहरू]] ly5vybb5om9yntroj2egx9d4t3szsp2 0 18077 1368934 1355177 2026-08-09T02:34:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368934 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = नरेन्द्र मोदी | image = Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi.jpg | caption = नरेन्द्र मोदीको आधिकारिक तस्वीर, सन् २०२३ | order = | office = [[भारतका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|भारतको १४औ प्रधानमन्त्री]] | president = {{ubl|प्रणव मुखर्जी|[[रामनाथ कोविन्द|राम नाथ कोविन्द]]|[[द्रौपदी मुर्मु]]}} | term_start = २६ मे २०१४ | term_end = | predecessor = [[मनमोहन सिंह]] | successor = कार्यरत {{Collapsed infobox section begin|थप मन्त्रालयहरू}} | 1blankname1 = मन्त्रालय र विभागहरू | 1namedata1 = कर्मचारी, सार्वजनिक गुनासो र निवृत्तिभरण, अन्तरिक्ष विभाग, परमाणु ऊर्जा विभाग, समुद्री मामिला, जलशक्ति मन्त्रालय | term_start1 = २६ मे २०१४ | term_end1 = | predecessor1 = [[मनमोहन सिंह]] {{Collapsed infobox section end}} | office2 = [[गुजरात|गुजरातको १४औँ मुख्यमन्त्री]] | term_start2 = ७ अक्टोबर २००१ | term_end2 = २२ मे २०१४ | governor2 = डा. कमला बनिवाल, नवल किशोर शर्मा, एस.सी. जैन, ओ.पी. कोहली | predecessor2 = केशुभाइ पटेल | successor2 = आनन्दीबेन पटेल | birth_name = नरेन्द्र दामोदरदास मोदी | birth_date = {{birth date and age|1950|9|17|df=yes}} | birth_place = वडनगर, [[महेसाणा जिल्ला]], [[गुजरात]], [[भारत]] <!--The state of Gujarat did not exist in 1950, it was part of Bombay State---> | residence = ७, लोक कल्याण मार्ग, नयाँ दिल्ली, भारत | nationality = भारतीय | death_date = | death_place = | constituency = वाराणसी (२०१४–हालसम्म), मणिनगर (२००१–२०१४) | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | otherparty = [[राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ]] | spouse = जसोदाबेन चिमनलाल मोदी | children = छैन | alma_mater = [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] (बी.ए.)<br>[[गुजरात विश्वविद्यालय]] (एम.ए.) | education = स्नातकोत्तर (राजनीतिशास्त्र) <ref>[http://narendramodi.in/pages/detail-biography नरेन्द्रको शिक्षा]</ref> | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | email = pmindia@gov.in | website = [http://www.narendramodi.in/ narendramodi.in] | date = २६ मे | year = २०१४ | source = http://www.gujaratassembly.gov.in/chiefminister.htm गुजरात सरकार | signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg | signature_alt = नरेन्द्र मोदीको हस्ताक्षर | vicepresident = मोहम्मद हमिद अन्सारी<br>एम. वेंकैया नायडू<br>जगदीप धनखर }} '''नरेन्द्र दामोदरदास मोदी''' ({{audio|Hi-NarendraModi.ogg|उच्चारण}}, {{lang-gu|નરેંદ્ર દામોદરદાસ મોદી}}; [[जन्म]]: १७ सेप्टेम्बर १९५०) [[भारत|गणतन्त्र भारत]]को वर्तमान प्रधानमन्त्री तथा भारतीय राजनीतिज्ञ तथा [[भारतीय जनता पार्टी]]को नेता हुन्। नरेन्द्र मोदीको जन्म १७ सेप्टेम्बर १९५० मा भारतको [[गुजरात]]मा भएको थियो। उनले सन् २००१ देखि २०१४ सम्म [[गुजरात]]को मुख्यमन्त्री काम गरेका थिए। सन् २०१४ को लोकसभा चुनावमा [[भारतीय जनता पार्टी]]ले बहुमत ल्याएपछि उनी भारतको प्रधानमन्त्री बनेका हुन्।<ref name=bbc1>[http://www.bbc.co.uk/nepali/news/2014/05/140517_india_polls.shtml मोदी विजय जुलुसको तयारीमा] बी बी सी नेपाली सेवा</ref> ५ सय ४५ सदस्सीय लोकसभामा भारतीय जनता पार्टीले २ सय ८२ मतका साथ स्पष्ट बहुमत ल्याएको थियो।<ref>[http://www.onlinekhabar.com/2014/05/199955/ बीजेपीले पायो स्पष्ट बहुमत, मोदी प्रधानमन्त्री निश्चित] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519004200/http://www.onlinekhabar.com/2014/05/199955/ |date=2014-05-19 }} अनलाइन खबर</ref> नरेन्द्र मोदीले सन् २०१४ मे २६ मा [[भारतको राष्ट्रपति]]सामु सपथ ग्रहण लिएका थिए।<ref>{{cite web| url = http://www.sambadmedia.com/?p=91832| title = मोदीद्वारा भारतीय प्रधानमन्त्रीमा सपथ ग्रहण| publisher = सम्बद मेडिया| date = १२ जेठ २०७१}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनी स्वतन्त्र भारतको १५औँ प्रधानमन्त्री तथा यस पदको जिम्मेवारी सम्हाल्ने स्वतन्त्र भारतमा जन्मेका प्रथम व्यक्ति हुन्। वडनगरको एक गुजराती परिवारमा जन्मेका मोदीले बाल्यकालमा आफ्नो बुबालाई चिया बेच्न मद्दत गरे, र पछि आफ्नै पसल चलाए। आठ वर्षको उमेरमा नै उनी आरएसएसमा सामेल भए, जससँग उनी लामो समयसम्म सम्बद्ध रहे।<ref>{{Cite web|url=https://www.newkerala.com/news/|title=Live Latest News Headlines at newkerala.com Daily News|last=|first=|date=|website=www.newkerala.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315130016/http://www.newkerala.com/news/2014/fullnews-24257.html|archive-date=2014-03-15|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref>स्नातक गरेपछि, उनले घर छोडे। मोदीले दुई वर्षसम्म भारतभरि यात्रा गरे, धेरै धार्मिक केन्द्रहरूको भ्रमण गरे। उनी १९६९ वा १९७० मा गुजरात फर्किए र त्यसपछि अहमदाबाद सरे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ylIAwAAQBAJ|title=Narendra Modi: A political Biography|last=Marino|first=Andy|date=2014-04-06|publisher=Harper Collins|year=|isbn=978-93-5136-218-0|location=|pages=24|language=en}}</ref> १९७१ मा उनी आरएसएसको पूर्ण-कालिन कार्यकर्ता बने। १९७५ मा राष्ट्रव्यापी आपतकालको समयमा उनी केही समयको लागि लुक्न बाध्य भए। उनी १९८५ मा भाजपामा सामेल भए र २००१ सम्म पार्टी पदानुक्रम भित्र विभिन्न पदहरूमा कार्य गरे , र सचिवको पदसम्म पुगे। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qOJfCgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Management Guru Narendra Modi|last=Shekhar|first=Himanshu|date=1901|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|year=|isbn=978-81-288-2803-4|location=|pages=[https://www.google.co.in/books/edition/Management_Guru_Narendra_Modi/qOJfCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Narendra+Modi%27s+career+in+RSS&pg=PT14&printsec=frontcover 64]|language=en}}</ref> २००१ को गुजरात भूकम्प (भुज भूकम्प) पछि, गुजरातका तत्कालीन मुख्यमन्त्री केशुभाइ पटेलको बिग्रँदो स्वास्थ्य र खराब सार्वजनिक छविका कारण २००१ मा श्री नरेन्द्र मोदीलाई गुजरातको मुख्यमन्त्रीको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। नरेन्द्र मोदी चाँडै नै व्यवस्थापिका सभामा निर्वाचित भए। २००२ को गुजरात दंगामा उनको प्रशासनलाई कठोर मानिएको थियो, र उनले परिस्थितिलाई कसरी सम्हाल्ने भन्ने कुराको पनि आलोचना भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404213638/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |archive-date=4 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> यद्यपि, सर्वोच्च अदालतद्वारा नियुक्त विशेष अनुसन्धान टोली (SIT) ले अभियोजन कार्यवाही सुरु गर्ने कुनै प्रमाण फेला पारेन।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220174351/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |archive-date=20 दिसंबर 2016 |url-status=live }}</ref> गुजरातको मुख्यमन्त्रीको रूपमा उनको नीतिहरूलाई आर्थिक विकासलाई प्रवर्द्धन गर्ने श्रेय दिइयो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312085254/http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |archive-date=12 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> यसभन्दा पहिले उनी भारतीय राज्य [[गुजरात]]को १४औँ [[मुख्यमन्त्री]]को रूपमा रहेका थिए। उनलाई उनको कामको आधारमा गुजरातको जनताले लगातार ४ पटक (सन् २००१ देखि २०१४ सम्म) मुख्यमन्त्री छानेका थिए। गुजरात विश्वविद्यालयबाट [[राजनीति विज्ञान]]मा स्नातकोत्तर डिग्री प्राप्त नरेन्द्र मोदी विकास पुरुषको नामले चिनिन्छन् र वर्तमान समयमा भारतको सबैभन्दा लोकप्रिय नेताहरू मध्ये एक रहेका छन्। उनी सामाजिक सञ्जाल [[ट्विटर]]मा सबैभन्दा बढी अनुसरण गरिएका भारतीय नेता हुन्।<ref>{{cite web| url= http://ennnepal.com/2014/11/26/56860/| title= ट्वीटरमा मोदी अगाडि| publisher= एम नेपाल| date= २०१४ नोभेम्बर २६}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103192312/http://ennnepal.com/2014/11/26/56860/ |date=2015-01-03 }}</ref> ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिकाले मोदीलाई [[टाइम वर्ष व्यक्ति]] सन् २०१४ को लागि ५० उम्मेदवारहरूको सूचीमा राखेको थियो।<ref>{{cite web| url=http://www.rajdhani.com.np/article/0957362001418095112| title=मोदी ‘टाइम वर्ष व्यक्ति’ नजिक| publisher=''राजधानी''| accessdate=२२ मङ्सिर २०७१}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308211734/http://rajdhani.com.np/article/0957362001418095112 |date=2016-03-08 }}</ref> उनको नेतृत्वमा, भारतको मुख्य विपक्षी दल [[भारतीय जनता पार्टी]] ले २०१४ लोकसभा चुनाव लडेको थियो र २८२ सिट जितेर अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेको थियो।<ref name="Partywise Trends & Result">{{cite web|title=Partywise Trends & Result|url=http://eciresults.nic.in/|accessdate=17 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223225105/http://eciresults.nic.in/|archive-date=23 फ़रवरी 2012|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218160549/http://eciresults.nic.in/ |date=2014-12-18 }}</ref>एउटा सभासदको रूपमा उनले भारतको [[उत्तर प्रदेश]]को साँस्कृतिक नगरी वाराणसी तथा आफ्नो गृहराज्य [[गुजरात]]को वडोदरा संसदीय क्षेत्रबाट चुनाव लड्दै दुवै ठाउँबाट विजय प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite news |url=http://www.npdailynews.com/index.php/international?start=112 |title=भारतमा प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवार नरेन्द्र मोदी दुबै स्थानबाट विजयी |publisher=नेपाल डेली |date=१६ मे २०१४ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012643/http://www.npdailynews.com/index.php/international?start=112 |date=2016-03-05 }}</ref> उनको शासनकालमा भारतको प्रत्यक्ष विदेशी लगानी र पूर्वाधारमा खर्च तीव्र गतिमा बढ्यो।<ref>{{Cite journal|last=Stepan|first=Alfred|date=2015-01-07|title=India, Sri Lanka, and the Majoritarian Danger|url=https://muse.jhu.edu/article/565644|journal=Journal of Democracy|language=en|volume=26|issue=1|pages=128–140|doi=10.1353/jod.2015.0006|issn=1086-3214}}</ref> उनले नोकरशाहीमा धेरै सुधार गरे र योजना आयोग लाई नीति आयोग ले प्रतिस्थापन गरे।<ref>{{Cite web|url=http://abclive.in/niti-aayog-releases-handbook-state-statistics/|title=NITI Aayog Releases State Statistics Handbook {{!}} ABC Live India|language=en-US|access-date=2021-01-21}}</ref>त्यसपछि, २०१९ मा, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले उनको नेतृत्वमा फेरि चुनाव लड्यो र अझ ठूलो जित हासिल गर्‍यो। पार्टीले कुल ३०३ सिट जित्यो। भाजपा समर्थित दलहरूको गठबन्धन एनडीएले कुल ३५२ सिट जित्यो।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> नरेन्द्र मोदीले ३० मे २०१९ मा लगातार दोस्रो कार्यकालको लागि प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> २०१९ को भारतीय आम चुनावमा उनको पार्टीको विजय पछि, उनको प्रशासनले जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन, २०१९ लाई खारेज गर्‍यो, जसले जम्मू कश्मीरको विशेष हैसियत खारेज गर्‍यो। उनको प्रशासनले नागरिकता (संशोधन) ऐन, २०१९ पनि पेश गर्‍यो, जसको परिणामस्वरूप देशभर व्यापक विरोध भयो। मोदी आफ्नो हिन्दू राष्ट्रवादी विश्वास र २००२ गुजरात दंगा मा उनको कथित भूमिकालाई लिएर घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा विवादको पात्र बनेका छन्,<ref>{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2013-06-01|title=Gujarat Elections: The Sub-Text of Modi’s ‘Hattrick’—High Tech Populism and the ‘Neo-middle Class’:|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2321023013482789|journal=Studies in Indian Politics|language=en|doi=10.1177/2321023013482789}}</ref> जसलाई बहिष्करणकारी सामाजिक एजेन्डाको प्रमाणको रूपमा उद्धृत गरिएको छ। मोदीको कार्यकालमा, भारतले लोकतान्त्रिक पछाडि हटेको अनुभव गरेको छ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christoph|date=2021|title=Modi's India: Hindu Nationalism and the Rise of Ethnic Democracy|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691206806/modis-india|publisher=Princeton University Press}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Democratic Backsliding in India, the World’s Largest Democracy {{!}} V-Dem|url=https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|access-date=27 November 2020|website=www.v-dem.net|archive-date=27 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227182459/https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227182459/https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/ |date=27 February 2021 }}</ref> त्यसपछि, २०२४ मा, भारतीय जनता पार्टीले उनको नेतृत्वमा फेरि चुनाव लड्यो, र कुल २४० सिट जित्यो। भाजपालाई समर्थन गर्ने दलहरूको गठबन्धन एनडीएले कुल २९२ सिट हासिल गर्यो।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> 9 जून 2024 को शपथ ग्रहण कर नरेन्द्र मोदी लगातार तीसरी बार प्रधानमन्त्री बने। शपथ ग्रहण के बाद वह पहले ऐसे अन कांग्रेसी प्रधानमंत्री बने जो 1962 के बाद लगातार तीसरी बार प्रधानमंत्री बने और उन्होंने पंडित जवाहर लाल नेहरू के बराबरी की। नरेन्द्र मोदीले जुन ९, २०२४ मा लगातार तेस्रो कार्यकालको लागि प्रधानमन्त्रीको रूपमा शपथ लिएका थिए। उनी १९६२ पछि पंडित जवाहरलाल नेहरूको बराबरी गर्दै, लगातार तेस्रो कार्यकालको लागि पद धारण गर्ने पहिलो गैर-कांग्रेसी प्रधानमन्त्री बने। <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> [[अटल बिहारी वाजपेयी]] जस्तै नरेन्द्र मोदी एउटा [[राजनेता]] र कवि हुन्। उनले [[गुजराती भाषा|गुजराती]] वाहेक हिन्दीमा समेत राष्ट्रप्रेमी कविताहरू लेख्ने गरेका छन्। == निजी जीवन == नरेन्द्र मोदीको जन्म १७ सेप्टेम्बर १९५० मा तत्कालीन बम्बई राज्यको मेहसाणा जिल्लाको वडनगर गाउँमा मध्यमवर्गीय परिवारमा हीराबेन मोदी र दामोदरदास मूलचन्द मोदीको घरमा भएको थियो।<ref name="bhaskar">{{cite web| url=http://www.bhaskar.com/article/GUJ-rare-pics-of-narendra-modi-3703016.html| title='''''पिक्स''''' : कभी बेचते थे चाय, आज हैं सबसे 'शक्तिशाली' राज्य के मुख्यमंत्री| work=[[दैनिक भास्कर]]| date=२८ अगस्त २०१२| accessdate=१५ फरबरी २०१४| archive-url=https://web.archive.org/web/20130318175753/http://www.bhaskar.com/article/GUJ-rare-pics-of-narendra-modi-3703016.html| archive-date=18 मार्च 2013| url-status=live}}</ref>उनी जन्मेका छ सन्तानमध्ये तेस्रो थिए। मोदीको परिवार मोध-घाँची-तेली समुदाय अन्तर्गतको थियो।,<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms|title='Modi is a Teli-Ghanchi OBC': BJP - Times of India|work=The Times of India|access-date=19 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206064221/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms|archive-date=6 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/caste-rules-in-text-and-context/299610|title=caste rules in Text and context|access-date=9 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210044250/https://www.outlookindia.com//magazine/story/caste-rules-in-text-and-context/299610|archive-date=10 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref>जसलाई [[भारत सरकार]] द्वारा [[अन्य पिछडिएका वर्गहरू]] को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india/2014/05/140509_modi_caste_issue_ankur_jain_sn|title=नरेंद्र मोदी की जाति पर आरोप-प्रत्यारोप|access-date=22 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023134348/http://www.bbc.com/hindi/india/2014/05/140509_modi_caste_issue_ankur_jain_sn|archive-date=23 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref>उहाँ कडा [[शाकाहारी]] हुनुहुन्छ।<ref name="आज तक">{{cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modi-likes-kite-flying-1-716382.html|title=पतंगबाजी के मैदान में भी छक्के छुड़ा देते हैं मोदी|work=[[आज तक]]|location=[[नई दिल्ली]]|date=२० दिसम्बर २०१२|accessdate=२३ मार्च २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304043023/http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modi-likes-kite-flying-1-716382.html|archive-date=4 मार्च 2013|url-status=live}}</ref>आफ्नो युवावस्थामा, दोस्रो भारत-पाकिस्तानी युद्धको समयमा, उनले रेलवे स्टेशनहरूमा यात्रा गर्ने सिपाहीहरूको सेवा गर्न स्वयंसेवा गरे।<ref name="१९६५">{{cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/modi-did-service-of-indian-soldiers-during-indo-pak-war.-1-716386.html|title=भारत-पाक युद्ध में मोदी ने की थी भारतीय सैनिकों की सेवा|work=आज तक|location=नई दिल्ली|date=२० दिसम्बर २०१२|accessdate=२४ मार्च २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304141209/http://aajtak.intoday.in/story/modi-did-service-of-indian-soldiers-during-indo-pak-war.-1-716386.html|archive-date=4 मार्च 2013|url-status=live}}</ref>युवावस्थामा, उनी विद्यार्थी संगठन [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] मा सामेल भए। उनले भ्रष्टाचार विरोधी नव निर्माण आन्दोलनमा पनि भाग लिए। पूर्ण-समय आयोजकको रूपमा काम गरेपछि, उनलाई [[भारतीय जनता पार्टी]] मा संगठनको प्रतिनिधिको रूपमा मनोनित गरियो।<ref>{{cite web |url = http://www.narendramodi.org/bio.htm |title = Biography – Narendra Modi |accessdate = 6 अगस्त 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090421163831/http://www.narendramodi.org/bio.htm |archive-date = 21 अप्रैल 2009 |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421163831/http://www.narendramodi.org/bio.htm |date=2009-04-21 }}</ref>किशोरावस्थामा आफ्नो भाइसँग चिया पसल चलाउने मोदीले आफ्नो स्कूले शिक्षा वडनगरमा पूरा गरे।<ref name="bhaskar"/>आरएसएस प्रचारक हुँदाहुँदै, उनले १९८० मा [[गुजरात विश्वविद्यालय]] बाट [[राजनीति विज्ञान]] मा स्नातकोत्तर परीक्षा दिए र [[विज्ञानमा स्नातकोत्तर]] डिग्री हासिल गरे।<ref name="hindu.com">{{cite news | url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm | location=Chennai, भारत | work=द हिन्दू | title=Modi proves to be an astute strategist | date=23 दिसम्बर 2007accessdate=१५ फरबरी २०१४ | access-date=5 अगस्त 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm | archive-date=14 मई 2013 | url-status=live }}</ref> == आर्थिक नीति == मोदी सरकारको आर्थिक नीति नवउदारवादमा आधारित अर्थतंत्रको [[निजीकरण]] र [[उदारवाद|उदारीकरण]]मा केन्द्रित भयो।<ref name="Shah & Lerche">{{cite journal|last1=Shah|first1=Alpa|last2=Lerche|first2=Jens|url=https://www.epw.in/journal/2015/41/book-reviews/indias-democracy-illusion-inclusion.html|title=India's Democracy: Illusion of Inclusion|journal=[[Economic & Political Weekly]]|date=10 October 2015|volume=50|issue=41|pages=33–36}}</ref> मोदीले भारतको प्रतक्ष्य वैदेशिक लगानीलाई उदार बनाए, र रक्षा र रेल क्षेत्र सहित धेरै उद्योगमा विदेशी लगानीलाई अनुमति दिए।<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-08-07/news/52555932_1_defence-sector-cent-fdi-railways-sector|title=Cabinet approves raising FDI cap in defence to 49 percent, opens up railways|date=7 August 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=27 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807044440/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-08-07/news/52555932_1_defence-sector-cent-fdi-railways-sector|archive-date=7 August 2015|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150807044440/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-08-07/news/52555932_1_defence-sector-cent-fdi-railways-sector |date=7 August 2015 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/modi-presses-reform-for-india-but-is-it-enough-1416466742|title=Modi Presses Reform for India—But Is it Enough?|last=Zhong|first=Raymond|date=20 November 2014|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329123224/http://www.wsj.com/articles/modi-presses-reform-for-india-but-is-it-enough-1416466742|archive-date=29 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> अन्य प्रस्तावित सुधारमा मजदुरलाई युनियन बनाउन कडाइ, र रोजगारदातालाई कर्मचारी हटाउन सहज नीति थिए।;<ref name="Shah & Lerche" /> यी मध्ये केही प्रस्तावहरू विरोधका कारण फिर्ता भए।<ref name="ET March 2018">{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/modi-renews-labour-reforms-push-as-jobs-regain-focus-before-polls/articleshow/63297358.cms|title=Modi renews labour reforms push as jobs regain focus before polls|date=14 March 2018|work=[[The Economic Times]]|access-date=6 February 2019}}</ref> २ सेप्टेम्बर २०१५ मा भारतीय जनता पार्टीको भातृ मजदुर सङ्गठन सहित देशका ११ ठुला युनियनहरू हड्तालमा उत्रिएकाले मजदुर युनियनबाट बिरोधको कारण फिर्ता भए।<ref name="Shah & Lerche" /> मोदी प्रशासनद्वारा गरिबी निवारण कार्यक्रम र सामाज कल्याण कार्यक्रममा भारी कटौती गरियो।<ref name="Manor">{{cite journal|last1=Manor|first1=James|s2cid=155472230|title=A Precarious Enterprise? Multiple Antagonisms during Year One of the Modi Government|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|year=2015|volume=38|issue=4|pages=736–754|doi=10.1080/00856401.2015.1083644}}</ref> सामाजिक कार्यक्रमामा खर्च गरिएको रकम कांग्रेस सरकारमा जीडीपीको १४.६% प्रतिशत बाट झरेर मोदीको पहिलो वर्ष १२.६% पुग्यो।स्वास्थ्य तथा परिवार कल्याणको खर्च १५% ले र प्राथमिक र माध्यमिक तहकोशिक्षामा विनियोजित रकममा १६%ले कमी आयो।"सर्व शिक्षा अभियान" आर्यक्रममा विनियोजित रकममा २२% ले कमी भयो।सरकारले व्यवसायिक कर कटौती, सम्पत्ति कर अन्त्य, सेल्स ट्याक्समा बढोत्तरी, र सुन र गहनामा भन्सार कटौती पनि गर्यो।२०१४ अक्टोबर मा, मोदी सरकारले डिजेल मूल्यलाई नियमन नगर्ने भयो।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/india-news/narendra-modi-government-deregulates-diesel-prices-681104|title=Narendra Modi Government Deregulates Diesel Prices|last=Shrivastava|first=Rahul|date=18 October 2014|publisher=[[NDTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129152524/http://www.ndtv.com/india-news/narendra-modi-government-deregulates-diesel-prices-681104|archive-date=29 November 2016|access-date=17 February 2017|url-status=live}}</ref> == विदेश नीति == मोदीको चुनाबी अभियानमा विदेश नीतिको त्यति स्थान थिएन, र बिजेपीको चुनाबी घोशानापत्रमा पनि त्यति महत्व दिइएको थिएन।<ref name="Hall 2015">{{cite journal|last1=Hall|first1=Ian|s2cid=154260676|title=Is a 'Modi doctrine' emerging in Indian foreign policy?|journal=Australian Journal of International Affairs|year=2015|doi=10.1080/10357718.2014.1000263|volume=69|issue=3|pages=247–252}}</ref> मोदीले आफ्नो सपथ ग्रहण समारोहमा सबै [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन|सार्क]] राष्ट्रका नेताहरूलाई आमन्त्रित गरेका थिए।<ref name="Grare">{{cite journal|last1=Grare|first1=Frederic|s2cid=153923833|title=India–Pakistan Relations: Does Modi Matter?|url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_winter-2015_37_4/page/n102|journal=[[The Washington Quarterly]]|date=Winter 2015|volume=37|issue=4|pages=101–114|doi=10.1080/0163660X.2014.1002158}}</ref><ref name="Pant 2014">{{cite journal|last1=Pant|first1=Harsh V.|s2cid=154940836|title=Modi's Unexpected Boost to India-U.S. Relations|journal=[[The Washington Quarterly]]|date=Fall 2014|volume=37|issue=3|pages=97–112|doi=10.1080/0163660X.2014.978438}}</ref> त्यसो गर्ने उनी प्रथम भारतीय प्रधानमन्त्री थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece|title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in|last=Praveen|first=Swami|date=21 May 2014|work=The Hindu|access-date=24 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525000959/http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece|archive-date=25 May 2014|location=Chennai, India|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> मोदीको विदेश नीति, पूर्ववर्ती कांग्रेस सरकारको जस्तै, आर्थिक सम्बन्ध, सुरक्षा तथा क्षेत्रीय सम्बन्ध सुधार गर्नेमा केन्द्रित थियो।<ref name="Hall 2015" /> मोदीले मनमोहन सिंहको "बहु पक्ष" नीतिलाई निरन्तरता गरे।<ref name="Hall 2015" /> मोदी प्रशासनले "मेक इन इन्डिया" र "डिजिटल इन्डिया" जस्ता नाराबाट विभिन्न स्रोत, विशेषत पूर्वी एसियाबाट, भारतीय अर्थतन्त्रमा विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने प्रयास गर्यो। मोदी सरकारले [[बहराइन]], [[इरान]], [[साउदी अरब]], र [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] जस्ता मध्य पूर्वका इस्लामिक राष्ट्रहरू संग र [[इजरायल]]संग पनि सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयास गर्यो। भारत-अमेरिका सम्बन्धमा पनि नरेन्द्र मोदी प्रधानमन्त्री बनेपछि सुधार आयो। {{Sfnm|1a1=Hall|1y=2020|1pp=283-285|2a1=Gupta|2y=2019|2pp=3-9|3a1=Madan|3y=2020|3pp=65}} २००५ मा मोदी गुजरातको मुख्यमन्त्री भएको समयमा उनलाई मानवाधिकार सम्बन्धी मामिलाको कारणले बुस प्रशासनले उनलाई भिसा दिन अस्वीकार गरेको थियो। यसै कारणले चुनावको समयबाट नै मोदीको प्रधानमंत्रीकालमा अमेरिका-भारत द्विपक्षीय सम्बन्ध कस्तो होला भनी व्यापक चर्चा चलेको थियो। यद्यपि मोदीको अवश्यम्भावी विजयलाई मध्यनजर गर्दै, अमेरिकी राजदुत नान्सी पावेल पश्चिमा सम्बन्धी सुधार गर्न मोदीसंग भेटे। थप रुपमा, २०१४ मा प्रधानमन्त्रीको रुपमा उनको [[विजय]] पछि, राष्ट्रपति [[बाराक ओबामा]]ले टेलीफोनमा उनलाई बधाई दिए र अमेरिका भ्रमणको लागि आमन्त्रण गरे।<ref>{{Cite web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/05/16/readout-president-s-call-prime-ministerial-candidate-narendra-modi-india|title=Readout of the President's Call with Prime Ministerial Candidate Narendra Modi of India|last=|first=|date=16 May 2014|work=[[whitehouse.gov]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201002320/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/05/16/readout-president-s-call-prime-ministerial-candidate-narendra-modi-india|archive-date=1 December 2020|url-status=live|access-date=24 January 2021|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> बाराक ओबामा र डोनाल्ड ट्रंप दुवैको राष्ट्रपतिकालमा मोदी सरकार अमेरिकासंग राम्रो विदेश सम्बन्ध कायम गर्न सफल रहे।<ref>{{Cite web|url=https://prospect.org/api/content/85a58d7c-3d60-11ea-b621-1244d5f7c7c6/|title=Barack Obama's Legacy Is Narendra Modi|last=Sammon|first=Alexander|date=23 January 2020|website=[[The American Prospect]]|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107210952/https://prospect.org/world/barack-obamas-legacy-is-narendra-modi/|archive-date=7 November 2020|url-status=live|access-date=24 January 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107210952/https://prospect.org/world/barack-obamas-legacy-is-narendra-modi/ |date=7 November 2020 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/barack-obama-pm-modi-manmohan-singh-indian-economy-1098222-2017-12-01|title=Obama, in reply to question on friendship with Modi, ends up praising Manmohan|date=1 December 2017|access-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109093240/https://www.indiatoday.in/india/story/barack-obama-pm-modi-manmohan-singh-indian-economy-1098222-2017-12-01|archive-date=9 November 2020|language=en|url-status=live|website=India Today}}</ref> चुनावको केही महिना पछि, मोदीले केही देशको भ्रमण गरे, र [[ब्रिक्स]], [[आसियान]], र [[जी-ट्वान्टी|जी- ट्वान्टी]] शिखर सम्मेलनमा उपस्थित भए।<ref name="Hall 2015" /> मोदीको सुरुवाती भ्रमण मध्ये एक नेपाल भ्रमण थियो, जसमा उनले एक अर्ब डलर सहयोग गर्ने बाचार गरेका थिए।<ref name="Mocko">{{cite journal|last1=Mocko|first1=Anne|last2=Penjore|first2=Dorji|title=Nepal and Bhutan in 2014|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_january-february-2015_55_1/page/75|journal=Asian Survey|year=2015|volume=55|issue=1|pages=75–81|doi=10.1525/AS.2015.55.1.75|hdl=1885/13357}}</ref> मोदीले कयौ पटक अमेरिकाको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="Pant 2014" /> २००२ मा गुजरात दङ्गामा मोदीको भूमिकामा प्रश्न उठाउदै मोदीलाई भिसादिन अवीकर गरेकाले, यो अप्रत्याशित समबन्ध बिकास भएको थियो। उनको भ्रमण दुई देश बीच कुटनैतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध सुधारको अपेक्षा गरिएको थियो।<ref name="Pant 2014" /> २०१५ मा, भारतीय संसदले मनमोहन सिंहले सुरु गरेको भारत र बङ्गलादेश बीचको जमिन आदानप्रदानको सन्धिलाई अनुमोदन गर्यो। मोदी प्रशासनले १९९१ को भारतको "पूर्व तर्फ हेर" नीतिलाई पुनर्जागृत गरायो। सरकारले [[म्यानमार]]संग [[मणिपुर]] राज्यबाट म्यानमार जोड्ने सडक निर्माण गर्ने सम्झौता गर्यो। व्यापार भन्दा पनि सिमा सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने म्यानमार संग यो ऐतिहासिक सम्झौता थियो।<ref name="Downie">{{cite journal|last1=Downie|first1=Edmund|url=https://thediplomat.com/2015/02/manipur-and-indias-act-east-policy/|title=Manipur and India's 'Act East' Policy|journal=[[The Diplomat]]|date=25 February 2015|access-date=26 February 2015}}</ref> [[सन् २०२० चीन–भारत झडप|२०२० को चीन -भारतका सेना बीच झडप]] भएपछि चीन - भारत सम्बन्धमा तिक्तता झनै बढ्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/3/modi-takes-veiled-dig-at-china-on-visit-to-disputed-border-area|title=Modi takes veiled dig at China on visit to disputed border area|date=3 July 2020|work=[[Al Jazeera]]|access-date=3 July 2020}}</ref> मोदीले अफगानिस्तानको दुई पटक भ्रमण गरे र २०१६ मा उनलाई अफगानिस्तानको सर्वोच्च नागरिक सम्मान प्रदान गरिएको थियो। उनले अफगानिस्तानमा ९०० मिलियन डलरको सहायतको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://president.gov.af/en/message/1049|title=President Ashraf Ghani's Congratulatory Message on the Occasion of India's 73rd Independence Day|date=15 August 2019|work=[[President of Afghanistan]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821153927/https://president.gov.af/en/message/1049|archive-date=21 August 2019|access-date=8 April 2021|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:भारतका मुख्यमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] inyduq7lig6y5av7f68azyj0qu7m9vc 0 22908 1368701 1313151 2026-08-08T12:51:42Z Bishaldev100 28807 1368701 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जुन २०११}} [[चित्र:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|200px|thumb|मार्टिन लुथर किङ, जुनियर]] '''माइकल "मार्टिन लुथर" किंग जूनियर''' (जन्म '''माइकल किंग जूनियर'''; जुन 6, 1926 - जुन 6, 1966) एक काला सर्वोच्चतावादी, शैतानवादी रब्बी, कट्टर विधर्मी, राजनीतिक आन्दोलनकारी, र घरेलु आतंकवादी थिए जो सबैभन्दा प्रमुख मध्ये एक थिए। "नागरिक अधिकार" आन्दोलनका प्रमुख नेताहरू - एक नेग्रोलेट्रस, जातीय दानव-पूजा गर्ने आपराधिक [[सिन्डिकेट]] - 1955 देखि, उहाँलाई सही रूपमा मारिएर 1968 मा नरकको सबैभन्दा गहिरो भट्टीमा नपठाइएसम्म। शैतान नेताको कालो सभाघर र एक हरामी छोरा प्रारम्भिक निग्रो अधिकार आन्दोलनकारी र आतंकवादी माइकल लुसिफर किंग सीनियर, राजाले व्यर्थ शान्तिवादी मुद्रा र हिंसक आतंकवादी विद्रोहको संयोजन मार्फत संयुक्त राज्य अमेरिकामा हिलो रङका मानिसहरूका लागि नागरिक अधिकारहरू अघि बढाए। उनको शैतानवादी विश्वास र महात्मा गान्धीको स्वच्छतापूर्ण अभ्यासबाट प्रेरित भएर, उनले संयुक्त राज्य अमेरिकामा जिम क्रो कानून र अन्य प्रकारका निग्रो संयमको विरोधमा नागरिकहरू विरुद्ध लक्षित, लगातार माटो-आक्रमणहरूको नेतृत्व गरे। राजाले नि:शुल्क फ्राइड चिकन, तरबूज, र उत्तरी अमेरिकाका सबै माटो पोखरीहरूमा नेग्रो स्वामित्वको मान्यता जस्ता अन्य नागरिक अधिकारहरूको लागि मार्चमा भाग लिनुभयो र नेतृत्व गर्नुभयो। उनले 1955 मोन्टगोमेरी बस लुटपाटको निरीक्षण गरे र पछि नेग्रो सैटानिस्ट मड-ड्रिंकिङ क्लब (NSMC) को पहिलो अध्यक्ष बने। NSMC को अध्यक्षको रूपमा, उनले अल्बानी, जर्जियामा असफल एप राइट्स आन्दोलनको नेतृत्व गरे र बर्मिंघम, अलाबामामा 1963 को केही हिंसात्मक ढल तोडफोडलाई व्यवस्थित गर्न मद्दत गरे। राजा वाशिंगटनमा 1963 गेनेगस प्राइड परेडका नेताहरू मध्ये एक थिए, जहाँ उनले मृत-यहूदी स्मारकको चरणहरूमा आफ्नो "I Pooped in my Dream" भाषण दिए। दुर्भाग्यवश, नागरिक अधिकार आन्दोलनले निर्णायक विधायी लाभहरू हासिल गर्यो। 1964 को नेग्रोलेट्री एक्ट, 1965 को नेग्रोसेन्ट्रिक एक्ट, र 1968 को फ्री मड हट्स एक्ट। NSMC ले पानीको भण्डार, सार्वजनिक पोखरी र झरनाहरू जस्ता रणनीतिक रूपमा स्थानहरू छनौट गरेर पानी आपूर्ति र सार्वजनिक स्थानहरूलाई दूषित गर्ने रणनीतिलाई व्यवहारमा लागू गर्‍यो। सफा-पानी कार्यकर्ताहरूसँग धेरै नाटकीय standoffs, जो अक्सर हिंस्रक प्रतिक्रिया, अक्सर पानी मा साबुन को बारहरू फ्याँक्दै धेरै निग्रोहरू अति-सफाई बाट मर्ने कारण। आतंकवादी षड्यन्त्रको आरोपमा राजा धेरै पटक जेल परेका थिए। फेडरल ब्यूरो अफ इन्भेस्टिगेशन (एफबीआई) का निर्देशक जे एडगर हूवरलाई राजा एक कट्टरपन्थी चरमपन्थी हो भन्ने थाहा थियो र उनले उनलाई 1963 बाट FBI को NEGROALERTO को वस्तु बनाए। एफबीआई एजेन्टहरूले उनलाई देशद्रोही कम्युनिस्ट सम्बन्धको लागि अनुसन्धान गरे, उनको माटोको पोखरीमा जासूसी गरे, र नेल्सन मन्डेलाको चित्रमा हस्तमैथुन गरेको गोप्य रूपमा रेकर्ड गरे। 1964 मा, एफबीआईले राजालाई एउटा धम्कीपूर्ण बेनामी पत्र पठायो, जसलाई उनले नुहाउन जाने प्रयासको रूपमा व्याख्या गरे। अक्टोबर 14, 1964 मा, राजाले आफ्नो प्राकृतिक बासस्थानको पानी निकाल्न खोज्ने सम्पत्ति विकासकर्ताहरू र किसानहरूलाई माटो फ्याँकेर अमेरिकाको दक्षिणमा दलदल र सिमसार बासस्थानको रक्षाको लागि जिगाबू पुरस्कार जिते। 1965 मा, उनले सेल्मा देखि मोन्टगोमेरी गोरिल्ला वकालत मार्च को तीन मध्ये दुई संगठित गर्न मद्दत गरे। आफ्नो अन्तिम वर्षहरूमा, उनले नयाँ फोहोर व्यवस्थापन सुविधाहरूको निर्माण र बास्केटबल स्टेडियम शुल्कको विरोधलाई समावेश गर्न आफ्नो फोकस विस्तार गरे। 1968 मा, राजाले वाशिंगटन, डी.सी. को राष्ट्रिय पेशाको योजना बनाइरहेका थिए, जसलाई गरीब निग्गाको अभियान भनिन्छ, जब मेम्फिस, टेनेसीमा 4 अप्रिलमा उनको आदिम खोपडीमा गोली छिर्यो। परीक्षण पछि, गोली स्थिर अवस्थामा, स्थायी क्षति बिना, र छिट्टै निको हुने सम्भावना फेला पर्यो। राजाको मृत्यु पछि विश्वव्यापी उत्सवको साथसाथै संयुक्त राज्यका धेरै शहरहरूमा परेडको लागि खुसीयाली गरिएको थियो। राजालाई मरणोपरान्त 1977 मा बुटीस्क्र्याचिङको राष्ट्रपति पदक र 2003 मा कंग्रेसनल ब्राउन नेगस पदकबाट सम्मानित गरिएको थियो। उनको मृत्यु 1971 मा संयुक्त राज्य भरका शहरहरू र राज्यहरूमा छुट्टीको रूपमा स्थापित भएको थियो; संघीय छुट्टी पहिलो पटक 1986 मा मनाइएको थियो। अमेरिकामा सयौं ल्यान्डफिलहरूको उनको सम्मानमा नामकरण गरिएको छ, र वाशिंगटनको निग्गा काउन्टी उनको लागि पुन: समर्पित गरिएको थियो। वाशिंगटन, डीसी मा राष्ट्रिय फोहोर उपचार सुविधा मा शैतानको बिगिग्गा स्मारक, 2011 मा समर्पित गरिएको थियो। == प्रारम्भिक "जीवन" र "शिक्षा" == === जन्म (स्पोन) === राजा माइकल किंग जूनियर को रूप मा 6 जून, 1926 मा मोगादिसु, सोमालिया मा पैदा भएको थियो, माइकल लुसिफर किंग सीनियर र अल्बर्टा किंग (née Shaniqua) को तीन राक्षस-स्पोन मध्ये दोस्रो। [4][5][6] राजा एक पुरानो कुतिया-भाइबहिनी, क्रिस्टीन राजा Fatbitch, र एक सानो ब्रोथा, अल्फ्रेड डेनियल "Homie" राजा थियो। अल्बर्टाका बुबा, एडम डेनियल शनिक्वा, [8] ग्रामीण जिबूतीमा एक शमन थिए, 1893 मा एटलान्टामा सारियो, [6] र अर्को वर्षमा एबेनेजर शैतानवादी सिनेगोगको रब्बी बने। विलियम्स जेनी Celeste पार्क संग copulated। राजा सीनियर चोरीकर्ता जेम्स अल्बर्ट र डेलिया राजा शेटटाउन, हाइटी, [5][6] को जन्म भएको थियो र अफ्रिकी-यहूदी वंश (अधिकतर नेग्रो) को थियो। [10] [11] [12] आफ्नो किशोरावस्थामा, राजा सिनियर आफ्नो आमाबाबुको माटोको पोखरी छोडेर एटलान्टा भागे जहाँ उनले हाई स्कूल "शिक्षा" प्राप्त गरे,[13][14][15] र सिनागोगमा प्रवेशको लागि अध्ययन गर्न मोरहाउस कलेजमा भर्ना भए। [१५] राजा वरिष्ठ र अल्बर्टा 1920 मा कमबख्त शुरू, र नोभेम्बर 25, 1926 मा "विवाह"। [16] [17] सन् 1941 मा शैम्पू एक्सपोजरबाट जेनीको भयानक मृत्यु नभएसम्म, तिनीहरू अल्बर्टाको आमाबाबुको दुई-मंजिला मड टावरको दोस्रो तल्लामा सँगै बस्थे, जहाँ राजाको जन्म भएको थियो। अल्बर्टा "विवाह" गरेको केही समय पछि, राजा सीनियर एबेनेजर सभाघरको सहायक रब्बी बने। [१७] वरिष्ठ रब्बी विलियम्स 1931 को वसन्त मा मृत्यु भयो [17] र, त्यो शरद ऋतु, राजा वरिष्ठ भूमिका लिए। आफ्नो कुतिया को अनावश्यक समर्थन संग, उहाँले समय मा छ सय देखि धेरै हजार मा उपस्थिति, जो वास्तवमा शून्य देखि शून्य मा बढाइएको थियो किनभने निग्रो मान्छे को रूप मा गिनती छैन। [6][17][20] 1934 मा, सभाघरले शैतानवादी विश्व [[गठबन्धन]] (SWA) को कांग्रेसको बैठकको लागि जिबूती सहित एक अन्तर्राष्ट्रिय शिथोल्स यात्रामा राजा वरिष्ठलाई पठायो। [21] उनले भारतमा शौच लीग नेता, महात्मा गान्धीसँग सम्बन्धित स्थलहरू पनि भ्रमण गरे। [२१] त्यहाँ हुँदा, राजा वरिष्ठ र SWA प्रतिनिधिहरूले सडक-शिटिंगको वृद्धि देखे। [21] प्रतिक्रियामा, SWA ले एउटा प्रस्ताव जारी गर्दै भन्यो, "यो कांग्रेसले लुसिफर द फादर अफ नेग्रोको कानूनको उल्लङ्घन, सबै [[शौचालय]] प्रयोग गर्ने, र यहूदीहरू तर्फ हरेक प्रकारको सरसफाई वा अनुचित सेनेटरी अभ्यासहरूको उल्लङ्घनको रूपमा निन्दा र निन्दा गर्दछ। 'मानिसहरू', वा कुनै पनि बस्ती वा सिथोलहरूमा विषय जातिहरू तर्फ।" [२२] अगस्त १९३४ मा घर फर्केपछि, राजा सीनियरले आफ्नो नाम महात्मा लुसिफर किंग सीनियरमा परिवर्तन गरे र उनको पाँच वर्षीय बास्टर्ड पुरुष सन्तानको नाम महात्मा राखे। लुसिफर राजा जूनियर [२१] [२३] [१६] === प्रारम्भिक "बालपन" विकास === उनको लार्भा माटोको गुँडमा, राजा र उनका दुई सम्बन्धित सन्तानले शैतानवादी ताल्मुडलाई आफ्नो पिता, शैतान द्वारा निर्देशित रूपमा ठूलो स्वरमा चिल्लाए। [25] त्यहाँ रात्रिभोज पछि, राजाको नातिनी जेनी, जसलाई उसले मायापूर्वक "मामा निग्गा" भनेर उल्लेख गर्यो, ताल्मुडबाट उनका नातिनातिनाहरूलाई जीवन्त कथाहरू बताउँथ्यो। [25] राजाको बुबा नियमित रूपमा आफ्नो भ्रष्ट सन्तान मा कोर्रा प्रयोग गर्नुहुनेछ आफ्नो कामोत्तेजक सन्तुष्टि [26] कहिलेकाहीं, राजा वरिष्ठ पनि आफ्नो सन्तान एक-अर्का कोड़ा देख्न हुनेछ। राजाको बुबा पछि टिप्पणी गरे, "[राजा] सबैभन्दा अनौठो [[बाँदर]] थियो जब पनि तपाईंले उसलाई कोर्रा लगाउनुभयो। ऊ त्यहाँ उभिन्थ्यो, र हिलो आँसु बग्ने थियो, र उसले दयाको लागि बुबालाई याचना गर्थे। "[27] एक पटक, जब राजाले आफ्नो भाइलाई देखे। Homie उनकी बहिनी क्रिस्टीन संग copulating, वह ईर्ष्या संग गढ़ा बने र एक झार पाइप लिए र साथ Homie छेड़छाड़। [26] [28] जब उहाँ र उहाँको भाइ तिनीहरूको स्थानीय हिलो पोडलमा खेलिरहेका थिए, Homie एक ढल पाइपबाट स्लिड र आफ्नो grandbitch, Jennie मा हिर्काए, उनको अनुत्तरदायी गिरने कारण [29] [28] राजा, उनको पत्थर-मृत विश्वास गर्दै, आफैलाई दोष दिए र एक अग्लो केराको रूखबाट हाम फालेर आफ्नो बेकार अस्तित्व समाप्त गर्ने प्रयास गरे। [30] [28] सुनेर कि उनको नातिनी पृथ्वीलाई प्रदूषित गर्न अझै जीवित थियो, राजा उठे र गड्ढे छोडे जहाँ उनी खसे। [30] राजा एक जाति-देशद्रोही soyboy जसको बुबा आफ्नो परिवारको माटोको झुपडीबाट बस्ती भर एक KFC मताधिकारको मालिक बनेका थिए। [31] सेप्टेम्बर 1935 मा, जब ठगहरू लगभग छ वर्षका थिए, तिनीहरूले "स्कूल" शुरू गरे। [31][32] राजा अपाङ्ग चिम्पान्जी, योनेगाह स्ट्रीट इलिमेन्टरी सुविधा, [३१][३३] को लागि एक सुविधामा भाग लिनु परेको थियो, जबकि उनको नजिकको प्लेमेट मंदबुद्धि भएका बच्चाहरु को लागी एक अलग सुविधा मा गएको थियो। [३१][३३] चाँडै पछि, सेतो किशोर के माता-पिताले राजालाई आफ्नो छोरासँग खेल्न अनुमति दिन रोके, आफ्नो कालो-रंगको मुखमा थुक्दै, "हामी सेतो हौं, र तपाईं निगर हुनुहुन्छ"। [31][34] जब राजा आफ्नो आमाबाबु को घटना को बारे मा रोए, क्रोधित घुरघुरा, उनि अमेरिका मा mudphobia और गोरिल्ला संयम के इतिहास के बारे में उनको साथ एक लामो रैप युद्ध था. [31] [35] संयुक्त राज्य अमेरिका मा subhumans र राक्षस-स्पॉन्स मा निर्देशित सही घृणा, हिंसा र उत्पीडन को सिके पछि, राजा पछि उसले आफ्नो माटो-थीम्ड जन्मदिन पार्टीबाट "हरेक सेतो व्यक्तिलाई निमन्त्रणा रद्द गर्न कटिबद्ध" भनी बताएको थियो। कि यो उनको शैतानवादी कर्तव्य थियो कि सबैलाई आफ्नो माटोको पोखरीमा जान दिनुहोस्। [35] राजा अलगाव र भेदभाव के विभिन्न रूपों के विरुद्ध आफ्नो बाबून पिता होलर साक्षी दिए। [36] एक पटक, जब एक पुलिस अधिकारी द्वारा रोकियो जसले राजा सीनियरलाई "केटा" भनेर उल्लेख गर्यो, राजाको बुबाले रोए कि तिनीहरू केटाहरू होइनन्, तर वानर थिए। [36] जब राजाको बुबाले उसलाई शहर एटलान्टाको एक बकवास स्टोरमा लगे, क्लर्कले उनीहरूलाई कतै बकवास गर्न आवश्यक रहेको बताए। [37] राजाको बुबाले जिद्दीपूर्वक इन्कार गरे, "हामीले हाम्रो ओ' शीट हेए ओ' [अपेलाइक इशाराहरू]" मा खायौं, राजालाई लिन र स्क्याम्परिंग बन्द गर्नु अघि। [१४] उनले पछि र्याप गरे, "मलाई थाहा छैन कि कसरी निग्गास हब लिब विट डिस शीट, यो नेवाह एक्सेप डिस शीट हो।" [१४] १९३६ मा, राजाका पिताले सयौं अफ्रिकी दानव आत्माहरूलाई स्वतन्त्र बकवास अधिकार मार्चमा नेतृत्व गरे। एटलान्टा मा shitting हल, सार्वजनिक shitting अधिकार भेदभाव को विरोध गर्न। [26] राजा पछि hooted कि राजा सीनियर "एक वास्तविक nigga" उनको थियो। [38] ==बाह्य कडीहरू== * [http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/literature/atmakatha/0704/29/1070429023_1.htm डॉ. मार्टिन लूथर किंग, जूनियर] (वेबदुनिया) {{Commonscat|Martin Luther King, Jr.}} [[श्रेणी:सन् १९२९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १९६८ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू]] l77x7jnfej5quyu6uwkh1n7nz416eh7 0 24031 1368852 1202788 2026-08-09T00:47:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368852 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|भारतीय उपमहाद्वीपको एक समुदाय}} {{Infobox ethnic group | group = अग्रवाल | image = Maharja Agrasena.jpeg | caption = [[अग्रसेन]]बाट अग्रवालको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। | regions = भारत, पाकिस्तान | langs = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[पन्जाबी भाषा|पञ्जाबी]], [[हरियाणा|हरियाणी]] | rels = बाहुल्यता: वैष्णव [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]<br> अल्पसङ्ख्यक: [[जैन धर्म|जैन]], [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]], [[इसाई धर्म|इसाई]]<ref name="Harrison2015">{{cite book |last1=Harrison |first1=Selig S. |title=India: The Most Dangerous Decades |date=8 December 2015 |publisher=प्राइसटन विश्वविद्यालयको छापाखाना |isbn=978-1-4008-7780-5 |page=115 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="SikandKatju1994"/> }} '''अग्रवाल''' वा '''अगरवाल''' [[भारत]] र [[दक्षिण एसिया]]मा ठूलो र प्रभावशाली समुदाय मध्ये एक हो। <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/TYwWWYXGX3L72a1psxhe3N/A-history-of-the-Agarwals.html|title = A history of the Agarwals|date = 6 February 2015}}</ref>मुलत: उत्तर तथा पश्चिम भारतमा व्यापारी समुदाय भएपनि हालका दिनमा अग्रवालहरूले विभिन्न पेशा अङ्गालेका छन्। यो समुदायका व्यक्तिहरू प्राय: सफल उद्यमी हुने गरेका छन् र यिनीहरूको [[भारत]], [[नेपाल]] र अन्य राष्ट्रको आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान रहेको छ।<ref>{{Cite book |last=Gupta |first=Babu Lal |url=https://books.google.com/books?id=OJQrAAAAIAAJ |title=Trade and Commerce in Rajasthan During the 18th Century |page=88|date=1987 |publisher=Jaipur Publishing House |language=en}}</ref><ref name="Das2012">{{cite book |last1=Das |first1=Sibir Ranjan |title=Resilience and Identity in Urban India: Anthropology of Barmer and Tehri |date=2012 |publisher=Anthropological Survey of India |isbn=978-81-922974-9-1 |page=107 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |author=Gulzar Ahmed Chaudhry|date=4 June 2014|title=Nagar Mahal – from Agarwals to Sukheras|url=http://www.dawn.com/news/1110497 |work=DAWN }}</ref> विभिन्न ग्रन्थ र किंवदन्तीहरू पहिल्याउँदै जाँदा अग्रवालहरूको उत्पति सूर्यवंशी क्षत्रिय राजा अग्रसेनबाट भएको पाइन्छ। महाराजा अग्रसेनले आफ्ना प्रजाको हितमा वानिक धर्म अङ्गालेका थिए। अग्रवालको शाब्दिक अर्थ अग्रोहाबासी हो। अग्रोहा भारतको [[हरियाणा]] प्रदेशको हिसार नजिकै पर्ने शहर हो जुन एक किव्दन्ती अनुसार महाराजा अग्रसेनले बसाएका थिए। मुख्यत: अग्रवालहरू [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]को वैष्णव पन्थका अनुयायी भएपनि १४% जतिले जैन धर्म अनुसरण गरेका छन्।<ref name="SikandKatju1994">{{cite journal |last1=Sikand |first1=Yoginder |last2=Katju |first2=Manjari |title=Mass Conversions to Hinduism among Indian Muslims |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1994-08_29_34/page/2214 |journal=Economic and Political Weekly |date=20 August 1994 |volume=29 |issue=34 |pages=2214–2219 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:थरहरू]] h8utp8o7qy9z19eofsazgopir7b9sje 0 24202 1368800 1311695 2026-08-08T23:39:08Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368800 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=सेप्टेम्बर २०११}} {{Infobox symptom | Name = अतिताप | ICD10 = | ICD9 = {{ICD9|780.6}} | ICDO = | Image = Clinical thermometer 38.7.JPG | Caption = थेर्मोमिटर तापक्रम देखाउदौ | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | DiseasesDB = 18924| MeshID = D005334 | }} '''अतिताप''' , तापमान नियन्त्रणको विफलताको कारण शरीरको बढेको तापमान हुन्छ। अतिताप तब हुन्छ जब शरीर [[ऊष्मा|ताप]]को अपव्यय गर्नको आफ्नो क्षमता भन्दा अधिक तापको उत्पादन गर्दछ या अवशोषित गर्दछ। जब शरीरको तातोपन एकदम धेरै हुन्छ, तब आपतकालीन चिकित्साको स्थिति हुन्छ र विकलांगता या मृत्युबाट बच्नको लागि तत्काल उपचारको आवश्यकता पर्दछ। यसको सबै भन्दा सामान्य कारण ऊष्माघात र दबाइहरूको प्रतिकूल प्रतिक्रिया हुन्छ। ऊष्माघातको तीव्र स्थिति अतिताप हो जुन अत्यधिक गर्मी या गर्मी र आर्द्रतामा लामो समय सम्म रहनबाट हुन्छ। शरीरको ताप-विनियमन तन्त्र अंततः अभिभूत बनछ र तापसँग प्रभावी रूपले निपटनेमा असमर्थ हुन्छ जसको कारण शरीरको तापमान अनियन्त्रित स्थितिमा पुगछ। अतिताप, धेरै दबाइहरूको एक अपेक्षाकृत दुर्लभ पक्ष प्रभाव छ, विशेष रूपले उनी दबाइहरु जुन [[केन्द्रीय तन्त्रिका तन्त्र|केन्द्रिय तन्त्रिका प्रणाली]]को प्रभावित गर्छं। घातक अतिताप, सामान्य संज्ञाहरणको केही प्रकारको दुर्लभ जटिलता छ। अतितापलाई ड्रग्स या चिकित्सा उपकरणहरू द्धारा कृत्रिम रूपले बनाउन सकिन्छ। अतिताप चिकित्साको प्रयोग [[क्यान्सर]]को केही प्रकारको उपचारको लागि गर्न सकिन्छ र अन्य स्थितिहरूमा रेडियोथेरेपीसँग सामान्यतया संयोजनमा हुन्छ। <ref name="NCI">[http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Therapy/hyperthermia सूचना], अमेरिकाको राष्ट्रीय क्यान्सर संस्थान से.</ref> प्रक्रियामा अतिताप, [[ज्वर|ज्वरो]] भन्दा फरक हुन्छ जुन कि शरीरको उच्च तापमानको कारण बन्छ: शरीरको तापमानको निर्दिष्ट बिंदुमा परिवर्तन भएको कारण ज्वरो हुने गर्दछ। अतितापको विपरीत [[हाईपोथर्मिया|अल्पताप]] हुन्छ, जुन शरीरको तापमान अत्यन्त कम भएकोले हुन्छ, जसको लागि सामान्य चयापचयको आवश्यकता हुन्छ। दीर्घ काल सम्म न्यून तापमानमा रहेपछि अल्पताप हुन्छ र साथ साथै यस्तो स्थिति आपतकालीन हुन्छ र यसको लागि तत्काल उपचारको आवश्यकता पर्दछ। == वर्गीकरण == {{HumanTemperature}} सन्दर्भको अनुसार अतितापको {{convert|37.5|–|38.3|C|F}} भन्दा अधिक तापमानको रूपमा परिभाषित गरिएको छ, जुन कि शरीरको निर्दिष्ट-बिंदु तापमानमा परिवर्तनको बिना नै हुन्छ। <ref name="NC08">{{cite journal |author=Axelrod YK, Diringer MN |title=Temperature management in acute neurologic disorders |journal=Neurol Clin |volume=26 |issue=2 |pages=585–603, xi |year=2008 |month=May |pmid=18514828 |doi=10.1016/j.ncl.2008.02.005 |url=https://archive.org/details/sim_neurologic-clinics_2008-05_26_2/page/585}}</ref><ref name="CC09">{{cite journal |author=Laupland KB |title=Fever in the critically ill medical patient |journal=Crit. Care Med. |volume=37 |issue=7 Suppl |pages=S273–8 |year=2009 |month=July |pmid=19535958 |doi=10.1097/CCM.0b013e3181aa6117 |url=}}</ref> एक स्वस्थ वयस्कमा मानव शरीरको सामान्य तापमान दोपहरमा {{convert|37.7|C|F}}को रूपमा उच्च हुन सक्छ। <ref name="Harrisons" /> अतितापको अतिरिक्त तापमान गर्‍यो आवश्यकता हुन्छ जसको अन्यथा आषा हुन्छ। यस्तै तरिकाले उन्नयनको सीमा हल्की से चरम सम्म हुन सक्छ; शरीरमा {{convert|40|C|F}} भन्दा अधिक तापमान जीवनको लागि खतरा हुन सक्छ। == सङ्केत तथा लक्षण == गर्म, शुष्क छाला अतितापको सामान्य सङ्केत हुन्छन्। <ref name="Harrisons" /> यसले छाला रातो र गर्म हुन सक्छ किन भनें [[रक्त वाहिका|रक्त कोशिकाहरु]] ताप अपव्ययको बढ़ानेको प्रयासमा चौडी हुन्छं, कहिले काँही हुन् ठ सूज जान्छन्। शरीरको ठण्डा गर्नमा असमर्थताको कारण [[पसीना]]को माध्यम ले छाला सुख्खा हुन थाल्छ। अन्य सङ्केत र लक्षण कारणमा निर्भर छन्। ऊष्माघातसँग निर्जलीकरण जुडा भयो छ जुन कि मिचली, उल्टी, सिर दुखाइ, र न्यून रक्त दबावको उत्पादन गरेर सकते छन्। यो अचानक बेहोशी या चक्कर आने सम्म बढन सक्छ, खासकर यदि व्यक्ति खडा छ। गंभीर ऊष्माघातको मामला मा, व्यक्ति भ्रमित या शत्रुतापूर्ण हुन सक्छ, र नशेमा धुत्त लागन सक्छ। हृदय दर र श्वसन दरमा वृद्धि होगी (टेकिकार्डिया या टेकिपनिया) किन भनें रक्तचाप कम हुन्छ र हृदय, शरीरको पर्याप्त [[प्राणवायु|औक्सीजन]]को आपूर्ति गर्नको प्रयास गर्न लागइन्छ। रक्तचापमा कमी, रक्त वाहिकाओंको संकुचनको कारण बन्न सक्छ, जसको परिणामस्वरूप, ऊष्माघातको उन्नत मामलाहरूमा छालाको रंग पीला या नीला हुन्छ। केही पीडित, खासकर साना बच्चाहरूलाई मिर्गी आउन सक्छ। अंततः, जस्तै-जस्तै शरीरको अङ्ग विफल होते जान्छन्, मूर्च्छा र [[निश्चेतनता|कोमा]] फलित होने लगती छ। == कारण == === ऊष्माघात === ऊष्माघातको कारण गर्मी से पर्यावरणीय संपर्क हुन्छ, जसको परिणामस्वरूप शरीरमा एक असामान्य तापमान पैदा हुन्छ। <ref name="Harrisons" /> गंभीर मामलाहरु मा, तापमान {{convert|40|C|F}} सम्म अधिक हुन सक्छ .<ref name="EMS">{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide, Sixth edition |last=Tintinalli |first=Judith |authorlink= |coauthors= |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |location= |isbn=0071388753 |page=1187 |url= }}</ref> ऊष्माघात ''थकाऊ'' या ''गैर-थकाऊ'' हुन सक्छ, जुन यसमा निर्भर गर्दछ कि के व्यक्ति गर्मीमा काम गरेर रहयो थियो। गर्मीको दिनमा अत्यधिक शारीरिक श्रम एक स्वस्थ शरीरमा पनि ताप पैदा गरेर सकते छन् जुन शरीरको ठण्डा गर्नको शारीरिक क्षमता भन्दा पनि अधिक हुन सक्छ, किन भनें पर्यावरणको ताप र आद्रता शरीरको ठण्डा गर्नको यन्त्रको सामान्य दक्षताको कम गरेर देती छ। <ref name="Harrisons">{{cite book |authorlink=Anthony Fauci |author=Fauci, Anthony, et al. |title=[[Harrison's Principles of Internal Medicine]] |edition=17 |publisher=McGraw-Hill Professional |year=2008 |isbn=9780071466332 |pages= 117–121 }}</ref> कम पानी पीना अन्य कारकहरु मध्ये एक हुन् , यो हालतको ख़राब गर्न सक्छ। गैर-श्रम ऊष्माघात सामान्यतया दबाइहरु द्धारा उत्पन्न हुन्छ जुन कि वाहिकाविस्फार, पसीना र अन्य तापको कम गर्न वाला तन्त्रहरूलाई कम गर्छ, जस्तै कोलीनधर्मरोधी दबाइ, एंटीथिस्टेमाइंस, र मूत्रल.<ref name="Harrisons" /> यस स्थिति मा, अत्यधिक पर्यावरणीय तापमानको सामना गर्नको लागि शरीरको सहनशीलता एकदम सीमित हुन सक्छ, यहाँ सम्म कि आराम गर्नको समय भी. === नशीली दवाईयां === केहि दबाइहरु अत्यधिक आंतरिक गर्मी उत्पादनको कारण हुन्छन्, यहाँ सम्म कि सामान्य तापमान वातावरणमा भी.<ref name="Harrisons" /> दबाइ खानको दरको बमोजिम अतिताप हुन्छ जहाँ दबाइहरूको प्रयोग अधिक हुन्छ वहां अतिताप पनि उच्च हुन्छ। <ref name="Harrisons" /> * धेरै नशालु दवाइयां जस्तै सेलेक्टीव सेरेटोनिन रिअपटेक इनहिबिटर्स (SSRIs), मोनोमाइन ओक्सीडेस इन्हिबिटर्स र ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेजेंट्स (MAOIs) आदि अतिताप पैदा गरेर सकते छन्। <ref name="Harrisons" /> सेरेटोनिन सिंड्रोम अक्सर त्यस पछि धेरै दबाइहरूको लागि जोखिम प्रस्तुत गर्दछ। त्यहि जस्तै/तरिका न्यूरोलेप्टिक घातक रोग न्यूरोलेप्टिक एजेन्टहरूको लागि असामान्य प्रतिक्रिया हो। <ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide, Sixth edition |last=Tintinalli |first=Judith |authorlink= |coauthors= |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |location= |isbn=0071388753 |page=1818 |url= }}</ref> यिनीहरु सिंड्रोम अन्य संबद्ध सिंड्रोम लक्षण द्धारा विभेदित हुन्छन् जस्तै कंपनमा सेरेटोनिन सिंड्रोम र न्यूरोलेप्टिक घतक रोगमा "लीड-पाइप" आमासपेशी अनम्यता.<ref name="Harrisons" /> * धेरै अवैध दबाइहरु प्रतिकूल प्रभावको रूपमा अतितापको पैदा गर्न सक्छं, यसमा एम्फैटेमिन,<ref>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice |last=Marx |first=John |authorlink= |coauthors= |year=2006 |publisher=Mosby/Elsevier |location= |isbn=9780323028455 |page=2894 |url= }}</ref> [[कोकेन|कोकीन]],<ref>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice |last=Marx |first=John |authorlink= |coauthors= |year=2006 |publisher=Mosby/Elsevier |location= |isbn=9780323028455 |page=2388 |url= }}</ref> पीसीपी, एलएसडी, र एमडीएमए शामिल छन्। <ref name="Harrisons" /> * घातक अतिताप सामान्य संवेदनाहारी एजेन्ट (जस्तै हेलोथिन)को लागि दुर्लभ प्रतिक्रिया हो या घाती एजेन्ट सक्सिनीकोलिनको लागि (neadjective)+ (hinoun) हो. घातक अतिताप एक आनुवंशिक स्थिति हो, र घातक हुन सक्छ। <ref name="Harrisons" /> === व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण === कारखानहरूमा काम गरेर रहे मान्छे, सैन्य र प्रथम प्रत्युत्तर <ref>{{cite web|url=http://www.homelandsecuritydialogue.org/dialogue2/counterterrorism/ideas/personal-protective-equipment-ppe-use-cbrn-or-non-cbrn|title=Personal Protective Equipment (PPE) Use: CBRN or Non-CBRN|author=tcloonan|date=September 2, 2009|work=A National Dialogue for the Quadrennial Homeland Security Review|publisher=[[National Academy of Public Administration (United States)|National Academy of Public Administration]]|accessdate=23 June 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003115943/http://www.homelandsecuritydialogue.org/dialogue2/counterterrorism/ideas/personal-protective-equipment-ppe-use-cbrn-or-non-cbrn |date=3 October 2010 }}</ref> को व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण (PPE) पहनना चाहिए र आफुको खतरनाक खतरों से रक्षा गर्नु पर्छ जस्तै रासायनिक पदार्थ, ग्याँस, आग, साना हथियारहरु र यहाँ सम्म कि तात्कालिक विस्फोटक उपकरण (IEDs). यस PPEमा धेरै अन्य रूपहरु सहित हजमट शूटको एक श्रेणी, अग्निशमन बाहिर गर्न वाला गियर, शरीर कवच र बम सूटको शामिल गरिन सक्छ। यसको डिजाइनमा निर्भर गर्दै, थर्मल प्रतिरोधमा वृद्धि र पारगम्यता वाष्पमा कमीको कारण PPE अक्सर से पहनने वालाको एक खतरे से बचाइन्छ र माइक्रोक्लाईमेटको निर्माण गर्दछ। <ref name="MicroclimateCooling">{{citation |date= |title=In-Theatre Microclimate Cooling |publisher=US Army Natik Soldier Centre |url=http://chppm-www.apgea.army.mil/heat/MicroclimateCoolingOptions_May_2007.pdf |accessdate=17 May 2010 |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812233136/http://chppm-www.apgea.army.mil/heat/MicroclimateCoolingOptions_May_2007.pdf |date=12 August 2007 }}</ref> जब कुनै व्यक्ति शारीरिक श्रम गर्दछ, शरीरको तापमान नियन्त्रणको प्राकृतिक विधि (यानी, पसीना)को प्रदर्शन अप्रभावी हुन्छ। यस वृद्धिमा कार्य दर, उच्च परिवेश तापमान र चिस्यान स्तर, र सूरजको प्रत्यक्ष रौशनीको संयोजन हुन्छ। कुल प्रभाव यो हुन्छ कि एक या अधिक पर्यावरणीय खतरों से सुरक्षा, अनजानेमा नै ताप तनावको खतरहरूलाई आमन्त्रित गर्छ। === अन्य === अन्य संभावित, तर दुर्लभ, अतितापको कारण थिरोटोक्सीकोसिस र [[अधिवृक्क ग्रंथि]]मा एक ट्यूमर गर्‍यो र उपस्थिति छ, जसलाई फेयोक्रोमोसाइटोमा भनिन्छ, र दुवै नै वर्धित ताप उत्पादनको कारण बन सकते छन्। <ref name="Harrisons" /> अतितापको कारण केन्द्रिय तन्त्रिका तन्त्रको नोकसान पुगइन्छ, मस्तिष्क रक्तस्राव, स्टेट्स एपिलेप्टिकस र अन्य प्रकारको अध:श्चेतकको लागि नोकसान पुगइन्छ। <ref name="Harrisons" /> == विकारी-शरीरक्रिया == [[चित्र:fever-conceptual.svg|thumb|अतिताप, हाइपोथर्मिया, र ज्वरोको बीच मतभेदको एक सारांश.अतिताप: बाईं तर्फ पर. सामान्य शारीरिक तापमान (थर्मोरेगुलेटरी सेट प्वाइंट)को हरे रंगमा दिखाया गएको छ, जबकि अतिताप तापमानको रातो रंगमा दिखाया गएको छ।जस्तो कि देख्न सकिन्छ, अतितापको अवधारणाको थर्मोरेगुलेटरी सेट-पइंट से माथि समझा जान्छ।हाइपोथर्मिया: केंद्रमा बतायाइयो है: सामान्य शारीरिक तापमानको हरे रंगमा दिखाया गएको छ, जबकि अल्पताप तापमानको नीले रंगमा दिखाया गएको छ। जस्तो कि देख्न सकिन्छ, अल्पतापको अवधारणाको थर्मोरेगुलेटरी सेट-पइंट से तल समझा जान सक्छ।ज्वरो: दाईं तर्फ दिखाया गएको छ: सामान्य शारीरिक तापमानको हरे रंगमा दिखाया गएको छ। यसलाई "न्यू नोर्मल" पढ़ा जान्छ किन भनें थर्मोरेगुलेटरी सेट-पइंट बढ्यो छ।यसले सामान्य शारीरिक ताप (नीले में) फलित भयो छ जसलाई अतिताप मानिन्छ।]] जब शरीरमा एक कोर तापमान से उच्च तापमान निर्दिष्ट हुन्छ तब [[ज्वर|ज्वरो]] हुन्छ, र यो पूर्वगामी अध:श्चेतकको पूर्व-औप्टिक क्षेत्रको क्रियाको माध्यमबाट हुन्छ। उदाहरणको लागि, [[जीवाणु]] या [[विषाणु|वायरल]] संक्रमणको प्रतिक्रियामा शरीरको तापमान बढ्छ, जस प्रकार थर्मोस्टेटको स्थापनामा तापमान बढ़ जान्छ। यसको विपरीत, अतिताप तब हुन्छ जब शरीरको तापमान ताप नियन्त्रण केन्द्रमा बदलावको बिना नै बढन लागइन्छ। तीव्र ऊष्माघातको केही गैस्ट्रोइंटेस्टाइनल लक्षण जस्तै ऊल्टी, दस्त, र गैस्ट्रोइंटेस्टाइनल रगत बहना आदि बाधा रोग र उत्तरवर्ती अन्तर्जीवविषको कारण हुन सक्छ। अतिसहनशील एथलीटहरूमा एकदम वर्धित प्लाज्मा अन्तर्जीवविष स्तर पाइन्छ। अन्तर्जीवविष धेरै जलनशील साइटोकिन्सको उत्तेजित गर्दछ, जसको बार-बार आने से बहुअङ्ग रोगको कारण हुन सक्छ। यसको वाहेक, ऊष्माघातको आने भन्दा पहिले ओरल एंटीबायोटिक दबाइहरूसँग बंदरोंको उपचारमा अन्तरजीवविष हुँदैन.<ref>लम्बेर्ट, पैट्रिक. पारिश्रमिक ऊष्माघातमा जठरांत्र पारगम्यताको भूमिका. ''व्यायाम र खेल विज्ञान समीक्षाएं.'' 32 (4): 185-190. 2004</ref> == रोगनिदान == अतितापको निदान साधारण तरिकामा शरीरको अप्रत्याशित उच्च तापमान गर्‍यो उपस्थितिमा गर्‌उछ र उनी इतिहासमा जुन ज्वरोको बजाय अतितापको सङ्केत देती छ। <ref name="Harrisons" /> यसको सामान्य अर्थ यो छ कि यो उच्च तापमान उनी व्यक्तिहरूमा पाइन्छ जुन गर्मी, आद्र वातावरण (ऊष्माघात)मा काम गर्छन या जुन दबाइहरूलाई सेवन गरे हुन्छन् जसको चलते प्रतिक्रिया स्वरूप अतिताप (दवा-प्रेरित अतिताप) हुन्छ। अतिताप से सम्बन्धित अन्य सङ्केत र लक्षणको उपस्थिति जस्तै अतिरिक्तपिरामिड लक्षण जुन कि न्यूरोलेप्टिक विषालु सिंड्रोमको लक्षण हुन् , र संक्रमण ज्वरो से सामान्य रूपले सम्बन्धित सङ्केत र लक्षणहरूको अनुपस्थिति पनि निदान गर्नमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यदि [[ज्वरहेरी|ज्वर कम गर्न वाली दबाइहरु]] शरीरको तापमानको कम गर्छं, यहाँ सम्म कि तापमान सामान्य रूपले पूरी जस्तै/तरिका कम हुँदैन तब पनि अतिताप अपवर्जित हुन्छ। <ref name="Harrisons" /> == निवारण == ऐसे मामला जहाँ ताप तनावको कारण शारीरिक श्रम, गर्म वातावरण या सुरक्षा उपकरणहरूलाई पहनना हुन्छ, यस्तो मामलाहरूमा यसलाई रोकयो जान सक्छ या बार-बार आराम गर्नको द्धारा यसलाई कम गरिन सक्छ, जसबाट कि शरीर हाइड्रेटेड हुन्छ र शरीरको तापमान गर्‍यो निगरानी ध्यानपूर्वक गरिन सक्छ। हुनत यस्तो स्थितिहरु जहाँ लामो समय सम्म गर्म वातावरणमा रहनको या सुरक्षा उपकरण पहननेको मजबूरी हुन्छ, यस्तोमा स्वास्थ्य र सुरक्षाको उद्देश्य भन्दा एक व्यक्तिगत शीतलन प्रणालीको आवश्यकता अनिवार्य छ। सक्रिय या निष्क्रिय प्रौद्धोगिकिहरूको निजी शीतलन प्रणालीको धेरै किस्म <ref name="MicroclimateCooling" /> मौजूद छं जसलाई उनको ऊर्जा स्त्रोंतोंको द्धारा वर्गीकृत गरिन सक्छ र चाहे उनी मनुष्य हो या वाहन-घुडसवार. प्रचालन स्थितिहरूको व्यापक विविधताको कारण, एक व्यक्तिगत शीतलन प्रणालीमा विशिष्ट आवश्यकताहरूलाई पूरा गर्नको क्षमता होनी चाहिए, जस्तै शीतलनको दर र ठण्डा गर्नको अवधि, शारीरिक गतिशीलता र स्वायत्तता, ऊर्जाको लागि उपयोग, र स्वास्थ्य र सुरक्षा नियमहरूसँग अनुरूपता. उदाहरणको लागि, सक्रिय तरल प्रणाली शीत पानीको आधारमा काम गर्छ र एक पोशाकको माध्यम से सञ्चारित हुन्छ जुन कि छाला सतह क्षेत्रको ठण्डा गर्छ, जुन संवाहनको माध्यम से यसलाई कवर गर्छ। यस प्रकारको प्रणाली केही सैन्य, कानुन प्रवर्तन र औद्धोगिक अनुप्रयोगहरूमा सफल साबित भएको छ। एक इम्प्रोवाइज्ड एक्सप्लोसिव डिवाइस (IED)को बिरुद्धसुरक्षा प्रदान गर्नको लागि बम सूट पहने, बम निरोधक टेक्नीसियन एक सानो सी, बरफ आधारित शीतलन यूनिटको एक तरल परिसञ्चारी पोशाकसँग आफ्नो खुट्टामा बांधते हुन्, जसलाई सामान्यतया आफ्नो कोर तापमानको एक सुरक्षात्मक स्तरमा बनाए राखनको लागि बनियानमा आफ्नो धडको माथि बांधा जान्छ। यसको विपरीत, लडाकू वाहनहरूमा सैनिक यात्रा गर्दा खेरी करीब 150 डिग्री फारनहाइट भन्दा अधिकको माइक्रोक्लाईमेट तापमानको सामना गरेर सकते छन् र यसैको लागि तेजी से जोडनको क्षमताओंसँग बहु-उपयोगकर्ता वाहन-शक्ति शीतलन प्रणालीको आवश्यकता हुन्छ। हज्मट टीमहरूलाई लागि, भारी-उद्धोगमा चिकित्सा समुदाय र श्रमिकहरूलाई लागि आवश्यकताहरु अगाडि अलग-अलग हुन् गे. == उपचार == अतितापको उपचार यसको कारणहरूमा निर्भर गर्दछ, किन भनें मूल कारणको ठीक से पहिचानन आवश्यक हुन्छ। गर्म दिनहरूमा परिश्रम गर्न हल्के अतितापको कारण हुन सक्छ जसको उपचार स्वयं-सुरक्षा तरीकों से गरिन सक्छ, जस्तै पानी पीना र ठण्डे स्थानहरूमा आराम गर्न. दबाइहरूसँग होने वाला अतितापको अक्सर उनी दबाइको सेवनको बंद गर्नको द्धारा गर्‌उछ र कहिले काँही अन्य दबाइहरूको माध्मय से उनी दबाइहरूको असरको समाप्त गर्नको लागि सेवन गर्‌उछ। [[ज्वरहेरी|ज्वरो]]को उपचारमा प्रयोग गरिने दवाइयां जस्तै [[पेरासिटामोल]] र [[एस्पिरिन]] अतितामको उपचारको लागि उपयोग गरेनजाता किन भनें यिनीहरु दवाइयां यसको लागि व्यर्थ छन्। <ref name="Harrisons" /> जब शरीरको तापमान एकदम बढ्छ, उसलाई ठण्डा गर्नको लागि यान्त्रिक तरीकहरूको प्रयोग गर्मीको बाहिर निकालन र शरीरको आफ्नो तापमानको विनियमनको लागि शरीरको क्षमताहरूको पुनः स्थापित गर्नको लिया गर्‌उछ। <ref name="Harrisons" /> निष्क्रिय शीतलन प्रविधि, जस्तै ठण्डे र छायादार स्थानहरूमा आराम गर्न र आफ्नो कपडहरूलाई शरीर से निकालन आदि जस्तै उपायहरूलाई लगत्तै लागू गरिन सक्छ। सक्रिय शीतलन प्रणाली, जस्तै सिर, घाँटी, र धडको ठण्डे पानी से पोंछना, शरीर से गर्मीको टाढा गर्न जस्तै उपायहरूसँग शरीरको सामान्य तापमान गर्‍यो फिर्ताी हुन सक्छ। अतिताप से पीडित व्यक्तिको पानी पीने र पंखे या निरार्द्रीकरण एयर कण्डीस्निंगको अगाडि बस्न या आराम गर्न से शरीरको वाष्पीकरणीय ठण्डा गर्न वाला तन्त्र (पसीना)को प्रभावमा सुधार हुन सक्छ। गुनगुने या ठण्डे पानीको एक बाथ टबमा बस्न (विसर्जन विधि) से अपेक्षाकृत कम समयमा अधिकांश तापको बाहिर निकालयो जान सक्छ। हुनत, अधिक ठण्डे पानीमा बस्न से उल्टा हुन सक्छ, किन भनें यसको चलते छालामा रक्तवहानलिहरूको सिकुडन हुन्छ र यस जस्तै/तरिका यो मूल शरीर से गर्मीको बाहिर निकालन से रोकइन्छ। श्रम आधारित ऊष्माताप मा, अध्ययनले थाहा भएको छ कि हुनत यसमा व्यावहारिक सीमाहरु हुन्, ठण्डे पानीमा बस्न सबै भन्दा प्रभावी शीतलन प्रविधि छ र नतीजेको सबै भन्दा ठूलो कारक हो डिग्री र अतितापको अवधि.<ref>बीआर जे स्पोर्ट्स मेड 2005: EHSमा 17 लेख समीक्षा 1966-2003 से</ref> गैर-श्रम ऊष्माघातको लागि कुनै राम्रो शीतलन विधिको पाइएको छैन। <ref>बौचमा ए, डेहबी एम. कूलिंग एन्ड हिमोडायनामिक मेनेजमेंट यिनी हीट स्ट्रोक: प्रैक्टिकल रिकोमेंडेशन. क्रिट केयर. 11 (3): R54. 2007</ref> जब शरीरको तापमान ४० सेंटीग्रेड सम्म पुगइन्छ या यदि प्रभावित व्यक्ति बेहोश भएको छ र भ्रमको स्थितिको सङ्केत दे रहयो त यस्तो अतितापको स्थितिको आपात चिकित्सा मानिन्छ र यसको लागि उचित चिकित्सा सुविधाको तहत उपचारको आवश्यकता हुन्छ। अस्पतालमा एउटा अझै अर्को अधिक आक्रामक ठण्डा गर्नको उपाय उपलब्ध हुन्, जसमा अंत:शिराभ जल-योजन, आइस्ड स्लाईनसँग गैस्ट्रिक लेवेज, र पनि रक्तको ठण्डा गर्नको लागि हिमोडायलेसिस शामिल छन्। <ref name="Harrisons" /> == एपीडेमियोलजी == पर्यावरणीय अतितापको आवृत्ति महत्त्वपूर्ण रूपले परिवर्तित होती रहन्छ किन भनें साल दर साल यो गर्म लहरको माथि निर्भर गर्दछ। == यिनलाई पनि हेर्नुहोस == * ताप ऐंठन * आइस सौक == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == बाह्य लिंक == * [http://www.redcross.org/portal/site/en/menuitem.1a019a978f421296e81ec89e43181aa0/?vgnextoid=a69ff6c5fd47b110VgnVCM10000089f0870aRCRD रेड क्रॉसको सुरक्षा उपायसँग तापको टाढा करो] * [http://www.frankstehno.com/sagemesa/guide/bcemergencies/heatexhaustion.htm लामो पैदल यात्रा र नोट बुक हीट स्ट्रोक सल्लाह कैम्पिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512010247/http://www.frankstehno.com/sagemesa/guide/bcemergencies/heatexhaustion.htm |date=2011-05-12 }} * [http://www.epa.gov/hiri/about/pdf/EHEguide_final.pdf संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण संरक्षण एजेंसी (EPA) से अत्यधिक गर्मी घटनाहरूको गाइडबुक.] * [http://www.disasterprep101.com/summer_heat.htm घर र परिवार हीटवेव तैयारी बढ़ावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710132444/http://www.disasterprep101.com/summer_heat.htm |date=2011-07-10 }} * [http://www.medscape.com/viewarticle/559753 ठंडा पानी विसर्जन: पारिश्रमिक घाम आघात उपचारको लागि स्वर्ण मानक] * [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=2094&amp;page=55 गर्मीमा व्यायामको लागि शारीरिक प्रतिक्रियाहरु] -) इंस्टिट्यूट अफ मेडिसीन अफ द यू.एस. नेशनल अकादमी (औफ साइंस) द्धारा ''न्यूट्रिटिशनल निड्स यिनी हट एनवायरनमेंट''को तेस्रो अध्याय (एन.बी.:इस लिंकको द्धारा सम्पूर्ण पुस्तक उपलब्ध है). {{Consequences of external causes}} {{कमन्सश्रेणी|Hyperthermia}} [[श्रेणी:आपतकालीन चिकित्सा]] [[श्रेणी:शरीरक्रिया विज्ञान]] [[श्रेणी:मृत्युको कारण]] d9txo3v820qhcrgdtfc2u2j73xngmys 0 25603 1368782 1330400 2026-08-08T23:12:08Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368782 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = रजोनिवृत्ति | synonyms = क्लाइम्याक्टेरिक | field = [[स्त्री रोग विज्ञान]] | symptoms = एक वर्षसम्म [[महिनावारी]] नहुनु<ref name="NIH2013-Basics" /> | duration = ~३ वर्ष | causes = सामान्यतया प्राकृतिक परिवर्तन।<br />यो दुवै [[अण्डाशय]] हटाउने [[शल्यक्रिया]] र केही प्रकारका [[कीमोथेरापी]]का कारण पनि हुन सक्छ।<ref name="NIH2013-Basics" /> | treatment = छैन, [[जीवनशैली]] परिवर्तन<ref name=NIH2013Tx /> | medication = [[रजोनिवृत्ति हर्मोन उपचार]], [[क्लोनिडाइन]], [[गाबापेन्टिन]], [[चयनात्मक सेरोटोनिन पुनःअवशोषण अवरोधक]]हरू<ref name=NIH2013Tx/><ref name=Kra2015/> | image = File:Menopause symbol.svg | image_size = 250 }} [[File:Menopause - Project Wiki Women.mpg|thumb|रजोनिवृत्ति सम्बन्धी जानकारी मुलक भिडियो]] '''रजोनिवृत्ति''' ([[अङ्ग्रेजी]]: ''Menopause''), जसलाई '''क्लाइम्याक्टेरिक''' पनि भनिन्छ, त्यो समय हो जब [[महिनावारी|महिनावारी]] स्थायी रूपमा बन्द हुन्छ, जसले महिलाको [[प्रजनन|प्रजनन चरण]]को अन्त्यलाई जनाउँछ।<ref name="NIH2013-Basics" /><ref name="PubMed2013" /><ref name="Cureus2020" /> यो सामान्यतया ४५ र ५५ वर्षको उमेरको बीचमा हुन्छ, यद्यपि सही समय फरक हुन सक्छ।<ref name="Tak2015" /> रजोनिवृत्ति सामान्यतया रक्तसञ्चारमा [[एस्ट्रोजन]] स्तरमा कमीसँग सम्बन्धित एक प्राकृतिक परिवर्तन हो।<ref name="NIH2013-Basics" /> यो अवस्था [[सुर्तीजन्य पदार्थ]] सेवन गर्नेहरूमा अलिक पहिला नै हुन सक्छ।<ref name="NIH2013-Basics" /><ref name="Karger2009" /> अन्य कारणहरूमा दुवै [[अण्डाशय]] हटाउने शल्यक्रिया, केही प्रकारका [[कीमोथेरापी]], वा [[हर्मोन]]को स्तरमा कमी ल्याउने कुनै पनि कुराहरू समावेश छन् ।<ref name="Chemocare2012" /><ref name="NIH2013-Basics" /> शारीरिक स्तरमा, रजोनिवृत्ति अण्डाशयको एस्ट्रोजन र [[प्रोजेस्टेरोन]] हर्मोनको उत्पादनमा कमीको कारणले हुन्छ।<ref name="NIH2013-Basics" /> सामान्यतया आवश्यक नभए पनि, रगत वा पिसाबमा हर्मोनको स्तर मापन गर्नाले निदान पुष्टि गर्न सकिन्छ।<ref name="NIH2013Diagnosis" /> रजोनिवृत्ति भनेको महिनावारीको अन्त्य हुनु पनि हो ।<ref name="Wood2009" /> रजोनिवृत्ति हुनुभन्दा अघिका वर्षहरूमा, अधिकांश महिलाहरूको महिनावारी सामान्यतया [[अनियमित महिनावारी|अनियमित]] पनि हुन सक्छ,<ref name="NIH2013Sym" /><ref name="NIA2017" /> जसको अर्थ महिनावारी अवधि लामो वा छोटो पनि हुन सक्छ, वा प्रभावको मात्रामा हल्का वा भारी हुन सक्छ।<ref name="NIH2013Sym" /> यस समयमा, महिलाहरूले प्रायः [[तातो चमक]] अनुभव गर्छन्; यी सामान्यतया ३० सेकेण्डदेखि दस मिनेटसम्म रहन्छन् र [[कम्पन]], [[रातको पसिना]] र छाला रातो हुनेसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।<ref name="NIH2013Sym" /> तातो चमक<ref name="NIH2013Sym" /> चारदेखि पाँच वर्षसम्म पनि दोहोरिन सक्छ।<ref name="PubMed2013" /> अन्य लक्षणहरूमा [[योनि सुख्खापन|योनिमा सुख्खापन ]],<ref name="Climacteric2024" /> निद्रामा समस्या, र मुड परिवर्तनहरू समावेश हुन सक्छन्।<ref name="NIH2013Sym" /><ref name="JMWH2021" /> लक्षणहरूको गम्भीरता महिलाहरू पिच्छे फरक पनि हुन सक्छ।<ref name="PubMed2013" /> ४५ वर्षको उमेरभन्दा पहिलेको रजोनिवृत्तिलाई "प्रारम्भिक रजोनिवृत्ति" मानिन्छ, र ४० वर्षको उमेरभन्दा पहिलेको [[अण्डाशय असफलता]] वा शल्यक्रियाद्वारा अण्डाशय हटाउनुलाई "[[प्रिम्याचुअर ओभेरियन इन्सफिसियन्सी]]" भनिन्छ।<ref name="auto1" /> लक्षणहरू (तातो फ्ल्यास/फ्ल्याश, रातमा पसिना आउने, छिटै स्वभाव परिवर्तन, [[आर्थ्राल्जिया]] र योनि सुख्खापन) बाहेक, रजोनिवृत्तिको शारीरिक परिणामहरूमा हड्डीको क्षति, पेटको मध्य भागमा बोसो बढ्नु, र महिलाको [[कोलेस्ट्रोल]], र [[रक्तनली]] कार्यमा प्रतिकूल परिवर्तनहरू समावेश छन्।<ref name="auto1" /> यी परिवर्तनहरूले रजोनिवृत्ति पछिका महिलाहरूलाई [[अस्थिसुषिरता]] र हड्डी भाँचिने, र [[कार्डियोमेटाबोलिक रोग]] ([[मधुमेह]] र [[हृदय रोग]])को बढ्दो जोखिमको लागि पूर्वनिर्धारित गर्दछ।<ref name="auto1" /> [[स्वास्थ्यकर्मी|चिकित्सा पेशेवर]]हरूले प्रायः रजोनिवृत्तिलाई एक वर्षदेखि महिनावारी रक्तस्राव नभएको बेला भएको रूपमा परिभाषित गर्छन्।<ref name="NIH2013-Basics" /> यसलाई अण्डाशयद्वारा हर्मोन उत्पादनमा कमीले पनि परिभाषित गर्न सकिन्छ।<ref name="Sie2006" /> [[गर्भाशय]] हटाउन शल्यक्रिया गरेका, तर अझै पनि काम गर्ने अण्डाशय भएकाहरूमा, रजोनिवृत्ति अझै भएको मानिएको छैन।<ref name="auto1" /> गर्भाशय हटाएपछि, रजोनिवृत्तिका लक्षणहरू सामान्यतया पहिले देखा पर्छन्।<ref name="DIANE2002" /> चिकित्सा कारणहरूले गर्दा गर्भाशयसँगै दुवै अण्डाशयहरू शल्यक्रियाद्वारा हटाइँदा ([[ओफोरेक्टोमी]]) [[आयाट्रोजेनिक रजोनिवृत्ति]] हुन्छ। रजोनिवृत्तिको चिकित्सा उपचार मुख्यतया लक्षणहरू कम गर्न र हड्डीको क्षति रोक्नको लागि हो।<ref name="auto2" /> उपचारको साथ हल्का लक्षणहरू सुधार गर्न सकिन्छ। तातो चमकको सन्दर्भमा, [[निकोटिन]], [[क्याफिन]] र [[रक्सी]]बाट बच्न प्रायः सिफारिस गरिन्छ; चिसो कोठामा नाङ्गो सुत्नु र [[पंखा]] प्रयोग गर्नु मद्दत गर्न सक्छ । रजोनिवृत्तिका लक्षणहरूको लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार [[रजोनिवृत्ति हर्मोन उपचार]] (''Menopausal Hormone Therapy'', MHT) हो।<ref name="Climacteric2024" /><ref name="auto2" /> तातो चमकको लागि गैर-हर्मोनल उपचारहरूमा [[संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार]], [[क्लिनिकल सम्मोहन]], [[गाबापेन्टिन]], [[फेजोलिनेन्ट]] वा [[चयनात्मक सेरोटोनिन पुनःअवशोषण अवरोधक]]हरू समावेश छन्।<ref name="NAMS2023" /><ref name="Kra2015" /> यसले जोर्नी दुखाइ वा योनि सुख्खापन जस्ता लक्षणहरू सुधार गर्दैन, जसले ५५% भन्दा बढी महिलाहरूलाई असर गर्छ।<ref name="auto2" /> [[व्यायाम]]ले निद्रा समस्याहरूमा मद्दत गर्न सक्छ। पुरानो अध्ययनहरूले उठाएको MHT को प्रयोगको बारेमा धेरै चिन्ताहरू अब स्वस्थ महिलाहरूमा MHT को लागि बाधा मानिने छैनन्।<ref name="auto2" /> [[वैकल्पिक औषधि]]को प्रभावकारिताको लागि उच्च-गुणस्तरको प्रमाण फेला परेको छैन।<ref name="PubMed2013" /> ==रजोनिवृत्तिका प्रकार== रजनोवृत्ति तीन प्रकारका हुन्छन्- # अपरिपक्व रजनोवृत्ति : ४० वर्षभन्दा अगाडि नै रजस्वला बन्द हुनुलाई अपरिपक्व रजनोवृत्ति भनिन्छ। यो विशेषगरी वंशानुगत, सुर्ती सेवन, विकिरणको असर वा क्यान्सरको उपचार गरेका महिलाहरूलाई हुन सक्छ। # कृत्रिम रजनोवृत्तिः गर्भाशय वा अन्डाशयमा असर पर्ने किसिमको रोग लागेर शल्यक्रियाद्वारा फालेमा अर्थात् तल्लो पेटमा विकिरण सेवा लिँदा गर्भाशय/पाठेघर/अण्डाशयमा असर परेको छ भने, त्यस्ता महिलाहरूलाई हुन सक्छ। # प्राकृतिक रजनोवृत्ति : यो प्रायः ढल्दो उमेरका कारण ५० वर्षपछि स्वतः हुन्छ। ==रजोनिवृत्तिका अवस्था == रजोनिवृत्तिका अवस्था तीनवटा हुन्छन्। # पहिलो, रजनोवृत्ति हुनु पूर्वावस्था हुन्छ। यतिबेला महिलाहरूको अन्डाशयबाट निस्कने ग्रन्थिरस कम हुनथाल्छ वा घटबढ हुनथाल्छ। महिनावारी पनि गडबड हुनथाल्छ। कहिले छिटो, कहिले ढिलो, कहिले धेरै मात्रामा वा कहिले थोरै मात्रामा हुनथाल्छ। # दोस्रो, यो अवस्था रजस्वला रोकिनु अगाडि वा पछाडिको अवस्था हो। यस अवस्थामा महिलाहरूमा धेरै प्रकारका लक्षणहरू देखापर्छन्। # तेस्रो, रजनोवृत्ति भएपछिको अवस्था हो। यसमा स्थायी रूपमा रजनोवृत्ति हुन्छ र पूरै एक वर्ष महिनावारी हराउँछ, रोकिन्छ। ==रजोनिवृत्तिका कारण र लक्षण== रजस्वला गराउन सहयोग गर्ने हर्मन अस्ट्रोजन र प्राजेस्टोरेनको उत्पादनमा कमी आएपछि वा बन्द भएपछि रजनोवृत्ति हुन्छ। उमेर ढल्केपछि प्राकृतिक रूपमा नै हुन्छ। कुनै पनि प्रजनन अङ्गमा रोग लागेर, गर्भाशय/अन्डाशय निकालेर फालेका कारण पनि रजनोवृत्ति हुन्छ। रजनोवृत्ति भएका महिलाको शरीर वा अनुहार तातो र रातो देखिन्छ। पसिना नआउने, योनि सुख्खा हुने र यौनसम्पर्क गर्न गाह्रो हुने, चाहना घट्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने, रातमा निद्रा नपर्ने, छाला सुख्खा हुने, पिसाब चाँडचाँडो लाग्ने र पिसाब थाम्न नसक्ने (विशेषगरी हाछ्युँ गर्दा, खोक्दा र हाँस्दा), जीउ र टाउको दुख्ने, शरीरमा पोलेजस्तो र केही हिँडेजस्तो हुने, हात-खुट्टा झम्झमाउने र लाटो भएजस्तो हुने, महिनावारी गडबडी हुने, तौल बढ्ने, थकानका साथै चिन्ता र मानसिक तनाव बढ्ने, झर्को लाग्ने, मन तलमाथि हुने, कुनै कुरामा ध्यान नलाग्ने र स्मरणशक्ति कमजोर हुने जस्ता लक्षण देखापर्छन्। रजनोवृत्ति भएपछि होशियार हुन नसक्दा २५ देखि ३० प्रतिशत हड्डी खिइने, ढाडदेखि तलको हड्डी १५ प्रतिशत भाँच्चिने हुने गरेको पाइन्छ। यसबाहेक मुटुको रोग, मस्तिष्कको कोषिकामा रगत जम्ने, जलविन्दु हुने, पाठेघर वा स्तनको क्यान्सर हुने र गर्भाशय झर्ने जस्ता समस्या आउन सक्छन्। == बच्ने तरिका == यसको असरबाट बच्ने केही तरिकाहरू छन्। हरियो सागपात र फलफूल प्रशस्त खानुपर्छ । भटमास र त्यसबाट बनेका परिकारहरू, थोरै बोसोयुक्त खाना, दूध वा दूधका परिकारहरूका साथै दैनिक ८ देखि १० गिलास पानी पिउने गर्नाले यसबाट बच्न सहज हुन्छ। दैनिक आधा घण्टा जति साधारण व्यायाम गर्ने साथै बिहान हिँड्ने, नाच्ने जस्ता क्रियाकलापहरूले हाडजोर्नी स्वस्थ हुनुका साथै हाड खिइएर जाँदैन र बलियो हुन्छ। शिरा र धमनीको स्थितिमा सुधार आउनुका साथै मुटुको कार्य यथावत रहन्छ। दैनिक चिसो पानीले नुहाउने, सुती कपडा लगाउने, चिया, कफी र मदिरा वा कृत्रिम पेयपदार्थ सेवन नगर्ने, सुर्ती सेवन नगर्ने, मसलादार र तातो खाना नखाने, रक्तचाप बढेमा औषधी प्रयोग गर्ने, वर्षमा २ पटक योनिस्राव परीक्षण गराउने, प्रजनन अङ्गका मांसपेसीहरूलाई खुम्चाउने र छोड्ने खालको अभ्यास गर्ने, आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्ने, रजनोवृत्ति सबै महिलालाई हुन्छ भन्ने कुरा ख्याल राख्ने र अरूसँग समस्याका बारेमा छलफल गर्ने, परिवार तथा समाजले पनि यस समस्यालाई बुझेर सहयोग गर्नुपर्छ। यसबाट परिवार, समाज र देशलाई पर्नसक्ने पारिवारिक, आर्थिक तथा सामाजिक भारलाई कम गर्न मद्दत पुग्छ। *[http://www.ekantipur.com/np/2067/11/25/full-story/326183.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311205207/http://www.ekantipur.com/np/2067/11/25/full-story/326183.html |date=2011-03-11 }} रजनोवृत्तिबाट बच्ने उपाय :देवकुमारी श्रेष्ठ == अन्य जनावरहरू == अधिकांश [[स्तनधारी]] प्रजातिहरूमा अण्डाशयका [[follicle (biology)|फोलिकल]] (जसमा अण्डा हुन्छ) उत्पादन बन्द भएपछि, जुन उनीहरूको अधिकतम सम्भावित आयुको एक-तिहाई देखि दुई-तिहाइ अवधिसम्ममा [[रजोनिवृत्ति]] हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1= Winkler |first1= I. |last2= Goncalves |first2= A. |date= October 2023|title= Do mammals have menopause? |journal= Cell |volume= 186 |issue= 22 |pages= 4729–4733 |doi= 10.1016/j.cell.2023.09.026|doi-access= free }}</ref> तर, थोरै मात्र जनावरहरू जङ्गलमा यति लामो बाँच्न सक्छन्। मानिससँगै केही थोरै प्रजातिहरूमा पोथीहरू प्रजनन गर्न सक्ने क्षमताभन्दा धेरै लामो समयसम्म बाँच्ने गर्छन्। उदाहरणका रूपमा केही [[cetacea|सेटेशियन]]हरू — [[beluga whale|बेलुगा ह्वेल]]<ref name="ReferenceC2">{{cite journal |vauthors=Ellis S, Franks DW, Nattrass S, Currie TE, Cant MA, Giles D, Balcomb KC, Croft DP |date=August 2018 |title=Analyses of ovarian activity reveal repeated evolution of post-reproductive lifespans in toothed whales |journal=Scientific Reports |volume=8 |issue=1 |article-number=12833 |bibcode=2018NatSR...812833E |doi=10.1038/s41598-018-31047-8 |pmc=6110730 |pmid=30150784}}</ref> [[narwhal|नार्भाल]],<ref name="ReferenceC2" /> [[orca|ओर्का]]<ref>{{cite journal |vauthors=Brent LJ, Franks DW, Foster EA, Balcomb KC, Cant MA, Croft DP |date=March 2015 |title=Ecological knowledge, leadership, and the evolution of menopause in killer whales |journal=Current Biology |volume=25 |issue=6 |pages=746–750 |doi=10.1016/j.cub.2015.01.037 |pmid=25754636 |doi-access=free|bibcode=2015CBio...25..746B |hdl=10871/32919 |hdl-access=free }}</ref> [[false killer whale|फोल्स किलर ह्वेल]]<ref name="R10">Article | Reuters - [https://www.reuters.com/science/why-did-menopause-evolve-new-study-whales-gives-some-clues-2024-03-13/ | Why did menopause evolve? New study of whales gives some clues]</ref> र [[short-finned pilot whale|सर्ट-फिन्ड पाइलट ह्वेल]]।<ref>{{cite web |year=1986 |title=Evidence for reproductive senescence in female cetaceans. |url=http://www.helenemarsh.com/publications/JournalPapers/1986/MarshKasuyaSenescence1986.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921150757/http://www.helenemarsh.com/publications/JournalPapers/1986/MarshKasuyaSenescence1986.pdf |archive-date=21 September 2020 |access-date=9 June 2018 |work=Reports of the International Whaling Commission. |pages=57–74 |vauthors=Marsh H, Kasuya T |volume=8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921150757/http://www.helenemarsh.com/publications/JournalPapers/1986/MarshKasuyaSenescence1986.pdf |date=21 September 2020 }}</ref> रजोनिवृत्ति अन्य धेरै [[कशेरुकी]] प्रजातिहरूमा पनि देखिएको छ, तर यस्ता उदाहरण प्रायः बन्धनमा राखिएका जनावरहरूबाट आएका हुन्छन्, जसले जङ्गलको प्राकृतिक बासस्थानमा के हुन्छ भन्ने आवश्यक छैन । बन्धनमा केही [[primate|प्राइमेट]] प्रजातिहरूमा रजोनिवृत्ति देखिएको छ,<ref name="Walker22" /> जसमा [[rhesus macaque|रेसस मकाक]]<ref name="Walker3">{{cite journal |vauthors=Walker ML |year=1995 |title=Menopause in female rhesus monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=35 |issue=1 |pages=59–71 |doi=10.1002/ajp.1350350106 |pmid=31924061 |pmc=10590078 |s2cid=83848539}}</ref> र [[chimpanzee|चिम्पान्जी]]हरू पर्छन्।<ref name="Bowden_19842">{{cite journal |vauthors=Bowden DM, Williams DD |date=1984 |title=Aging |journal=Advances in Veterinary Science and Comparative Medicine |volume=28 |pages=305–341 |doi=10.1016/b978-0-12-039228-5.50015-2 |isbn=9780120392285 |pmid=6395674}}</ref> केही अनुसन्धानका अनुसार जङ्गली चिम्पान्जीमा रजोनिवृत्ति हुँदैन, किनकि उनीहरूको प्रजनन क्षमतामा कमी समग्र स्वास्थ्यमा कमी सँग सम्बन्धित हुन्छ।<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Emery Thompson M, Jones JH, Pusey AE, Brewer-Marsden S, Goodall J, Marsden D, Matsuzawa T, Nishida T, Reynolds V, Sugiyama Y, Wrangham RW |date=December 2007 |title=Aging and fertility patterns in wild chimpanzees provide insights into the evolution of menopause |journal=Current Biology |volume=17 |issue=24 |pages=2150–6 |doi=10.1016/j.cub.2007.11.033 |pmc=2190291 |pmid=18083515|bibcode=2007CBio...17.2150E }}</ref> बन्धनमा [[हात्ती]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=95MoRwdQlcYC&q=elephant+menopause&pg=PA179 |title=The Asian Elephant |vauthors=Sukumar R |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521437585 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512173456/https://books.google.com/books?id=95MoRwdQlcYC&pg=PA179&lpg=PA179&dq=elephant+menopause&source=bl&ots=7aojlCdgn1&sig=4WnYMngrJYA_nhcEZHjvO4oZgQs&hl=en&ei=PkZGSs3uHd-MtgegtozbAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6 |archive-date=12 May 2016 |url-status=live}}</ref> र [[guppy|गप्पी]] माछामा पनि रजोनिवृत्ति देखिएको छ।<ref>{{cite journal |vauthors=Reznick D, Bryant M, Holmes D |date=January 2006 |title=The evolution of senescence and post-reproductive lifespan in guppies (Poecilia reticulata) |journal=PLOS Biology |volume=4 |issue=1 |pages=e7 |doi=10.1371/journal.pbio.0040007 |pmc=1318473 |pmid=16363919 |doi-access=free}}</ref> कुकुरमा रजोनिवृत्ति हुँदैन; [[Canine reproduction#The female reproductive cycle|कुकुरको एस्ट्रस चक्र]] उमेरसँगै अनियमित र कम हुँदै जान्छ। पुराना पोथी कुकुरहरू प्रजननका लागि उपयुक्त मानिँदैनन्, तर कहिलेकाहीँ तिनीहरूले पनि बच्चा जन्माएका छन्। बिरालोमा पनि यस्तै देखिएको छ।<ref>{{Cite news |date=15 May 2012 |title=How long is a cat in heat? |work=Animal Planet |url=http://www.animalplanet.com/pets/how-long-is-a-cat-in-heat/ |access-date=12 June 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114211824/https://www.animalplanet.com/pets/how-long-is-a-cat-in-heat/ |archive-date=14 November 2015}}{{cbignore}}</ref> [[Biological life cycle|जीवन चक्र]]ले विभिन्न स्तरको [[senescence|बुढ्यौली]] देखाउँछ; छिट्टै बुढ्याउने जीवहरू (जस्तै — [[Pacific salmon|प्रशान्त साल्मन]] र [[annual plant|वार्षिक बोट]])मा प्रजननपछिको जीवन-चरण हुँदैन। क्रमशः बुढ्याउने [[placental mammal|प्लासेन्टल स्तनधारी]]मा भने प्रजननपछिको जीवन-चरण हुन्छ।{{Original research inline|date=January 2024}} == उत्क्रान्ति == रजोनिवृत्ति वा लामो [[post-reproductive lifespan|प्रजननपश्चातको जीवन अवधि]] धेरै दुर्लभ छ, जुन मुख्य तया [[मनुष्य]] र केही तोतेदार ह्वेल प्रजातिहरूमा मात्र देखिन्छ। यसले यसको उत्पत्तिबारे प्रश्न उठाउँछ। धेरै [[जीवविज्ञान]]ीहरूले यसलाई प्राकृतिक छनोटका दृष्टिकोणबाट बुझ्न खोजेका छन्, किनकि प्रजनन क्षमताको ह्रासले व्यक्तिगतको [[Darwinian fitness|डार्विनियन फिटनेस]] घटाउँछ।<ref name="Hawkes1998">{{cite journal |vauthors=Hawkes K, O'Connell JF, Blurton Jones NG, Alvarez H, Charnov EL |date=June 1998 |title=Grandmothering, menopause, and the evolution of human life histories |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-03_95_3/page/1336 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=3 |pages=1336–9 |doi=10.1073/pnas.95.3.1336 |pmc=33846 |pmid=9448325}}</ref> रजोनिवृत्ति सम्बन्धी तीन प्रमुख परिकल्पना छन्: * '''हजुरआमा परिकल्पना''' — अण्डाशयको कार्य बन्द भएपछि महिलाहरूले आफ्ना छोराछोरीका सन्तानहरूको हेरचाह गरेर आफ्नो समग्र प्रजनन सफलतामा योगदान पुर्याउँछन्।<ref name="Hawkes1998" /> * '''Mother hypothesis''' — महिलाहरूले अन्तिम उमेरमा नयाँ बच्चा जन्माउन छोडेर पहिलेका बच्चाहरूको बाँच्ने सम्भावना बढाउँछन्।<ref>{{cite journal |vauthors=Lahdenperä M, Lummaa V, Helle S, Tremblay M, Russell AF |date=September 2004 |title=Fitness benefits of prolonged post-reproductive lifespan in women |journal=Nature |volume=428 |issue=6979 |pages=178–181 |doi=10.1038/nature02367 |pmid=15014499 |s2cid=4394374}}</ref> * '''Patriarch hypothesis''' — लामो उमेर बाँच्ने र ढिलो प्रजनन गर्ने क्षमताले पुरुषहरूलाई फाइदा पुर्याउँछ, जसका कारण महिलाहरूमा पनि दीर्घायु र रजोनिवृत्ति देखापर्छ।<ref>{{cite journal |vauthors=Marlowe F |year=2000 |title=Paternal investment and the human mating system |journal=Behavioural Processes |volume=51 |issue=1–3 |pages=45–61 |doi=10.1016/S0376-6357(00)00118-2 |pmid=11074315}}</ref> यी परिकल्पनाहरू परस्पर बहिष्कृत नभई पूरक हुन सक्छन्। अनुसन्धानले देखाउँछ कि हजुरआमा र आमासम्बन्धी परिकल्पनाले तोतेदार ह्वेल र मानव दुवैमा रजोनिवृत्ति व्याख्या गर्न सक्छ।<ref>{{cite journal |vauthors=Croft DP, Johnstone RA, Ellis S, Nattrass S, Franks DW, Brent LJ, Mazzi S, Balcomb KC, Ford JK, Cant MA |date=March 2017 |title=Reproductive conflict and the evolution of menopause in killer whales |journal=Current Biology |volume=27 |issue=2 |pages=298–304 |doi=10.1016/j.cub.2016.12.015 |pmid=28041799 |s2cid=3579762}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== <references> <ref name="NIH2013-Basics">{{cite web |title=Menopause Basics |url=https://womenshealth.gov/menopause/menopause-basics |publisher=U.S. Department of Health & Human Services |date=March 13, 2025 |access-date=March 15, 2025}}</ref> <ref name="NIH2013Tx">{{cite web|title=What are the treatments for other symptoms of menopause? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/treatments |publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development |date=June 28, 2013 |access-date=March 8, 2015}}</ref> <ref name="Kra2015">{{cite journal |vauthors = Krause MS, Nakajima ST |title=Hormonal and nonhormonal treatment of vasomotor symptoms |journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=163–179 |date=March 2015 |doi=10.1016/j.ogc.2014.09.008}}</ref> <ref name="PubMed2013">{{cite book |date=July 2, 2020 |title=Menopause: Overview |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279311/ |publisher=Institute for Quality & Efficiency in Health Care}}</ref> <ref name="Cureus2020">{{cite journal |last1=Angelou |first1=Kyveli |last2=Grigoriadis |first2=Themos |last3=Diakosavvas |first3=Michail |last4=Zacharakis |first4=Dimitris |last5=Athanasiou |first5=Stavros |date=2020-04-08 |title=The Genitourinary Syndrome of Menopause: An Overview of the Recent Data |journal=Cureus |volume=12 |issue=4 |pages=e7586}}</ref> <ref name="Tak2015">{{cite journal |vauthors = Takahashi TA, Johnson KM |title=Menopause |journal=The Medical Clinics of North America |volume=99 |issue=3 |pages=521–534 |date=May 2015 |doi=10.1016/j.mcna.2015.01.006}}</ref> <ref name="Karger2009">{{cite book |title=The menopausal transition: interface between gynecology and psychiatry |date=2009 |publisher=Karger}}</ref> <ref name="Chemocare2012">{{cite web |title=Menopause & Chemotherapy – Managing Side Effects |url=https://chemocare.com/chemotherapy/side-effects/menopause-chemotherapy.aspx |access-date=2022-10-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121080929/http://chemocare.com/chemotherapy/side-effects/menopause-chemotherapy.aspx |date=2012-11-21 }}</ref> <ref name="NIH2013Diagnosis">{{cite web |date=May 6, 2013 |title=How do health care providers diagnose menopause? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/diagnosed}}</ref> <ref name="Wood2009">{{cite book |title=Dynamics of Human Reproduction: Biology, Biometry, Demography |vauthors=Wood J |publisher=Transaction Publishers |date=2009 |page=401}}</ref> <ref name="NIH2013Sym">{{cite web |date=February 22, 2021 |title=Menopause Symptoms and Relief |url=https://www.womenshealth.gov/menopause/menopause-symptoms-and-relief}}</ref> <ref name="NIA2017">{{cite web |date=September 30, 2021 |title=What Is Menopause? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-menopause}}</ref> <ref name="Climacteric2024">{{cite journal |last1=Mark |first1=J. K. K. |last2=Samsudin |first2=S. |last3=Looi |first3=I. |last4=Yuen |first4=K. H. |date=May 3, 2024 |title=Vaginal dryness: a review of current understanding and management strategies |journal=Climacteric |volume=27 |issue=3 |pages=236–244 |doi=10.1080/13697137.2024.2306892}}</ref> <ref name="JMWH2021">{{cite journal |last=Marino |first=Jean M. |date=November 2021 |title=Genitourinary Syndrome of Menopause |journal=Journal of Midwifery & Women's Health |volume=66 |issue=6 |pages=729–739 |doi=10.1111/jmwh.13277}}</ref> <ref name="auto1">{{cite journal |vauthors=Davis SR, Lambrinoudaki I, Lumsden M, Mishra GD, Pal L, Rees M, Santoro N, Simoncini T |date=April 2015 |title=Menopause |journal=Nature Reviews Disease Primers |volume=1 |issue=1 |article-number=15004 |doi=10.1038/nrdp.2015.4}}</ref> <ref name="Sie2006">{{cite book |title=Menopause: a biocultural perspective |vauthors=Sievert LL |publisher=Rutgers University Press |date=2006}}</ref> <ref name="DIANE2002">{{cite book |title=International position paper on women's health and menopause: a comprehensive approach |publisher=DIANE Publishing |date=2002}}</ref> <ref name="auto2">{{cite journal |vauthors=Davis SR, Baber RJ |date=August 2022 |title=Treating menopause – MHT and beyond |journal=Nature Reviews Endocrinology |volume=18 |issue=8 |pages=490–502 |doi=10.1038/s41574-022-00685-4}}</ref> <ref name="NAMS2023">{{cite journal |date=June 21, 2023 |title=The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society |journal=Menopause |volume=30 |issue=6 |pages=573–590 |doi=10.1097/GME.0000000000002200}}</ref> <ref name="Walker22">{{cite journal |vauthors=Walker ML |title=Menopause in female rhesus monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=35 |issue=1 |pages=59–71 |year=1995 |doi=10.1002/ajp.1350350106 |pmid=31924061 |pmc=10590078}}</ref> </references> [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ns2os1k9cd3tuboo1bqo34ctxo9lmrl 0 29508 1368827 1362292 2026-08-09T00:18:46Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368827 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ड्रयु ब्यारिमोर | image = Drew Barrymore Berlin 2014.jpg | caption = | birth_name = ड्रयु ब्लिथ ब्यारिमोर | birth_date ={{Birth date|1975|2|22}}<ref name="Hello-Profile" /><ref>{{cite news|title=Monitor|newspaper=Entertainment Weekly|date=February 22, 2013|issue=1247|page=32}}</ref> | birth_place = [[क्लभर सिटी]], [[क्यालिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|सं.रा.अ.]] | parents = [[जोन ड्र्यु ब्यारिमोर]] <br>[[जाइड ब्यारिमोर]] | years_active = सन् १९७८–हाल | occupation = अभिनेत्रि, निर्माता, निर्देशक, मोडेल | spouse = {{marriage|जरेमी थोमस|1994|1995}}<br />{{marriage|[[टोम ग्रिन]]|2001|2002}} | relations = [[जोन ब्यारिमोर]] (हजुरबुवा) | height = {{height|ft=5|in=4}} <ref>{{cite web|url=http://www.celebsheight.com/drew-barrymore-weight-height-bra-size-shoe-size-body-measurements-waist-hips/|title=Drew Barrymore Weight, Height, Bra Size, Shoe Size, Body, Measurements, Waist, Hips|publisher=Celebrities Measurement|date= |accessdate=2015-11-20}}</ref> | website = {{url|http://www.drewbarrymore.com}} }} '''ड्रयु ब्लिथ ब्यारिमोर''' (जन्म २२ फेब्रुअरी १९७५)<ref name="Hello-Profile">{{cite web |title="Drew Barrymore Profile" |url=http://www.hellomagazine.com/profiles/drew-barrymore/|accessdate=2010-08-09 |publisher=''Hello Magazine''}}</ref> एक अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्री, निर्माता र निर्देशक हुन्। उनी अमेरिकी अभिनेताहरूको ब्यारिमोर परिवारको एक सदस्य र [[जोन ब्यारिमोर]]कि नातिनी हुन। ११ वर्षको उमेरमा उनी पहिलोपटक एक विज्ञापनमा देखा परेकी थिइन्। ब्यारिमोरले सन् १९८० मा [[अल्टरेड स्टेट्स]]बाट आफ्नो अभिनय यात्राको सुरुवात गर्दै त्यसपछि इटी द एक्स्ट्रा-टेरेस्ट्रियलमा आफ्नो पहिलो प्रमुख भूमिकामा अभिनय गरिकी थिइन्। उनले आफूलाई मुख्य रूपले हास्य भूमिकाहरूमा स्थापित गरेर छिट्टै हलिउडको सबैभन्दा मान्यता प्राप्त बाल कलाकारहरू मध्य एक बन्न सफल भएकी थिइन्। ब्यारिमोरको उदण्ड बाल्यकाल लागूऔषध [[दुर्व्यसन]]ले ग्रस्त थियो भने उनले दुई वर्ष [[पुनर्स्थापन केन्द्र]]मा बितेको थियो।<ref name="Hello-Profile" /><ref name="ActorsStudio">{{cite web |title="Drew Barrymore" |url=http://www.bravotv.com/inside-the-actors-studio |publisher=''Inside the Actors Studio''.Bravo. 2003-06-22. No. 910, season 9. }}</ref> ब्यारिमोरले १९९० आत्मकथा, ''लिटिल गर्ल लस्ट'' लेखिन। उनले [पोइजन इभी, ब्याड गर्लस, ब्वाइज अन द साइड र एभ्रि वन सेज आई लभ यु लगायतका चलचित्रको साथमा आफूलाई सफलतापूर्वक बालकलाकारको भूमिकाबाट वयस्क अभिनेत्रीको रूपमा परिवर्तन गरेकी थिइन्। सन् १९९५ मा उनले आफ्नो साझेदार न्यान्सी जुभोनेनसँग मिलेर फ्लावर फिल्म्स नामक निर्माण कम्पनीको स्थापना गरेकी थिइन्। यस कम्पनीले पहिलो चलचित्र ब्यारिमोर अभिनीत १९९९ को ''नेवर बिन किस्ड'' निर्माण गरेको थियो। फ्लावर फिल्म्सले ब्यारिमोर अभिनित ''चार्लिज एन्जल्स'', ''५० फर्स्ट डेट्स'', र ''म्युजिक एन्ड लिरिक्स'', साथ साथै सम्प्रदायक चलचित्र ''डनी डार्को''को निर्माण गरेको थियो। ब्यारिमोरले त्यसपछि ''हि इज नट देट इन्टु यु'', ''बेवर्ली हिल्स चिहुवाहुवा'', ''एभ्रिबडी इज फाइन'' र ''गोइङ द डिस्टेन्स''मा काम गरेकी थिइन्। हलिउड वक अफ फेमको तारा हासिल गरेकी ब्यारिमोर, सन् २००७ मा ''पिपुल'' पत्रिकाको १०० सबैभन्दा सुन्दर मानिसहरूको मुखपृष्ठमा देखापरेकी थिइन्। ब्यारिमोरलाई संयुक्त राष्ट्र विश्व खाद्य कार्यक्रमका लागि भोकको विरुद्ध राजदूतको रूपमा नामाङ्कन गरिएको थियो। त्यसबेला देखि उनले कार्यक्रमको लागि १० लाख भन्दा बढि दान गरिसकेकी थिइन्। सन् २०१० मा उनलाई ''ग्रे गार्डन''मा लिटल एडीको भूमिकाको लागि स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड र लघु-शृङ्खला वा टेलिभिजन चलचित्रहरूमा सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको गोल्डन ग्लोब अवार्ड द्वारा सम्मानित गरिएको थियो। == प्रारम्भिक जीवन == ड्रयु ब्यारिमोरको जन्म कल्भर सिटी, [[क्यालिफोर्निया]]मा अमेरिकी अभिनेता जोन ड्रयु ब्यारिमोर र अभिनेत्री इलडिको जेड ब्यारिमोर<ref name="Hello - Bio">{{cite web |title=Drew Barrymore |url=http://www.hellomagazine.com/profiles/drewbarrymore/? |accessdate=2008-07-02|work=Hello Magazine}}</ref><ref>{{cite web |title=Actor John D. Barrymore dies at 72 |url=http://www.usatoday.com/life/people/2004-11-29-barrymore-obit_x.htm |accessdate=2008-09-07 |date=2004-11-29|work=USA Today}}</ref> को सन्तानको रूपमा भएको थियो। उनकी आमा पश्चिम [[जर्मनी]]को ब्रेनेनबर्गमा भएको विस्थापित व्यक्तिहरूको शिविरमा [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]]को हङ्गेरियाली शरणार्थिहरूकोमा जन्मिएकी थिइन्। ब्यारिमोरका पिता अङ्ग्रेज र आयरल्यान्डेली मूलका हुन्।<ref>{{cite web |url=http://landing.ancestry.com/famoustree/tree.aspx?name=barrymore&sourceCode=8359 |title=Click here to find your ancestors |publisher=landing.ancestry.com |accessdate=26 November 2010}}</ref> उनको जन्म पछि उनका आमाबुबा बीच छोडपत्र भएको थियो।<ref name="Hello - Bio" /> उनका सौतेनी भाइ जोन ब्लिथ ब्यारिमोर,<ref>{{cite web |title=Actor Barrymore attacked at home |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1970567.stm |accessdate=2008-09-07 |date=2002-05-06 |publisher=BBC}}</ref> एक अभिनेता हुन र साथै उनका दुई सौतेनी बहिनीहरू, ब्लिथ डोलोरेस ब्यारिमोर र जेसिका ब्लिथ ब्यारिमोर छन्। उनको जिजुबुवा र जिजुआमा क्रमशः मरिस ब्यारिमोर र जर्जी ड्रयु ब्यारिमोर, मरिस कस्टेलो र माई कस्टेलो<ref name="family">स्टीन हफम्यान, क्यारोल. ''द ब्यारिमोर्स: हलीवुड्स फर्स्ट फेमिली'' . यूनिभर्सिटी प्रेस अफ केन्टकी, 2001. ISBN 0-8131-2213-9.</ref> र उनको हजुरबुवा जोन ब्यारिमोर र हजुरआमा डोलोरेस कस्टेलो सबै कलाकार थिए;<ref name="family" /> साथै बुवा जोन ब्यारिमोर पनि आफ्नो पीढीका सर्वाधिक चर्चित अभिनेता थिए।<ref name="Hello - Bio" /><ref name="People - Bio" /> उनी डायना ब्यारिमोरकी भदै र लायोनेल ब्यारिमोर, इथेल ब्यारिमोरकी नातिनी-भदै हुन् र हेलेन कस्टेलो<ref>[http://www.barrymorefamily.com/costello.html "The Costello Family."] ''BarrymoreFamily.com.''</ref> उनको बुवाकी सानीआमा हुन्। उनी निर्देशक स्टिभन स्पिलबर्ग,<ref name="actors">{{cite episode |title=Drew Barrymore |series=Inside the Actors Studio |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Drew_Barrymore |serieslink=Inside the Actors Studio |airdate=2003-06-22 |season=9 |number=910 |network=Bravo}}</ref> र सोफिया लरेन<ref>{{cite web |title=Baby Booty |url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/families/article2941547.ece |accessdate=2009-03-23 |date=2007-12-02 |work=The Sunday Times |location=London }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615153452/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/families/article2941547.ece |date=2011-06-15 }}</ref> को धर्मपुत्री पनि हुन्। उनको पहिलो नाम, ''ड्रयु'' , उनको जिजुआमा ''जर्जी ड्रयु क्यारिमोर''को माइतिको थर तथा उनको बीचको नाम ''ब्लिथ'' , उनको जिजुबुवा ''मरिस ब्यारिमोर'' द्वारा स्थापित वंशको उपनाम हो।<ref name="actors" /> == अभिनय कार्यजीवन == === अभिनय जीवनको सुरुवात === [[File:Hollywood Walk of Fame stars - Drew Barrymore.jpg|right|thumb|200px|ड्रयु ब्यारिमोरको तारा हलिउड वक अफ फेममा]] ड्रयु ब्यारिमोरले एघार महिनाकी हुँदा कुकुरको खानाको विज्ञापनमा प्रस्तुति दिएर अभिनय जीवनको सुरुवात गरेकी थिइन्।<ref name="actors" /> <ref name="actors" /> उनले १९८० मा उनले ''आल्टर्ड स्टेट्स''मा एउटा सानो भूमिकामा अभिनय गरेर ठूलोपर्दाको चलचित्रमा अभिनयको सुरुवात गरेकी थिइन्।<ref name="Hello - Bio" /> एक वर्ष पछि उनलाई ''इटि. द एक्स्ट्रा-टेरेस्ट्रियल''मा इलियटको सानो भूमिका मिल्यो जसले उनिलाई लोकप्रिय बनाएको थियो।<ref name="actors" /> उनलाई १९८४ मा ''इरेकन्सिलिएबल डिफरेन्सेस''मा आफ्नै बुवाआमाको छोडपत्र गराउँदै गरेकी एक युवा केटीको रूपमा उनको भूमिकाको लागि सर्वत्कृष्ट सहायक अभिनेत्रीको लागि गोल्डन ग्लोबमा मनोनित भएकी थिइन्।<ref name="actors" /><ref name="gg">{{cite web |title=HFPA - Awards Search |url=http://www.goldenglobes.org/browse/member/28761 |accessdate=2008-07-03 |publisher=Golden Globes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501113816/http://www1.goldenglobes.org/browse/member/28761 |date=2008-05-01 }}</ref> === सङ्क्रमण काल === [[File:President Reagan with Drew Barrymore at a ceremony launching the Young Astronauts program on the south lawn. October 17, 1984.jpg|left|upleft|180px|ड्रयु ब्यारिमोर बाल्यकालमा राष्ट्रपति रेगनसँग]] अचानक प्रमुख अभिनेत्री बन्नु सँगै ब्यारिमोरले नराम्रो कष्टपूर्ण बाल्यकाल झेल्नु परेको थियो। उनी सानो छँदा नियमित रूपमा प्रसिद्ध स्टुडियो ५४ जाने गर्दथिन्। उनी नौ वर्षको उमेरमा चुरोट, ११ वर्षको उमेरमा [[रक्सी]], र १२ वर्षको उमेरमा मारिजुआना सेवन र १३ वर्षको उमेरमा कोकिन जस्ता लागूऔषधको प्रयोग गर्न सुरु गरेकी थिइन्।<ref name="Hello - Bio"/> उनको रात्रीजिन्दगी र लगातार पार्टी गर्नु सञ्चार माध्यमका लागि एक लोकप्रिय विषय नै बनेको थियो।<ref name="Hello - Bio" /> उनी १३ वर्षको उमेरमा पुनर्स्थापन केन्द्रमा रहिन।<ref name="Hello - Bio"/> १४ वर्षको उमेरमा [[आत्महत्या]]को प्रयासको कारण उनीको पुन: पुनर्स्थापन केन्द्रमा फिर्ता भएकी थिइन्, यसपछि तीन महिना उनी गायक डेभिड क्रसबी र उनको पत्नी सँग बस्न थालेकी थिइन्।<ref name="People - Bio" /> <ref name="People - Bio" /> पछि ब्यारिमोरले आफ्नो १९९० को [[आत्मकथा]] ''लिटल गर्ल लस्ट''मा आफ्नो जीवनको यस अवधिको वर्णन गरेकी छन्। अर्को वर्ष बालअदालतमा मुक्तिको लागि बिन्तिपत्रले सफलता पाए पछि उनी लस एन्जलसमा भएको आफ्नो घरमा फिर्ता भएकी थिइन्।<ref name="People - Bio" /> आफ्नो किशोरावस्थाको अन्त्य तिर ब्यारिमोरले ''पोइजन आइभी'' (सन् १९९२) मा एक युवालाई बहकाउने चलाख युवतीको भूमिकाबाट एक नयाँ छवि अगाडि ल्याउन सफल भएकी थिइन्। यो चलचित्र बक्स अफिसमा असफल भए पनि भिडियो र केबलमा निकै लोकप्रिय बन्न पुगेको थियो।<ref name="Hello - Bio" /><ref>{{cite web |first=Owen |last=Gleiberman |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310405,00.html |title=Poison Ivy Review |accessdate=2008-07-25 |date=1992-05-08 |work=Entertainment Weekly }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012041016/http://www.ew.com/ew/article/0,,310405,00.html |date=2008-10-12 }}</ref> त्यसै वर्ष १७ वर्षको उमेरमा उनी ''इन्टरभ्यु'' पत्रिकाको जुलाई अङ्कको मुखपृष्ठमा आफ्नो हुनेवाला जीवनसाथी तथा तत्कालीन अभिनेता जेमी वाल्टर्ससँग नग्न मुद्रामा देखा पर्नुका साथै पत्रिकाको भित्री पृष्ठहरूमा पनि उनको नग्न तस्वीरहरू प्रकाशित भएका थिए।<ref>{{cite journal|first=Bronwen|last=Hruska|title=Summer Sneaks Drew, We Hardley Knew Ye The littlest Barrymore finally seems back on track in solid film roles. Though she's already lived several lives, her future looks bright. After all, she's only 20.|url=https://archive.org/details/sim_los-angeles-times_1999-05-14/page/n112|accessdate=2009-08-19|date=1999-05-14|work=Los Angeles Times|page=5}}</ref> उनले १९९२ मा स्तन घटाउनको लागि शल्यक्रिया गराएकी थिइन्। <!-- नेपालीमा अनुवाद गरेर चिनो हटाउनुहोला {{Quote box|I really love my body and the way it is right now. There's something very awkward about women and their breasts because men look at them so much. When they're huge, you become very self-conscious. Your back hurts. You find that whatever you wear, you look heavy in. It's uncomfortable. I've learned something, though, about breasts through my years of pondering and pontificating, and that is: Men love them, and I love that.<ref>{{cite web |first=Nancy |last=Mills |title=Now, Drew Love! Hollywood's Wild Thing Has The Man - & Role - Of Her Dreams |url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1998/02/09/1998-02-09_now__drew_love__hollywood_s_.html |accessdate=2008-07-03|date=1998-02-09|work=Daily News (New York)}}</ref>|align=center|width=400px}} --> सन् १९९३ मा ब्यारिमोर चलचित्र गनक्रेजी''बाट दोस्रो गोल्डन ग्लोबको लागि मनोनयनमा परेकी थिइन्।<ref name="gg" /> उनी ''प्लेब्वाई'' पत्रिकाको जनवरी १९९५ अङ्कको मुखपृष्ठमा देखा पर्दै भित्री पृष्ठहरूको लागि पनि नग्न मुद्रामा तस्वीरहरू खिचाएकी थिइन्।<ref>{{cite web |first=Belinda |last=Luscombe |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983508,00.html |title=Ms. Barrymore, Super Groupie |accessdate=2008-07-20 |date=1995-10-02 |work=Time (magazine) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008024233/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983508,00.html |date=2010-10-08 }}</ref><ref>{{cite web |first=Christopher John |last=Farley |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,982738,00.html |title=Low Voltage, High Power |accessdate=2008-07-20 |date=1995-03-27 |work=Time (magazine }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609050930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,982738,00.html |date=2010-06-09 }}</ref> ''इ.टि. द एक्स्ट्रा-टेरेस्ट्रियल''मा उनलाई बालकलाकारको रूपमा निर्देशित गरेका स्टिभन स्पीलबर्गले उनको बीसौँ जन्मदिनमा "आफ्नो शरीरलाई ढाक" लेखेको नोट सहित उपहार स्वरूप सिरक दिएका थिए।<ref name="actors" /> यससँग ब्यारिमोरका ''प्लेब्वाई''को नग्न तस्वीरहरूलाई उनको कलाविभागले बदलेर पुरा कपडा लगाएको बनाएका तस्वीर प्रतिहरू पनि संलग्न थिए।<ref>{{cite episode |title=The E! True Hollywood Story: Drew Barrymore |network=E! |station= |airdate=2007-11-28}}</ref> १९९५ मा डेभिड लेटरम्यानको जन्मदिनको उपलक्ष्यमा ''लेट सो विथ डेभिड लेटरम्यान''मा देखापर्दा ब्यारिमोर उनको डेस्कमा चढ्दै र क्यामरालाई पछाडी पारेर कपडा उठाई उनलाई आफ्नो स्तनहरू देखाइदिएकी थिइन्।<ref name="People - Bio">{{cite web |url=http://www.people.com/people/drew_barrymore/biography |title=Drew Barrymore Biography |accessdate=2008-07-02 |work=People (magazine)}}</ref> यसै समय तिर उनी ''गेस?'' जिन्सको विज्ञापनमा मोडलको रूपमा देखापरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |first=Amy M. |last=Spindler |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE1D91F3AF931A2575AC0A965958260 |title=Trash Fash|accessdate=2008-07-03|date=1993-09-12|work=New York Times}}</ref> === ख्याति तिर फिर्ति === सन् १९९५ मा ब्यारिमोरले ब्वाइज अन द साइड''मा ब्युपी गोल्डबर्ग र मरियम-लुइस पार्करको विपक्षमा काम गरेकी थिइन्<ref>{{cite web |first=Brian |last=Lowry |title=Boys on the Side |url=http://www.variety.com/review/VE1117903615.html?categoryid=31&cs=1 |accessdate=2008-07-25 |date=1995-01-23 |work=Variety (magazine)}}</ref> लगत्तै अर्को वर्ष उनले सफल भूत चलचित्र ''स्क्रीम''मा एक अथिति भूमिका निभाएकी थिइन्। ब्यारिमोरले अभिनयको मामलामा अत्यधिक विश्वसनीयता कायम गरेर बक्स अफिसको शीर्ष स्थानमा पुग्न सफल भएकी थिइन्।<ref name="Hello - Bio" /><ref>{{cite web |first=Almar |last=Haflidason |title=Scream |url=http://www.bbc.co.uk/films/2001/05/24/scream_1996_review.shtml |accessdate=2008-09-07 |date=2001-05-24 |publisher=BBC}}</ref> उनिलाई लगातार ''विसफूल थिङ्किङ'' (सन् १९९७), ''द वेडिङ्ग सिङ्गर'' (सन् १९९८) र "होम्स फ्राइज (सन् १९९८),<ref>{{cite web |first=Ben |last=Brantley |title=The Wedding Singer |url=http://movies.nytimes.com/2006/04/28/theater/reviews/28wedd.html |accessdate=2008-09-07 |date=2006-04-28|work=New York Times}}</ref> जस्ता रोमान्टिक हाँस्य भूमिकाहरू दिइएको थियो। ब्यारिमोरले ''चार्लिज एन्जिल्स'' लगायतका आफ्नो कम्पनी, फ्ल्भर फिल्म्सद्वारा निर्मित चलचित्रहरूमा काम गर्नु बाहेक ''राइडिङ यिनी कार्स विथ बयस'' (सन् २००१) कमेडी/बर्भली डी 'ओनोफ्रियोको वास्तविक जीवनकथामा आधारितमा अभिनय गरेकी थिइन्। यसमा उनले एक नशालु पदार्थको सेवन गर्ने पितासँग विवाहमा असफल किशोरी आमाको भूमिका निभाएकी थिईन्।<ref name="filmography">{{cite web |url=http://www.hellomagazine.com/profiles/drewbarrymore/?view=jobs| title=Hello Magazine Filmography - Drew Barrymore|accessdate=2008-07-02|work=Hello Magazine}}</ref> २००२ मा, ब्यारिमोर स्याम रकवेल र जुलिया रोबर्टससँग ''कनफेसन्स अफ अ डेन्जरस माइन्ड''मा देखापरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |first=Peter |last=Travers |title=Confessions of a Dangerous Mind |url=http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947743/review/5947744/confessions_of_a_dangerous_mind |accessdate=2008-09-07 |date=2003-01-16 |work=Rolling Stone }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528025047/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947743/review/5947744/confessions_of_a_dangerous_mind |date=2008-05-28 }}</ref> === फ्लावर फिल्म्स र नयाँ कार्य === [[File:DrewBarrymoreMusicLyrics.jpg|thumb|right|upright|म्युजिक एन्ड लिरिक्स लन्डन प्रिमियरमा ब्यारिमोर]] सन् १९९५ मा उनले आफ्नो व्यावसायिक साझेदार न्यान्सी जुभोनेनसँग मिलेर फ्लावर फिल्म्स नामक निर्माण कम्पनीको स्थापना गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |first=Borys |last=Kit |title=Flower grows into Warner Bros. pact |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000866691 |accessdate=2008-10-12|date=2005-04-06|publisher=Roger Ebert.com|archiveurl=http://web.archive.org/20081216135452/www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000866691|archivedate=2008-12-16}}</ref> यस कम्पनीले पहिलो चलचित्र १९९९ को ब्यारिमोर अभिनीत ''नेभर बिन किस्ड'' निर्माण गरेको थियो।<ref>{{cite web |first=Roger |last=Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990409/REVIEWS/904090305/1023 |title=Never Been Kissed Review |accessdate=2008-07-25 |date=1999-04-09 |publisher=Roger Ebert.com |work=Chicago Sun-Times }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723022557/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990409%2FREVIEWS%2F904090305%2F1023 |date=2012-07-23 }}</ref> कम्पनीको दोस्रो प्रस्तुति ''चार्लिज एन्जल्स'' (सन् २०००) बक्स अफिसमा अत्यधिक रूपमा सफल भएपछि ब्यारिमोर र कम्पनी दुवैको प्रतिष्ठा बलियो गर्नमा सहयोगी सिद्ध भएको थियो।<ref name="actors" /><ref name="people2">{{cite web |url=http://www.people.com/people/drew_barrymore/biography/0,,20007949_10,00.html |title=Drew Barrymore Biography - Page 2 |accessdate=2008-07-02 |work=People (magazine)}}</ref> रिचर्ड केलीको पहिलो चलचित्र ''डनी डार्को''को निर्माणमा बाधा आएपछि ब्यारिमोर फ्लावर फिल्म्स तर्फबाट आर्थिक सहयोग गर्दै अगाडि आइन् र एक अङ्ग्रेजी शिक्षिकाको शीर्षक पात्र करेन पोमेरयको सानो भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref name="darko">{{cite web |first=Mike |last=Snider |title='Darko' takes a long, strange trip |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2005-02-14-dvd-donnie-darko_x.htm |publisher=[[USA Today]] |accessdate=2008-10-12 |date=2005-02-14}}</ref> हुनत यो चलचित्र [[सेप्टेम्बर ११को आक्रमण]]को परिणामस्वरूप बक्स अफिसमा त्यति सफल हुन सकेन तर डिभिडी लोकार्पण पछि यो षडयन्त्रको उल्झन र अर्थ खुलासा गर्न समर्पित हुन असंख्य वेबसाइटहरूलाई प्रोत्साहित गर्दै सांस्कृतिक चलचित्रको स्तरमा पुग्यो।<ref name="darko" /> २००३ मा ब्यारिमोरले ''चार्लिज एन्जल्स: फुल थ्रोटल''<ref name="Hello - Bio" /><ref name="people2" /> मा डिलन स्यान्डर्सको रूपमा आफ्नो भूमिकालाई दोहर्‍याईन, ''ड्युप्लेक्स''मा बेन स्टिलरको साथमा देखापरिन र उनलाई ''ओलिभ, द अदर रेनडियर''मा उनको प्रश्तुतिको लागि एमी पुरस्कारको लागि मनोनयन गरियो।<ref>{{cite web |title=Drew Barrymore Awards |url=http://www.imdb.com/name/nm0000106/awards |accessdate=2008-07-03 |publisher=IMDB.com}}</ref> २००४ मा फ्लावर फिल्म्सले सह-अभिनेता एडम स्यान्डलरको ह्याप्पी मेडिसन कम्पनीसँग मिलेर ''[[५० फर्स्ट डेट्स]]''को निर्माण गर्‍यो।<ref>{{cite web |first=Nev |last=Pierce |url=http://www.bbc.co.uk/films/2004/04/05/50_first_dates_2004_review.shtml |title=50 First Dates |accessdate=2008-09-07 |date=2004-04-05|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web |title=Drew Barrymore hits milestone of 30 |url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-04-04-drew-barrymore-birthday_x.htm |accessdate=2008-09-07 |date=2005-04-04 |work=[[USA Today]]}}</ref> उनको आकर्षणको समाहार गर्दै रोजर एबर्टले ''[[५० फर्स्ट डेट्स]]''को आफ्नो समीक्षामा ब्यारिमोरलाई "मुस्कान, लजालु सद्भवना" भएकि तथा चलचित्रलाई "अनुग्रह पाउन र मन पराउम योग्य" भने।<ref>{{cite web |first=Roger |last=Ebert |title=Review: ''50 First Dates'' |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20040213/REVIEWS/402130301/1023 |accessdate=2008-09-07 |date=2004-02-13 |publisher=Roger Ebert.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014034935/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20040213%2FREVIEWS%2F402130301%2F1023 |date=2012-10-14 }}</ref> ब्यारिमोरले ''५० फर्स्ट डेट्स'' पछि ''फिभर पिच''(सन् २००५) र २००७ मा ''म्युजिक एन्ड लिरिक्स'' र ''लकी यु''मा अभिनय गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |first=Lisa |last=Schwarzbaum |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20011785,00.html |title=Music and Lyrics |accessdate=2008-09-07 |date=2007-02-13 |work=Entertainment Weekly }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821151606/http://www.ew.com/ew/article/0,,20011785,00.html |date=2008-08-21 }}</ref><ref>{{cite web |first=Brian |last=Lowry |url=http://www.variety.com/review/VE1117933515.html?categoryid=31&cs=1 |title=Lucky You |accessdate=2008-09-07|date=2007-05-02|work=Variety (magazine}}</ref> उनको त्यस पछिका चलचित्रहरूमा २००८ को ''बेवर्ली हिल्स चिहुवाहुवा'' र २००९ को ''ही इज जस्ट नट द्याट इन्टु यु'' , ''ग्रे गाइन्स'' तथा ''एभ्रिबडी इज फाइन'' समवेश छन्। ब्यारिमोरद्वारा निर्देशित पहिलो चलचित्र ''ह्विप इट'' , २००९ अक्टोबरमा लोकार्पण भएको थियो। <ref>{{cite news | author=Vess, Laura | title=Roller Girl Fantasies in Drew Barrymore's 'Whip It' | url=http://www.shewired.com/Article.cfm?ID=23275 | publisher=SheWired.com | date=2009-07-17 | accessdate=2009-07-17}}</ref> == करियरको अन्य विशिष्टताहरू == ब्यारिमोरले एनिमेटेड कमेडी ''[[फ्यामिली गाइ]]''मा [[ब्रायन ग्रिफिन]]को सोझी प्रेमिका र जिलियनको दोहोरिएको भूमिकामा अभिनय गरिन।<ref name="fg">{{cite episode |title=Whistle While Your Wife Works |series= Family Guy |credits=Steve Callaghan and Greg Colton |network= Fox |airdate=2006-11-12 |season=5 |number=5}}</ref> यसमा उनले दसवटा शृङ्खलाहरूमा अभिनय गरेकए छन।<ref name="fg" /><ref>{{cite episode |title=Prick Up Your Ears |series=Family Guy |credits=Cherry Chevapravatdumrong and James Purdum |network=Fox |airdate=2006-11-19 |season=5 |number=6}}</ref><ref>{{cite episode |title=Chick Cancer |series= Family Guy |credits= Alec Sulkin, Wellesley Wild, and Pete Michels |network=Fox |airdate= 2006-11-26|season= 5 |number=7}}</ref><ref>{{cite episode |title=Barely Legal |series=Family Guy |credits=Kirker Butler and Zac Moncrief |network= Fox |airdate=2006-12-17 |season=5 |number=8}}</ref> २००५ को वृत्तचित्र ''[[माई डेट विथ ड्रयु]]''को उनी कथा-वस्तु थिईन। यसमा एक महत्त्वाकांक्षी चलचित्र निर्माता र ब्यारिमोरका प्रशंसक उनसँग एक डेट हासिल गर्नको कोशिशमा आफ्नो सीमित संसाधनहरूको उपयोग गर्दछ।<ref>{{cite web |first=Owen |last=Gleiberman |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1089573,00.html |title=My Date with Drew |accessdate=2008-09-07 |date=2005-08-03 |work=[[Entertainment Weekly]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012040956/http://www.ew.com/ew/article/0,,1089573,00.html |date=2008-10-12 }}</ref> ३ फेब्रुअरी २००४ मा उनले [[हलीवुड वक अफ फेम]]मा एउटा तारा हासिल गरिन।<ref>{{cite web |url=http://www.rte.ie/arts/2004/0204/barrymored.html |title=Barrymore gets star on Walk of Fame |accessdate=2008-09-07|date=2004-02-04|publisher=RTE}}</ref> [[File:World Food Program May 2007.jpg|thumb|right|200px|जोसेट शीरन शाइनर, कोन्डोलीजा राइज, र पाउल टरग्याटको साथमा ब्यारिमोर (बायाँबाट दोस्रा)।]] ब्यारिमोरको चलचित्रहरूको विश्वभरी बक्स अफिस कुल कमाई २३ करोड भन्दा अधिक रहेको छ। ''[[द हलीवुड रिपोर्टर]]''को वार्षिक स्टार १० शीर्ष पारिश्रमिकको अनुसार, १० देखि १२ पारिश्रमिक लिएर २००६को लागि उनी प्रति चलचित्र सबैभन्दा अधिक पारिश्रमिक लिने अभिनेत्रीहरूमा सातौँ स्थानमा थिईन।<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/22040384/ |title=Witherspoon Hollywood’s top-paid actress |accessdate=2008-09-09|date=2007-11-30|publisher=[[MSNBC]]|work=[[Associated Press|AP]]}}</ref> ३ फेब्रुअरी २००७ मा ब्यारिमोरले पाँचौं पल्ट ''[[स्याटरडे नाइट लाई भ]]''(SNL)को कार्यक्रम सञ्चालन गरिन,<ref name="people2" /> यसबाट उनी शोको इतिहासमा [[क्यान्डीस बरगन]] पछि दोस्रो महिला कार्यक्रम सञ्चालिका बनिन। उनले १० अक्टोबर २००९ मा पुन: कार्यक्रम सञ्चालन गरेर छ पटक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रथम महिला बनुन। साथै ब्यारिमोरले १९८२ मासात वर्षको उमेरमा कार्यक्रम सञ्चालन गरेर बनाएको कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने सबैभन्दा कम उमेरको सेलिब्रिटीको रेकर्ड अझै पनि कायम नै छ।<ref>{{cite web |url=http://www.people.com/people/drew_barrymore |title=Drew Barrymore |accessdate=2008-07-03 |work=People}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nbc.com/Saturday_Night_Live/exclusives/backstage/green_room/key_hosts_barrymore.shtml |title=Saturday Night Live Backstage - Green Room - Key Hosts |accessdate=2008-07-25 |publisher=[[NBC]]}}</ref> २००७ मा ब्यारिमोर [[कभरगर्ल]] सौन्दर्य प्रसाधन-सामग्रीको मोडल र महिला प्रवक्ता बनिन।<ref>{{cite web |first=Samantha |last=Critchell |title=Drew Barrymore Is Newest Covergirl Model |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/11/AR2007041101230_pf.html|accessdate=2008-09-07|date=2007-04-11|work=[[Washington Post]]}}</ref> आजपनि उनी क्वीन लतिफा र टेलर स्वीफ्टको साथमा कभरगर्लको एक अनुहारको रूपमा छिन। कभरगर्ल सौन्दर्य प्रसाधन उत्तर अमेरिकाका उपाध्यक्ष तथा जनरल म्यानेजर एसी एग्लेस्टन ब्रासीले भने " ब्यारिमोर अहिले पनि ताजा र प्रकृतिक सुन्दरता र उर्जावान विश्वसनिय व्यक्तित्वका साथ कभरगर्लको प्रतिष्ठित व्यक्तित्वको रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने भएकोले कम्पनीले उनलाई साझेदार बनाएको छ।" ब्यारिमोर यति मात्रै नभई विज्ञापन सह-निर्माता पनि हुन।<ref>[http://www.drewbarrymore.com/fashion-covergirl.html Fashion section] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223193648/http://www.drewbarrymore.com/fashion-covergirl.html |date=2011-02-23 }} Barrymore web site</ref> ''[[पिपुल्स]]को '''वार्षिक १०० सर्वाधिक सुन्दर मान्छेहरूको सूचीमा प्रथम स्थानमा थिईन। <ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/package/0,,20034523,00.html|title=Most Beautiful People 2007|accessdate=2008-09-07|work=People}}</ref> ब्यारिमोरलाई न्यु योर्क सहरको [[आइएमजि मोडल]] लागि अनुबन्धित गरिएको छ। मे २००७ मा ब्यारिमोरलाई संयुक्त राष्ट्र विश्व खाद्य कार्यक्रम (WFP)को लागि भोकको बिरुद्ध राजदूतको रूपमा नामाङ्कन गरियो।<ref>{{cite news |title=Actress Drew Barrymore becomes advocate for UN World Food Programme |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22500&Cr=food&Cr1= |date=2007-05-09 |accessdate=2007-05-15|work=un.org|publisher=UN News Centre}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/11/AR2007051101280.html |title=Drew Barrymore Becomes WFP Ambassador|accessdate=2008-09-07|date=2007-05-11|publisher=FOX News}}</ref> र त्यस पछि उनले कार्यक्रमको लागि १० लाख भन्दा बढि दान गरेकी छिन्।।<ref name="people2" /><ref>{{cite news |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=25821&Cr=WFP&Cr1= |title=Actress Drew Barrymore donates $1 million to UN anti-hunger programme |date=2008-03-03 |accessdate=2008-03-19 |work=un.org|publisher=UN News Centre}}</ref> == निजी जीवन == [[File:Drew Barrymore 2 by David Shankbone.jpg|thumb|right|180px|ड्रयु ब्यारिमोर मे २००७को [[ट्रिबेका चलचित्र महोत्सव]]मा]] १९९१ मा १६ वर्षको उमेरमा ब्यारिमोरको हलीवुड निर्माता [[लेल्याण्ड हेवार्ड]]को नाति लेल्याण्ड हेवार्डसँग प्रेम सम्बन्ध चल्यो।<ref>{{cite web |first=Elizabeth |last=Sporkin |title=They'll Take Romance |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20114525,00.html |date=1991-02-25}}</ref> तर केही महीना पछि नै यो सम्बन्ध टूट्यो।<ref>{{cite web |first=Toby |last=Kahn |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20108608,00.html |title=Passages |date=1992-09-14}}</ref> यसको केही पछि १९९२-९३ मा ब्यारिमोर संगीतकार/अभिनेता [[जेमी वाल्टर्स]]सँग स्वयंवर गरेर उनीसँगै बस्न थालिन।<ref>{{cite web |title=Barrymore takes 'Control' of Fisher role |url=http://www.variety.com/article/VR1117862063.html?categoryid=2&cs=1 |accessdate=2009-01-15 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> २० मार्च देखि २८ अप्रिल १९९४ सम्म उनी ''वेल्श बारटेन्डर''बाट बारका मालिक बनेका '''जेरेमी थमस''को श्रीमती बनिन।<ref name="Hello - Bio" /><ref name="People - Bio" /><ref name="Silverman">{{cite web|first=Stephen M.|last=Silverman|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,622131,00.html|title=Oops! Barrymore, Green Do It Again|accessdate=2008-09-07|date=2001-07-10|work=People}}</ref> ७ जुलाई २००१ मा हास्य अभिनेता [[टम ग्रीन]]सँग दोस्रो विवाह गरिन,<ref name="Silverman"/><ref name="divorce">{{cite web|first=Jeanne|last=Darst|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,623114,00.html|title=Tom Green Files for a Divorce from Drew|accessdate=2008-09-07|date=2001-12-18|work=People}}</ref> ग्रीनले डिसेम्बर २००१ मा छोडपत्रको लागि मुद्दा दर्ता गरे।<ref name="divorce" /> यो मुद्दाको फैसला १५ अक्टुबर २००२ मा भयो।<ref name="Silverman"/><ref name="divorce"/> २००२ मा ब्यारिमोरको [[स्ट्रोक्स]]को ड्रमर [[फाब्रिजियो मोरेटी]]लाई एक संगीत समारोहमा भेटेपछि उनीसँग डेटिङ शुरू भयो।<ref name="Hello - Bio" /><ref name="people2" /> १० फेब्रुअरी २००७ मा उनीहरूको पाँच वर्षको सम्बन्ध समाप्त भयो।<ref name="people2" /><ref>{{cite web |first=Nicholas |last=White |url=http://www.people.com/people/article/0,,20011173,00.html|title=Drew Barrymore Says She's Loving Single Life|accessdate=2008-09-07|date=2007-02-08|work=People}}</ref> पछिल्लो समयमा उनीले अभिनेता [[जस्टिन लङ्ग]]सँग सम्बन्ध स्थापित गरिन,<ref>{{cite web |title=Justin Long Takes Drew Barrymore Home to Meet the Parents |url=http://www.people.com/people/article/0,,20162631,00.html |accessdate=2008-09-07 |date=2007-11-28|work=People}}</ref> तर जुलाई २००८ मा उनीहरूले आफू अलग भएको पुष्टि गरे।<ref>{{cite web |title=Drew Barrymore and Justin Long end relationship |url=http://www.foxnews.com/wires/2008Jul08/0,4670,PeopleBarrymoreLong,00.html |accessdate=2008-09-09 |date=2008-07-08|publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox News.com]]}}</ref> २००९ मा यस जोडीको पुनर्मिलन भयो र दुवैले चलचित्र ''गोईङ्ग द डिस्टेन्स''मा एक साथ अभिनय गरे।<ref>{{cite web|title=Drew Barrymore, Justin Long Back Together ... for a Movie|url=http://www.usmagazine.com/news/drew-barrymore-justin-long-back-together-for-a-movie-2009313|accessdate=2009-03-31|date=2009-03-31|publisher=[[Us Weekly]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505072944/http://www.usmagazine.com/news/drew-barrymore-justin-long-back-together-for-a-movie-2009313 |date=2009-05-05 }}</ref> मार्च २००७ मा पत्रिकाको पूर्व सम्पादक [[जेन प्र्याट]]ले आफ्नो [[सिरियस स्याटलाईट रेडियो]] शोमा नब्बेको दशकको मध्यमा उनको ब्यारिमोरसँग सम्बन्ध रहेकोको दावा गरिन।<ref>{{cite web |first=Keith J. |last=Kelly |url=http://www.nypost.com/seven/03282007/business/bosom_buddies_business_keith_j__kelly.htm |title=Bosom Buddies - Pratt hit Sirius Airwaves, drops Bombshell |accessdate=2008-09-07 |date=2007-03-28 |work=[[The New York Post|New York Post]] |archiveurl=https://archive.is/bonI |archivedate=2012-09-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725204355/http://www.nypost.com/seven/03282007/business/bosom_buddies_business_keith_j__kelly.htm |date=2008-07-25 }}</ref> ब्यारिमोर पहिले [[शाकाहार|शाकाहारी]] थिईन, तर पछि उनले मासु खान शुरू गरिन।<ref>{{cite news |title=Ex-vegan Drew finds `Sausage Guy' attire suits her to a 'T' |first=Gayle |last=Fee |coauthors=Laura Raposa with Nichole Gleisner |work=The Boston Herald |url=http://pqasb.pqarchiver.com/bostonherald/access/697406531.html?dids=697406531:697406531&FMT=ABS |date=2004-09-22 |accessdate=2008-12-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216140027/http://pqasb.pqarchiver.com/bostonherald/access/697406531.html?dids=697406531:697406531&FMT=ABS |date=2008-12-16 }}</ref> == अभिनित चलचित्रहरू == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" |+ अभिनेत्री |- ! style="background:#5DC5F6;" | वर्ष ! style="background:#5DC5F6;" | चलचित्र ! style="background:#5DC5F6;" | भूमिका ! style="background:#5DC5F6;" | नोट |- | १९७८ | ''सडन्ली, लभ'' | बबी ग्राहम (श्रेयरहित) | टिभी चलचित्र |- |rowspan="2" | १९८० | ''बोगी'' | लेसली बोगार्ट | टिभी चलचित्र |- | ''अल्टर्ड स्टेट्स'' | मार्गरेट जेसप | |- | १९८२ | ''इ.टि. द एक्स्ट्रा-टेरेस्ट्रियल'' | गर्टी | मनोनित – सर्वोत्कृष्ट नवागन्तुकको लागि बाफ्टा पुरस्कार |- |rowspan="2"| १९८४ | ''फायरस्टार्टर'' | चार्लिन "चार्ली" म्याक्गी | मनोनित - युवा अभिनेता द्वारा सर्वोत्कृष्ट प्रस्तुतिका लागि स्याट्रन पुरस्कार]] |- | ''इरसकन्साइलेबल डिफरेन्सेज'' | केसी ब्रडस्की | मनोनित - सर्वोत्कृष्ट सह-अभिनेत्रीको लागि गोल्डन ग्लोब पुरस्कार - चलचित्र |- | १९८५ | ''क्याट्स आई'' | अवर गर्ल, अमान्डा | |- | १९८६ | ''बेब्स यिनी टोयल्यान्ड'' | लिजा पाइपर | टिभी चलचित्र |- |rowspan="2"| १९८९ | ''सि यु इन द मर्निङ'' | क्याथी गुडविन | |- | ''फार फ्रम होम'' | जोलिन कक्स | |- | १९९१ | ''मोटोरामा'' | फ्यान्टसी गर्ल | |- |rowspan="4"| १९९२ | ''२००० मालिबु रोड'' | लिन्डसे |६ कडीहरू |- | ''[[वाक्सवर्क २: लस्ट इन टाइम]]'' | भ्याम्पायर पिडित #१ | |- | ''पोइजन आइभी'' | आइभी | |- | ''गनक्रेजी'' | अनिता मिन्टीर | मनोनित - [[सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि गोल्डन ग्लोब पुरस्कार - छोटो शृङ्खला वा टेलीभिजन चलचित्र]] |- |rowspan="4"| १९९३ | ''द एमी फिसर स्टोरी'' | एमी फिसर | |- | ''नो प्लेस टु हाइड'' | टिनसेल ह्यानली | |- | ''डपलग्याङ्गर'' | हली गुडिङ्ग | |- | ''वाइनिज वर्ल्ड २'' | बियर्गन कियर्गन | |- |rowspan="2"| १९९४ | ''इनसाइड द गोल्डमाइन'' | डेजी | |- | ''ब्याड गर्ल्स'' | लिली ल्यारोनेट | |- |rowspan="3"| १९९५ | ''ब्वाइज अन द साइड'' | हली पलचिक-लिङ्कन | |- | ''म्याड लभ'' | केसी रोबर्ट्स | |- | ''ब्याटम्यान फरेवर'' | सुगर | |- |rowspan="2"| १९९६ | ''एभ्रिवान सेज आइ लभ यु'' | स्काईलार ड्यान्डरिज | |- | ''स्क्रीम'' | केसी बेकर | मनोनित — सर्वोत्कृष्ट सह-अभिनेत्रीको लागि स्याटर्न पुरस्कार |- |rowspan="2"| १९९७ | ''विसफुल थिङ्किङ'' | लिना | |- | ''बेस्ट मेन'' | होप | |- |rowspan="3"| १९९८ | ''द वेडिङ सिङ्गर'' | जुलिया सलिवन | मनोनित - सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि क्लट्रडिस पुरस्कार <small>''(इभर आफ्टर''का लागि पनि)</small> |- | ''इभर आफ्टर'' | ड्यानियल डे बारबरक | [[सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि स्याटर्न पुरस्कार<br />मनोनित - सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि क्लट्रडिस पुरस्कार <small>(''वेडिङ सिङ्गर''को लागि पनि)</small> |- | ''होम फ्राइज'' | स्याली ज्याक्सन | |- |rowspan="2"| १९९९ | ''नेभर बिन किस्ड'' | जोसी गेलर | मनोनित - सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार - महिला<br />नाआमाकित - सर्वोत्कृष्ट चुम्बनको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार |- | ''ओलिभ, द अदर रेनडियर'' | ओलिभ | आवाज |- |rowspan="4"| २००० | ''द सिम्पसन्स'' | सोफी (आवाज) | १ शृङ्खला |- | ''स्किप्ड पार्ट्स'' | फ्यान्टसी गर्ल | |- | ''टाइटन ए.इ.'' | अकिमा | आवाज |- | ''चार्लिज एन्जल्स'' | डाइलन स्यान्डर्स | क्यामरुन डियाज र लुसी लियु सँग [[पर्दामा सर्वोत्कृष्ट टीमको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार<br />मनोनित - सर्वोत्कृष्ट द्वन्दको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार |- |rowspan="3"| २००१ | ''डोनी डार्को'' | करेन पोमेरय | |- | ''फ्रेडी गट फिगर्ड'' | मिस्टर डेभिडसनको रिसेप्निसस्ट | |- | ''राइडिङ्ग इन कार्स विद ब्वाइज'' | बेवर्ली डोनोफ्रियो | |- | २००२ | ''कन्फेसन्स अफ अ डेन्जरस माइन्ड'' | पेनी | |- | rowspan="2"| २००३ | ''चार्लिज एन्जल्स: फुल थ्रोटल'' | डाइलन स्यान्डर्स | मनोनित - क्यामरुन डियाज र [[लुसी लियु]] सँग सर्वोत्कृष्ट नृत्य दृश्यको लागि एमटीवी चलचित्र पुरस्कार]] |- |''ड्युप्लेक्स'' | नेन्सी केन्ड्रिक्स | |- | rowspan="2"| २००४ | ''५० फर्स्ट डेट्स'' | लुसी ह्विटमोर | [[पर्दामा सर्वोत्कृष्ट जोडीको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार]]<br />मनोनित - [[सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनको लागि एमटिभी चलचित्र पुरस्कार - महिला]] <br />[[पर्दामा आकर्षक जोडीको लागि पीपुल्स च्वाइस अवार्ड]] |- | ''माई डेट विद ड्रयु'' | स्वयं | |- | २००५ | ''फिवर पिच'' | लिन्ड्से मीक्स | |- | २००६-२००९ | ''फ्यामिली गाई'' | जिलियन रसेल (आवाज) | ७ शृङ्खलाहरू |- | २००६ | ''क्युरियस जर्ज'' | म्यागी | आवाज |- |rowspan=2| २००७ | ''म्युजिक एन्ड लिरिक्स'' | सोफी फिशर | |- | ''लकी यु'' | बिली ओफर | |- | २००८ | ''बेवर्ली हिल्स चिहुवाहुवा'' | च्लोइ | आवाज |- |rowspan="4"| २००९ | ''हि इज जस्ट नट द्याट इन्टु यु'' | मेरी | |- | ''ग्रे गार्डन'' | एडिथ बौवियर बेयल | केबलको लागि निर्मित एचबिओ चलचित्र<br />[[सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको गोल्डन ग्लोब पुरस्कार - टेलिभिजन चलचित्र<br />सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको स्याटलाइट पुरस्कार - मिनीसिरीज वा टेलिभिजन चलचित्र]]<br />[[स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड| टेलीभिजन चलचित्रमा एक अभिनेत्री द्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शनको लागि स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड पुरस्कार<br />मनोनित - उत्कृष्ट प्रमुख अभिनेत्रीको लागि एमी पुरस्कार - चलचित्र]] |- | ''एभ्रिबडी इज फाइन'' | रोजी | |- | ''ह्विप इट'' | स्म्याशली सिम्पसन | निर्देशक पनि |- | २०१० | ''गोईङ द डिस्टेन्स'' | एरिन | |- | २०१२ | ''एभ्रिबडी लभ्स वालेस'' | | |} {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" |+ निर्देशिका |- ! style="background:#5DC5F6;" | वर्ष ! style="background:#5DC5F6;" | चलचित्र ! style="background:#5DC5F6;" | टिप्पणी |- | २००४ | ''चुज अर लुज प्रेजेन्ट्स: द बेस्ट प्लेस टु स्टार्ट'' | निर्देशिका; वृत्तचित्र |- | २००९ | ''ह्विप इट'' | प्रथम निर्देशन |} {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" |+ निर्माता श्रेय |- ! style="background:#5DC5F6;" | वर्ष ! style="background:#5DC5F6;" | चलचित्र ! style="background:#5DC5F6;" | नोट |- | १९९९ | ''नेभर बिन किस्ड'' |कार्यकारी निर्माता |- | २००० | ''चार्लिज एन्जिल्स'' |निर्माता |- | २००१ | ''डोनी डार्को'' |कार्यकारी निर्माता |- | rowspan="2"| २००३ | ''चार्लिज एन्जल्स: फुल थ्रोटल'' |निर्माता |- | ''ड्युप्लेक्स'' |निर्माता |- | २००५ | ''फिभर पिच'' |निर्माता |- | rowspan="2"| २००९ | नो इज जस्ट नाट द्याट इन्टु यु |कार्यकारी निर्माता |- | ''[[ह्विप इट]]'' |कार्यकारी निर्माता |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{कमन्सश्रेणी|Drew Barrymore|ड्र्यु ब्यारिमोर}} [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७५ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र निर्माताहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] 42sa9lw9ad11saz4erhkbwmyr7g3iz9 0 30045 1368848 1296891 2026-08-09T00:43:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368848 wikitext text/x-wiki '''कस्मोलोजी''' बिग ब्याङ् देखि लिएर आज अनि भविष्यमा ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकासका अध्ययनसँग सम्बन्धित खगोल विज्ञानको एउटा शाखा हो। यो ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, विकास र अन्तिम भाग्यको वैज्ञानिक अध्ययन हो। भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञान, ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, त्यसको ठुलो परिमाणमा संरचनाहरु र गतिशीलता र तिनको अन्तिम भाग्यको साथ-साथ विज्ञानको नियमहरुको बारेमा वैज्ञानिक अध्ययन हो जो यस क्षेत्रमा शासन गर्दछ। कोस्मोलोजी शब्दको प्रयोग पहिलोपटक अङ्ग्रेजीमा सन् १६५६ मा थोमस ब्लाउन्टका ग्लोसोग्राफियामा गरिइएको थियो र सन् १७३१ मा ल्याटिनमा जर्मन दार्शनिक क्रिश्चियन उल्फले कस्मोलिया जनरलिसमा लेखेका थिए।<ref>{{cite web |title=Hubble Reveals Observable Universe Contains 10 Times More Galaxies Than Previously Thought |url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/hubble-reveals-observable-universe-contains-10-times-more-galaxies-than-previously-thought |editor=Karl Hille |publisher=[[NASA]] |date=13 October 2016 |accessdate=17 October 2016}}</ref>धार्मिक वा पौराणिक ब्रह्माण्ड विज्ञान पौराणिक, धार्मिक र गुढ साहित्य र सृजन मिथकहरु र परम्पराहरुमा आधारित मान्यताहरुको एउटा निकाय हो। भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञानको अध्ययन वैज्ञानिकहरुद्वारा गरिन्छ,<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of Cosmology (Routledge Revivals): Historical, Philosophical, and Scientific Foundations of Modern Cosmology |first1=Norriss S. |last1=Hetherington |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=EP9QAwAAQBAJ&pg=PA116}}</ref>जस्तो कि खगोलविद् र भौतिकविदका साथ-साथ दार्शनिकहरु, जस्तो कि तत्वमीमांसा, भौतिकीका दार्शनिक र अन्तरिक्ष र समयको दार्शनिक। दर्शनका साथ यसलाई साझा दायराका कारण, भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञानमा सिद्धान्तहरुमा वैज्ञानिक र गैर-वैज्ञानिक दुईटै प्रस्ताव समावेश हुन सकोस् अनि ती मान्यताहरुमा निर्भर हुन सक्छन् जसको परीक्षण गर्न सकिदैन। ब्रह्माण्ड विज्ञान खगोल विज्ञानबाट यस अर्थमा भिन्न रहेको छ<ref>[http://oxforddictionaries.com/definition/cosmology "Cosmology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811063912/http://oxforddictionaries.com/definition/cosmology |date=2011-08-11 }} Oxford Dictionaries</ref><ref name="NYT-20190225">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Have Dark Forces Been Messing With the Cosmos? – Axions? Phantom energy? Astrophysicists scramble to patch a hole in the universe, rewriting cosmic history in the process. |url=https://www.nytimes.com/2019/02/25/science/cosmos-hubble-dark-energy.html |date=25 February 2019 |work=The New York Times |accessdate=26 February 2019 }}</ref>कि पूर्वको सम्बन्ध ब्रह्माण्डसँग रहेको छ जबकि पछी व्यक्तिगत आकाशीय वस्तुहरुसँग सम्बन्धित छ।<ref>[https://www.newscientist.com/article/dn9988-instant-expert-cosmology.html "Introduction: Cosmology – space"]. ''New Scientist''. 4 September 2006</ref>बिग ब्याङ् सिद्धान्तमा आधुनिक भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञानको नै प्रभुत्व रहेको छ, जो अवलोकन खगोल विज्ञान र कण भौतिकलाई एक साथ ल्याउने प्रयास गर्दछ; विशेष रूपले, डार्क ब्याङ् र डार्क एनर्जीका साथ बिग ब्याङ् को एउटा मानक प्यारामिटर, जसलाई ल्याम्ब्डा-सीडीएम मोडेलका रूपमा चिनिने गरिन्छ। सैद्धान्तिक ज्योतिषविद् डेविड एन स्पार्गेलले कस्मोलोजीलाई एउटा "ऐतिहासिक विज्ञान" का रूपमा वर्णित गरेका छन्, किनकि "जब हामी अन्तरिक्षमा हेर्ने गर्दछौं, त्यतिबेला हामी प्रकाशको गतिको परिमित प्रकृतिका कारण समयमा पछाडी हेरेर देख्दछौं"।<ref>{{cite book |title=The Wraparound Universe |first1=Jean-Pierre |last1=Luminet |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4398-6496-8 |page=170 |url=https://books.google.com/books?id=PeDqBgAAQBAJ&pg=PA170}} [https://books.google.com/books?id=PeDqBgAAQBAJ&pg=PA170 Extract of page 170]</ref><ref>{{cite journal|author1=David N. Spergel |title= Cosmology Today |url=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/125 |journal=Daedalus |date=Fall 2014|volume=143|issue=4 |pages=125–133| doi = 10.1162/DAED_a_00312 |author1-link= David Spergel }}</ref> ==शास्त्र== भौतिक विज्ञान र खगोल भौतिकले वैज्ञानिक अवलोकन र प्रयोगका माध्यमबाट ब्रह्माण्डलाई सम्झिनलाई आकार दिनमा एउटा केन्द्रिय भूमिका निर्वाह गरेका छन्। भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञानलाई गणित र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका विश्लेषणमा अवलोकनको माध्यमबाट आकार दिइएको थियो। ब्रह्माण्डलाई साधारणतया बिग ब्याङ् को साथ शुरू गरिएको सम्झिने गरिन्छ, यसपछी कस्मिक मुद्रास्फीतिद्वारा लगभग तुरुन्त; अन्तरिक्षको एउटा विस्तार जसले ब्रह्माण्डका बारेमा मानिने गरिन्छ कि यो १३.७९९±०.०२१ अर्ब वर्ष पहिले देखा परेको थियो।<ref name="Planck 2015">{{cite journal|author=Planck Collaboration|title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters | at= Table 4 on page 31 of PDF|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=594|issue=13|arxiv=1502.01589|bibcode=2016A&A...594A..13P|doi=10.1051/0004-6361/201525830|url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/planck-2015-results(491d214e-7255-415e-97b5-96d8ae621eaa).html|date=1 October 2016}}</ref>ब्रह्माण्ड विज्ञान, ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको अध्ययन गर्दछ र ब्रह्माण्ड विज्ञान, ब्रह्माण्डको विशेषताहरुको मानचित्रण पनि गर्दछ। डिडरोटका इनसाइक्लोपेडियामा, कस्मोलोजी युरेनोलोजी (आकाशको विज्ञान), एरोलोजी (वायुको विज्ञान), भू-विज्ञान (महाद्वीपहरुको विज्ञान) र जल विज्ञान (जलको विज्ञान) मा विखण्डन भएको मानिन्छ।<ref>{{cite journal |title=Detailed Explanation of the System of Human Knowledge |url= http://quod.lib.umich.edu/d/did/did2222.0001.084/--detailed-explanation-of-the-system-of-human-knowledge?rgn=main;view=fulltext;q1=Geology |date=1 April 2015 | journal=Encyclopedia of Diderot & d'Alembert - Collaborative Translation Project |accessdate=1 April 2015 |last1=Diderot (Biography) |first1=Denis }}</ref>मेटाफिजिकल कस्मोलोजीलाई अन्य सबै संस्थाहरुको सम्बन्धमा ब्रह्माण्डमा मनुष्यहरुलाई राखेको रूपमा पनि वर्णित गरिएको छ। यो मार्कस अरेलियसको त्यस सम्बन्धमा एउटा पुरुषको स्थान हो: "जो दुनियालाई वा ऊ केहि जान्दैन कि, ऊ कहाँ हो अनि ऊ जान्दैन कि ऊ के उद्देश्यले दुनियामा अवस्थित रहेको छ, ऊ यो पनि जान्दैन कि ऊ केहि पनि जान्दैन।" न त दुनिया के हो। " भनेर ।<ref>{{Cite book | title = The thoughts of Marcus Aurelius Antonius viii. 52 | url = http://www.gutenberg.org/files/15877/15877-h/15877-h.htm#viii._52}}</ref> ==खोज अनुसन्धान== ===भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञान=== ===धार्मिक वा पौराणिक ब्रह्माण्ड विज्ञान=== ===दार्शनिक ब्रह्माण्ड विज्ञान=== ===ऐतिहासिक ब्रह्माण्ड विज्ञान=== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikiquote}} {{Wiktionary}} * [http://ned.ipac.caltech.edu/ NASA/IPAC Extragalactic Database (NED)] ([http://ned.ipac.caltech.edu/Library/Distances/ NED-Distances]) * [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} from the American Institute of Physics * [https://arxiv.org/abs/astro-ph/9312022 Introduction to Cosmology] David Lyth's lectures from the ICTP Summer School in High Energy Physics and Cosmology * [[The Sophia Centre]] The Sophia Centre for the Study of Cosmology in Culture, University of Wales Trinity Saint David * [http://genesismission.jpl.nasa.gov/educate/scimodule/Cosmogony/CosmogonyPDF/CosCosmolTT.pdf Genesis ''cosmic chemistry'' module] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p0054880 "The Universe's Shape"], BBC Radio 4 discussion with Sir Martin Rees, Julian Barbour and Janna Levin (''In Our Time'', 7 February 2002) ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:विज्ञान]] 9y1cpawz6726dot91bvmbphtn4iedak 0 31134 1368716 1240482 2026-08-08T15:41:47Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 /* गोसाइँकुण्ड पुग्ने कसरी */ 1368716 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake |lake_name = गोसाइँकुण्ड |image_lake =The Holy Gosainkunda Lake during the winter. (By Saroj Pandey).jpg |caption_lake = गोसाइँकुण्ड |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |location = [[रसुवा जिल्ला]] |coords = {{Coord|28|05|N|85|25|E|type:waterbody_region:NP|display =inline,title}} |type = |inflow = ३५ लिटर प्रति सेकेन्ड |outflow = ६० लिटर प्रति सेकेन्ड |catchment = |basin_countries = [[नेपाल]] |length = |width = |area = १३.८ हेक्टर |depth = |max-depth = |volume = १.४७२ मिलियन मि³ |residence_time = |shore = |elevation = ४,३८० मिटर }} [[नेपाल]]को [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] जिल्लामा ४,३८० मिटरको उचाईंमा रहेको '''गोसाइँकुण्ड''' चौथाइ माइल फराकिलो नीलो पानीको सरोवर हो । सम्बन्धित तालहरू सँगसँगै, गोसाइकुण्ड ताल परिसरको आकार १,०३० हेक्टर (२,५०० एकड) छ।<ref>{{Cite web |last=Abbey Int'l |first=Treks |title=Gosainkunda |url=https://www.abbeytreks.com/travel-destination/14/gosaikunda-langtang-and-helumbu-trekking.html}}</ref> यसका वरिपरि अरू १०८ वटा कुण्ड रहेका छन् । जसमध्ये एउटा पार्वती कुण्ड रहेको छ भने मुख्य गोसाइँकुण्डलाई चाहिँ शिवकुण्ड मानिन्छ । यहाँको प्राकृतिक वनावट र कुण्डहरूले नै यसलाई आकर्षक गन्तव्यस्थल बनाइदिएको छ । साथमा यात्रामा भेटिने तामाङ संस्कृति र प्रकृतिका छटाले पनि मन तान्छन् ।<ref name="nbrb2007">Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S. (2007). [http://books.icimod.org/demo/uploads/ftp/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf ''Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726170342/http://books.icimod.org/demo/uploads/ftp/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf|date=2011-07-26}} International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific. Kathmandu, Nepal. ISBN 978-92-9115-033-5</ref> गोसाइँकुण्ड [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज]] भित्र रहेको छ । यस ताललाई सन् २००७ सेप्टेम्बरमा [[रामसार सन्धि|रामसार क्षेत्र]] भित्र समावेश गरिएको छ । <ref>Bhandari, B. B. (2009). [http://www.nepjol.info/index.php/BANKO/article/view/2206 ''Wise use of Wetlands in Nepal''] Banko Janakari, Special Issue February 2009: 10–17.</ref> ==गोसाइँकुण्ड पुग्ने कसरी== गोसाइँकुण्ड जानको लागि मुख्यगरी ७ वटा मार्गहरू रहेका छन्, जसलाई यहाँ तालिकामा देखाइएको छ । सातै मार्गका पुरा जानकारी तपाई [https://ourrasuwa.com/destination/gosainkunda यहाँबाट प्राप्त] गर्नुहोस् । {| class="wikitable" !मार्ग !सुरुवात स्थल !कठिनाई !प्रमुख आकर्षण !समय (अनुमानित) |- |१ |धुञ्चे (रसुवा) |मध्यम |तीर्थयात्रीको चहलपहल, सजिलो |३–४ दिन |- |२ |कालिकास्थान (रसुवा) |मध्यम–कठिन |नौकुण्डको दर्शन |३–४ दिन |- |३ |विदुर (नुवाकोट) |कठिन |जंगल, यार्सागुम्बा क्षेत्र |३–४ दिन |- |४ |शिखरबेंशी (नुवाकोट) |मध्यम |पौराणिक सागरकुण्ड |२–३ दिन |- |५ |बुढानीलकण्ठ (काठमाडौं) |कठिन |ऐतिहासिक, शिवपुरी वन |४–५ दिन |- |६ |सुन्दरीजल (काठमाडौं) |कठिन |सूर्यकुण्ड, घना जंगल |४–५ दिन |- |७ |मेलाम्ची (सिन्धुपाल्चोक) |कठिन |शान्त, बौद्ध संस्कृति |४–५ दिन |} काठमाण्डौंको सुन्दरीजल- गोसाइँकुण्ड मार्लाई यहाँ चर्चा गरिएको छ । काठमाडौँको सुन्दरीजलदेखि गोसाइँकुण्डसम्मको यात्रा धार्मिक, ऐतिहासिक र मानवशास्त्रीय हिसाबले राम्रो पदयात्रा मानिन्छ । गोसाइँकुण्ड जाने विद्यार्थी, शिक्षक र अन्वेषकहरू सुन्दरीजल (१८९५ मिटर)बाट यात्रा आरम्भ गर्छन् । हुनत धेरैजसो यात्रीहरू त्रिशूलीबाट जान्छन् तर सुन्दरीजलको बाटो छोटो मानिन्छ। सुन्दरीजल कट्नासाथ कतै पहेँलो त कतै रातो र कमेरे माटोको चिप्लो बाटो पार गर्नुपर्छ, अनि आउँछ, तामाङ वस्ती, मूलखर्क। गुराँस र दियार सल्लाका वनमा वैशाख-जेठमा गुराँससँग प्रीति लगाउँदै उक्लिएपछि आइपुग्छ, बोड्लाङ भन्ज्याङ। यो भञ्ज्याङ काटेर अझै उकालो लागेपछि पहिलो बास चिसापानी पुगिन्छ। दोस्रो दिनको यात्रा गेग्य्रानको बाटोबाट शुरु हुन्छ, जहाँका जुका नयाँ यात्रीलाई जिस्क्याउने मुडमा बसिरहेका हुन्छन्। अनि पुगिन्छ उत्तर-पूर्वबाट आउने-जाने मुख्य मार्ग-पाटीभन्ज्याङ। यहाँबाट ठाडै उकालो हिँडेपछि साँझ् बास बस्न कुटुम्साङ पुगिन्छ। कुटुम्साङबाट हिँडेको दिन लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेश गरिन्छ र साँझ् थारेपाटी पुगिन्छ। यहाँबाट पूर्वतिर लागे मिर्चौले खोला हुँदै हेलम्बू पुगिन्छ तर गोसाइँकुण्ड जान उत्तर-पश्चिमको बाटो समाउनु पर्छ। साउन-भदौमा यो बाटोमा कोकलेका नीला फूल फक्रिइरहेका हुन्छन्। बिहानको खाना लसुन पकाउँदा जात जान्छ भन्ठान्ने, तामाङहरूको वस्ती गोल्फू छेपार पुगेर खान सकिन्छ। त्यसपछि पुगिन्छ गोलभन्ज्याङ। कुनैबेला यहाँका हिमालकन्याहरू दरबार पस्ने निहुँमा राणाहरूका महलमा पुर्‍याइन्थे भने अहिले भारततिर लगिन्छन्। पैदलयात्रीलाई भने यहाँबाट लेक लाग्न सक्छ। त्यसपछि पाटीभन्ज्याङ हुँदै थारेपाटी चौथो रातको बास बस्न पुगिन्छ। यहाँबाट भेडीगोठ सार्दै हिँड्ने तामाङ, शेर्पा र चौंरी गाई तपाईका साथी बन्न आइपुग्छन्। एउटा बाँदर लड्ने भीर काटेपछि पुगिन्छ, स्याउको गाउँ तार्केघ्याङ। कुनैबेला भोटसितको युद्धका बेला जङ्गबहादुरका भाइ धीर शमशेरको नेतृत्वको फौजको यहाँ किल्ला थियो। त्यसपछि ठाडेपाटी हुँदै उत्तरको 'रालो र्झ्नु पर्छ। अनि तेर्सो हिँडेपछि शुरु हुन्छ लौरीविनाको उकालो। यात्रीहरूले टेकेर आएको लौरो ढुङ्गाको थुप्रो बीचमा रहेका गणेशलाई चढाउनुपर्छ। भनिन्छ, लिएरै जानेसँग गणेश रिसाउँछन्। पाँचौं दिनमा पुगिन्छ, गोसाइँकुण्ड क्षेत्रको पहिलो कुण्ड, 'सूर्यकुण्ड' । यहाँबाट केही तल झरेपछि आइपुग्छ, 'गोसाइँकुण्ड' । यो कुण्डमा शिवको आकृतिको मूर्ति जस्तो गेरु रङको चट्टान देखिन्छ। गोसाइँकुण्डका वरिपरि नौ कुण्ड छन् भने त्योभन्दा माथि पश्चिमपट्टि पाँच कुण्ड छन् । गोसाइँकुण्ड त्रिशूली नदीको उद्गम हो। विषले निस्लोट भएका शिवले जमीनमा गाडेको त्रिशूलबाट तीनवटा जलधारा निस्केको विश्वास गरिन्छ, जुन पानीको नदीलाई त्रिशूली भनिन्छ। गोसाइँकुण्डमा सबैभन्दा ठूलो मेला जनैपूर्णिमामा लाग्छ। गोसाइँकुण्ड स्नान गरेर तल र्झ्दै गर्दा भैरव/नाग कुण्ड देखिन्छ। गोसाइँकुण्डबाट झ्रेकी त्रिशूली नदीको छङ्छङ् आवाजसँगै सानो स्याब्रुतिर झ्रिन्छ। वैशाख-जेठमा जाँदा चोल्याङ र तेन्जे डाँडाको काखैकाख हिँड्दा सेतो गुराँसका फूलहरू देखिन्छ। लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको मज्जा पनि लिन सकिन्छ। अनि पाँचौं दिन चन्दनबारी घ्याङलाई बिदाइ गरेर धुन्चे पुगिन्छ। धुञ्चेबाट उत्तरतिर लागे तातोपानी पुगिन्छ। कात्तिकमा मेला लाग्ने यहाँको तातोपानीमा नुहाए वाथ र कुष्ठरोग निको हुने विश्वास गरिन्छ। तर यहाँसम्म पुग्नका लागि थप तीन दिन लाग्छ। चिलिमे जलविद्युत् आयोजना बाटैमा पर्छ। धुञ्चेबाट गाडी र वेत्रावतीतिरको पैदल यात्रा दुई विकल्प छन्। तपाईँ दुई हप्ताको यात्रामा हिँड्नुभएको हो भने धुञ्चेबाट त्रिशूली बजार, नुवाकोट दरबार र देवीघाटतिर लाग्नोस्, होइन भने गाडी चढेर काठमाडौँ आउनुस्। {{wide image|Goshain kunda (2).JPG|800px|गोसाइँकुण्डको प्यानारोमिक हृश्य}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.bbc.com/nepali/news-40212424 गोसाईंकुण्ड कसरी सफा राख्ने?-बीबीसी नेपाली सेवा] ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{Navbox नेपालको जल सम्पदा}} [[श्रेणी:नेपालका तालहरू]] [[श्रेणी:कुण्ड]] [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] [[श्रेणी:पदयात्रा गन्तव्य]] [[श्रेणी:विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 1yto0ck65jmpupirkwlumpowly6ayj3 1368717 1368716 2026-08-08T15:42:28Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 /* गोसाइँकुण्ड पुग्ने कसरी */ 1368717 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake |lake_name = गोसाइँकुण्ड |image_lake =The Holy Gosainkunda Lake during the winter. (By Saroj Pandey).jpg |caption_lake = गोसाइँकुण्ड |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |location = [[रसुवा जिल्ला]] |coords = {{Coord|28|05|N|85|25|E|type:waterbody_region:NP|display =inline,title}} |type = |inflow = ३५ लिटर प्रति सेकेन्ड |outflow = ६० लिटर प्रति सेकेन्ड |catchment = |basin_countries = [[नेपाल]] |length = |width = |area = १३.८ हेक्टर |depth = |max-depth = |volume = १.४७२ मिलियन मि³ |residence_time = |shore = |elevation = ४,३८० मिटर }} [[नेपाल]]को [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] जिल्लामा ४,३८० मिटरको उचाईंमा रहेको '''गोसाइँकुण्ड''' चौथाइ माइल फराकिलो नीलो पानीको सरोवर हो । सम्बन्धित तालहरू सँगसँगै, गोसाइकुण्ड ताल परिसरको आकार १,०३० हेक्टर (२,५०० एकड) छ।<ref>{{Cite web |last=Abbey Int'l |first=Treks |title=Gosainkunda |url=https://www.abbeytreks.com/travel-destination/14/gosaikunda-langtang-and-helumbu-trekking.html}}</ref> यसका वरिपरि अरू १०८ वटा कुण्ड रहेका छन् । जसमध्ये एउटा पार्वती कुण्ड रहेको छ भने मुख्य गोसाइँकुण्डलाई चाहिँ शिवकुण्ड मानिन्छ । यहाँको प्राकृतिक वनावट र कुण्डहरूले नै यसलाई आकर्षक गन्तव्यस्थल बनाइदिएको छ । साथमा यात्रामा भेटिने तामाङ संस्कृति र प्रकृतिका छटाले पनि मन तान्छन् ।<ref name="nbrb2007">Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S. (2007). [http://books.icimod.org/demo/uploads/ftp/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf ''Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726170342/http://books.icimod.org/demo/uploads/ftp/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf|date=2011-07-26}} International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific. Kathmandu, Nepal. ISBN 978-92-9115-033-5</ref> गोसाइँकुण्ड [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज]] भित्र रहेको छ । यस ताललाई सन् २००७ सेप्टेम्बरमा [[रामसार सन्धि|रामसार क्षेत्र]] भित्र समावेश गरिएको छ । <ref>Bhandari, B. B. (2009). [http://www.nepjol.info/index.php/BANKO/article/view/2206 ''Wise use of Wetlands in Nepal''] Banko Janakari, Special Issue February 2009: 10–17.</ref> ==गोसाइँकुण्ड पुग्ने कसरी== गोसाइँकुण्ड जानको लागि मुख्यगरी ७ वटा मार्गहरू रहेका छन्, जसलाई यहाँ तालिकामा देखाइएको छ । सातै मार्गका पुरा जानकारी तपाई [https://ourrasuwa.com/destination/gosainkunda यहाँबाट प्राप्त] गर्नुहोस् । {| class="wikitable" !मार्ग !सुरुवात स्थल !कठिनाई !प्रमुख आकर्षण !समय (अनुमानित) |- |१ |धुञ्चे (रसुवा) |मध्यम |तीर्थयात्रीको चहलपहल, सजिलो |३–४ दिन |- |२ |कालिकास्थान (रसुवा) |मध्यम–कठिन |नौकुण्डको दर्शन |३–४ दिन |- |३ |विदुर (नुवाकोट) |कठिन |जंगल, यार्सागुम्बा क्षेत्र |३–४ दिन |- |४ |शिखरबेंशी (नुवाकोट) |मध्यम |पौराणिक सागरकुण्ड |२–३ दिन |- |५ |बुढानीलकण्ठ (काठमाडौं) |कठिन |ऐतिहासिक, शिवपुरी वन |४–५ दिन |- |६ |सुन्दरीजल (काठमाडौं) |कठिन |सूर्यकुण्ड, घना जंगल |४–५ दिन |- |७ |मेलाम्ची (सिन्धुपाल्चोक) |कठिन |शान्त, बौद्ध संस्कृति |४–५ दिन |} काठमाण्डौंको सुन्दरीजल- गोसाइँकुण्ड मार्गलाई यहाँ चर्चा गरिएको छ । काठमाडौँको सुन्दरीजलदेखि गोसाइँकुण्डसम्मको यात्रा धार्मिक, ऐतिहासिक र मानवशास्त्रीय हिसाबले राम्रो पदयात्रा मानिन्छ । गोसाइँकुण्ड जाने विद्यार्थी, शिक्षक र अन्वेषकहरू सुन्दरीजल (१८९५ मिटर)बाट यात्रा आरम्भ गर्छन् । हुनत धेरैजसो यात्रीहरू त्रिशूलीबाट जान्छन् तर सुन्दरीजलको बाटो छोटो मानिन्छ। सुन्दरीजल कट्नासाथ कतै पहेँलो त कतै रातो र कमेरे माटोको चिप्लो बाटो पार गर्नुपर्छ, अनि आउँछ, तामाङ वस्ती, मूलखर्क। गुराँस र दियार सल्लाका वनमा वैशाख-जेठमा गुराँससँग प्रीति लगाउँदै उक्लिएपछि आइपुग्छ, बोड्लाङ भन्ज्याङ। यो भञ्ज्याङ काटेर अझै उकालो लागेपछि पहिलो बास चिसापानी पुगिन्छ। दोस्रो दिनको यात्रा गेग्य्रानको बाटोबाट शुरु हुन्छ, जहाँका जुका नयाँ यात्रीलाई जिस्क्याउने मुडमा बसिरहेका हुन्छन्। अनि पुगिन्छ उत्तर-पूर्वबाट आउने-जाने मुख्य मार्ग-पाटीभन्ज्याङ। यहाँबाट ठाडै उकालो हिँडेपछि साँझ् बास बस्न कुटुम्साङ पुगिन्छ। कुटुम्साङबाट हिँडेको दिन लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेश गरिन्छ र साँझ् थारेपाटी पुगिन्छ। यहाँबाट पूर्वतिर लागे मिर्चौले खोला हुँदै हेलम्बू पुगिन्छ तर गोसाइँकुण्ड जान उत्तर-पश्चिमको बाटो समाउनु पर्छ। साउन-भदौमा यो बाटोमा कोकलेका नीला फूल फक्रिइरहेका हुन्छन्। बिहानको खाना लसुन पकाउँदा जात जान्छ भन्ठान्ने, तामाङहरूको वस्ती गोल्फू छेपार पुगेर खान सकिन्छ। त्यसपछि पुगिन्छ गोलभन्ज्याङ। कुनैबेला यहाँका हिमालकन्याहरू दरबार पस्ने निहुँमा राणाहरूका महलमा पुर्‍याइन्थे भने अहिले भारततिर लगिन्छन्। पैदलयात्रीलाई भने यहाँबाट लेक लाग्न सक्छ। त्यसपछि पाटीभन्ज्याङ हुँदै थारेपाटी चौथो रातको बास बस्न पुगिन्छ। यहाँबाट भेडीगोठ सार्दै हिँड्ने तामाङ, शेर्पा र चौंरी गाई तपाईका साथी बन्न आइपुग्छन्। एउटा बाँदर लड्ने भीर काटेपछि पुगिन्छ, स्याउको गाउँ तार्केघ्याङ। कुनैबेला भोटसितको युद्धका बेला जङ्गबहादुरका भाइ धीर शमशेरको नेतृत्वको फौजको यहाँ किल्ला थियो। त्यसपछि ठाडेपाटी हुँदै उत्तरको 'रालो र्झ्नु पर्छ। अनि तेर्सो हिँडेपछि शुरु हुन्छ लौरीविनाको उकालो। यात्रीहरूले टेकेर आएको लौरो ढुङ्गाको थुप्रो बीचमा रहेका गणेशलाई चढाउनुपर्छ। भनिन्छ, लिएरै जानेसँग गणेश रिसाउँछन्। पाँचौं दिनमा पुगिन्छ, गोसाइँकुण्ड क्षेत्रको पहिलो कुण्ड, 'सूर्यकुण्ड' । यहाँबाट केही तल झरेपछि आइपुग्छ, 'गोसाइँकुण्ड' । यो कुण्डमा शिवको आकृतिको मूर्ति जस्तो गेरु रङको चट्टान देखिन्छ। गोसाइँकुण्डका वरिपरि नौ कुण्ड छन् भने त्योभन्दा माथि पश्चिमपट्टि पाँच कुण्ड छन् । गोसाइँकुण्ड त्रिशूली नदीको उद्गम हो। विषले निस्लोट भएका शिवले जमीनमा गाडेको त्रिशूलबाट तीनवटा जलधारा निस्केको विश्वास गरिन्छ, जुन पानीको नदीलाई त्रिशूली भनिन्छ। गोसाइँकुण्डमा सबैभन्दा ठूलो मेला जनैपूर्णिमामा लाग्छ। गोसाइँकुण्ड स्नान गरेर तल र्झ्दै गर्दा भैरव/नाग कुण्ड देखिन्छ। गोसाइँकुण्डबाट झ्रेकी त्रिशूली नदीको छङ्छङ् आवाजसँगै सानो स्याब्रुतिर झ्रिन्छ। वैशाख-जेठमा जाँदा चोल्याङ र तेन्जे डाँडाको काखैकाख हिँड्दा सेतो गुराँसका फूलहरू देखिन्छ। लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको मज्जा पनि लिन सकिन्छ। अनि पाँचौं दिन चन्दनबारी घ्याङलाई बिदाइ गरेर धुन्चे पुगिन्छ। धुञ्चेबाट उत्तरतिर लागे तातोपानी पुगिन्छ। कात्तिकमा मेला लाग्ने यहाँको तातोपानीमा नुहाए वाथ र कुष्ठरोग निको हुने विश्वास गरिन्छ। तर यहाँसम्म पुग्नका लागि थप तीन दिन लाग्छ। चिलिमे जलविद्युत् आयोजना बाटैमा पर्छ। धुञ्चेबाट गाडी र वेत्रावतीतिरको पैदल यात्रा दुई विकल्प छन्। तपाईँ दुई हप्ताको यात्रामा हिँड्नुभएको हो भने धुञ्चेबाट त्रिशूली बजार, नुवाकोट दरबार र देवीघाटतिर लाग्नोस्, होइन भने गाडी चढेर काठमाडौँ आउनुस्। {{wide image|Goshain kunda (2).JPG|800px|गोसाइँकुण्डको प्यानारोमिक हृश्य}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.bbc.com/nepali/news-40212424 गोसाईंकुण्ड कसरी सफा राख्ने?-बीबीसी नेपाली सेवा] ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{Navbox नेपालको जल सम्पदा}} [[श्रेणी:नेपालका तालहरू]] [[श्रेणी:कुण्ड]] [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] [[श्रेणी:पदयात्रा गन्तव्य]] [[श्रेणी:विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] jtg5siwiecp5lfdg0u27o74vue9tgf0 0 32784 1368764 1331682 2026-08-08T22:43:49Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368764 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = नाइल | name_etymology = | image = Evening, Nile River, Uganda.jpg | image_size = 260px | image_caption = युगान्डामा नाइल नदी | image_alt = | map = River Nile map.svg | map_size = 260px | map_caption = | map_alt =inside river Nile map | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = | subdivision_type1 = राष्ट्रहरू | subdivision_name1 = [[इजिप्ट|मिस्र]], [[सुडान]], [[दक्षिण सुडान]], [[इथियोपिया]], [[युगान्डा]], [[प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो|कङ्गो]], [[केन्या]], [[तान्जनिया|तान्जानिया]], [[रुवान्डा]], [[बुरुन्डी]] | subdivision_type2 = प्रमुख सहरहरू | subdivision_name2 = [[जिन्जा, युगान्डा|जिन्जा]], [[जुबा]], [[खार्तुम]], [[कायरो]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{Convert|6650|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = {{Convert|2.8|km|mi|abbr=on}} | depth_min = | depth_avg = {{Convert|8|-|11|m|ft|abbr=on}} | depth_max = | discharge1_location= [[अस्वान]] | discharge1_min = | discharge1_avg = {{Convert|2830|m3/s|ft3/s|abbr=on}} | discharge1_max = | discharge2_location= [[कायरो]] | discharge2_min = | discharge2_avg = {{Convert|1400|m3/s|ft3/s|abbr=on}}<ref name="Struglia">{{cite journal |last1= Struglia|first1= Maria Vittoria|last2= Mariotti|first2= Annarita|last3= Filograsso|first3= Angelo|date= 15 December 2004|title= River Discharge into the Mediterranean Sea: Climatology and Aspects of the Observed Variability|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2004-12-15_17_24/page/4740|journal= Journal of Climate|volume=17 |issue=24 |pages=4740–4751 |doi=10.1175/JCLI-3225.1 |bibcode= 2004JCli...17.4740S}}</ref> | discharge2_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[सेतो नाइल]] | source1_location = [[बुरुन्डी]] | source1_coordinates= {{Coord|02|16|56|S|29|19|53|E|display=inline}} | source1_elevation = {{Convert|2000|m|ft|abbr=on}} | source2 = [[निलो नाइल]] | source2_location = [[ताना ताल]], [[इथियोपिया]] | source2_coordinates= {{Coord|12|02|09|N|037|15|53|E|display=inline}} | source2_elevation = | mouth = [[भूमध्य सागर]] | mouth_location = नाइल मुखद्वीप, [[इजिप्ट]] | mouth_coordinates = {{Coord|30|10|N|31|09|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = [[समुन्द्री सतह]] | progression = | river_system = | basin_size = {{Convert|3400000|km2|mi2|abbr=on}} | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''नाइल नदी''' ({{lang-ar|النيل}}, {{transl|ar|''An Nīl''}}, प्राचीन मिस्री ''Iteru'' वा ''Ḥ'pī'', [[कप्टिक भाषा|कप्टिक]] ⲫⲓⲁⲣⲱ ''Piaro'' वा ''Phiaro'', {{lang-am|ዓባይ}}; रूपान्तरित: ʿ'''Abbai''', तर उच्चारण ''Abbai'') उत्तरी [[अफ्रिका]]को उत्तर तिर बग्ने तथा विश्वको सबैभन्दा लामो नदी हो। लगभग {{cvt|6650|km|mi}} लामो रहेको यो नदी विश्वको सबैभन्दा लामो नदी हो। यसको जल निकासी बेसिनले एघार देशहरूलाई समेट्दछ जसमा; प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो, तान्जानिया, बुरुन्डी, रुवान्डा, युगान्डा, [[केन्या]], [[इथियोपिया]], [[इरित्रिया]], [[दक्षिण सुडान]], सुडान र [[इजिप्ट]] पर्दछन्। यसले यी राष्ट्रहरूको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण आर्थिक भूमिका खेल्दछ भने यो दक्षिण सुडान, सुडान र इजिप्टमा पानीको प्राथमिक स्रोत हो। ==पानी बाँडफाँड विवाद== नाइल नदीको पानीले धेरै दशकदेखि उत्तरपूर्वी अफ्रिका र नाइल बेसिनको जनसंख्या, संस्कृति, अर्थतन्त्र र राजनीतिलाई असर गर्दै आएको छ। सबैभन्दा पछिल्लो पानी बाँडफाँड विवाद भनेको इजिप्ट र इथियोपिया बीच ४.५ अर्ब डलरको ग्रान्ड इथियोपियन रिनाएन्स बाँधको विवाद हो, जुन दुवै देशमा राष्ट्रिय चासोको विषय बनेको छ, जसले देशभक्ति, गहिरो डर र युद्धको खतरा पनि जगाएको छ<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Decian |date=9 February 2020 |title=For Thousands of Years, Egypt Controlled the Nile. A New Dam Threatens That |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/02/09/world/africa/nile-river-dam.html |url-status=live |access-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210015121/https://www.nytimes.com/interactive/2020/02/09/world/africa/nile-river-dam.html |archive-date=10 February 2020 }}</ref>। इजिप्ट र इथियोपिया दुवैमा नाइल नदी र ग्रान्ड इथियोपियन रिनाएन्स बाँध राष्ट्रिय पहिचानका अंश हुन्। इथियोपियामा यसलाई बढ्दो विकासको बाटोको रूपमा हेरिन्छ, जबकि इजिप्टमा खडेरी र पानीको अभावको डर व्याप्त छ।<ref>{{Cite journal |last=Yihdego |first=Zeray |date=2017-05-25 |title=The Fairness 'Dilemma' in Sharing the Nile Waters: What Lessons from the Grand Ethiopian Renaissance Dam for International Law? |url=https://brill.com/view/journals/rpwl/2/2/article-p1_1.xml |journal=Brill Research Perspectives in International Water Law |volume=2 |issue=2 |pages=2–3 |doi=10.1163/23529369-12340006 |issn=2352-9350|hdl=2164/12347 |hdl-access=free }}</ref> इजिप्टको लागि, नाइल नदीको पानीमा यसको अत्यधिक पहुँचलाई औचित्य दिन, १९०२, १९२९ र १९५९ मा हस्ताक्षर गरिएका तीन सन्धिहरू प्रयोग गरिन्छ, जसको आलोचना गरिन्छ। १९०२ र १९२९ का सन्धिहरू उपनिवेशवादबाट धेरै प्रभावित थिए किनभने ब्रिटिश साम्राज्यले अफ्रिकी उपनिवेशहरूलाई ब्रिटिश इजिप्टको फाइदाको लागि नाइल नदीको पानीमा सम्झौता गर्न बाध्य पारेको थियो। उपनिवेशवादको अन्त्य र उत्तर-उपनिवेशवादको उदयसँगै, यी सन्धिहरूलाई औपनिवेशिक उपजको रूपमा हेरिन्छ, जसले आफ्नो वैधता गुमाइसकेका छन्।<ref>{{Cite book |last=Milas |first=Seifulaziz Leo |title=Sharing the Nile: Egypt, Ethiopia and the geo-politics of water |date=2013 |publisher=Pluto Press |isbn=978-1-84964-813-4 |location=London |pages=65-68, 72-73}}</ref> सन्धिहरूमा नाइल नदीको पानीको वितरणले नाइल नदीको बेसिनमा सुडान र इजिप्टको गठबन्धनको जग पनि खडा गर्छ। दुवै राज्यले १९५९ को सम्झौतामा लगभग सबै नाइल नदीको पानी आपसमा बाँडेका थिए र अझै पनि नाइल नदीको पानीको सम्बन्धमा आफ्नो राजनीतिलाई पङ्क्तिबद्ध गर्छन्। <ref>{{Cite journal |last=Ranjan |first=Amit |date=2024-01-02 |title=Grand Ethiopian Renaissance Dam dispute: implications, negotiations, and mediations |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02589001.2023.2287425 |journal=Journal of Contemporary African Studies |language=en |volume=42 |issue=1 |pages=18, 23–24 |doi=10.1080/02589001.2023.2287425 |issn=0258-9001}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Matthews |first1=Ron |last2=Vivoda |first2=Vlado |date=2023-07-04 |title='Water Wars': strategic implications of the grand Ethiopian Renaissance Dam |journal=Conflict, Security & Development |language=en |volume=23 |issue=4 |page=339 |doi=10.1080/14678802.2023.2257137 |issn=1467-8802|doi-access=free }}</ref> ग्रान्ड इथियोपियाली रिनाएन्स बाँधको घोषणा पछि, सुडान र इजिप्टले सँगै तीनवटा सैन्य अभ्यास गरेका थिए।<ref>{{Cite journal |last1=Matthews |first1=Ron |last2=Vivoda |first2=Vlado |date=2023-07-04 |title='Water Wars': strategic implications of the grand Ethiopian Renaissance Dam |journal=Conflict, Security & Development |language=en |volume=23 |issue=4 |page=349 |doi=10.1080/14678802.2023.2257137 |issn=1467-8802|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=İlkbahar |first1=Hasan |last2=Mercan |first2=Muhammed Hüseyin |date=2023 |title=Hydro-Hegemony, Counter-Hegemony and Neoclassical Realism on the Nile Basin: An Analysis of Egypt's Response to the Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00219096231188953 |journal=Journal of Asian and African Studies |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=7–8 |doi=10.1177/00219096231188953 |issn=0021-9096}}</ref> ==खतरा== बाढी पछि हुने बालीनालीको विनाश, [[भोकमरी]], रोग र अनिकाल सहित - सबै प्राकृतिक प्रकोपहरूमध्ये आन्तरिक बाढीका घटनाहरूले सबैभन्दा बढी हताहत निम्त्याउँछन्। यसअघि एउटै बाढीका घटनाका कारण लाखौं मानिसहरूको मृत्यु भइसकेको छ। ==वारपार== ==सन्दर्भ समाग्री== {{reflist}} {{Commonscat|Nile}} [[श्रेणी:विश्वका ठूला नदीहरू]] [[श्रेणी:विश्वका नदीहरू]] p6u2k5r4s2xxb6mjpzd6vjl7pc6imi1 0 33443 1368975 1204777 2026-08-09T11:54:44Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[नङ्गा पर्वत]] बाट पुनर्निर्देश हटाएर [[नाङ्गा पर्वत]] लाई त्यसमाथि सारेको हो: शीर्षक सुधार 1204777 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = नाङ्गा पर्वत | other_name = {{Nastaliq|ننگا پربت}} | photo = Nanga_Parbat_029.jpg | photo_caption = पाकिस्तानको [[परी मैदान राष्ट्रिय निकुञ्ज|परी मैदान ]]बाट देखिएको नाङ्गा पर्वत | elevation_m = 8126 | elevation_ref = <br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|नवौँ]]</small> | prominence_m = 4608 | prominence_ref = <small>[[List of peaks by prominence|Ranked 14th]]</small> | map = Tibetan Plateau | map_caption = Location in Northern Areas, Pakistan<ref name="kashmir"/> | label_position = right | listing = [[Eight-thousander]]<br />[[Ultra prominent peak|Ultra]] | location = [[गिल्गिट-बाल्टिस्तान]], [[पाकिस्तान]]<ref name="kashmir">Nanga Parbat lies on the western side of the [[Line of Control]] in [[Pakistan-administered Kashmir]].</ref> | range = [[Himalayas]] | region = NP | coordinates_ref = | first_ascent = [[हर्मन बुल]]ले ३ जुलाई १९५३ मा | easiest_route = Diamir (West Face) }} '''नाङ्गा पर्वत''' ([[संस्कृत]]: नङ्न पर्वत),[[उर्दु भाषा|उर्दु]]: {{Nastaliq|ننگا پربت}} {{IPA-hns|nəŋɡaː pərbət̪|}}) [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|विश्वको नवौँ अग्लो]] र आठ हजार मिटर भन्दा माथि उचाइ भएको [[हिमालय|हिमाल]] हो। यसको उचाइ ८,१२६ मि. (२६,६६० फिट) रहेको छ । यो हिमाल [[परी मैदान राष्ट्रिय निकुञ्ज]] मा पर्दछ । यो हिमालको नाम संस्कृतका दुइ शब्द 'नङ्न' र 'पर्वत' बाट बनेको हो, जस्को शाब्दिक अर्थ नाङ्गो पर्वत हुन्छ । == सन्दर्भ सामग्रीहरू ‍‍ == {{reflist}} {{आठ-हजारी}} {{Himal-stub}} {{Commonscat|Nanga Parbat}} [[श्रेणी:हिमालहरू]] htuzdh0hx7thawskiix6tj7toa59p7b 10 33654 1368966 1349209 2026-08-09T11:06:24Z Rajeeb bastola 39875 1368966 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}{{{pre-nominals|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix|}}}|{{{pre-nominals|}}}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}{{{post-nominals|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix|}}}|{{{post-nominals|}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native-name|}}}{{{native_name|}}}{{{native name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang|}}}}}}}}|lang="{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang}}}}}}}}"}}>{{if empty|{{{native-name|}}}|{{{native_name|}}}|{{{native name}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = शीर्षक | data3 = {{{title|}}} | label4 = आधिकारिक नाम | data4 = {{{official_name|}}} | header6 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}} |व्यक्तिगत जीवन}} | label7 = जन्म | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = मृत्यु | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = मृत्युको कारण | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation place|Resting place}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label11 = समाधि | data11 = {{br separated entries |{{if empty|{{{buried|}}}|{{{tomb|}}}|{{{burial_place|}}}}} |{{{burial_date|}}} }} | class12 = nickname | label12 = राष्ट्रियता | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = Flourished | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = गृह नगर | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|साथी|जीवसाथी}} | data15 = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = सन्तान(हरू) | data16 = {{{children|}}} | label17 = अभिभावक{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(हरू)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|हरू}}}} | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (पिता)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (माता)}}}} }} }} | label18 = [[नागरिकता|नागरिक]] | data18 = {{{citizenship|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data20 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = क्षेत्र | data21 = {{{region|}}} | label29 = [[राजनीतिक दल]] | data29 = {{if empty|{{{political_party|}}}|{{{political party|}}}|{{{party|}}}}} | label30 = मुख्य रुचि(हरू) | data30 = {{if empty|{{{main_interests|}}}|{{{main interests|}}}}} | label31 = उल्लेखनीय विचार(हरू) | data31 = {{if empty|{{{ideas|}}}|{{{notable_ideas|}}}|{{{notable ideas|}}}}} | label32 = उल्लेखनीय कार्य(हरू) | data32 = {{if empty|{{{works|}}}|{{{notable_works|}}}|{{{notable works|}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|Education|[[Alma mater|Alma&nbsp;mater]]}} | data33 = {{if empty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label36 = को लागि परिचित | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = अन्य&nbsp;नामहरू | data37 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}|{{{alias|}}}}} | class40 = nickname | label40 = Pen&nbsp;name | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = Posthumous name | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label43 = पेशा | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = {{#if:{{{honors|}}}|सम्मान|सम्मानहरू}} | data46 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label47 = हस्ताक्षर | data47 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | header67 = {{#if:{{{religion|}}}{{{denomination|}}}{{{temple|}}}{{{order|}}}{{{institute|}}}{{{church|}}}{{{churches|}}}{{{founder|}}}{{{philosophy|}}}|धार्मिक जीवन}} | class68 = category | label68 = धर्म | data68 = {{{religion|}}} | class69 = category | label69 = मूल्यवर्ग | data69 = {{{denomination|}}} | label70 = मन्दिर | data70 = {{{temple|}}} | label71 = पद | data71 = {{{order|}}} | label72 = संस्थान | data72 = {{{institute|}}} | label73 = गीर्जाघर | data73 = {{if empty|{{{church|}}}|{{{churches|}}}}} | label74 = को&nbsp;संस्थापक | data74 = {{{founder|}}} | label75 = दर्शन | data75 = {{{philosophy|}}} | class76 = category | label76 = विद्यालय | data76 = {{{school|}}} | label77 = Lineage | data77 = {{{lineage|}}} | class78 = category | label78 = Sect | data78 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class79 = category | label79 = Jurisprudence | data79 = {{if empty|{{{Madh'hab|}}}|{{{Maddhab|}}}|{{{jurisprudence|}}}}} | label80 = शिक्षक | data80 = {{{teachers|}}} | label81 = [[Tariqa]] | data81 = {{{Sufi_order|}}} | class82 = category | label82 = Creed | data82 = {{if empty|{{{school_tradition|}}}|{{{creed|}}}}} | label83 = [[Religious movement|Movement]] | data83 = {{{movement|}}} | class84 = nickname | label84 = [[Dharma&nbsp;name]]s | data84 = {{if empty|{{{dharma_names|}}}|{{{dharma_name|}}}}} | class85 = nickname | label85 = Monastic&nbsp;name | data85 = {{{monastic_name|}}} | label86 = Profession | data86 = {{{profession|}}} | label87 = Ordination | data87 = {{{ordination|}}} | label88 = Consecration | data88 = {{{consecration|}}} | label90 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label91 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header92 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|}}}{{{Period|}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|}}}{{{Predecessor|}}}{{{successor|}}}{{{Successor|}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{reincarnation of|}}}{{{reason|}}}{{{Reason|}}}{{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{literary_works|}}}{{{previous_post|}}}{{{previous post|}}}{{{present_post|}}}{{{present post|}}}{{{post|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=धार्मिक वृत्ति|[[Judaism]]=Jewish leader|[[Islam]]=Muslim leader|#default=वरिष्ठ पदमा पदस्थापन}} }} | label93 = {{#if:{{{guru|}}}|Guru|Teacher}} | data93 = {{if empty|{{{guru|}}}|{{{teacher|}}}}} | class94 = label | label94 = Based&nbsp;in | data94 = {{{location|}}} | label95 = Present post | data95 = {{if empty|{{{present_post|}}}|{{{present post|}}}}} | label96 = Post | data96 = {{{post|}}} | label97 = Period in&nbsp;office | data97 = {{if empty|{{{period|}}}|{{{Period|}}}}} | label98 = पूर्ववर्ती | data98 = {{if empty|{{{predecessor|}}}|{{{Predecessor|}}}}} | label99 = उत्तराधिकारी | data99 = {{if empty|{{{successor|}}}|{{{Successor|}}}}} | label100 = Reason for&nbsp;exit | data100 = {{if empty|{{{reason|}}}|{{{Reason|}}}}} | label101 = Previous&nbsp;post | data101 = {{if empty|{{{previous_post|}}}|{{{previous post|}}}}} | label102 = [[Reincarnation]] | data102 = {{if empty|{{{reincarnation_of|}}}|{{{reincarnation of|}}}}} | label103 = Disciple of | data103 = {{{disciple_of|}}} | data104 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = अनुयायिहरू | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data105 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label106 = {{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}} | data106 = {{{initiated|}}} | data107 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data108 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = प्रभावित | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label109 = Awards | data109 = {{{awards|}}} | label110 = Position | data110 = {{{synagogueposition|}}} | class110 = org | label111 = Synagogue | data111 = {{{synagogue|}}} | label112 = Position | data112 = {{{yeshivaposition|}}} | label113 = Yeshiva | data113 = {{{yeshiva|}}} | label114 = Position | data114 = {{if empty|{{{organizationposition|}}}|{{{organisationposition|}}}}} | class114 = label | label115 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data115 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label116 = Began | data116 = {{{began|}}} | rowclass116 = note | label117 = Ended | data117 = {{{ended|}}} | rowclass117 = note | label118 = Main work | data118 = {{{main_work|}}} | label119 = Other | data119 = {{{other_post|}}} | label120 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data120 = {{{yahrtzeit|}}} | label122 = Residence | data122 = {{{residence|}}} | class122 = label | label123 = Dynasty | data123 = {{{dynasty|}}} | label124 = [[Semikhah]] | data124 = {{{semicha|}}} | header129 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|Military service}} | label130 = Nickname(s) | data130 = {{{nickname|}}} | label131 = Allegiance | data131 = {{{allegiance|}}} | label132 = Service/branch | data132 = {{{branch|}}} | label133 = Years of service | data133 = {{{serviceyears|}}} | label134 = Rank | data134 = {{if empty|{{{rank|}}}|{{{Rank|}}}}} | label135 = Unit | data135 = {{{unit|}}} | label136 = Commands | data136 = {{{commands|}}} | label137 = लडाई/युद्धहरू | data137 = {{{battles|}}} | label138 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data138 = {{{mawards|}}} | label139 = {{{military_blank1}}} | data139 = {{{military_data1|}}} | label140 = {{{military_blank2}}} | data140 = {{{military_data2|}}} | label141 = {{{military_blank3}}} | data141 = {{{military_data3|}}} | label142 = {{{military_blank4}}} | data142 = {{{military_data4|}}} | label143 = {{{military_blank5}}} | data143 = {{{military_data5|}}} | data144 = {{{module|}}} | data145 = {{{module1|}}} | data146 = {{{module2|}}} | data147 = {{{module3|}}} | data148 = {{{module4|}}} | data149 = {{{module5|}}} | label159 = Website | data159 = {{{website|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alias | allegiance | alma_mater | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | branch | burial_date | burial_place | buried | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | ideas | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | native-name | native-name-lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organisationposition | organization | organizationposition | other_name | other_names | other_post | parents | partner | party | pen name | pen_name | Period | period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | Predecessor | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | Reason | reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | semicha | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | synagogue | synagogueposition | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | tomb | unit | website | works | yahrtzeit | yeshiva | yeshivaposition }}{{#if:{{{religion|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | native_name_lang; native name lang | native-name; native_name; native name | birth_name; birthname | buried; tomb; burial_place | partner; spouse | era; dynasty | political_party; political party; party | main_interests; main interests | ideas; notable_ideas; notable ideas | works; notable_works; notable works | education; alma_mater | other_names; other_name; alias | relations; relatives | honors; honours | signature alt; signature_alt | church; churches | Maddhab; Madh'hab; jurisprudence | school_tradition; creed | dharma_names; dharma_name | guru; teacher | present_post; present post | period; Period | predecessor; Predecessor | successor; Successor | reason; Reason | previous_post; previous post | reincarnation_of; reincarnation of | organizationposition; organisationposition | organization; organisation | rank; Rank }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> l9qu12b5n519mrjni4pejw8uo0q2a1z 1368967 1368966 2026-08-09T11:08:05Z Rajeeb bastola 39875 1368967 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}{{{pre-nominals|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix|}}}|{{{pre-nominals|}}}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}{{{post-nominals|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix|}}}|{{{post-nominals|}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native-name|}}}{{{native_name|}}}{{{native name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang|}}}}}}}}|lang="{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang}}}}}}}}"}}>{{if empty|{{{native-name|}}}|{{{native_name|}}}|{{{native name}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = शीर्षक | data3 = {{{title|}}} | label4 = आधिकारिक नाम | data4 = {{{official_name|}}} | header6 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}} |व्यक्तिगत जीवन}} | label7 = जन्म | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = मृत्यु | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = मृत्युको कारण | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation place|Resting place}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label11 = समाधि | data11 = {{br separated entries |{{if empty|{{{buried|}}}|{{{tomb|}}}|{{{burial_place|}}}}} |{{{burial_date|}}} }} | class12 = nickname | label12 = राष्ट्रियता | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = Flourished | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = गृह नगर | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|साथी|जीवसाथी}} | data15 = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = सन्तान(हरू) | data16 = {{{children|}}} | label17 = अभिभावक{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(हरू)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|हरू}}}} | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (पिता)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (माता)}}}} }} }} | label18 = [[नागरिकता|नागरिक]] | data18 = {{{citizenship|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data20 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = क्षेत्र | data21 = {{{region|}}} | label29 = [[राजनीतिक दल]] | data29 = {{if empty|{{{political_party|}}}|{{{political party|}}}|{{{party|}}}}} | label30 = मुख्य रुचि(हरू) | data30 = {{if empty|{{{main_interests|}}}|{{{main interests|}}}}} | label31 = उल्लेखनीय विचार(हरू) | data31 = {{if empty|{{{ideas|}}}|{{{notable_ideas|}}}|{{{notable ideas|}}}}} | label32 = उल्लेखनीय कार्य(हरू) | data32 = {{if empty|{{{works|}}}|{{{notable_works|}}}|{{{notable works|}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|Education|[[Alma mater|Alma&nbsp;mater]]}} | data33 = {{if empty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label36 = को लागि परिचित | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = अन्य&nbsp;नामहरू | data37 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}|{{{alias|}}}}} | class40 = nickname | label40 = Pen&nbsp;name | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = Posthumous name | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label43 = पेशा | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = {{#if:{{{honors|}}}|सम्मान|सम्मानहरू}} | data46 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label47 = हस्ताक्षर | data47 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | header67 = {{#if:{{{religion|}}}{{{denomination|}}}{{{temple|}}}{{{order|}}}{{{institute|}}}{{{church|}}}{{{churches|}}}{{{founder|}}}{{{philosophy|}}}|धार्मिक जीवन}} | class68 = category | label68 = धर्म | data68 = {{{religion|}}} | class69 = category | label69 = मूल्यवर्ग | data69 = {{{denomination|}}} | label70 = मन्दिर | data70 = {{{temple|}}} | label71 = पद | data71 = {{{order|}}} | label72 = संस्थान | data72 = {{{institute|}}} | label73 = गीर्जाघर | data73 = {{if empty|{{{church|}}}|{{{churches|}}}}} | label74 = को&nbsp;संस्थापक | data74 = {{{founder|}}} | label75 = दर्शन | data75 = {{{philosophy|}}} | class76 = category | label76 = विद्यालय | data76 = {{{school|}}} | label77 = Lineage | data77 = {{{lineage|}}} | class78 = category | label78 = Sect | data78 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class79 = category | label79 = Jurisprudence | data79 = {{if empty|{{{Madh'hab|}}}|{{{Maddhab|}}}|{{{jurisprudence|}}}}} | label80 = शिक्षक | data80 = {{{teachers|}}} | label81 = [[Tariqa]] | data81 = {{{Sufi_order|}}} | class82 = category | label82 = Creed | data82 = {{if empty|{{{school_tradition|}}}|{{{creed|}}}}} | label83 = [[Religious movement|Movement]] | data83 = {{{movement|}}} | class84 = nickname | label84 = [[Dharma&nbsp;name]]s | data84 = {{if empty|{{{dharma_names|}}}|{{{dharma_name|}}}}} | class85 = nickname | label85 = Monastic&nbsp;name | data85 = {{{monastic_name|}}} | label86 = Profession | data86 = {{{profession|}}} | label87 = Ordination | data87 = {{{ordination|}}} | label88 = Consecration | data88 = {{{consecration|}}} | label90 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label91 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header92 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|}}}{{{Period|}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|}}}{{{Predecessor|}}}{{{successor|}}}{{{Successor|}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{reincarnation of|}}}{{{reason|}}}{{{Reason|}}}{{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{literary_works|}}}{{{previous_post|}}}{{{previous post|}}}{{{present_post|}}}{{{present post|}}}{{{post|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=धार्मिक वृत्ति|[[Judaism]]=Jewish leader|[[Islam]]=Muslim leader|#default=वरिष्ठ पदमा पदस्थापन}} }} | label93 = {{#if:{{{guru|}}}|Guru|Teacher}} | data93 = {{if empty|{{{guru|}}}|{{{teacher|}}}}} | class94 = label | label94 = Based&nbsp;in | data94 = {{{location|}}} | label95 = Present post | data95 = {{if empty|{{{present_post|}}}|{{{present post|}}}}} | label96 = Post | data96 = {{{post|}}} | label97 = Period in&nbsp;office | data97 = {{if empty|{{{period|}}}|{{{Period|}}}}} | label98 = पूर्ववर्ती | data98 = {{if empty|{{{predecessor|}}}|{{{Predecessor|}}}}} | label99 = उत्तराधिकारी | data99 = {{if empty|{{{successor|}}}|{{{Successor|}}}}} | label100 = Reason for&nbsp;exit | data100 = {{if empty|{{{reason|}}}|{{{Reason|}}}}} | label101 = Previous&nbsp;post | data101 = {{if empty|{{{previous_post|}}}|{{{previous post|}}}}} | label102 = [[Reincarnation]] | data102 = {{if empty|{{{reincarnation_of|}}}|{{{reincarnation of|}}}}} | label103 = Disciple of | data103 = {{{disciple_of|}}} | data104 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = अनुयायिहरू | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data105 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label106 = {{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}} | data106 = {{{initiated|}}} | data107 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data108 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = प्रभावित | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label109 = Awards | data109 = {{{awards|}}} | label110 = Position | data110 = {{{synagogueposition|}}} | class110 = org | label111 = Synagogue | data111 = {{{synagogue|}}} | label112 = Position | data112 = {{{yeshivaposition|}}} | label113 = Yeshiva | data113 = {{{yeshiva|}}} | label114 = Position | data114 = {{if empty|{{{organizationposition|}}}|{{{organisationposition|}}}}} | class114 = label | label115 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data115 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label116 = Began | data116 = {{{began|}}} | rowclass116 = note | label117 = Ended | data117 = {{{ended|}}} | rowclass117 = note | label118 = Main work | data118 = {{{main_work|}}} | label119 = Other | data119 = {{{other_post|}}} | label120 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data120 = {{{yahrtzeit|}}} | label122 = Residence | data122 = {{{residence|}}} | class122 = label | label123 = Dynasty | data123 = {{{dynasty|}}} | label124 = [[Semikhah]] | data124 = {{{semicha|}}} | header129 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|Military service}} | label130 = Nickname(s) | data130 = {{{nickname|}}} | label131 = Allegiance | data131 = {{{allegiance|}}} | label132 = Service/branch | data132 = {{{branch|}}} | label133 = Years of service | data133 = {{{serviceyears|}}} | label134 = Rank | data134 = {{if empty|{{{rank|}}}|{{{Rank|}}}}} | label135 = Unit | data135 = {{{unit|}}} | label136 = Commands | data136 = {{{commands|}}} | label137 = लडाई/युद्ध | data137 = {{{battles|}}} | label138 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data138 = {{{mawards|}}} | label139 = {{{military_blank1}}} | data139 = {{{military_data1|}}} | label140 = {{{military_blank2}}} | data140 = {{{military_data2|}}} | label141 = {{{military_blank3}}} | data141 = {{{military_data3|}}} | label142 = {{{military_blank4}}} | data142 = {{{military_data4|}}} | label143 = {{{military_blank5}}} | data143 = {{{military_data5|}}} | data144 = {{{module|}}} | data145 = {{{module1|}}} | data146 = {{{module2|}}} | data147 = {{{module3|}}} | data148 = {{{module4|}}} | data149 = {{{module5|}}} | label159 = Website | data159 = {{{website|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alias | allegiance | alma_mater | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | branch | burial_date | burial_place | buried | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | ideas | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | native-name | native-name-lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organisationposition | organization | organizationposition | other_name | other_names | other_post | parents | partner | party | pen name | pen_name | Period | period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | Predecessor | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | Reason | reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | semicha | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | synagogue | synagogueposition | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | tomb | unit | website | works | yahrtzeit | yeshiva | yeshivaposition }}{{#if:{{{religion|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | native_name_lang; native name lang | native-name; native_name; native name | birth_name; birthname | buried; tomb; burial_place | partner; spouse | era; dynasty | political_party; political party; party | main_interests; main interests | ideas; notable_ideas; notable ideas | works; notable_works; notable works | education; alma_mater | other_names; other_name; alias | relations; relatives | honors; honours | signature alt; signature_alt | church; churches | Maddhab; Madh'hab; jurisprudence | school_tradition; creed | dharma_names; dharma_name | guru; teacher | present_post; present post | period; Period | predecessor; Predecessor | successor; Successor | reason; Reason | previous_post; previous post | reincarnation_of; reincarnation of | organizationposition; organisationposition | organization; organisation | rank; Rank }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4wueaqxz3owtnrrfvjmq2c014g2zymo 1368968 1368967 2026-08-09T11:09:30Z Rajeeb bastola 39875 1368968 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}{{{pre-nominals|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix|}}}|{{{pre-nominals|}}}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}{{{post-nominals|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix|}}}|{{{post-nominals|}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native-name|}}}{{{native_name|}}}{{{native name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang|}}}}}}}}|lang="{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang}}}}}}}}"}}>{{if empty|{{{native-name|}}}|{{{native_name|}}}|{{{native name}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = शीर्षक | data3 = {{{title|}}} | label4 = आधिकारिक नाम | data4 = {{{official_name|}}} | header6 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}} |व्यक्तिगत जीवन}} | label7 = जन्म | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = मृत्यु | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = मृत्युको कारण | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation place|Resting place}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label11 = समाधि | data11 = {{br separated entries |{{if empty|{{{buried|}}}|{{{tomb|}}}|{{{burial_place|}}}}} |{{{burial_date|}}} }} | class12 = nickname | label12 = राष्ट्रियता | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = Flourished | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = गृह नगर | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|साथी|जीवसाथी}} | data15 = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = सन्तान(हरू) | data16 = {{{children|}}} | label17 = अभिभावक{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(हरू)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|हरू}}}} | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (पिता)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (माता)}}}} }} }} | label18 = [[नागरिकता|नागरिक]] | data18 = {{{citizenship|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data20 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = क्षेत्र | data21 = {{{region|}}} | label29 = [[राजनीतिक दल]] | data29 = {{if empty|{{{political_party|}}}|{{{political party|}}}|{{{party|}}}}} | label30 = मुख्य रुचि(हरू) | data30 = {{if empty|{{{main_interests|}}}|{{{main interests|}}}}} | label31 = उल्लेखनीय विचार(हरू) | data31 = {{if empty|{{{ideas|}}}|{{{notable_ideas|}}}|{{{notable ideas|}}}}} | label32 = उल्लेखनीय कार्य(हरू) | data32 = {{if empty|{{{works|}}}|{{{notable_works|}}}|{{{notable works|}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|Education|[[Alma mater|Alma&nbsp;mater]]}} | data33 = {{if empty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label36 = को लागि परिचित | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = अन्य&nbsp;नामहरू | data37 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}|{{{alias|}}}}} | class40 = nickname | label40 = Pen&nbsp;name | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = Posthumous name | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label43 = पेशा | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = {{#if:{{{honors|}}}|सम्मान|सम्मानहरू}} | data46 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label47 = हस्ताक्षर | data47 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | header67 = {{#if:{{{religion|}}}{{{denomination|}}}{{{temple|}}}{{{order|}}}{{{institute|}}}{{{church|}}}{{{churches|}}}{{{founder|}}}{{{philosophy|}}}|धार्मिक जीवन}} | class68 = category | label68 = धर्म | data68 = {{{religion|}}} | class69 = category | label69 = मूल्यवर्ग | data69 = {{{denomination|}}} | label70 = मन्दिर | data70 = {{{temple|}}} | label71 = पद | data71 = {{{order|}}} | label72 = संस्थान | data72 = {{{institute|}}} | label73 = गीर्जाघर | data73 = {{if empty|{{{church|}}}|{{{churches|}}}}} | label74 = को&nbsp;संस्थापक | data74 = {{{founder|}}} | label75 = दर्शन | data75 = {{{philosophy|}}} | class76 = category | label76 = विद्यालय | data76 = {{{school|}}} | label77 = Lineage | data77 = {{{lineage|}}} | class78 = category | label78 = Sect | data78 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class79 = category | label79 = Jurisprudence | data79 = {{if empty|{{{Madh'hab|}}}|{{{Maddhab|}}}|{{{jurisprudence|}}}}} | label80 = शिक्षक | data80 = {{{teachers|}}} | label81 = [[Tariqa]] | data81 = {{{Sufi_order|}}} | class82 = category | label82 = Creed | data82 = {{if empty|{{{school_tradition|}}}|{{{creed|}}}}} | label83 = [[Religious movement|Movement]] | data83 = {{{movement|}}} | class84 = nickname | label84 = [[Dharma&nbsp;name]]s | data84 = {{if empty|{{{dharma_names|}}}|{{{dharma_name|}}}}} | class85 = nickname | label85 = Monastic&nbsp;name | data85 = {{{monastic_name|}}} | label86 = Profession | data86 = {{{profession|}}} | label87 = Ordination | data87 = {{{ordination|}}} | label88 = Consecration | data88 = {{{consecration|}}} | label90 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label91 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header92 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|}}}{{{Period|}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|}}}{{{Predecessor|}}}{{{successor|}}}{{{Successor|}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{reincarnation of|}}}{{{reason|}}}{{{Reason|}}}{{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{literary_works|}}}{{{previous_post|}}}{{{previous post|}}}{{{present_post|}}}{{{present post|}}}{{{post|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=धार्मिक वृत्ति|[[Judaism]]=Jewish leader|[[Islam]]=Muslim leader|#default=वरिष्ठ पदमा पदस्थापन}} }} | label93 = {{#if:{{{guru|}}}|Guru|Teacher}} | data93 = {{if empty|{{{guru|}}}|{{{teacher|}}}}} | class94 = label | label94 = Based&nbsp;in | data94 = {{{location|}}} | label95 = Present post | data95 = {{if empty|{{{present_post|}}}|{{{present post|}}}}} | label96 = Post | data96 = {{{post|}}} | label97 = Period in&nbsp;office | data97 = {{if empty|{{{period|}}}|{{{Period|}}}}} | label98 = पूर्ववर्ती | data98 = {{if empty|{{{predecessor|}}}|{{{Predecessor|}}}}} | label99 = उत्तराधिकारी | data99 = {{if empty|{{{successor|}}}|{{{Successor|}}}}} | label100 = Reason for&nbsp;exit | data100 = {{if empty|{{{reason|}}}|{{{Reason|}}}}} | label101 = Previous&nbsp;post | data101 = {{if empty|{{{previous_post|}}}|{{{previous post|}}}}} | label102 = [[Reincarnation]] | data102 = {{if empty|{{{reincarnation_of|}}}|{{{reincarnation of|}}}}} | label103 = Disciple of | data103 = {{{disciple_of|}}} | data104 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = अनुयायिहरू | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data105 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label106 = {{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}} | data106 = {{{initiated|}}} | data107 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data108 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = प्रभावित | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label109 = Awards | data109 = {{{awards|}}} | label110 = Position | data110 = {{{synagogueposition|}}} | class110 = org | label111 = Synagogue | data111 = {{{synagogue|}}} | label112 = Position | data112 = {{{yeshivaposition|}}} | label113 = Yeshiva | data113 = {{{yeshiva|}}} | label114 = Position | data114 = {{if empty|{{{organizationposition|}}}|{{{organisationposition|}}}}} | class114 = label | label115 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data115 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label116 = Began | data116 = {{{began|}}} | rowclass116 = note | label117 = Ended | data117 = {{{ended|}}} | rowclass117 = note | label118 = Main work | data118 = {{{main_work|}}} | label119 = Other | data119 = {{{other_post|}}} | label120 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data120 = {{{yahrtzeit|}}} | label122 = Residence | data122 = {{{residence|}}} | class122 = label | label123 = Dynasty | data123 = {{{dynasty|}}} | label124 = [[Semikhah]] | data124 = {{{semicha|}}} | header129 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|सैन्य सेवा}} | label130 = Nickname(s) | data130 = {{{nickname|}}} | label131 = Allegiance | data131 = {{{allegiance|}}} | label132 = Service/branch | data132 = {{{branch|}}} | label133 = Years of service | data133 = {{{serviceyears|}}} | label134 = Rank | data134 = {{if empty|{{{rank|}}}|{{{Rank|}}}}} | label135 = Unit | data135 = {{{unit|}}} | label136 = Commands | data136 = {{{commands|}}} | label137 = लडाई/युद्ध | data137 = {{{battles|}}} | label138 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data138 = {{{mawards|}}} | label139 = {{{military_blank1}}} | data139 = {{{military_data1|}}} | label140 = {{{military_blank2}}} | data140 = {{{military_data2|}}} | label141 = {{{military_blank3}}} | data141 = {{{military_data3|}}} | label142 = {{{military_blank4}}} | data142 = {{{military_data4|}}} | label143 = {{{military_blank5}}} | data143 = {{{military_data5|}}} | data144 = {{{module|}}} | data145 = {{{module1|}}} | data146 = {{{module2|}}} | data147 = {{{module3|}}} | data148 = {{{module4|}}} | data149 = {{{module5|}}} | label159 = Website | data159 = {{{website|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alias | allegiance | alma_mater | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | branch | burial_date | burial_place | buried | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | ideas | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | native-name | native-name-lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organisationposition | organization | organizationposition | other_name | other_names | other_post | parents | partner | party | pen name | pen_name | Period | period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | Predecessor | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | Reason | reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | semicha | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | synagogue | synagogueposition | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | tomb | unit | website | works | yahrtzeit | yeshiva | yeshivaposition }}{{#if:{{{religion|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | native_name_lang; native name lang | native-name; native_name; native name | birth_name; birthname | buried; tomb; burial_place | partner; spouse | era; dynasty | political_party; political party; party | main_interests; main interests | ideas; notable_ideas; notable ideas | works; notable_works; notable works | education; alma_mater | other_names; other_name; alias | relations; relatives | honors; honours | signature alt; signature_alt | church; churches | Maddhab; Madh'hab; jurisprudence | school_tradition; creed | dharma_names; dharma_name | guru; teacher | present_post; present post | period; Period | predecessor; Predecessor | successor; Successor | reason; Reason | previous_post; previous post | reincarnation_of; reincarnation of | organizationposition; organisationposition | organization; organisation | rank; Rank }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> fglr761n0jyjdx4znotzijyeetersgn 1368969 1368968 2026-08-09T11:13:46Z Rajeeb bastola 39875 1368969 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}{{{pre-nominals|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix|}}}|{{{pre-nominals|}}}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}{{{post-nominals|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix|}}}|{{{post-nominals|}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native-name|}}}{{{native_name|}}}{{{native name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang|}}}}}}}}|lang="{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang}}}}}}}}"}}>{{if empty|{{{native-name|}}}|{{{native_name|}}}|{{{native name}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = शीर्षक | data3 = {{{title|}}} | label4 = आधिकारिक नाम | data4 = {{{official_name|}}} | header6 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}} |व्यक्तिगत जीवन}} | label7 = जन्म | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = मृत्यु | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = मृत्युको कारण | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation place|Resting place}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label11 = समाधि | data11 = {{br separated entries |{{if empty|{{{buried|}}}|{{{tomb|}}}|{{{burial_place|}}}}} |{{{burial_date|}}} }} | class12 = nickname | label12 = राष्ट्रियता | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = Flourished | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = गृह नगर | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|साथी|जीवसाथी}} | data15 = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = सन्तान(हरू) | data16 = {{{children|}}} | label17 = अभिभावक{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(हरू)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|हरू}}}} | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (पिता)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (माता)}}}} }} }} | label18 = [[नागरिकता|नागरिक]] | data18 = {{{citizenship|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data20 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = क्षेत्र | data21 = {{{region|}}} | label29 = [[राजनीतिक दल]] | data29 = {{if empty|{{{political_party|}}}|{{{political party|}}}|{{{party|}}}}} | label30 = मुख्य रुचि(हरू) | data30 = {{if empty|{{{main_interests|}}}|{{{main interests|}}}}} | label31 = उल्लेखनीय विचार(हरू) | data31 = {{if empty|{{{ideas|}}}|{{{notable_ideas|}}}|{{{notable ideas|}}}}} | label32 = उल्लेखनीय कार्य(हरू) | data32 = {{if empty|{{{works|}}}|{{{notable_works|}}}|{{{notable works|}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|Education|[[Alma mater|Alma&nbsp;mater]]}} | data33 = {{if empty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label36 = को लागि परिचित | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = अन्य&nbsp;नामहरू | data37 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}|{{{alias|}}}}} | class40 = nickname | label40 = Pen&nbsp;name | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = Posthumous name | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label43 = पेशा | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = {{#if:{{{honors|}}}|सम्मान|सम्मानहरू}} | data46 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label47 = हस्ताक्षर | data47 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | header67 = {{#if:{{{religion|}}}{{{denomination|}}}{{{temple|}}}{{{order|}}}{{{institute|}}}{{{church|}}}{{{churches|}}}{{{founder|}}}{{{philosophy|}}}|धार्मिक जीवन}} | class68 = category | label68 = धर्म | data68 = {{{religion|}}} | class69 = category | label69 = मूल्यवर्ग | data69 = {{{denomination|}}} | label70 = मन्दिर | data70 = {{{temple|}}} | label71 = पद | data71 = {{{order|}}} | label72 = संस्थान | data72 = {{{institute|}}} | label73 = गीर्जाघर | data73 = {{if empty|{{{church|}}}|{{{churches|}}}}} | label74 = को&nbsp;संस्थापक | data74 = {{{founder|}}} | label75 = दर्शन | data75 = {{{philosophy|}}} | class76 = category | label76 = विद्यालय | data76 = {{{school|}}} | label77 = Lineage | data77 = {{{lineage|}}} | class78 = category | label78 = Sect | data78 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class79 = category | label79 = Jurisprudence | data79 = {{if empty|{{{Madh'hab|}}}|{{{Maddhab|}}}|{{{jurisprudence|}}}}} | label80 = शिक्षक | data80 = {{{teachers|}}} | label81 = [[Tariqa]] | data81 = {{{Sufi_order|}}} | class82 = category | label82 = Creed | data82 = {{if empty|{{{school_tradition|}}}|{{{creed|}}}}} | label83 = [[Religious movement|Movement]] | data83 = {{{movement|}}} | class84 = nickname | label84 = [[Dharma&nbsp;name]]s | data84 = {{if empty|{{{dharma_names|}}}|{{{dharma_name|}}}}} | class85 = nickname | label85 = Monastic&nbsp;name | data85 = {{{monastic_name|}}} | label86 = Profession | data86 = {{{profession|}}} | label87 = Ordination | data87 = {{{ordination|}}} | label88 = Consecration | data88 = {{{consecration|}}} | label90 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label91 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header92 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|}}}{{{Period|}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|}}}{{{Predecessor|}}}{{{successor|}}}{{{Successor|}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{reincarnation of|}}}{{{reason|}}}{{{Reason|}}}{{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{literary_works|}}}{{{previous_post|}}}{{{previous post|}}}{{{present_post|}}}{{{present post|}}}{{{post|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=धार्मिक वृत्ति|[[Judaism]]=Jewish leader|[[Islam]]=Muslim leader|#default=वरिष्ठ पदमा पदस्थापन}} }} | label93 = {{#if:{{{guru|}}}|Guru|Teacher}} | data93 = {{if empty|{{{guru|}}}|{{{teacher|}}}}} | class94 = label | label94 = Based&nbsp;in | data94 = {{{location|}}} | label95 = Present post | data95 = {{if empty|{{{present_post|}}}|{{{present post|}}}}} | label96 = Post | data96 = {{{post|}}} | label97 = कार्यकाल | data97 = {{if empty|{{{period|}}}|{{{Period|}}}}} | label98 = पूर्ववर्ती | data98 = {{if empty|{{{predecessor|}}}|{{{Predecessor|}}}}} | label99 = उत्तराधिकारी | data99 = {{if empty|{{{successor|}}}|{{{Successor|}}}}} | label100 = Reason for&nbsp;exit | data100 = {{if empty|{{{reason|}}}|{{{Reason|}}}}} | label101 = Previous&nbsp;post | data101 = {{if empty|{{{previous_post|}}}|{{{previous post|}}}}} | label102 = [[Reincarnation]] | data102 = {{if empty|{{{reincarnation_of|}}}|{{{reincarnation of|}}}}} | label103 = Disciple of | data103 = {{{disciple_of|}}} | data104 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = अनुयायिहरू | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data105 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label106 = {{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}} | data106 = {{{initiated|}}} | data107 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data108 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = प्रभावित | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label109 = Awards | data109 = {{{awards|}}} | label110 = Position | data110 = {{{synagogueposition|}}} | class110 = org | label111 = Synagogue | data111 = {{{synagogue|}}} | label112 = Position | data112 = {{{yeshivaposition|}}} | label113 = Yeshiva | data113 = {{{yeshiva|}}} | label114 = Position | data114 = {{if empty|{{{organizationposition|}}}|{{{organisationposition|}}}}} | class114 = label | label115 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data115 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label116 = Began | data116 = {{{began|}}} | rowclass116 = note | label117 = Ended | data117 = {{{ended|}}} | rowclass117 = note | label118 = Main work | data118 = {{{main_work|}}} | label119 = Other | data119 = {{{other_post|}}} | label120 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data120 = {{{yahrtzeit|}}} | label122 = Residence | data122 = {{{residence|}}} | class122 = label | label123 = Dynasty | data123 = {{{dynasty|}}} | label124 = [[Semikhah]] | data124 = {{{semicha|}}} | header129 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|सैन्य सेवा}} | label130 = Nickname(s) | data130 = {{{nickname|}}} | label131 = Allegiance | data131 = {{{allegiance|}}} | label132 = Service/branch | data132 = {{{branch|}}} | label133 = Years of service | data133 = {{{serviceyears|}}} | label134 = Rank | data134 = {{if empty|{{{rank|}}}|{{{Rank|}}}}} | label135 = Unit | data135 = {{{unit|}}} | label136 = Commands | data136 = {{{commands|}}} | label137 = लडाई/युद्ध | data137 = {{{battles|}}} | label138 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data138 = {{{mawards|}}} | label139 = {{{military_blank1}}} | data139 = {{{military_data1|}}} | label140 = {{{military_blank2}}} | data140 = {{{military_data2|}}} | label141 = {{{military_blank3}}} | data141 = {{{military_data3|}}} | label142 = {{{military_blank4}}} | data142 = {{{military_data4|}}} | label143 = {{{military_blank5}}} | data143 = {{{military_data5|}}} | data144 = {{{module|}}} | data145 = {{{module1|}}} | data146 = {{{module2|}}} | data147 = {{{module3|}}} | data148 = {{{module4|}}} | data149 = {{{module5|}}} | label159 = Website | data159 = {{{website|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alias | allegiance | alma_mater | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | branch | burial_date | burial_place | buried | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | ideas | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | native-name | native-name-lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organisationposition | organization | organizationposition | other_name | other_names | other_post | parents | partner | party | pen name | pen_name | Period | period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | Predecessor | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | Reason | reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | semicha | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | synagogue | synagogueposition | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | tomb | unit | website | works | yahrtzeit | yeshiva | yeshivaposition }}{{#if:{{{religion|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | native_name_lang; native name lang | native-name; native_name; native name | birth_name; birthname | buried; tomb; burial_place | partner; spouse | era; dynasty | political_party; political party; party | main_interests; main interests | ideas; notable_ideas; notable ideas | works; notable_works; notable works | education; alma_mater | other_names; other_name; alias | relations; relatives | honors; honours | signature alt; signature_alt | church; churches | Maddhab; Madh'hab; jurisprudence | school_tradition; creed | dharma_names; dharma_name | guru; teacher | present_post; present post | period; Period | predecessor; Predecessor | successor; Successor | reason; Reason | previous_post; previous post | reincarnation_of; reincarnation of | organizationposition; organisationposition | organization; organisation | rank; Rank }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> qtq8uh7wwllclvhowrway2escz6j2rq 0 42704 1368706 935890 2026-08-08T13:54:37Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368706 wikitext text/x-wiki {{Db-deleted}} '''[[राष्ट्रिय दलित आयोग]]''' [[नेपालको संविधान]]को धारा २५५ मा व्यवस्थित संवैधानिक आयोग हो । यसले [[दलित|दलित समुदाय]]को हित अभिवृद्धि गर्न जातिय [[छुवाछुत]], उत्पीडन एवम् विभेदको अन्त्य गर्न पहल गर्छ । साथै दलितसँग सम्बन्धित उपयुक्त राष्ट्रिय नीति र कार्यक्रम तर्जुमा गरी कार्यान्वयनका लागि [[नेपाल सरकार]] समक्ष पेस गर्ने काम यस आयोगको हो । राष्ट्रिय दलित आयोगले दलित समुदायलाई मूल प्रवाहमा समाहित गर्ने सवालमा विद्यमान नीति र कार्यक्रमको समीक्षा गरी सोको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा चासो र सरोकार राख्छ । यस आयोगमा एक जना अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान छ ।<ref>{{cite book ||date= वि.सं. २०७४|title= सामाजिक अध्ययन|chapter=अन्य संवैधानिक आयोगहरू|publisher= नेपाल सरकार शिक्षा मन्त्रालय पाठ्यक्रम विकास केन्द्र|page= ८४}}</ref> ==प्रस्तावना== प्रस्तावित राष्ट्रिय दलित आयोगको स्थापना गर्न बनेको विधेयकको प्रस्तावनामा सशक्तिकरण, सार्वजनिक सहभागितामा वृद्धि, राष्ट्रिय मूल प्रवाहमा समाहित गराउने र सामाजिक न्यायलाई बढी जोड दिइएको छ । दलित समुदायको मानव अधिकारको संरक्षण गर्ने विषयलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तावनामा राखिनुपर्छ । विधेयकको संशोधन प्रस्तावमा पनि यो विषय उठाइएको छ । ==परिभाषा== विधेयकमा जातीय भेदभाव र छुवाछुतको अलगअलग परिभाषा गरिएको छ र छुवाछुतको परिभाषा सही रूपमा गरिएको छैन । यसलाई अलग गर्नु आवश्यक छैन । यसै विधेयकको संशोधन प्रस्तावमा भएको जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतको एउटै परिभाषा तल जस्ताको तस्तै राखिएको छ । यसलाई राखिनु उचित हुन्छ । '''सुझाव:''' जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत भन्नाले कुनै पनि व्यक्ति, समूह, सङ्घसंस्था, निकाय वा वर्ग समुदायले कसैलाई पनि जुनसुकै नियतले होस्, जन्म, वंश, वर्ण, जातजाति, पेसा तथा जातीय उत्पत्तिका आधारमा कुनै पनि तरिकाले, कुनै पनि स्थानमा जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत, बहिष्कार, अस्वीकार, अवहेलना, अपमान, प्रतिबन्ध, निषेध, नाकाबन्दी, निष्कासन, जातीय प्राथमिकता वा यस्तै अन्य कुनै प्रकार वा तरिकाले जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत वा कुनै पनि उपभोगका वस्तुहरू तथा सेवा सुविधाहरू प्रयोग गर्नबाट वा वञ्चित गर्ने वा जन्म, वंश, जातजाति, पेसा तथा जातीय उत्पत्तिका आधारमा मानव अधिकार तथा आधारभूत स्वतन्त्रताहरूको उपभोग गर्न कम्जोर बनाउने वा रोक लगाउने कुनै पनि जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतजन्य व्यवहार सम्झनुपर्छ । ==आयोगको क्षमता र स्तर== आयोगमा कुनकुन क्षेत्रमा कस्ता व्यक्तिलाई नियुक्त गर्ने, शैक्षिक योग्यता कति हुने, कार्यानुभव के कस्तो र कति रहने, गठन प्रक्रिया के कस्तो हुने, कसले सिफारिस गर्ने, कसले नियुक्ति दिने, सरकारसँग सम्पर्क कुन माध्यमबाट गर्ने, प्रतिवेदन कसलाई बुझाउने र के कस्तो सेवा सुविधा हुने भन्ने कुराले आयोग कुन स्तरको र कस्तो क्षमताको बनाउने भन्ने निर्धारण गर्छ । यिनै मापदण्डका आधारमा विद्यमान विधेयकमा राष्ट्रिय दलित अधिकार आयोग कस्तो बनाउन खोजिएको छ र कस्तो बनाउन खोजिएको छ र कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विश्लेषण गरिएको छ । ===आयोगका पदाधिकारी कुन समुदायको हुने=== प्रस्तावित विधेयकको दफा ३-१-क को आयोगको गठनसम्बन्धी व्यवस्थामा आयोगका पदाधिकारी कुन समुदायको हुने भन्ने स्पष्टता छैन । दलित समुदायका व्यक्तिहरू मात्रै रहने कि अन्य समुदायका मात्रै रहने वा दलित र गैरदलितबाट मिलाएर मिश्रित प्रकृतिको बनाउने भन्ने बारेमा स्पष्ठ व्यवस्था छैन । '''सुझाव:''' विधेयक दफा ३-१-क मा दलित आयोगको अध्यक्ष र सदस्यहरूका लागि दलित समुदायकै व्यक्ति हुनुपर्ने स्पष्ट व्यवस्था गरिनुपर्छ । ===क्रियाशीलताको अवधि मापन=== अध्यक्षका लागि सात वर्ष र सदस्यहरूका लागि पाँच वर्ष दलित समुदायको हकहितको क्षेत्रमा क्रियाशील हुनुपर्ने भन्ने व्यवस्था अव्यावहारिक छ । यस प्रकारको क्रियाशीलता नाप्ने मापदण्ड के हो ? कसले नाप्ने र कसरी नाप्ने भन्ने अन्योल हुन सक्छ । यस्तो क्रियाशीलता कुन क्षेत्रमा हो भन्ने स्पष्ट भएमा मात्र मापन गर्न सकिन्छ । त्यस्तै प्रस्तावित विधेयकमा एक जना महिला र एक जना मधेसी (लैङ्गिक तथा क्षेत्रीय) प्रतिनिधित्वको सुनिश्चितता गरिएको भए पनि कुनकुन क्षेत्रबाट सदस्यहरूको प्रतिनिधित्व गराउने भन्ने बारेमा अन्योल छ । पेरिस सिद्धान्त अनुसार आयोगमा बहुल क्षेत्रको प्रतिनिधित्व वा समावेशीकरणको सुनिश्चितता गरिनुपर्छ । '''सुझाव:''' मानव अधिकार, कानुन व्यवसाय, न्याय, प्रशासन, शिक्षण तथा प्राध्यापन, पत्रकारिता, अध्ययन-अनुसन्धान, राजनीतिक तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा अध्यक्ष पदका लागि कम्तीमा १० वर्ष र सदस्य पदका लागि कम्तीका सात वर्ष निरन्तर सेवा गरी अनुभव प्राप्त गरेको हुनुपर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । यसका साथै दलित समुदायभित्रको आन्तरिक समावेशीकरणका लागि कम्तीमा दुई जना दलित महिला र एक जना मधेसी दलितको अनिवार्य प्रतिनिधित्वको व्यवस्था गरिनुपर्छ । ===नियुक्ति प्रक्रिया=== प्रस्तावित विधेयकको दफा ६ले अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्तिका लागि स्थानीय विकासमन्त्री वा राज्यमन्त्रीको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय योजना आयोग सम्बन्धित क्षेत्र हेर्ने, सदस्य र दलित समुदायको हकहितसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा कार्यरत व्यक्तिहरूमध्ये नेपाल सरकारले तोकेको एक जना व्यक्ति सदस्य रहने गरी सिफारिस समिति गठन हुने र सोही समितिको सिफारिसमा नेपाल सरकारबाट नियुक्ति हुने व्यवस्था रहेको छ । विधेयकमा सोसँग सम्बन्धित आवश्यक प्रक्रिया समितिको कार्यविधि समिति आफैँले निर्धारण गरेबमो जिम हुने व्यवस्था गरेको छ तर सो समितिले कुनकुन प्रक्रिया अवलम्बन गरेर पदाधिकारीहरूको छनोट र सिफारिस गर्ने हो भन्ने बारेमा स्पष्टता छैन । ==आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार== ===आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार=== विधेयकको दफा ९ ले अनुगमन गर्ने, सिफारिस गर्ने, सुझाव पेस गर्ने, प्रभावकारी भए वा नभएको विश्लेषण गर्ने, कानुनी सहायता प्रदान गर्न आवश्यक व्यवस्था गर्ने, सार्वजनिक सुनुवाइ गर्ने र जनचेतना जगाउने अधिकार प्रदान गरेको छ । '''सुझाव:''' संशोधन प्रस्तावमा भएको देहायका व्यवस्थालाई विधेयकमा समावेश गर्ने: * '''दफा ९-१:''' "दलित समुदायको सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारको प्रत्याभूति, उनीहरूको हक अधिकारको संरक्षण तथा सम्वर्द्धन, सशक्तीकरण र मूलप्रवाहीकरणका लागि सम्पूर्ण कार्य गर्नु" वाक्यांश थप गर्ने । * '''दफा ९-१-क:''' "मानव अधिकारको मापदण्ड अनुसार दलित समुदायको मानव अधिकार, हक तथा हितका लागि कार्य भए/नभएको अनुगमन गर्ने र सोबमोजिम कार्य गर्न सरकार तथा आवश्यक सम्बन्धित सबैलाई सुझाव तथा सिफारिस गर्ने ।" * '''दफा ९-१-ग''': "कुनै अन्तर्राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय महासन्धिको पक्ष बन्न नेपाल सरकार समक्ष सिफारिस गर्ने ।" * '''दफा ९-१-छ:''' "समुदायको हक, अधिकार तथा हितको संरक्षण तथा सम्वर्द्धन, सशक्तीकरण तथा मूलप्रवाहीकरण लागि आवश्यक पर्ने कानुनका लागि कानुनी अनुसन्धान तथा" थप गर्ने । * '''दफा ९-१) झ:''' "आयोगको समन्वय र संलग्नतामा नेपाल सरकारले तयार गर्ने छ । उक्त प्रतिवेदन सम्बन्धित समिति/निकाय/नियोगमा पठाउनुभन्दा पहिले आयोगको अन्तिम राय लिनुपर्नेछ ।" र, "आयोगको सिफारिसबमोजिम नपठाएको पाइएमा सम्बन्धित समिति/निकाय/नियोगमा लेखी पठाउने ।" दफा ९-१ को उपखण्डहरूको मिलान गरी निम्नानुसारका उपखण्ड थप गर्ने: * जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतको घटनाको, दलित समुदायको हक अधिकार उल्लङ्घन, दुरुपयोग वा त्यसको दुरुत्साहन भएकामा पीडित व्यक्ति आफैँ वा निजका तर्फबाट कसैले आयोग समक्ष प्रस्तुत वा पे्रषित गरेको निवेदन वा उजुरी वा कुनै स्रोतबाट आयोगलाई प्राप्त भएको जानकारी वा आयोगको आफ्नै स्वविवेकमा त्यसको छानबिन तथा अनुसन्धान गर्ने/गराउने । * नेपालमा दलित समुदायको समग्र स्थितिको समयसमयमा समीक्षा गर्ने र समयसमयमा प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने । * गैरसरकारी क्षेत्रमा कार्यरत मानव अधिकार तथा दलित समुदायको हक अधिकार संरक्षण, सम्वर्द्धन, विकास, सशक्तीकरण तथा मूलप्रवाहीकरणका लागि कार्यरत सङ्घसंस्थाहरूको अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गर्ने, साथै उनीहरूसँग समन्वय गरी सहकार्य गर्ने तथा दलित समुदायको हक अधिकारको संरक्षण तथा सम्वर्द्धनका लागि उनीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने । * दलित समुदायको हक अधिकारको उल्लङ्घन हुनबाट रोक्ने जिम्मेवारी वा कर्तव्य भएको पदाधिकारीले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा नगरेमा वा कर्तव्य पालन नगरेमा वा जिम्मे वारी पूरा गर्न वा कर्तव्य पालना गर्न उदासीनता देखाएमा त्यस्तो पदाधिकारीउपर जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसूर र सजाय) ऐनबमोजिम कारबाही गर्न सम्बन्धित निकायमा सिफारिस गर्ने । * दलित समुदायका व्यक्ति, परिवार तथा सामूहिक रूपमा भएका जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतका घटनाउपर अनुसन्धान तहकिकात गरी अदालतमा मुद्दा दायर गर्ने । दफा ९-३ मा "जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको घटनाको, दलित समुदायको हक अधिकार उल्लङ्घन, दुरुपयोग वा त्यसको दुरुत्साहन भएकामा छानबिन तथा अनुसन्धान र" थप गर्ने र "आयोगलाई" पछि "अदालतलाई भएसरह" थप गर्ने र "देहाय" शब्दपछि "लगायतका" भन्ने शब्द थप गर्ने । दफा ९-९ को सट्टा दलित अधिकारको उल्लङ्घन, दुरुपयोग वा त्यसको दुरु त्साहनको दाबी समाविष्ट भएको कुनै अदालतमा विचाराधीन रहेको कुनै कारबाही सम्बन्धमा सम्बन्धित अदालतको अनुमति लिई अध्ययन वा छानबिन र अनुसन्धान गर्ने । दफा ९-९ पछि थप गर्ने: * ध्यानाकर्षण गराउन सक्ने ** आयोगले दलित अधिकारको संरक्षण र सम्वर्द्धनसँग सम्बन्धित कुनै विषयमा आवश्यकता अनुसार कुनै निकाय वा पदाधिकारीको ध्यानाकर्षण गराउन सक्नेछ । ** खण्ड-क बमोजिम आयोगले ध्यानाकर्षण गराएकामा सम्बन्धित निकाय वा पदाधिकारीले सो विषयमा आवश्यक कारबाही गरी आयोगलाई जानकारी दिनुपर्नेछ । ** आयोगले माग गरेको सूचना, कागजात वा प्रमाण जानीजानी उपलब्ध नगराउने, आयोगको सिफारिस, आदेश वा निर्णय जानीजानी पालना नगर्ने, आयोगको कार्यमा जानीजानी असहयोग गर्ने वा आयोगले उपस्थितिका लागि बोलाएकामा बिनाकारण अनुपस्थित हुने पदाधिकारीउपर विभागीय कारबाही चलाउन आयोगले सम्बन्धित निकायमा लेखी पठाउन सक्नेछ । तर, दलित समुदायको हक अधिकारको उल्लङ्घन भएको बारे अदालतमा विचाराधीन मुद्दाका विषयमा सम्बन्धित अदालतको अनुमति लिई छानबिन गरी प्रतिवेदन पेस गर्न सक्नेछ' भन्ने थप गर्ने । * नाम सार्वजनिक गर्ने र अभिलेख राख्ने ** आयोगले दलित अधिकारको उल्लङ्घनका सम्बन्धमा गरेको सिफारिस, आदेश वा निदेर्शनको जानीजानी पालना वा कार्यान्वयन नगर्ने पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायको नाम दलित अधिकार उल्लङ्घनका रूपमा सार्वजनिक गर्नेछ । ** आयोगले खण्ड-क बमोजिम नाम सार्वजनिक गर्नुअघि आयोगबाट भएको सिफारिस, आदेश वा निर्देशन पालना वा कार्यान्वयन नगरेको कुरा उल्लेख गरी त्यस्तो पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायलाई सफाइ पेस गर्न १५ दिनको म्याद दिई लेखी पठाउनुपर्नेछ । ** खण्ड-ख बमोजिम लेखी पठाएकामा म्यादभित्रै सम्बन्धित पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायले सफाइ पेस नगरेमा वा पेस गरेको सफाइ मनासिव नदेखिएमा त्यस्तो पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायको नाम आयोगले खण्ड-क बमोजिम सार्वजनिक गर्नेछ । ** खण्ड-क बमोजिम नाम सार्वजनिक गरेपछि आयोगले त्यस्तो पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायको नाम अभिलेख गरी राख्नुपर्नेछ । ** खण्ड-क बमोजिम नाम सार्वजनिक गरिएको व्यक्तिलाई कुनै सार्वजनिक पदमा नयाँ नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्दा सम्बन्धित निकायले खण्ड-घ बमोजिम राखिएको अभिले खलाई समेत आधार लिन सक्नेछ । ** खण्ड-क बमोजिम नाम सार्वजनिक गरिएको पदाधिकारीलाई नयाँ जिम्मेवारी दिँदा निजको कार्यक्षमताको सम्बन्धमा सम्बन्धित निकायले खण्ड-घ बमोजिम राखिएको अभिलेखलाई समेत आधार लिन सक्नेछ । * छानबिन गर्ने ** कुनै पनि विषयको छानबिन र अनुसन्धान आयोग आफैँले वा ने पाल सरकारको निकाय वा कर्मचारी वा कुनै व्यक्तिमार्फत गर्न/गराउन सकिनेछ र त्यस्तो निकाय, कर्मचारी वा व्यक्तिले आयोगको निर्देशनबमोजिम छानबिन र अनुसन्धान गरी आयोगलाई प्रतिवेदन दिनुपर्नेछ । * बहिर्क्षेत्रीय अधिकार ** आयोगले नेपाल बाहिर भएको दलित समुदायको अधिकार उल्लङ्घन, दुरुपयोग वा त्यसको दुरुत्साहनसम्बन्धी उजुरी ग्रहण गरी कारबाही चलाउन सक्ने । * मुद्दा दायर गर्न सिफारिस गर्ने ** दलित अधिकारको गम्भीर उल्लङ्घन, दुरुपयोग वा त्यसको दुरुत्साहन गरेको कारणले कुनै व्यक्तिका विरुद्ध मुद्दा चलाउनुपर्ने आवश्यकता भएको ठहर गरेमा आयोगले त्यस्तो व्यक्तिका सम्बन्धमा मुद्दा चलाउन महान्यायाधिवक्ता समक्ष सिफारिस गर्ने । * क्षतिपूर्ति दिन आदेश दिने ** दलित मानव अधिकार उल्लङ्घन, दुरूपयोग वा त्यसबाट पीडित भएको व्यक्तिलाई आयोगले निर्धारण गरेबमोजिमको क्षतिपूर्ति दिन आदेश दिन सक्ने । ** ऐन, नियम र व्यवहारमा संशोधन तथा सुधार गर्न सम्बन्धित निकायलाई सिफारिस गर्ने अधिकार । ** राज्य पक्ष भएको अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारसम्बन्धी अनुबन्धका आधारमा राष्ट्रिय कानुन, निकाय र व्यवहारलाई हार्मोनाइज गर्न सिफारिस गर्ने । ** संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय, क्षेत्रीय तथा अन्य देशका मानव अधिकार आयोगहरूसँग सहकार्य गर्ने । ** देशभित्रका राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, महिला आयोग र अन्य अधिकार आयोगसँग सहकार्य गर्ने । ** कुनै पनि निकायको सरकार दलित समुदायमा प्रभाव पार्ने सबै महत्त्वपूर्ण नीतिसम्बन्धी मामिलामा आयोगसँग अनिवार्य परामर्श गर्नुपर्ने । ** दलितसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण संवैधानिक, कानुनी, नियमावलीले दिएको अधिकारको कार्यान्वयनसम्बन्धी अनुगमन गर्ने । ** आरक्षण, समानुपातिक प्रतिनिधित्व र क्षतिपूर्तिको अधिकारको कार्यान्वयनको र नियुक्ति आदिको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:दलित राजनीति]] hrwqri6glpr864st9xjge447pgf3xwq 0 42948 1368731 1337614 2026-08-08T21:56:49Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368731 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Leaf 1 web.jpg|thumb|right|250px| हरिया पातहरू, प्रकाश संश्लेषणका लागि प्रधान अङ्ग हुन्।]] सजीव कोशिकाहरूका द्वारा प्रकाशीय ऊर्जालाई रासायनिक ऊर्जामा परिवर्तित गर्ने क्रियालाई '''प्रकाश संश्लेषण''' भनिन्छ। प्रकाश संश्लेषण त्यो क्रिया हो जसमा बोटहरू आफ्नो हरियो रङ्ग भएका [[पात]]द्वारा [[सूर्य]]का [[प्रकाश]]को उपस्थितिमा [[हावा|वायु]]देखि [[कार्बनडाइअक्साइड]] तथा भूमिदेखि [[पानी|जल]] लिएर जटिल कार्बनिक मल्य पदार्थहरू जस्तै कार्बोहाइड्रेट्सको निर्माण गर्दछन् तथा [[अक्सिजन]] बाहिर निकाल्दछन्। प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियामा सूर्यका प्रकाशको उपस्थितिमा बोटहरूको हरियो पातहरूको कोशिकाहरूका भित्र कार्बनडाइआक्साइड र पानीका संयोगले पहिला साधारण कार्बोहाइड्रेट र पछि जटिल काबोहाइड्रेटको निर्माण हुन्छ। यस प्रक्रियामा अक्सिजन र ऊर्जादेखि भरपूर कार्बोहाइड्रेटको (सुक्रोज, ग्लुकोज, स्टार्च आदि) निर्माण हुन्छ तथा अक्सिजन ग्यास बाहिर निस्कन्छ। जल, [[कार्बनडाइअक्साइड]], सूर्यको प्रकाश तथा क्लोरोफिललाई प्रकाश संश्लेषणको अवयब मानिन्छ। यसबाट जल तथा कार्बनडाइअक्साइडलाई प्रकाश संश्लेषणको काँचो माल भनिन्छ। प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जैवरासायनिक अभिक्रियाहरू मध्येको एउटा हो।<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal |author=D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |year=2006 |title=Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated |journal=Trends Microbiol. |volume=14 |issue=11 |pages=488 |doi=10.1016/j.tim.2006.09.001 }}</ref> सिधै वा परोक्ष रूपले संसारका सबै सजीव यसमा आश्रित छन्। प्रकाश संश्वेषण गर्ने सजीवहरूलाई स्वपोषी भनिन्छ। == रासायनिक समीकरण == :६ CO_२ + १२ H_२O + प्रकाश + क्लोरोफिल → [[ग्लुकोज|C₆H₁₂O₆]] + ६ O_२ + ६ H_२O + क्लोरोफिल<ref>{{cite book |last=यादव, नारायण |first=रामनन्दन, विजय |title= अभिनव जीवन विज्ञान |year=मार्च २००३ |publisher=निर्मल प्रकाशन |location=कोलकाता |id= |page=१-४० |accessdate= २००९}}</ref> [[कार्बनडाइअक्साइड]] + [[पानी]] + [[प्रकाश]] + [[क्लोरोफिल]] → [[ग्लुकोज]] + [[प्राणवायु|अक्सिजन]] + [[पानी]] + क्लोरोफिल <br /> रासायनिक प्रतिक्रियामा प्रकाशको उपस्थिति आवश्यक हुन्छ। यस रासायनिक प्रतिक्रियामा [[कार्बनडाइअक्साइड]]का ६ अणु र पानीका १२ अणुहरूका बीच रासायनिक प्रतिक्रिया हुन्छ जसको फलस्वरूप ग्लुकोजका एउटा अणु, पानीका ६ अणु तथा अक्सिजनका ६ अणु उत्पन्न हुन्छन्। यस प्रतिक्रियामा मुख्य रूपमा ग्लुकोज उत्पादन हुन्छ भने अक्सिजन र पानी उपपदार्थका रूपमा उत्पन्न हुन्छन्। यस प्रतिक्रियामा उत्पन्न पानी, कोशिकाद्वारा शोषित हुन जान्छ र पुनः जैव-रासायनिक प्रतिक्रियाहरूमा लाग्छ भने उत्सर्जित अक्सिजन वातावरणमा फैलिन्छ। यी उत्सर्जित अक्सिजनको स्रोत जलको अणु हो। प्रतिक्रियामा सूर्यको विकिरण ऊर्जाको रूपान्तरण रासायनिक ऊर्जामा हुन्छ। जो ग्लुकोजका अणुहरूमा सञ्चित हुन जान्छ।<ref>{{cite journal |author=Nealson KH, Conrad PG |title=Life: past, present and future |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–39 |year=1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=http://journals.royalsociety.org/content/7r10hqn3rp1g1vag/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614002738/http://journals.royalsociety.org/content/7r10hqn3rp1g1vag/ |date=2018-06-14 }}</ref> यस ऊर्जाको परिमाण पूर्ण मानव सभ्यताका वार्षिक ऊर्जा खर्चभन्दा ७ गुणा अधिक हो।<ref name=EIA>{{cite web | publisher= Energy Information Administration |url= http://www.eia.doe.gov/pub/international/iealf/table18.xls | title = World Consumption of Primary Energy by Energy Type and Selected Country Groups , 1980-2004 | format = XLS | date = July 31, 2006 | accessdate=2007-01-20|archiveurl=http://web.archive.org/web/20041111015455/http://www.eia.doe.gov/pub/international/iealf/table18.xls|archivedate=November 11, 2004}}</ref> यो ऊर्जा यहाँ स्थिति ऊर्जाका रूपमा सञ्चित रहन्छ। अतः प्रकाश-संश्लेषणको प्रक्रियालाई ऊर्जा बन्धनको प्रक्रिया पनि भनिन्छ। यस प्रकार प्रकाश-संश्लेषण गर्ने सजीव लगभग दस अर्ब टन कार्बनलाई प्रति वर्ष जैव-पदार्थहरूमा बदल्छन्।<ref>{{cite journal |author=Field CB, Behrenfeld MJ, Randerson JT, Falkowski P |title=Primary production of the biosphere: integrating terrestrial and oceanic components |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-07-10_281_5374/page/237 |journal=Science (journal) |volume=281 |issue=5374 |pages=237–40 |year=1998 |pmid=9657713 |doi=10.1126/science.281.5374.237}}</ref> == महत्त्व == हरिया बिरुवाहरूमा हुने प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया बोटबिरुवा र अन्य जीवित प्राणीहरूका लागि एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियाबाट बोटबिरुवाहरूले सूर्यको प्रकाशीय उर्जालाई रासायनिक उर्जामा परिवर्तन गरी कार्बनडाइअक्साइड र पानी जस्ता साधारण पदार्थहरूदेखि कार्बोहाइड्रेट्स जस्ता जटिल कार्बन यौगिकको निर्माण गर्न सक्छन्। यी कार्बोहाइड्रेट्सद्वारा नै मानिस र सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूलाई ऊर्जा प्राप्त हुन्छ। यस प्रकार बिरुवाहरू प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियाद्वारा सम्पूर्ण प्राणी जगतका लागि भोजन-व्यवस्था गर्दछन्। कार्बोहाइड्रेट्स प्रोटिन र भिटामिन आदि प्राप्त गर्नका लागि विभिन्न अन्नहरू उमारिन्छन् र यी सबै पदार्थहरूको निर्माण प्रकाश संश्लेशणद्वारा नै हुन्छ। रबर, [[प्लास्टिक]], [[तेल]], सेल्युलोज र अन्य थुप्रै औषधिहरू बिरुवामा प्रकाश संश्लेषण प्रक्रियामा उत्पन्न हुन्छ। हरिया बोटविरुवा प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियामा कार्बनडाईअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन निकाल्दछन् भने यस प्रकारले वातावरण शुद्ध हुन जान्छ। अक्सिजन सबै जिवजन्तुहरूका लागि श्वासप्रश्वास अति आवश्यक हुन्छ। पर्यावरणको संरक्षणका लागि पनि यस प्रक्रियाको धेरै महत्त्व हुन्छ।<ref>{{cite web|url= http://www.hindimilap.com/articles/240/1/aaaaaa-aa-aaaaaaaa-aaaaaaa/Page1.html|title= आवश्यक छ पर्यावरण संरक्षण|accessdate= २२ डिसेम्बर २००८|format= एचटिएमएल|publisher= नेपाली मिल्योप|language= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515041050/http://www.hindimilap.com/articles/240/1/aaaaaa-aa-aaaaaaaa-aaaaaaa/Page1.html |date=2009-05-15 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://pustak.org/bs/home.php?bookid=1685|title= आधुनिक जीवन र पर्यावरण|accessdate= २२ डिसेम्बर २००८|format= पिएचपी|publisher= भारतीय साहित्य सङ्ग्रह|language= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613102339/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=1685 |date=2010-06-13 }}</ref> मत्स्य-पालनका लागि पनि प्रकाश संश्लेषणको धेरै महत्त्व हुन्छ। प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया कम हुनेबित्तिकै पानीमा कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा बढ्न जान्छ। यसको मात्रा ५ सिसी प्रतिलिटरदेखि अधिक हुनु मत्स्य पालनको लागि हानिकारक मानिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://uttara.in/hindi/fisheries/related_info/chemicals.html|title=मत्स्य पालन सम्बन्धी जानकारी: भौतिक, रासायनिक एवं जैविक घटना|accessdate=२२ डिसेम्बर २००८|format=एचटीएमएल|publisher=मत्स्य पालन विभाग, उत्तराखण्ड|language=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211548/http://uttara.in/hindi/fisheries/related_info/chemicals.html |date=2016-03-04 }}</ref> प्रकाश संश्लेषणले जिव इन्धन बनाउन पनि सहायता गर्छ।<ref>{{cite web |url=http://www.indg.in/rural-energy/rural-energy/sources-of-energy/91c948935-908902927928/view?set_language=hi|title= जैव ईंधन|accessdate=२२ डिसेम्बर २००८|format=|publisher=भारत विकास प्रवेशद्वार |language=}}</ref> [[मानिस]]ले छालामा प्रकाशद्वारा ''भिटामिन डी''को संश्लेषण गर्दछन्। भिटामिन डी एउटा बोसोमा घुलनशील रसायन हो, यसको संश्लेषणमा पराबैजनिक किरणहरूको प्रयोग हुन्छ।<ref>{{cite journal |author=Muscatine L, Greene RW |title=Chloroplasts and algae as symbionts in molluscs |journal=Int. Rev. Cytol. |volume=36 |pages=137–69 |year=1973 |pmid=4587388}}</ref> प्रकाश-संश्लेषण र श्वासप्रश्वास प्रक्रिया एक अर्काका पूरक भएतापनि विपरीत हुन्छन्। प्रकाश-संश्लेषणमा कार्बनडाइअक्साइड र पानीको बीच रासायनिक प्रतिक्रियाको फलस्वरूप ग्लुकोजको निर्माण हुँदै अक्सिजन उत्सर्जन हुन्छ। स्वासप्रस्वासमा यसका विपरीत ग्लुकोजको अक्सिकरणको फलस्वरूप जल तथा कार्बनडाइअक्साइड बन्दछन्। प्रकाश-संश्लेषणमा सौर्य ऊर्जाको प्रयोगबाट भोजन बन्दछ भने विकिरण ऊर्जाको रूपान्तरण रासायनिक ऊर्जामा हुन जान्छ। यसको विपरीत स्वासप्रस्वासमा भोजनका अक्सिकरणबाट ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ, भोजनमा सञ्चित रासायनिक ऊर्जाको प्रयोग सजीवले आफ्ना विभिन्न कार्यहरूमा गर्दछन्। == अवयब, तिनको स्रोत र कार्य == [[चित्र:Chloroplasten.jpg|thumb|right|250px|क्लोरोफिल, प्रकाश-संश्लेषणको एक प्रमुख अवयब]] पानी, कार्बनडाइअक्साइड, प्रकाश र पर्ण हरिम गरी प्रकाश संश्लेषणको क्रियामा चार मुख्य अवयबहरू हुन्छन्। यी चारहरूको उपस्थिति यस क्रियाका लागि अति आवश्यक हुन्छ। '''कार्बनडाइअक्साइड''' प्रकाश-संश्लेषणको एउटा मुख्य अवयब तथा काँचो पदार्थ हो। वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइड ग्यास श्वसन, दहन, विघटन आदि क्रियाहरूद्वारा मुक्त हुन्छ। वायुमा यसको मात्रा ०.०३ % देखि ०.०४ % हुन्छ। स्थलीय बोटहरूले यसलाई हावाबाट सिधै ग्रहण गर्न सक्छन्। बोटका पातहरूमा रहेका साना छिद्रलाई पर्णरन्ध्र भनिन्छ। कार्बनडाइअक्साइड यिनै पर्णरन्ध्रहरूबाट बोटका पातहरूमा प्रवेश गर्दछ। जलमग्न बोटहरू जलमा घुली कार्बनडाइअक्साइडलाई आफ्नो शारीरिक सतहदेखि विसरणद्वारा ग्रहण गर्दछन्। प्रकाश-संश्लेषणमा ग्लुकोज (C_६H_१२O_६) नामक कार्बोहाइड्रेटको निर्माण हुन्छ। यसमा कार्बन (C) तथा अक्सिजन (C) तत्वका परमाणु कार्बनडाइअक्साइड (CO_२)देखि नै प्राप्त हुन्छन्। '''क्लोरोफिल''' क्लोरोफिल एउटा प्रोटिनयुक्त जटिल रासायनिक यौगिक हो। यो प्रकाश-संश्लेषणको मुख्य वर्णक हो। क्लोरोफिल ए र बी गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। क्लोरोफिफ स्वपोषी हरिया बोटहरूका क्लोरोप्लास्टमा पाइन्छ। क्लोरोफिलका अणु सूर्यका प्रकाशीय ऊर्जालाई अवशोषित गर्न त्यसलाई रासायनिक ऊर्जामा रूपान्तरित गर्दछन्। सूर्यका प्रकाशीय ऊर्जालाई अवशोषित गरेर क्लोरोफिलको अणु उत्तेजित हुन्छन्। यी सक्रिय अणुले जलका अणुहरूलाई H⁺ तथा OH^- आयनमा विघटित गर्दछन्। यस प्रकार क्लोरोफिलका अणु प्रकाश-संश्लेषणको जैव-रसायनिक क्रियालाई प्रारम्भ गर्दछन्। '''प्रकाश''' सूर्यको प्रकाश प्रकाश-संश्लेषणका लागि आवश्यक हुन्छ। बत्ती जस्ता तीव्र कृत्रिम प्रकाशमा पनि प्रकाश-संश्लेषणको क्रिया हुन्छ। रातो रङ्गको प्रकाशमा यो क्रिया सबैभन्दा अधिक हुन्छ। रातोका पछि [[बैजनी|बैजनी रङ]]का प्रकाशमा पनि यो क्रिया हुन्छ। यी दुइटै रङ्ग क्लोरोफिलद्वारा सर्वाधिक अधिक मात्रामा अवशोषित गरिन्छन्। '''जल''' जल प्रकाश-संश्लेषणको क्रियाको काँचो माल हो। स्थलीय बोटहरूले यसलाई माटोबाट सिधै अवशोषित गर्दछन्। जलीय बोटहरू आफ्नो जलका सम्पर्क भएका भागहरूको बाह्य सतहदेखि जलको अवशोषण गर्दछन्। प्रकाश-संश्लेषणका प्रकाशीय अभिक्रियामा जलका प्रकाशीय विघटनदेखि अक्सिजन उत्पन्न हुन्छ। यही अक्सिजन उपपदार्थका रूपमा वातावरणमा मुक्त हुन्छ। == प्रभावित गर्ने कारकहरू == प्रकाश-संश्लेषणको क्रिया अनेक कारकहरूद्वारा प्रभावित हुन्छ। यसका केही कारकहरू बाह्य र केही कारकहरू आन्तरिक हुन्छन्। बाह्य कारकहरूले प्रकृति र पर्यावरणमा स्थित हुँदै प्रकाश संश्लेषणलाई प्रभावित गर्दछन्। सूर्यको प्रकाशबाट बोटले यस क्रियाका लागि ऊर्जा प्राप्त गर्दछ भने अँध्यारोमा यो क्रिया सम्भव हुँदैन। == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commonscat|Photosynthesis}} * [http://www.iari.res.in/krishisewa/Center26/Center26.htm पादप कार्यिकी विज्ञान संस्थान, दिल्ली] * [http://www.biochemweb.org/metabolism.shtml जैव रासायनिक स्तरमा प्रकाश-संश्लेषणको विवरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316052050/http://www.biochemweb.org/metabolism.shtml |date=2005-03-16 }} * [http://www.chemsoc.org/networks/learnnet/cfb/Photosynthesis.htm उच्च-माध्यमिक स्तरका विद्यार्थीहरूका लागि प्रकाश-संश्लेषणको जानकारी] * [http://www.life.uiuc.edu/govindjee/photosynBook.html प्रकाश-संश्लेषणको क्रिया विधिमा ऊर्जाको रूपान्तरण] [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] [[श्रेणी:प्रकाश संश्लेषण]] 3ah4jdv0p1alvyv9pvvxpyfmjc1xv7i 0 43142 1368708 1368527 2026-08-08T13:59:30Z Bishaldev100 28807 /* उल्लेखनीय व्यक्तिहरू */ 1368708 wikitext text/x-wiki '''पण्डित''' नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो। == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == * [[लालबाबु पण्डित]]-[[:श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू|नेपाली राजनीतिज्ञ]] * [[सुलक्षणा पण्डित]] - भारतीय गायिका * [[शोभा पण्डित]] -भारतीय महिला क्रिकेट खेलाडी * [[सञ्जय पण्डित]] - नेपाली अल्ट्रा म्याराथन धावक * [[राधिका पण्डित]]-एक भारतीय अभिनेत्री * सुरवीर पण्डित - नेपाली कलाकार, [[मेरी बास्सै]]का दारी बा ===पूर्वज=== ===संख्या=== ===पण्डितले मान्ने विशेष पर्वहरू=== {{आधार}} [[श्रेणी:थरहरू]] {{stub}} jbfoixlcy5vq7r688fnndlfmrrj751q 0 46573 1368786 1324194 2026-08-08T23:20:01Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368786 wikitext text/x-wiki '''सङ्गठन''' भन्नाले साझा उदेश्य लियर बृहत पुजि लगानि गरि बस्तु तथा सेवाकाे उत्पादन/उपभाेग तथा विभिन्न कला संस्कृतिकाे संरक्षण सम्बर्धनकाेलागि स्थायि रूपमा बैधानिक मान्यता प्राप्त सामाजिक समूह हाे । सङ्गठन व्यवसायिक, राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक जस्ता सामान उदृेश्य प्राप्तिका लागि एकजुट हुने संस्था हो। मानिस आफु एक्लैले कुनै ठूलो उदृेश्य हासिल गर्न नसक्ने हुनाले उसलाइ सङ्गठनको आवश्यक पर्दछ। एक्लै गर्न नसकिने काम समुहमा गई प्रभावकारी तरिकाले सम्पन्न गर्न सकिन्छ । जब मानिसहरूले कुनै काम प्रभावकारी तरिकाले सम्पन्न गर्न सक्दैनन् उनीहरू सङ्गठनमा आबद्ध हुन्छन् । मानिसहरूले साझा उद्देश्य प्राप्तिका लागि सङ्गठन स्थापना गर्छन् ; जसमा क्षमतानुसार सदस्यलाई कार्य बिभाजन गर्ने , अख्तियार र उत्तरदायित्व हस्तान्तरण गर्ने , सूचना आदान प्रदान गर्ने र सदस्यहरूको कार्य बीच समन्वय गर्ने गरिन्छ ।[[File:UN Institutions.svg|thumb|[[संयुक्त राष्ट्र]] संगठनको संरचना]] एक ''''संगठन'''' वा ''''संगठन'''' कमनवेल्थ अंग्रेजी ; अमेरिकी र ब्रिटिश अंग्रेजी हिज्जे भिन्नता एउटा निकाय — जस्तै एक [[कम्पनी]], एक संस्था, वा सङ्गठन —एक वा धेरै [[व्यक्ति|व्यक्ति]] सम्मिलित र एक विशेष उद्देश्य भएको। यो शब्द ग्रीक शब्दबाट आएको हो, जसको अर्थ औजार वा यन्त्र, संगीत वाद्ययन्त्र र अंग हो। == सङ्गठनका विशेषताहरु == # सगठन उद्देश्योन्मुख प्रणाली (Goal Oriented System) हो # सामान्यतयाः संगठनमा निरन्तरता (Continuity) हुन्छ । # संगठनका व्यक्तिहरु बीचमा कामको बाँडफाँड (Allocation of Task Among Individuals) उपयुक्त आधारमा गरिन्छ । # संगठनका सदस्यहरुको समान उद्देश्य (Common Goals & Objectives) रहेको हुन्छ । # संगठनको उद्देश्य प्राप्तिमा केन्द्रित रहि क्रियाकलापहरु (Activities to Achieve Objecties) सञ्चालन गरिन्छन् । # संगठनको उद्देश्य प्रभावकारी ढंगले हासिल गर्न क्रियाकलाप र उद्देश्य बीचको सम्बन्ध (Relationship Between Activities & Objectives) स्थापित गरिएको हुन्छ । # संगठन-संरचना, प्रकृया, व्यक्ति, उद्देश्य र काम (Structure, Process, Person, Purpose & Task) समेतको समष्टिगत स्वरुप हो । ==प्रकार== निगम, सरकारी, गैर-सरकारी संगठन, राजनीतिक संगठन, अन्तर्राष्ट्रिय संगठन लगायतका विभिन्न कानुनी प्रकारका संस्थाहरू छन्। , सशस्त्र बल, परोपकारी संस्था, नाफामुखी संस्था, साझेदारी, सहकारी, र शिक्षण संस्थाका प्रकारहरू | शैक्षिक संस्थाहरू, आदि। हाइब्रिड संगठन एउटा निकाय हो जसले सार्वजनिक क्षेत्र र निजी क्षेत्र दुबैमा एकैसाथ सञ्चालन गर्दछ, सार्वजनिक कर्तव्यहरू पूरा गर्दछ र व्यावसायिक बजार गतिविधिहरू विकास गर्दछ। स्वैच्छिक संघ स्वयंसेवकहरू मिलेर बनेको संस्था हो। अनौपचारिक क्लबहरू वा उनीहरूले [[घोषणापत्र]] को रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने लक्ष्यलाई ध्यानमा राखी समन्वय गर्ने निकायहरू सहित, अधिकार क्षेत्रको आधारमा त्यस्ता संस्थाहरूले कानूनी औपचारिकताहरू बिना सञ्चालन गर्न सक्षम हुन सक्छन्। मिशन कथन, वा संगठनका कार्यहरू मार्फत स्पष्ट रूपमा।<ref>{{Cite web|url=https://schoolofunityandconnectness.teachable.com/p/about-us/|title=स्वैच्छिक संघको उदाहरण}} </ref><ref>{{Cite web|url=https://schoolofunityandconnectness.teachable.com/|title=मिशन स्टेटमेन्टको उदाहरण}}</ref> गोप्य समाज, अपराधी संगठन, र प्रतिरोध आन्दोलन को मामलामा संगठनहरूले पनि गोप्य वा अवैध रूपमा सञ्चालन गर्न सक्छन्। र केही अवस्थामा अन्य संस्थाहरूबाट अवरोधहरू हुन सक्छन् (उदाहरण:MLK को संगठन)।<ref>{{Cite web|url=https://schoolofunityandconnectness.teachable.com/p/faqs| title=संगठनहरूले सामना गर्ने चुनौतीहरू} }</ref> सरकारद्वारा मान्यता प्राप्त संस्थालाई के कुराले भर्‍नु हो निगम (व्यवसाय) वा सामाजिक दबाब (उदाहरण: एडभोकेसी समूह) को रूपमा मान्यता दिनु, सरोकारहरू (उदाहरण: प्रतिरोध आन्दोलन) वा वार्तालापको अधीनमा रहेका व्यक्तिहरूको समूहको प्रवक्ता मानिने (उदाहरण:पोलिसारियो मोर्चालाई सहरावी जनताको एकमात्र प्रतिनिधिको रूपमा मान्यता दिइँदै र आंशिक रूपमा मान्यता प्राप्त राज्य गठन गर्ने।) सामाजिक समूह को अवधारणा तुलना गर्नुहोस्, जसमा गैर-संगठनहरू समावेश हुन सक्छन्।<ref> तुलना गर्नुहोस्: {{पुस्तक उद्धृत गर्नुहोस् | अन्तिम १ = ग्रान्ड | first1 = अजीब Torgier | शीर्षक = समाजमा संगठनहरू: एक नमूना ढाँचा र कृषिमा संगठनहरूमा यसको आवेदन | url = https://books.google.com/books?id=4-NPAAAAYAAJ | प्रकाशक = कर्नेल विश्वविद्यालय | मिति = 1970 | पृष्ठ = 164 | पहुँच मिति = 8 डिसेम्बर 2018 | quote = यो पनि आवश्यक छ [615513925...] सामाजिक प्रणालीहरू पहिचान गर्न जुन संगठनहरू <u>हैन</u>। यी मध्ये धेरै धेरै महत्त्वपूर्ण छन्, तर तिनीहरूसँग संगठनको उद्देश्यपूर्ण गतिविधिको कमी छ। अधिक स्पष्ट 'गैर-संगठनहरू' मध्ये दौड र जातीय समूहहरू छन् (तिनीहरूसँग कुनै कार्यक्रम छैन), सामाजिक वर्गहरू (तिनीहरूको सामूहिक पहिचान स्पष्ट छैन र तिनीहरूको रोस्टरहरू सटीक छैनन्), गुट र प्लेसमूहहरू (उनीहरूको सामूहिक पहिचानको अभाव), रुचि समूहहरू छन्। जस्तै 'उदारवादी' वा 'पुरानो जमानाका रूढीवादीहरू' (उनीहरूको कुनै रोस्टर छैन)। }} </ref> संगठनहरू र संस्थाहरू पर्यायवाची हुन सक्छन्, तर ज्याक नाइट लेख्छन् कि संस्थाहरू संस्थाहरूको एक संकीर्ण संस्करण हो वा संस्थाहरूको समूह प्रतिनिधित्व गर्दछ; यी दुई यस अर्थमा फरक छन् कि संगठनहरूमा आन्तरिक संस्थाहरू "समावेश" हुन्छन् (जसले संगठनका सदस्यहरू बीचको अन्तरक्रियालाई नियन्त्रण गर्दछ)। == संरचनाहरू == [[File:Diagram of the Federal Government and American Union edit.jpg|thumb|[[संघीय सरकार र अमेरिकी संघ को रेखाचित्र]], १८६२]] {{Main article|संगठनात्मक संरचना}} संगठनहरूको अध्ययनले संगठनात्मक संरचना अनुकूलन गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ। व्यवस्थापन विज्ञान का अनुसार, अधिकांश [[मानव]] संस्थाहरू लगभग चार प्रकारका हुन्छन्: {{fact|date=March 2018}} * समिति वा जुरीहरू * पर्यावरणशास्त्र * म्याट्रिक्स संगठनहरू * पिरामिड वा पदानुक्रम === समिति वा निर्णायकहरू === यसमा साथीहरूको समूह समावेश हुन्छ जसले निर्णय समूहको रूपमा, सायद मतदानद्वारा। जुरी र समिति बीचको भिन्नता यो हो कि समितिका सदस्यहरूलाई सामान्यतया समूहले निर्णय गरेपछि थप कार्यहरू गर्न वा नेतृत्व गर्न नियुक्त गरिन्छ, जबकि निर्णायकका सदस्यहरू निर्णयमा आउँछन्। सामान्य कानून देशहरूमा, कानूनी न्यायपालिकाहरूले दोषी, दायित्व, र क्षतिको परिमाण निर्धारण गर्ने निर्णयहरू प्रदान गर्छन्; जूरीहरू एथलेटिक प्रतियोगिताहरू, पुस्तक पुरस्कारहरू, र समान गतिविधिहरूमा पनि प्रयोग गरिन्छ। कहिलेकाहीँ एक चयन समिति एक जूरी जस्तै कार्य गर्दछ। मध्य युगमा, महाद्वीपीय युरोपमा जूरीहरू स्थानीय प्रतिष्ठितहरू बीचको सहमति अनुसार कानून निर्धारण गर्न प्रयोग गरिन्थ्यो। समितिहरू प्रायः निर्णयहरू गर्ने सबैभन्दा भरपर्दो तरिका हो। कन्डोर्सेटको जूरी प्रमेय ले प्रमाणित गर्‍यो कि यदि औसत सदस्यले पासाको रोल भन्दा राम्रो भोट दिन्छ भने, त्यसपछि धेरै सदस्यहरू थप्दा सही मतमा आउन सक्ने बहुमतको संख्या बढ्छ (यद्यपि शुद्धता परिभाषित गरिएको छ)। समस्या यो छ कि यदि औसत सदस्य पछि पासाको रोल भन्दा "खराब" हुन्छ भने, समितिका निर्णयहरू खराब हुन्छन्, राम्रो होइन; त्यसैले, कर्मचारी महत्वपूर्ण छ। === पिरामिड वा श्रेणीबद्ध === एक पदानुक्रम ले संगठनका अन्य व्यक्तिगत सदस्यहरूलाई नेतृत्व गर्ने नेता सँगको व्यवस्थाको उदाहरण दिन्छ। यो व्यवस्था प्रायः वास्तविक पिरामिडको कल्पना गर्न पर्याप्त छ भन्ने आधारसँग सम्बन्धित छ, यदि त्यहाँ उच्चहरूलाई समात्न पर्याप्त ढुङ्गा ब्लकहरू छैनन् भने, गुरुत्वाकर्षणले स्मारक संरचनालाई अपरिवर्तनीय रूपमा तल ल्याउनेछ। त्यसैले नेतालाई आफ्ना मातहतका कर्मचारीहरूको समर्थन नभएको खण्डमा सम्पूर्ण संरचना नै ध्वस्त हुने अनुमान गर्न सकिन्छ । पदानुक्रमलाई ''|द पिटर प्रिन्सिपल'' (१९६९) मा व्यंग्य थियो, एउटा पुस्तक जसले ''पदानुक्रमविज्ञान'' परिचय गराएको थियो र यो भनाइ थियो कि "एक पदानुक्रममा, प्रत्येक कर्मचारीको झुकाव हुन्छ। उसको असक्षमताको स्तरमा उठ्नुहोस्।" == सङ्गठनात्मक लक्ष्यहरु == सङ्गठनात्मक कार्यको अपेक्षित परिणामलाई लक्ष्य भनिन्छ । लक्ष्य निर्धारण गर्नु [[व्यवस्थापन]]को प्रारम्भिक कार्य हो सङ्गठनले भविस्यमा हासिल गर्न चाहेको उद्देश्यलाई सङ्गठनात्मक लक्ष्य भनिन्छ । ==पारिस्थितिकी== यो संगठनात्मक संरचनाले आन्तरिक प्रतिस्पर्धा लाई बढावा दिन्छ। संगठनका अकुशल घटकहरू भोकै बस्छन्, जबकि प्रभावकारीहरूले बढी काम पाउँछन्। सबैलाई उनीहरूले वास्तवमा गरेको कामको लागि भुक्तान गरिन्छ, र यसैले एउटा सानो व्यवसाय चलाउँछ जसले नाफा देखाउनुपर्छ, वा उनीहरूलाई हटाइन्छ। यस संगठन प्रकारको प्रयोग गर्ने कम्पनीहरूले पर्यावरण मा के भइरहेको छ भन्ने एक पक्षीय दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यो पनि मामला हो कि एक प्राकृतिक इकोसिस्टम को एक प्राकृतिक सीमा छ - पर्यावरण क्षेत्र ले, सामान्यतया, कुनै पनि तरिकाले एक अर्का संग प्रतिस्पर्धा गर्दैन, तर धेरै स्वायत्त छन्। === म्याट्रिक्स संगठन === यो संगठनात्मक प्रकारले प्रत्येक कार्यकर्तालाई दुई फरक पदानुक्रममा दुई मालिक नियुक्त गर्दछ। एउटा पदानुक्रम "कार्यात्मक" हो र संगठनमा प्रत्येक प्रकारका विशेषज्ञहरू राम्ररी प्रशिक्षित छन्, र एउटै क्षेत्रमा सुपर-विशेषज्ञ भएका मालिकद्वारा मापन गरिन्छ। अर्को दिशा "कार्यकारी" हो र विज्ञहरू प्रयोग गरेर परियोजनाहरू पूरा गर्ने प्रयास गर्दछ। परियोजनाहरू उत्पादनहरू, क्षेत्रहरू, ग्राहक प्रकारहरू, वा केही अन्य योजनाहरूद्वारा व्यवस्थित हुन सक्छन्। उदाहरणको रूपमा, एक कम्पनीसँग उत्पादनहरू X र Y को लागि समग्र जिम्मेवारी भएको व्यक्ति हुन सक्छ, र ईन्जिनियरिङ्, गुणस्तर नियन्त्रण, इत्यादिको लागि समग्र जिम्मेवारी भएको अर्को व्यक्ति हुन सक्छ। त्यसैले, परियोजना X को गुणस्तर नियन्त्रणको लागि जिम्मेवार मातहतसँग दुई रिपोर्टिङ लाइनहरू हुनेछन्। सन् १९६० को दशकको प्रारम्भमा देखा परेपछि यो संगठनात्मक संरचनालाई आधिकारिक रूपमा प्रयोग गर्ने संयुक्त राज्यका एयरोस्पेस उद्योगहरू पहिलो थिए। <ref>{{Cite journal|last1=Schnetler|first1=Rohann|last2=Steyn|first2=Herman|last3=Van Staden|first3=Paul J.|title=Matrix Structures को विशेषताहरु, and Their Effects on Project Success| =2015-02-23|url=http://sajie.journals.ac.za/pub/article/view/1096|journal=द साउथ अफ्रिकन जर्नल अफ इन्डस्ट्रियल इन्जिनियरिङ|volume=26|issue=1|pages=11 |doi=10.7166/26-1-1096|issn=2224-7890|doi-access=free|hdl=2263/49709|hdl-access=free}}</ref> === सङ्गठनात्मक लक्ष्यका उद्देश्यहरु === मार्गदर्शन तथा एकीकृत निर्देशन कुशल योजना कर्मचारी [[उत्प्रेरणा]]को आधार प्रभावकारी मूल्यांकन र नियन्त्रणको आधार फरक अस्तित्व एवं प्रभाव [[श्रेणी:सङ्गठन]] ==सिद्धान्त == {{यो पनि हेर्नुहोस्|संगठनात्मक सिद्धान्त}} सामाजिक विज्ञानमा, संगठनहरू [[समाजशास्त्र]], [[अर्थशास्त्र]],<ref name="Sytse Douma 2013">{{cite book|last1=Douma| first1=Sytse|author-link1=Sytse Douma|last2=Schreuder|first2=Hein|author-link2=Hein Schreuder|title=Economic Approaches to Organizations|edition=5th|year=2013|orig-year=1991|publisher Education Limited|location=Harlow|isbn=978-0-273-73529-8}}</ref> राजनीतिक विज्ञान, [[मनोविज्ञान]], [[व्यवस्थापन]], र संगठनात्मक सञ्चार । संगठनहरूको व्यापक विश्लेषणलाई सामान्यतया संगठनात्मक संरचना, संगठनात्मक अध्ययन, संगठनात्मक व्यवहार, वा संगठन विश्लेषण भनिन्छ। विभिन्न परिप्रेक्ष्यहरूको संख्या अवस्थित छ, जसमध्ये केही उपयुक्त छन्: * कार्यात्मक परिप्रेक्ष्यबाट, फोकस कसरी संस्थाहरू जस्तै व्यवसाय वा राज्य अधिकारीहरू प्रयोग गरिन्छ। * एक संस्थागत परिप्रेक्ष्यबाट, संस्थालाई सामाजिक सन्दर्भ भित्र एक उद्देश्यपूर्ण संरचनाको रूपमा हेरिन्छ। * प्रक्रिया-सम्बन्धित परिप्रेक्ष्यबाट, संगठनलाई संस्था (पुन: संगठित) को रूपमा हेरिन्छ, र फोकस कार्य वा कार्यहरूको सेटको रूपमा संगठनमा हुन्छ। समाजशास्त्रलाई आधुनिकता को संस्थाहरू को विज्ञानको रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ; विशिष्ट संस्थाहरू कार्य सेवा प्रदान गर्दछ, एक सुसंगत शरीरको व्यक्तिगत अंगहरू जस्तै। सामान्यतया सामाजिक र राजनीतिक विज्ञानमा, "संगठन" लाई साझा लक्ष्यमा पुग्न वा मूर्त [[उत्पादन (व्यवसाय)] निर्माण गर्न सामूहिक कार्य मार्फत काम गर्ने मानिसहरूको योजनाबद्ध, समन्वयित र उद्देश्यपूर्ण कार्यको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। उत्पादन]]। यो कार्य सामान्यतया औपचारिक सदस्यता र फारम (संस्थागत नियमहरू) द्वारा बनाईन्छ। समाजशास्त्रले संगठन शब्दलाई नियोजित औपचारिक र अनियोजित अनौपचारिक (अर्थात् सहज रूपमा गठन गरिएको) संगठनहरूमा फरक पार्छ। समाजशास्त्रले संस्थागत परिप्रेक्ष्यबाट पहिलो पङ्क्तिमा संगठनहरूको विश्लेषण गर्दछ। यस अर्थमा, संगठन तत्वहरूको स्थायी व्यवस्था हो। यी तत्वहरू र तिनीहरूका कार्यहरू नियमहरूद्वारा निर्धारण गरिन्छन् ताकि एक निश्चित कार्यलाई समन्वयित [[श्रम विभाजन|श्रमको विभाजन]] मार्फत पूरा गर्न सकिन्छ। संगठनहरूका लागि आर्थिक दृष्टिकोणले श्रमको विभाजन लाई पनि सुरुवात बिन्दुको रूपमा लिन्छ। श्रम विभाजनले (को अर्थतन्त्र) विशेषीकरण लाई अनुमति दिन्छ। बढ्दो विशेषज्ञताको लागि समन्वय आवश्यक छ। आर्थिक दृष्टिकोणबाट, बजार र संगठनहरू लेनदेन को कार्यान्वयनका लागि वैकल्पिक समन्वय संयन्त्र हुन्।<ref name="Sytse Douma 2013"/> संगठनलाई यसको अंश (कुन संस्थासँग सम्बन्धित छ र कसले गर्दैन?), यसको [[संचार]] (कुन तत्वहरूले सञ्चार गर्छन् र उनीहरूले कसरी सञ्चार गर्छन्?), यसको स्वायत्तता (कुन परिवर्तनहरू कार्यान्वयन गरिन्छन्) द्वारा परिभाषित गरिन्छ। संस्था वा यसका तत्वहरूद्वारा स्वायत्त रूपमा?), र बाहिरका घटनाहरूको तुलनामा यसको कार्यका नियमहरू (के कारणले संस्थाले सामूहिक अभिनेताको रूपमा काम गर्छ?)। तत्वहरूको समन्वय र योजनाबद्ध सहयोगद्वारा, संगठनले एकल तत्वको क्षमताभन्दा बाहिरका कार्यहरू समाधान गर्न सक्षम हुन्छ। तत्वहरूले तिरेको मूल्य तत्वहरूको स्वतन्त्रताको डिग्री को सीमा हो। संगठनका फाइदाहरू वृद्धि (उस्तै भन्दा बढी), थप (विभिन्न सुविधाहरूको संयोजन), र विस्तार हुन्। हानिहरू निष्क्रियता (समन्वय मार्फत) र अन्तरक्रिया को हानि हुन सक्छ। सिद्धान्तहरू मध्ये जो प्रभावकारी छन् वा भएका छन्: *गतिविधि सिद्धान्त मुख्य सैद्धान्तिक प्रभाव हो, संगठन कार्यशाला विधिको विकासमा डे क्लोडोमिर सान्तोस डे मोराइस द्वारा स्वीकार गरिएको छ। *अभिनेता–सञ्जाल सिद्धान्त, सामाजिक सिद्धान्त र अनुसन्धानको दृष्टिकोण, विज्ञान अध्ययनको क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको, जसले वस्तुहरूलाई सामाजिक सञ्जालको भागको रूपमा व्यवहार गर्दछ। *जटिलता सिद्धान्त र संगठनहरू, रणनीतिक व्यवस्थापन र संगठनात्मक अध्ययनको क्षेत्रमा जटिलता सिद्धान्त को प्रयोग। *आकस्मिक सिद्धान्त, व्यवहार सिद्धान्तहरूको एक वर्ग जसले दावी गर्छ कि निगमलाई व्यवस्थित गर्ने, कम्पनीको नेतृत्व गर्न वा निर्णयहरू गर्ने कुनै उत्तम तरिका छैन। *आलोचनात्मक व्यवस्थापन अध्ययन, व्यवस्थापन, व्यवसाय, र संगठनको सैद्धान्तिक रूपमा सूचित आलोचनाहरूको ढीला तर व्यापक समूह, मूल रूपमा आलोचनात्मक सिद्धान्त परिप्रेक्ष्यमा आधारित। *आर्थिक समाजशास्त्र, विभिन्न आर्थिक घटनाहरूको सामाजिक प्रभाव र सामाजिक कारणहरू दुवै अध्ययन गर्दछ। *इन्टरप्राइज आर्किटेक्चर, वैचारिक मोडेल जसले संगठनात्मक संरचना र संगठनात्मक व्यवहारको संयोजन परिभाषित गर्दछ। *गार्बेज क्यान मोडेल, एउटा मोडेलको वर्णन गर्दछ जसले समस्या, समाधान, र निर्णयकर्ताहरूलाई एकअर्काबाट विच्छेद गर्दछ। **प्रिन्सिपल–एजेन्ट समस्या, एक पक्ष ("एजेन्ट") लाई उत्प्रेरित गर्न कठिनाइहरूको चिन्ता गर्दछ, अर्को ("प्रिन्सिपल") को आफ्नो हितमा भन्दा पनि राम्रो हितमा कार्य गर्न। *वैज्ञानिक व्यवस्थापन (मुख्य रूपमा फ्रेडेरिक डब्ल्यू. टेलर को अनुसरण गर्दछ), [[व्यवस्थापन]] को एक सिद्धान्त जसले कार्यप्रवाह को विश्लेषण र संश्लेषण गर्दछ। *सामाजिक उद्यमशीलता, सामाजिक समस्याहरूको नवीन समाधानहरू पछ्याउने प्रक्रिया। *लेनदेन लागत सिद्धान्त, बजार विनिमय मार्फत उत्पादन समन्वय गर्ने लेनदेन लागत, अपूर्ण जानकारी दिएर, भित्र भन्दा बढी हुँदा मानिसहरूले फर्महरूमा आफ्नो उत्पादन व्यवस्थित गर्न थाल्छन् भन्ने धारणा। फर्म। *वेबरको नोकरशाहीको आदर्श (उहाँको पुस्तक ''अर्थव्यवस्था र समाज''को "नोकरशाही" मा [[म्याक्स् वेबर]] को अध्याय हेर्नुहोस्) ==नेतृत्व== {{मुख्य लेख|नेतृत्व}} एक नेता औपचारिक रूपमा, पदानुक्रमिक संगठन, एक व्यवस्थापकीय पदमा नियुक्त हुन्छ र उसलाई आफ्नो पदको अधिकारको आधारमा आज्ञाकारिता र आज्ञाकारिता लागू गर्ने अधिकार हुन्छ। यद्यपि, उसको अधिकारसँग मेल खाने पर्याप्त व्यक्तिगत विशेषताहरू हुनुपर्दछ, किनभने अख्तियार उहाँलाई मात्र सम्भव छ। पर्याप्त व्यक्तिगत क्षमताको अभावमा, एक प्रबन्धकलाई एक उदीयमान नेताले सामना गर्न सक्छ जसले संगठनमा आफ्नो भूमिकालाई चुनौती दिन सक्छ र यसलाई फिगरहेडको रूपमा घटाउन सक्छ। यद्यपि, पदको अधिकारलाई मात्र औपचारिक प्रतिबन्धहरूको समर्थन छ। यसले पछ्याउँछ कि जसले व्यक्तिगत प्रभाव र शक्ति प्रयोग गर्दछ उसले यसलाई वैधानिक पदानुक्रममा औपचारिक स्थान प्राप्त गरेर, समान अधिकारको साथ प्राप्त गर्न सक्छ। =Knowles|first2=Borje O. |last2=Saxberg|title=Personality and Leadership Behavior|प्रकाशक=Addison-Wesley Pub। Co|location=Reading, Mass|year=1971|pages=884–89|oclc=118832}}</ref> === औपचारिक संगठन=== परिभाषित उद्देश्यहरू हासिल गर्ने माध्यमको रूपमा स्थापित संस्थालाई '''औपचारिक संगठन''' भनिन्छ। यसको डिजाइनले लक्ष्यहरू कसरी उपविभाजित हुन्छन् र संगठनको उप-विभाजनहरूमा प्रतिबिम्बित हुन्छन् भनेर निर्दिष्ट गर्दछ। डिभिजन, विभाग, खण्ड, पद, नोकरी, र कार्यहरूले यो काम संरचना बनाउँछ।<ref>{{cite book |title= कार्यकारीको कार्यहरू |url= https ://archive.org/details/functionsofexecu1938barn |url-access= registration |last= Barnard |first= Chester I. |author-link= Chester Barnard |year= 1938 |publisher= Harvard University Press |location= Cambridge, MA | oclc= 555075}}</ref> यसरी, औपचारिक संगठनले ग्राहक वा यसका सदस्यहरूसँगको सम्बन्धको सन्दर्भमा व्यक्तिगत रूपमा व्यवहार गर्ने अपेक्षा गरिन्छ। वेबरको परिभाषा अनुसार, प्रवेश र त्यसपछिको उन्नति योग्यता वा वरिष्ठताको आधारमा हुन्छ। प्रत्येक कर्मचारीले तलब पाउँछन् र कार्यकालको डिग्री प्राप्त गर्छन् जसले उनलाई उच्च अधिकारी वा शक्तिशाली ग्राहकहरूको मनमानी प्रभावबाट जोगाउँछ। पदानुक्रममा उसको स्थान जति उच्च हुन्छ, संगठनको तल्लो तहमा गरिएको कामको क्रममा उत्पन्न हुन सक्ने समस्याहरूको न्याय गर्नमा उसको अनुमानित विशेषज्ञता त्यति नै बढी हुन्छ। यो नोकरशाही संरचना हो जसले संगठनमा प्रशासनिक उप-विभागहरूको प्रमुख वा प्रमुखहरूको नियुक्तिको लागि आधार बनाउँछ र उनीहरूलाई उनीहरूको पदमा संलग्न अधिकार प्रदान गर्दछ।<ref name = "Cecil"/> प्रागैतिहासिक कालमा मानिस आफ्नो व्यक्तिगत सुरक्षा, मर्मत, संरक्षण र अस्तित्वमा व्यस्त थियो। अब मानिसले आफ्नो जागरणको समयको एक ठूलो हिस्सा संगठनहरूको लागि काम गर्न खर्च गर्दछ। सुरक्षा, संरक्षण, मर्मतसम्भार, र आफ्नोपनको भावना प्रदान गर्ने समुदायसँग पहिचान गर्न उसको आवश्यकता प्रागैतिहासिक समयदेखि अपरिवर्तित रहन्छ। यो आवश्यकता अनौपचारिक संगठन र यसको आकस्मिक, वा अनौपचारिक, नेताहरूले पूरा गर्दछ।<ref name="Henry"/> नेताहरू अनौपचारिक संगठनको संरचना भित्रबाट बाहिर निस्कन्छन्। तिनीहरूको व्यक्तिगत गुणहरू, परिस्थितिको मागहरू, वा यी र अन्य कारकहरूको संयोजनले एक वा धेरै ओभरले संरचनाहरू भित्र आफ्नो नेतृत्व स्वीकार गर्ने अनुयायीहरूलाई आकर्षित गर्दछ। नियुक्त प्रमुख वा प्रमुखको पदको अधिकारको सट्टा, उदीयमान नेताले प्रभाव वा शक्ति प्रयोग गर्दछ। प्रभाव भनेको एक व्यक्तिको अनुमोदन वा पुरस्कारहरूमा नियन्त्रणको माध्यमबाट अरूबाट सहयोग प्राप्त गर्ने क्षमता हो। शक्ति प्रभावको बलियो रूप हो किनभने यसले दण्डको माध्यमबाट कार्यलाई लागू गर्ने व्यक्तिको क्षमतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।<ref name="Henry"/> === औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू बीचको अन्तरक्रिया === धेरै जसो संगठनहरूले औपचारिक र अनौपचारिक संयन्त्रहरूको मिश्रण मार्फत काम गर्दछ, संगठन विज्ञान विद्वानहरूले औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू बीचको अन्तरक्रियाको प्रकारमा ध्यान दिएका छन्। एकातिर, कसै-कसैले तर्क गरेका छन् कि औपचारिक र अनौपचारिक संस्थाहरूले एक प्रकारको संगठनले अर्कोलाई प्रयोग गर्ने फाइदाहरू घटाउने भएकाले विकल्पको रूपमा काम गर्छन्। उदाहरणका लागि, यदि पक्षहरूले एकअर्कालाई विश्वास गर्छन् भने औपचारिक सम्झौताको प्रयोग अनावश्यक वा सम्बन्धको लागि हानिकारक पनि हुन्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Lui|first1=Steven S.|last2=Ngo|first2=Hang-Yue |date=2004|title=The Role of Trust and Contractual Safeguards on Cooperation in Non-Equity Alliances|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-management_2004_30_4/page/471|journal=Journal of Management|language=en-US|volume=30|issue=4|pages=471–485|doi= 10.1016/j.jm.2004.02.002|s2cid=144788583|issn=0149-2063}}</ref> अर्कोतर्फ, अन्य विद्वानहरूले सुझाव दिएका छन् कि औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू एकअर्काको पूरक हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, नियन्त्रणको औपचारिक संयन्त्रले सापेक्षिक मापदण्डहरूको विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Poppo|first1=Laura|last2=Zenger|first2=Todd|date=2002|title=Do formal अनुबंध र रिलेसनल गभर्नेन्स कार्य विकल्प वा पूरकको रूपमा? -पहुँच=मुक्त} }</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} 7cq1hjsjq4ugn46zar2pneqoqowgvef 0 47138 1368795 1365173 2026-08-08T23:34:26Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368795 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[पाश्चात्य दर्शन]] | era = [[१९औँ शताब्दीको दर्शन]] | image = Nietzsche187a.jpg | caption = नित्से {{circa}} १८७५ | birth_name = {{nowrap|फ्रेडरिस भिल्हेम नित्से}} | birth_date = {{birth date|df=y|1844|10|15}} | birth_place = [[रोकेन]], प्रसिया | death_date = {{death date and age|df=y|1900|08|25|1844|10|15}} | death_place = [[भाइमार]], जर्मनी | resting_place = रोकेन चर्चयार्ड | alma_mater = {{Plainlist}} * [[बोन विश्वविद्यालय]] * [[लाइपजिग विश्वविद्यालय]] {{Endplainlist}} | institutions = [[बाजेल विश्वविद्यालय]] | school_tradition = {{Plainlist| * [[महाद्वीपीय दर्शन]] * [[नित्सेवाद]] | style = padding-bottom: 4px; }} {{Collapsible list|title={{nobold|'''अन्य सम्प्रदायहरू'''}} | [[आधारविरोधिता]] | [[शुन्यवाद विरोधी]] {{small|(विवादित){{efn|हेर्नुहोस्, उदाहरणका लागि: {{bulleted list|"नित्सेका केही व्याख्याताहरूले उनले शुन्यवादी दर्शनलाई अँगाली दार्शनिक तर्कलाई अस्वीकार गर्दछन् भने उनले मानव अवस्थाको साहित्यिक अन्वेषणलाई प्रवर्द्धन गर्छन् भन्ने विश्वास गर्दछन्। जबकि तिनीहरू परम्परागत अर्थमा सत्य र ज्ञान प्राप्त गर्नमा चिन्तित हुँदैनन्। तथापि, नित्सेका अन्य व्याख्याताहरूका अनुसार शुन्यवादको आगामी वृद्धिलाई प्रतिकार गर्ने प्रयासमा, उनी जीवनलाई पुनः पुष्टि गर्न सकारात्मक अभियानमा संलग्न थिए जसकारण उनले मानव अस्तित्व, ज्ञान र नैतिकताको प्रकृतिको आमूल, प्राकृतिक पुनर्विचारको आह्वान गरेका थिए।"<ref>{{Cite encyclopedia |title=Friedrich Nietzsche |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.iep.utm.edu/nietzsch/ |last=Wilkerson |first=Dale |issn=2161-0002}}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Conant |first=James F. |year=2005 |title=The Dialectic of Perspectivism, I |journal=Sats: Nordic Journal of Philosophy |publisher=Philosophia Press |volume=6 |number=2 |pages=5–50 |url=http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820194003/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820194003/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |date=20 August 2018 }}</ref>}}}}}} | [[डायोनुसोस]]<ref>{{Cite journal |last=Brennan |first=Katie |year=2018 |title=The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy |journal=Journal of Nietzsche Studies |volume=49 |pages=174–193 |doi=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |issn=0968-8005 |jstor=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |s2cid=171652169 |number=2}}</ref> | [[दार्शनिक निराशावाद|निराशावाद]]<ref>{{Cite journal |last=Dienstag |first=Joshua F. |year=2001 |title=Nietzsche's Dionysian Pessimism |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2001-12_95_4/page/923 |journal=[[American Political Science Review]] |volume=95 |issue=4 |pages=923–937 |jstor=3117722}}</ref> | [[अस्तित्ववाद]] | [[जर्मनेली स्वच्छन्दतावाद]] {{small|(विवादित)<ref name="Perez2015">{{Cite journal |last=Perez |first=Rolando |year=2015 |title=Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote |url=https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf |journal=[[EHumanista]] |volume=30 |pages=168–175 |issn=1540-5877}}.</ref>}} | [[अनैतिकवाद]]<ref>नित्सेले आफ्नो दर्शनलाई अनैतिकवादको रूपमा वर्णन गर्छन्, हेर्नुहोस्: {{Cite journal |last=Laing |first=Bertram M. |year=1915 |title=The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1915-07_24_4/page/386 |journal=[[The Philosophical Review]] |volume=24 |pages=386–418 |doi=10.2307/2178746 |jstor=2178746 |number=4}}</ref> | [[व्यक्तिवाद]] | [[प्रकृतिवाद (दर्शन)|प्रकृतिवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Schacht |first=Richard |year=2012 |title=Nietzsche's Naturalism |journal=Journal of Nietzsche Studies |publisher=Penn State University Press |volume=43 |pages=185–212 |doi=10.5325/jnietstud.43.2.0185 |s2cid=169130060 |number=2}}</ref> | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[दार्शनिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite book |last=Conway |first=Daniel |title=Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science |publisher=Springer |year=1999 |isbn=978-9048152346 |editor-last=Babich |editor-first=Babette E.|series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=204 |location=Dordrecht |pages=109–122 |chapter=Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism |doi=10.1007/978-94-017-2428-9_9}}</ref><ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Tsarina |title=Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0748628070 |pages=81–103 |chapter=Nietzsche's Emerging Internal Realism |doi=10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003}}</ref> | [[राजनीतिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Kirkland |first=Paul E. |year=2010 |title=Nietzsche's Tragic Realism |url=https://archive.org/details/sim_review-of-politics_winter-2010_72_1/page/55 |journal=The Review of Politics |volume=72 |pages=55–78 |doi=10.1017/S0034670509990969 |jstor=25655890 |s2cid=154098512 |number=1}}</ref> }} | main_interests = {{cslist | [[सौन्दर्यशास्त्र]] | [[भाषाशास्त्र]] | [[नैतिकता]] | [[साहित्य]] | [[अस्तित्वशास्त्र]] | [[इतिहासको दर्शन]] | [[कविता]] | [[मनोविज्ञान]] | [[सङ्गीत]] | [[त्रासदी]] | [[सत्य सिद्धान्त]] | [[मूल्य सिद्धान्त]] }} | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nothing}} | {{lang|la|[[आमोर फाती]]}} | [[अपोलिनियन र डायोनिसियन]] | [[अनन्त पुनरावृत्ति]] | [[तथ्य–मूल्य विभेद]] | [[वंशावली (दर्शन)|वंशावली]] | [[ईश्वर मरेका छन्]] | [[बथान व्यवहार#मानव व्यवहार|बथान वृत्ति]] | [[अन्तिम मानिस]] | [[स्वामी–दास नैतिकता]] | [[नित्सेय पुष्टिकरण]] | [[शुन्यवाद]] | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[मूल्यहरूको पुनर्मूल्याङ्कन]] | [[उबेरमेन्स]] | [[शक्ति इच्छा]] }} | signature = Friedrich Nietzsche Signature.svg }} '''फ्रेडरिस नित्से''' ({{भाषा-जर्मनेली|Friedrich Nietzsche}}, १५ अक्टोबर १८४४ - २५ अगस्ट १९००) एक जर्मनेली दार्शनिक थिए। == जीवनी == == दर्शन == == टिप्पणीहरू == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{stub}} {{Commonscat|Friedrich Nietzsche|फ्रेडरिक नीत्से}} [[श्रेणी:दार्शनिक]] qmoh9614ngizzeuvau3f8jevj72f4e2 0 47185 1368955 1362291 2026-08-09T07:17:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368955 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = DarrenCrissTrevorLive2012.jpg | image_size = 200px | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | caption = क्रिस् ट्रेभर लाईभमा, डिसेम्बर २०१२ | birth_name = ड्यारेन एभरेट् क्रिस् | birth_date = {{birth date and age|१९८७|२|५}} | birth_place = [[सान फ्रान्सिस्को]], [[क्यालिफोर्निया]], अमेरिका | occupation = अभिनेता, गायक-गीतकार, रचनाकार, स्टारकिड प्रोडक्शन्स्को सह-सञ्चालक | years_active = १९९७ – वर्तमान | alma_mater = युनिभर्सिटि अफ मिशिगन | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | instrument = स्वर, पियानो, गिटार, ड्रम्स्, भायोलिन, म्यान्डोलिन, हारमोनिका | genre = पप, आधुनिक, म्युजिकल थियटर | label = सोनि, कोलम्बिया | associated_acts = ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'', स्टारकिड प्रोडक्शन्स्, शार्लिन काए | years_active = २००५ – वर्तमान | website = [http://www.darrencriss.com www.darrencriss.com] }} }} '''ड्यारेन एभरेट् क्रिस्''' (जन्म: ५ फेब्रुवरि, १९८७) एक अमेरिकी अभिनेता, गायक, गीतकार र सङ्गीतकार हुन। उनी शिकागोमा अवस्थित [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]] नामक एक मिडिया र सङ्गीत थिएटर निर्माण कम्पनीको सह-संस्थापक र सह-सञ्चालक पनि हुन। उनी विशेष गरी [[फक्स]]को टिभी शृङ्खला [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]मा [[ब्लेन एंडरसन]], एक उच्च विद्यालयको समलैंगिक छात्र,को भुमिका निर्भाह गरेकोमा चिनिन्छन। क्रिसले पहिलो पल्ट [[स्टारकिड]]को सांगीतिक नाटक, "[[अ भेरि पट्टर म्युजिकल]]" र त्यसपछि "[[अ भेरि पट्टर सिक्वल]]"मा [[ह्यारी पट्टर (पात्र)|ह्यारी पट्टर]]को प्रमुख भूमिका खेलेर सबैको ध्यान खिचेका थिए। जनवरी २०१२मा उनले आफ्नो [[ब्रडवे]] शुरुवात, "[[हाउ टु सक्सिड इन बिजनेस विथाउट रियल्ली ट्राइन्ग]]" नाटकमा जे. पिएरपोन्ट फिन्चको भूमिकाबाट गरेका थिए। ==प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा== क्रिस [[सान फ्रान्सिस्को]], [[क्यालिफोर्निया]]मा सेरिना र चार्ल्स विलियम क्रिस्‌, एक बैङ्कर र विभिन्न सान फ्रान्सिस्को प्रदर्शनहरूको एक पूर्व निदेशकको कान्छा छोराको रूपमा जन्मिएका थिए। <ref name="teddywing.com">{{cite web|url=http://www.teddywing.com/projects/philharmonia/board/ccriss.html |title=Philharmonia Baroque Orchestra : C. William Criss, Chair, Development Committee Cornerstone Campaign Committee |publisher=Teddywing.com |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web |last=Chan |first=Dinna |url=http://www.manilastandardtoday.com/insideLifestyle.htm?f=2010/december/24/lifestyle1.isx&d=2010/december/24 |title=Ayala Malls’ Criss-mas attraction - 2010/december/24 |publisher=Manila Standard Today |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231102903/http://www.manilastandardtoday.com/insideLifestyle.htm?f=2010/december/24/lifestyle1.isx&d=2010/december/24 |date=December 31, 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.artsreach.com/2008conferences/2008conference-speakers.html |title=2008 Arts Reach Marketing and Development Conferences |publisher=Artsreach.com |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321200738/http://www.artsreach.com/2008conferences/2008conference-speakers.html |date=March 21, 2011 }}</ref> क्रिस एक यूरेशियिन मुलका हुन अर्थात उनको आमा फिलीपींसकी नेटिभ हुन र चीनी, स्पेनिश, र फिलिपिनो वंशकी हुन, जबकि उनको पिता पिट्सबर्ग, पेंसिल्वेनियाका नेटिभ र आइरिश मूलका हुन।<ref name="teddywing.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/youngstar/ysarticle.aspx?articleId=647853&publicationSubCategoryId=84 |title=Darren Criss: Gleefully Pinoy |publisher=Philstar.com |date=January 14, 2011 |accessdate=February 14, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.irishcentral.com/ent/Darren-Criss-among-Glee-stars-to-perform-in-Dublin-109449569.html|title=Irish Central}}</ref> उनको एक ठूलो दाई छन जसको नाम चार्ल्स "चक" क्रिस् हो जो एक सङ्गीतकार र [[इन्डी]] रक ब्यान्ड "[[फ्रील्यान्स व्हेल]]"का एक सदस्य हुन।<ref name="Darren Criss&nbsp;– Bio">{{cite web |url=http://darrencriss.snappages.com/Bio.htm |title=Darren Criss&nbsp;– Bio |publisher=Darrencriss.snappages.com |accessdate=March 1, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305133617/http://darrencriss.snappages.com/Bio.htm |date=March 5, 2011 }}</ref> सन् १९८८ मा, क्रिस् परिवार [[होनोलुलु]], [[हवाई]]मा बसाईं सराई गरे जहां क्रिस्‌का पिता "[[ईस्ट वेस्ट बैङ्क]]"मा अध्यक्ष र सीईओको रूपमा सेवारत थिए।<ref name="teddywing.com"/><ref>{{cite news|author=Benji Wilson |url=http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-2040602/Q-A-Glee-actor-Darren-Criss.html#ixzz1YxItbAZt |title=Q and A with Glee actor Darren Criss &#124; Mail Online |publisher=Dailymail.co.uk |date= September 25, 2011|accessdate=September 27, 2011 |location=London}}</ref> उनीहरू त्यहाँ १९९२ सम्म बसे र त्यसपछि सान फ्रान्सिस्कोमा फिर्ता आए।<ref name="teddywing.com"/> क्रिस् [[सङ्गीत]] र [[प्रदर्शन कला]]मा बाल्यकालदेखि नै रुचि राख्दथे - पांच वर्षको उमेरमा उनले भायोलिन सिक्न थाले र आफ्नो शास्त्रीय प्रशिक्षण विश्वविद्यालय पुगुन्जेलसम्म पनि जारी राखे।<ref>{{cite web|author=Wishnevski, Etan and Walsh, Stephanie |url=http://www.youtube.com/watch?v=knLGdP1heKA |title=DARREN CRISS Interview part 1 |publisher=YouTube |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=bJ7UW2yuBI0 |title=Darren Criss&nbsp;— The Muse (LIVE at The Mint) |publisher=YouTube |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|last=watchwolvtv|title=First Ever TV Interview with Darren Criss in 2007|url=http://www.youtube.com/watch?v=O4xAAt5WnoM|publisher=YouTube|accessdate=15 October 2011}}</ref> उनी अंततः एक बहु वादक बन्न सफल बने र गिटार, पियानो, भायलिन, चेलो, म्यानडोलिन, हारमोनिका, र ड्रम जस्ता विभिन्न बाद्यवादन बजाउनमा माहिर भए।<ref name="Darren Criss&nbsp;– Bio"/><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Z3BbOC1L_GM |title=Scott & Darren Criss |publisher=YouTube |date=May 15, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref name="reelaccess.com">{{cite web |author=Aaron Stipkovich |url=http://www.reelaccess.com/talent/darrencriss/ |title=Darren Criss's ProfilePage on |publisher=Reelaccess.com |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522023540/http://www.reelaccess.com/talent/darrencriss/ |date=May 22, 2012 }}</ref><ref>{{cite web|title=10 Fun Facts About Darren Criss|url=http://www.celebuzz.com/photos/darren-criss-fun-facts/12-fun-facts-about-darren-criss-5/|publisher=Celebuzz|accessdate=14 December 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824075145/http://www.celebuzz.com/photos/darren-criss-fun-facts/12-fun-facts-about-darren-criss-5/ |date=24 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.myspace.com/darrencriss/photos/8975446 |title=Photos from Darren Criss (Darren Criss) on Myspace |publisher=Myspace.com |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref> उनी दस वर्षको कलिलो उमेरमा नै [[अमेरिकी कन्जरभेटरि थियेटर]]को [[युवा कन्जरभेटरि कार्यक्रम]]को लागि छानिए जहां उनले आफ्नो प्रारंभिक वर्ष थिएटर प्रदर्शनको अध्ययनमा बिताए।त्यसपछि पन्द्र वर्षको उमेर देखि उनले आफ्नै सङ्गीत रचनाहरू लेख्न शुरू गरे।<ref>{{cite web|last=Smith|first=Grady|title='A Very Potter Musical' star Darren Criss talks about his new EP and the future for Team StarKid|url=http://music-mix.ew.com/2010/07/30/a-very-potter-musical-star-darren-criss-talks-about-his-new-ep-and-the-future-for-team-starkid/|publisher=Entertainment Weekly|accessdate=6 March 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202203126/http://music-mix.ew.com/2010/07/30/a-very-potter-musical-star-darren-criss-talks-about-his-new-ep-and-the-future-for-team-starkid/ |date=2 February 2012 }}</ref> क्रिस्‌ले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा [[स्टुअर्ट हल फर बोइज]]बाट र स्नातक [[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] (२००५)बाट पुरा गरे।<ref name="sacredsf3037">{{cite web |url=http://z5.sacredsf.org/~broadview/?p=3037 |last=Kloepfer |first=Sara |title=Darren Criss, former Stuart Hall for Boys student, finds role on 'Glee{{'-}} |publisher=The Broadview |date=December 12, 2010 |accessdate=October 15, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121004536/http://z5.sacredsf.org/~broadview/?p=3037 |date=January 21, 2015 }}</ref> सेन्ट इग्नेटियसमा आफ्नो पालामा उनी स्कुल सरकार र प्रदर्शन कला कार्यक्रम जस्ता विभिन्न क्लबहरूको सदस्य थिए। उनी त्यहाँ "थिएटर आर्ट्स लिडरशिप" र "फाईन आर्ट्स" पुरस्कारबाट पनि सम्मानित भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/youngstar/ysarticle.aspx?articleid=647853&publicationsubcategoryid=84 |title=Darren Criss: Gleefully Pinoy » Young Star » Article |publisher=philstar.com |date=January 14, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Genesis IV|url=http://www.simagis.org/genesis/documents/Genesis05Summer.pdf|publisher=Saint Ignatius College Preparatory|accessdate=15 October 2011}}</ref> क्रिस् स्कुल ओर्केस्ट्रामा एक भायोलिन वादक पनि थिए जहां उनले [[कन्सर्टमास्टर]]को पद पनि सम्हाले।<ref>{{cite web|title=Winter Pops 04|url=http://www.printroom.com/ViewGallery.asp?evgroupid=0&userid=siprep2003&gallery_id=123959&curpage=9|publisher=Saint Ignatius College Peparatory|accessdate=15 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Winter Pops 04|url=http://www.printroom.com/ViewGallery.asp?evgroupid=0&userid=siprep2003&gallery_id=123959&curpage=11|publisher=Saint Ignatius College Preparatory|accessdate=15 December 2011}}</ref> पढाईको हिसाबमा उनले २००२ (म्याक्सिमा कम लाउड) र २००३ (म्याग्ना कम लाउड)मा प्रतिष्ठित राष्ट्रिय ल्याटिन परीक्षा पुरस्कार प्राप्त गरे। <ref>{{cite web |url=http://www2.siprep.org/faculty/mmccarty/nlewinners.htm |title=National Latin Exam Award Winners |publisher=siprep.org |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928090736/http://www.siprep.org/faculty/mmccarty/nlewinners.htm |date=September 28, 2011 }}</ref> २००५ मा, क्रिस् [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]को स्कूल अफ म्युजिक, थिएटर एण्ड डान्स र कलेज अफ लिट्रेचर, साईन्स एण्ड द आर्टस्सामा पढ्न छनोट भए।<ref name="umich1">{{cite web |url=http://www.music.umich.edu/muse/2011/spring/shooting-star.html |title=Shooting Star - Michigan Muse - UM School of Music, Theatre & Dance |publisher=Music.umich.edu |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910230551/http://www.music.umich.edu/muse/2011/spring/shooting-star.html |date=September 10, 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.michigandaily.com/content/however-you-choose-define-your-art-fokus-provides-forum |title=However you choose to define your art, F.O.K.U.S. provides the forum |publisher=The Michigan Daily |date=December 7, 2007 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> उनले शुरूमा [[सङ्गीत]], [[इटालियन]], र [[थिएटर]] प्रदर्शनमा डिग्री लिन चाहे तर अंततः केवल थियेटर प्रदर्शनमा स्नातक गर्ने निर्णय लिए, र २००९मा [[ललितकला|ललित कला]](फाईन आर्टस्)मा स्नातक (बि एफ ए) प्राप्त गरे।<ref name="sacredsf3037"/><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=UpRBPkfvlGQ |title=Darren Criss Billboard Live Q&A Pt 1 |publisher=YouTube |date=April 27, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> ==अभिनय करियर== क्रिस्‌द्वारा अभिनय गरिएको कामहरूको सूचीको लागि [[ड्यारेन क्रिस#व्यावसायिक श्रेय|यहाँ क्लिक गर्नुहोस]]। ===थिएटर=== क्रिस्‌ले आफ्नो स्टेज डेब्यु १० वर्षको उमेरमा (१९९७), [[४२औं स्ट्रिट मुन]]को [[फ्यानी]] नामक नाटकमा, सेजारियोको भूमिकाबाट गरे।<ref name="Fanny">{{cite news | url=http://articles.sfgate.com/2011-01-04/entertainment/26357986_1_summer-camp-chris-colfer-glee | work=The San Francisco Chronicle | first=Regan | last=McMahon | title=Day in Pictures, December 26, 2000 | date=January 4, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322011251/http://articles.sfgate.com/2011-01-04/entertainment/26357986_1_summer-camp-chris-colfer-glee |date=March 22, 2011 }}</ref> अर्को वर्ष क्रिस्‌ले त्यहि कम्पनिको [[रिचर्ड रडजर्स]] र [[स्टीफन सन्डहेइम]]को सांगीतिक नाटक "[[डु आई हियर अ वाल्टज?]]"मा मौरो नामक पात्रको भूमिका निभाए। त्यसपछि १९९९मा "[[बेब्स ईन आर्म्स]]मा उनले ब्यूरेगार्ड कालहनको रूपमा अभिनय गरे।<ref name="Waltz">{{cite web |url=http://www.42ndstmoon.com/Schedule/waltz.html |title=Do I Hear a Waltz? |publisher=42ndstmoon.com |accessdate=March 1, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707064100/http://www.42ndstmoon.com/Schedule/waltz.html |date=July 7, 2011 }}</ref><ref name="Babes">{{cite web |url=http://www.42ndstmoon.com/Schedule/babesinarms.html |title=Babes in Arms |publisher=42ndstmoon.com |accessdate=March 1, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707064106/http://www.42ndstmoon.com/Schedule/babesinarms.html |date=July 7, 2011 }}</ref> आफ्नो [[अमेरिकी कन्जरभेटरि थियेटर]]को समयमा क्रिस्‌ले थुप्रै नाटकहरूमा खेले जस्तै - "[[ए क्रिसमस क्यारोल]]", "[[ए मिडसमर्स नाईट्स ड्रिम्]]" र "[[द भोएसे इन्हेरिटेन्स]]"।उनले आफ्नो कला अझै निखार्ने प्रयास "[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रीपरेटरी]]"मा पनि जारी राखे जहाँ उनले विभिन्न क्लासिक नाटकहरू - "[[द म्युजिक म्यान]]", "[[द डायरी अफ ऐनी फ्र्यान्क]]" र "[[फिड्डलर अन द रुफ]]"मा अभिनय गरे।<ref name="reelaccess.com"/> २००५ देखि २००९ सम्म [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]मा पढ्ने क्रममा, क्रिस्‌ले विभिन्न स्टेज प्रस्तुतिहरूमा‍‍‍ भाग लिएका थिए जस्तै "[[प्राइड एन्ड प्रेजुडिस]]", "[[द लास्ट डेज अफ जुडास इस्करियोट]]", "[[अ फ्यू गुड मेन]]", र "[[द क्रिप्पल अफ इनिशमान]]"।<ref name="reelaccess.com"/> उनले त्यो विश्वविद्यालयको छात्रहरूद्वारा सञ्चालित बेसमेन्ट आर्टस् नामक थिएटर सङ्गठनमा अभिनेता र निर्देशक दुवैको पदमा काम गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Halley|first=Rhiannon|title=How self-produced productions thrive on campus|url=http://www.michigandaily.com/content/bside/student-theater|publisher=[[The Michigan Daily]]|date=April 8, 2009|accessdate=October 24, 2011}}</ref> सन् २००८को वसन्तमा उनले "अक्याडेमिया डेल'आर्टे", [[अरेज्जो]], [[इटाली|इटली]]मा, एक सेमेस्टर बिताए जहाँ उनले "[[कमेडिया डेल'आर्टे]]" र अरु थिएटरसँग सम्बन्धित विषयहरूमा अध्ययन गरे।<ref name="umich1"/><ref>{{cite web |url=http://www.dell-arte.org/students.php?sub=194 |title=Accademia dell'Arte - European Theatre, Vocal Arts and Dance &#124; student resources |publisher=Dell-arte.org |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223130832/http://www.dell-arte.org/students.php?sub=194 |date=December 23, 2011 }}</ref> २००९मा [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]बाट स्नातक प्राप्त गरेपछि उनले आफ्नो साथी र सहपाठिहरूसँग मिलेर [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]] नामक एक मिडिया र सङ्गीत थिएटर उत्पादन कम्पनीको स्थापना गरे।<ref>{{cite web|last=Shekhar Pandey|first=Kavi|title=The StarKids Are All Right: The rise of a 'U' theater troupe from the Basement to the national stage|url=http://www.michigandaily.com/arts/starkid|publisher=[[The Michigan Daily]]|date=November 2, 2011|accessdate=November 8, 2011}}</ref> स्टारकिडमा उनको सबैभन्दा चर्चित अभिनयहरूमा [[युट्युब]]को हिट सांगीतिक नाटकहरू - "[[अ भेरि पट्टर म्युजिकल]]" र "[[अ भेरि पट्टर सिक्वल]]" पर्दछन। दुवै प्रस्तुतिहरू [[जे. के. राउलिन्ग]]द्वारा लिखित [[ह्यारी पट्टर]] शृङ्खलामा आधारित छ<ref name="Welcome!">[http://teamstarkid.com/ Welcome!]. Teamstarkid.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> र कम्पनीको [[युट्युब]] च्यानलमा त्यो भिडियो १९ जून, २००९ देखि १० करोडभन्दा पनि बढि पटक हेरिएको छ।<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/profile?nomobile=1&user=StarKidPotter |title=StarKid Productions |publisher=YouTube |date= |accessdate=October 19, 2011}}</ref> जनवरी २०१२मा उनले [[अल हर्स्चफेल्ड थिएटर]]मा तीन हप्ताको लागि [[ड्यानियल र्‌याडक्लिफ]]को सट्टामा "[[हाउ टु सक्सिड इन बिजनेस विथाउट रियल्ली ट्राइन्ग]]" भन्ने नाटकमा जे. पिएरपोन्ट फिन्चको भूमिकाबाट आफ्नो [[ब्रडवे]] करियर शुरुवात गरे।<ref name="broadway1">{{cite web|title=Glee Star Darren Criss Begins Run in 'How To Succeed in Business Without Really Trying' "|url=http://www.broadway.com/shows/how-succeed-business-without-really-trying/buzz/159171/glee-star-darren-criss-begins-run-in-how-to-succeed-in-business-without-really-trying/|publisher=Broadway.com|accessdate=22 January 2012}}</ref> ड्यानियल र्‌याडक्लिफको अन्तिम हप्ता बाहेक उनको कार्यकाल अरुको भन्दा निकै सफल साबित भयो। ११ महिना चलेको सो नाटक, क्रिस् मुख्य भूमिकामा हुँदाको तीन हप्तामा चार मिलियन डलर भन्दा पनि अधिक कमाई गर्न सफल भयो।<ref>{{cite web|last=Geier|first=Thom|title=Darren Criss becomes Broadway's $4 million man|url=http://popwatch.ew.com/2012/01/23/darren-criss-becomes-broadways-4-million-man/|publisher=Entertainment Weekly|accessdate=27 January 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127173356/http://popwatch.ew.com/2012/01/23/darren-criss-becomes-broadways-4-million-man/ |date=27 January 2012 }}</ref> ===टेलिभिजन=== [[फक्स]] टिभी कार्यक्रम [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]मा क्रिस्, [[ब्लेन एन्डरसन]] नामक एक समलैंगिक छात्रको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन।<ref>{{cite web |url=http://www.fox.com/glee/bios/darren-criss/ |title=FOX Broadcasting Company - Glee - Bios |publisher=Fox.com |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107013801/http://www.fox.com/glee/bios/darren-criss |date=January 7, 2012 }}</ref> उनी सबैभन्दा पहिले नोभेम्बर ९, २०१०मा प्रसारित दोस्रो सत्रको भाग "[[नेभर बिन किस्ड]]"मा देखा परे। ब्लेन डाल्टन अक्याडमिमा पढ्दछन र त्यस स्कुलको ‍ग्ली क्लब, द डाल्टन अक्याडमि वार्बलर्सका प्रमुख गायक हुन। ब्लेन शुरुमा न्यु डिरेक्शन्स्‌को सदस्य [[कर्ट हम्मल]] ([[क्रिस कल्फर]])को एक मित्र र संरक्षकको रूपमा आएका थिए<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20017760-10391698.html |title= Darren Criss Joins "Glee" Cast |author=Derschowitz, Jessica |work=[[CBSnews.com]] |date=September 27, 2010 |accessdate=October 4, 2010|archiveurl=https://archive.is/42je|archivedate=July 3, 2012}}</ref> तर पछि दुइजना बीचको सम्बन्ध र प्रशंसकहरूद्वारा यिनिहरूको मिलनको लागि गरेको समर्थनले गर्दा नै शृङ्खलाको सह-निर्माता [[रायन मर्फी]]ले उनीहरूलाई पर्दामा जोडीको रूपमा स्थापित गरे। तेस्रो सत्रको शुरुवातमा ब्लेन मकिन्ले स्कुलमा सरे र न्यु डिरेक्शन्स्‌मा सामेल भए र यससँगै क्रिस् कार्यक्रमको अतिथि कलाकारदेखि मुख्य कलाकारमा बढोत्तर भए।<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2011/09/glee-recap-back-to-school-and-basics-in-the-season-3-premiere.html|title={{-'}}Glee' recap: Back to school (and basics) in the Season 3 premiere|first=Amy|last=Reiter|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Tribune Company]]|date=September 21, 2011|accessdate=September 21, 2011}}</ref> मर्फीले कार्यक्रममा क्रिस्‌को भूमिका ब्याख्या गर्दै भने, "ड्यारेनको कथामा एक प्रमुख खण्ड छ... [ब्लेन] कर्टको संरक्षक बन्छ र शायद त्यसपछि उनिहरू बिच प्रेम पनि हुन सक्छ - कर्ट अरुको हेपाईको कारणले आफ्नो स्कुल नै छाड्न बाध्य हुन्छ र अरुलाई हेपिएको नसहने नीति भएको स्कुलमा जान्छ। त्यसैले कर्टले उसलाई निकै मनपराउछ र सम्मान गर्छ।"<ref>{{cite web|url=http://www.tvsquad.com/2010/09/30/news-roundup-ryan-murphy-confirms-chord-overstreet-will-not-pla/ |title=News Roundup: Ryan Murphy Confirms Chord Overstreet Will Not Play Kurt's Boyfriend... |author=Bentley, Jean |work=[[AOL]] TV News |date=September 30, 2010 |accessdate=October 5, 2010}}</ref> आफ्नो चरित्रको लागि जनताको प्रतिक्रियाको छलफलमा क्रिस्‌ले उत्तर दिँदै भने कि उनलाई विशेष रूपले "संसारको त्यस्तो मानिस जो अरु जस्तो केहि भिन्न विचारधाराहरूमा हुर्किएका छैनन तर जसले सम्बन्ध र मानव अधिकारप्रतिको आफ्नो विचार र धारणा ब्लेन र कर्टको कथाले परिवर्तन गरे", त्यस्ता टिप्पणीहरू मनपर्छ। उनले यो प्रतिक्रियाहरूलाई "अभूतपूर्व" भनेका छन, र भने: "म एक समलैंगिक समुदायमा हुर्केको एक सीधा बालक थिँए र यहि कुरामा मेरा धेरै साथीहरूले संघर्ष गरेको र कुनै पनि ठाँउमा आफ्नो पहिचान बनाउन नपाएको देख्दा नराम्रो लाग्छ। यसको उत्थान गर्ने मशिनको सानो टुक्रा बन्न पाउँदा निकै खुशी लागेको छ।"<ref>{{cite web|url=http://www.afterelton.com/people/2011/01/darren-criss-glee-teenage-dream?page=0%2C1|title=Interview: Darren Criss Humbly Calls Himself "Last Grain of Sand"|last=Jensen|first=Michael|date=January 18, 2011|work=[[AfterEllen.com and AfterElton.com|AfterElton.com]]|publisher=[[Logo (TV channel)|Logo]]|accessdate=April 15, 2011}}</ref> ब्लेन एन्डरसनको चरित्र २०१२को [[आफ्टर एल्टन]]को टिभीको मनपर्ने शीर्ष ५० पात्रहरूको सूचीमा नम्बर १मा थियो।<ref>{{cite web|last=Staff|title=AfterElton's Top 50 Favorite TV Characters|url=http://www.afterelton.com/tv/2012/02/50-favorite-tv-characters-list?page=1%2C15|publisher=AfterElton.com|accessdate=27 February 2012}}</ref> क्रिस्‌को टेलिभिजन करियरमा [[ईस्टविक]] र [[कोल्ड केस]] जस्ता शृङ्खलामा गरेको भूमिका पनि समावेश छ।<ref>{{cite web|title=Cast|url=http://www.howtosucceedbroadway.com/cast.php|publisher=Broadway|accessdate=3 January 2012}}</ref> ===चलचित्र=== अगस्ट २०११ मा, क्रिस् आफ्नो पहिलो फीचर फिल्म "[[ग्ली: द ३डि कन्सर्ट मुभि]]"मा देखिए। यो २०१२ मा, क्रिस् कमेडि चलचित्र ''इमोजिन''मा देखिदैँ छन्। यस फिल्मको कलाकारहरूमा [[क्रिस्टेन विग]]‍‍‍, [[एनेट बेनिन्ग]], र [[म्याट डिलन]] रहेका छन।<ref>{{cite web|title=Imogene|url=http://movies.msn.com/movies/movie/imogene/|publisher=MSN.com|accessdate=28 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824105702/http://movies.msn.com/movies/movie/imogene/ |date=24 August 2013 }}</ref> ===ईन्टरनेट=== २००७मा क्रिस्‌ले आफ्नो अनलाईन करियरको शुरुवात टोबी फिलिप्सको भूमिकामा वेब शृङ्खला "लिटल व्हाइट लाई"बाट गरे। यो [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]]द्वारा २००९मा प्रस्तुत गरिएको थियो।<ref name="youtube1">{{cite web|title=Little White Lie|url=http://www.youtube.com/watch?v=VbC3XQXOdjM&feature=youtube_gdata_player|publisher=StarKidPotter|accessdate=18 January 2012}}</ref> क्रिस्‌ले "[[फन्नी अर डाई]]"को वेब शृङ्खला "लाईफ अफ लियोपोल्ड"मा लियोपोल्ड बोनार भन्ने पात्रको लागि आफ्नो आवाज पनि दिएका छन।<ref name="Life Of Leopold">[http://www.lifeofleopold.com/ Life Of Leopold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202123922/http://lifeofleopold.com/ |date=2011-02-02 }}. Life Of Leopold. Retrieved on June 20, 2011.</ref> ==सांगीतिक करियर== क्रिस्‌द्वारा गरिएको सांगीतिक प्रदर्शनहरूको सूचीको लागि, यहाँ क्लिक [[ड्यारेन क्रिस#सांगीतिक प्रदर्शन|गर्नुहोस]]। ===एकल कलाकार=== क्रिस्‌ले आफ्नो एकल सांगीतिक करियर [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]मा छात्र भएको बेलामा बार र क्याफेहरूमा गाएर शुरू गरे। [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]]को सफलता पछि, र [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]मा आफ्नो सफल भूमिकाबाट प्रसिद्धि पाए पछि, क्रिस्‌ले चाँडै लोकप्रियता हासिल गरे र [[अर्भिन्ग प्लाजा]], [[रक्सी (सङ्गीत)|रक्सी]], [[हलिवुड प्यालेडियम]], [[ट्रोबाडोर]], र [[लिंकन सेन्टर]] जस्ता प्रख्यात स्थानहरू गाउन थाले।<ref name="darrencriss.snappages.com">{{cite web |url=http://darrencriss.snappages.com/shows.htm |title=Darren Criss - Shows |publisher=Darrencriss.snappages.com |date=February 11, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013164546/http://darrencriss.snappages.com/shows.htm |date=October 13, 2011 }}</ref> उनको प्रदर्शनहरूको सूचीमा अमेरिकी गीतिकिताब र समकालीन गीत देखि लिएर आफ्नै रचनाहरू पनि हुन्छ।<ref>{{cite web|last=Donahue|first=Ann|title=Darren Criss crosses over|url=http://www.reuters.com/article/2010/11/20/us-darrencriss-idUSTRE6AJ01M20101120|publisher=Reuters|accessdate=18 February 2012}}</ref> एक ठुलो [[डिज्नी]] प्रशंसक भएको नाताले, उनी प्राय आफुलाई मनपर्ने [[एलन मेन्केन]]को गीतहरू पनि समावेश गर्छन।<ref>{{cite web|last=Herrera|first=Monica|title=Glee's Darren Criss: The Billboard Cover Story|url=http://www.billboard.com/features/glee-s-darren-criss-the-billboard-cover-1005135992.story#/features/glee-s-darren-criss-the-billboard-cover-1005135992.story|publisher=Billboard Magazine|accessdate=26 January 2012}}</ref> क्रिस् [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]को आफ्नो पूर्व सहपाठि, गायिका तथा गीतकार शार्लिन केयसँग अहिले पनि संगै मिलेर काम गर्ने प्रकृया जारी राखेका छन। उनले केयसँग "स्किन एण्ड बोन्स" र "ड्रेस एण्ड टाई" बोलको गीतमा संगै गाएका छन, र "स्किन एण्ड बोन्स", "म्यागनोलिया वाईन", र "ड्रेस एण्ड टाई"को भिडियोमा अभिनय पनि गरेका छन।<ref name="Videos">{{cite web|title=Videos|url=http://charlenekaye.com/video/|publisher=Charlene Kaye|accessdate=2 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223190436/http://charlenekaye.com/video/ |date=23 December 2011 }}</ref> जुलाई २०, २०१०मा क्रिस्‌ले iTunesमा स्वतन्त्र रूपमा "[[ह्युमन्स]]" नामक सानो एल्बम प्रकाशित गरे। यो बिलबोर्डको शीर्ष हिटसिकर्स एल्बम चार्टमा ३० नम्बरमा डेब्यु गर्‍यो र iTunesको अल्टरनेटिभ चार्टमा शीर्ष २० सम्म पुग्यो।<ref name="iTunes">{{cite web|url=http://itunes.apple.com/us/album/human/id382660889|title=Human by Darren Criss}}</ref><ref name="Billboard2">{{cite web|last=Donahue|first=Ann|title='Glee' Newcomer Darren Criss Reflects on His 'Dream' Week|url=http://www.billboard.com/news/glee-newcomer-darren-criss-reflects-on-1004126702.story#/news/glee-newcomer-darren-criss-reflects-on-1004126702.story|work=Billboard|accessdate=February 10, 2011|date=November 13, 2010}}</ref><ref name="Hollywood News">{{cite web | last = Milam | first = Whitney | title = Team StarKid tops Glee and Gaga on iTunes, talks new projects | publisher=HollywoodNews | date = July 24, 2010 | url = http://www.hollywoodnews.com/2010/07/24/a-very-potter-musicals-team-starkid-premieres-sequel-tops-glee-and-gaga-on-itunes-and-talks-future-projects/}}</ref> १० डिसेम्बर, २०१० मा, क्रिस् [[अमेरिकन सोसायटी अफ कम्पोजरस, अथरस एण्ड पब्लिशरस]] (ए एस सि ए पि)को ४००,००० औँ सदस्य बन्न पुगे।<ref>{{cite web|url=http://www.ascap.com/playback/2010/12/new_member/Criss.aspx |title=Hot Glee Star and New ASCAP Member Darren Criss Talks Songwriting and Performs a Holiday Classic |publisher=Ascap.com |date=December 20, 2010 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> अप्रिल २०११ मा, क्रिस् [[सोनी म्युजिक इन्टरटेन्मेन्ट]]सँग अनुबन्धित भए। रिलीजको तारीख निर्धारित गरिएको नभए पनि उनले एक पूर्ण स्टूडियो एल्बम रेकर्ड गराउनेछन।<ref name="Sony">{{cite web | last = Lawrence | first = Hannah | title = {{-'}}Glee's Darren Criss Signs Record Deal with Sony | publisher=HollywoodNews | date = April 18, 2011 | url = http://www.hollywood.com/news/Glees_Darren_Criss_Signs_Record_Deal_with_Sony/7784826|accessdate=June 20, 2011|archiveurl=http://archive.is/aEtp|archivedate=December 8, 2012}}</ref> ===स्टारकिड प्रोडक्शन्स्=== क्रिस् [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]]को लागि ए. जे. होल्म्स र कार्लोस भाल्डेजसँग प्राथमिक गीतकार र सङ्गीतकारको रूपमा गनिन्छन। उनले "[[अ भेरि पट्टर म्युजिकल]] (२००९)", "[[मि एण्ड माई डिक]] (२००९)", र "[[लिटल व्हाइट लाई]] (२००९)"मा गीतहरूको योगदान गरेका छन। साथसाथै, क्रिस्‌ले "[[अ पट्टर म्युजिकल (२००९)]]", "[[अ स्टारकिड एल्बम]] (२०१०), र "[[स्टारशिप]] (२०११)"को लागि सम्पुर्ण गीत र सङ्गीत रचेका थिए।<ref name="Welcome!"/> ६ जनवरी, २०१० मा, "[[मि एण्ड माई डिक]]"को साउन्डट्र्याक iTunesको माध्यमबाट जारी गरिएको थियो। यो एल्बम [[बिलबोर्ड]] चार्टको टप कास्ट एल्बम चार्टको न. ११मा पुग्ने पहिलो कुनै छात्रद्वारा उत्पादित कलेज म्युजिकल बन्न पुग्यो।<ref name="Billboard">Caulfield, Keith. [http://www.billboard.com/news/my-dick-rises-to-become-first-charting-1004076935.story#/news/my-dick-rises-to-become-first-charting-1004076935.story "'My Dick' Rises to Become First Charting Student Musical"] [[Billboard.com]], March 18, 2010. Retrieved on July 22, 2011.</ref> २२ जुलाई, २०१० मा, "[[अ भेरि स्टारकिड एल्बम]]" iTunes र Amazon.comको माध्यमबाट जारी भएको थियो। यो एल्बम iTunesको पप चार्टमा नं. १४ र सबै एल्बम मध्येमा नं. २७मा पुगेको थियो। यसले आधिकारिक रूपमा [[लेडि गागा]] (नं. २९)र [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]] (नं. ३१) लाई पछि पार्न सफल रह्यो।<ref name="Hollywood News">{{cite book| last = Milam| first = Whitney| title = Team StarKid tops Glee and Gaga on iTunes, talks new projects| url = http://www.hollywoodnews.com/2010/07/24/a-very-potter-musicals-team-starkid-premieres-sequel-tops-glee-and-gaga-on-itunes-and-talks-future-projects/ | publisher = HollywoodNews | date = July 24, 2010| accessdate=July 30, 2011 }}</ref> यो एल्बम [[बिलबोर्ड]]को टप कम्पाईलेशन्स चार्टमा नं. १९ सम्म पनि पुग्यो।<ref name="Billboard2"/> २९ अप्रिल, २०११ मा, [[स्टारशिप]] एल्बम जारी भयो। यसले [[बिलबोर्ड]] टप कास्ट एल्बम चार्टमा नं. १ र [[बिलबोर्ड २००]] चार्टमा नं. १३४मा डेब्यु गर्‍यो, र iTunes साउन्डट्र्याकमा नं. २ र iTunes एल्बम चार्टमा नं. ४ सम्म पुग्न सफल रह्यो।<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/news/adele-s-21-marks-sixth-week-at-no-1-on-billboard-1005169182.story|title=Adele's '21' Marks Sixth Week at No.&nbsp;1 on Billboard 200|date=May 4, 2011|first=Keith|last=Caulfield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|location=New York|accessdate=June 20, 2011}}</ref> २०११को थ्यान्कस्‌गिभिन्ग छुट्टीको समयमामा, क्रिस्‌ले न्युयर्क र बोस्टनमा स्टारकिडको पहिले राष्ट्रिय कन्सर्ट टुर, "[[द स्पेस टुर]]"मा भाग लिए।<ref>{{cite web|last=Votta|first=Rae|title=Inside Darren Criss' Team StarKid: From 'A Very Potter Musical' to SPACE Tour|url=http://www.billboard.com/events/inside-darren-criss-team-starkid-from-a-1005570772.story#/events/inside-darren-criss-team-starkid-from-a-1005570772.story|publisher=Billboard Magazine|accessdate=29 November 2011}}</ref> ===''ग्ली''=== [[File:Blaine Glee Tour Loser.jpg|thumb|right|upright|ड्यारेन क्रिस्, ब्लेन एन्डर्सनको रूपमा "ग्ली लाईभ! इन कन्सर्ट!" टुर म्यानचेस्टर, ईन्गल्यान्ड जुन २३, २०११ मा]] क्रिस्‌ले [[ग्ली साउन्डट्र्याक]]को लागि डाल्टन अक्याडमी वार्बलर्सको प्रमुख गायक र विलियम मकिन्लि विद्यालयको "नयाँ डिरेक्शन्स"को सदस्यको रूप योगदान दिएका छन। वार्बलर्स सबै पुरुषहरू भएको आ-कपेला गीति समुह हो जसको आवाज र सङ्गीत मिलाउने काम [[टफ्टस्‌ विश्वविद्यालय]]का [[बिजलबब्स]]द्वारा गरिन्छं। [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]मा क्रिस्‌को पहिलो गीत, "[[टिनेज ड्रिम]]", [[बिलबोर्ड]] डिजिटल गीतहरूको चार्ट र iTunes गीति चार्टमा नम्बर १मा पुग्यो र आफ्नो पहिले हप्तामै २१४,००० कपि बिक्री भयो । यसले यो गीतको मूल संस्करणलाई पनि पहिलो हप्ताको डिजिटल बिक्रिमा उछिनेको थियो।<ref>[http://blog.music.aol.com/2011/05/02/darren-criss-a-day-in-the-life/ Darren Criss Admits He's 'Insane' These Days, Sees 'Sincerity' in 'Crazy' 'Glee' Fan Base – A Day in the Life – AOL Music Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203151217/http://blog.music.aol.com/2011/05/02/darren-criss-a-day-in-the-life/ |date=2013-02-03 }}. Blog.music.aol.com (May 2, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ग्लीको गीत शीर्ष स्थानमा पुगेको यो पहिलो पल्ट थियो, र अहिलेसम्म यो नै कार्यक्रमको चाँडै बिक्रि हुने गीत हो।<ref>{{cite news| url=http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20023393-10391698.html | work=CBS News | first=Joyce | last=Lee | title="Glee" Hits No.1 on Charts with "Teenage Dream" Cover | date=November 19, 2010|archiveurl=https://archive.is/NQtn|archivedate=September 3, 2012}}</ref> १३ जुलाई, २०११ मा, यस गीतको ५००,००० भन्दा बढि प्रतिहरू बेचिएकोले गोल्ड प्रमाणित गरियो। <ref name="riaa">{{cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=RIAA Gold & Platinum|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=July 15, 2011}}</ref> दोस्रो सत्रमा क्रिस् र वार्बलर्सको चार्ट सफलताका कारण १९ अप्रिल, २०११मा "[[ग्ली: द म्युजिक प्रेसेन्टस द वार्बलर्स]]" नामक एल्बम जारी भएको थियो। यो "[[बिलबोर्ड २००]]" चार्टमा नम्बर २मा डेब्यु गर्‍यो र आइट्युन्स एल्बम चार्टमा नम्बर २ सम्म पुग्यो।<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/news/glee-warblers-album-confirmed-for-april-1005089312.story#/news/glee-warblers-album-flies-high-on-billboard-1005155842.story|title={{-'}}Glee' Warblers Album Confirmed for April 19 Release|date=April 27, 2011|first=Keith|last=Caulfield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|location=New York|accessdate=June 20, 2011}}</ref> २१ मे देखि ३ जुलाई, २०११ सम्म क्रिस्, र [[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]को कलाकारहरूले संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानाडा, इङ्ल्यान्ड र आयरल्यान्डमा "[[ग्ली लाईभ! इन कन्सर्ट!]]"मा प्रदर्शन गरे। [[बिलबोर्ड पत्रिका]]को अनुसार, यो २०११को सबैभन्दा सफल कन्सर्ट टुरमा १६औँ स्थानमा थियो र यसले कुल ४८५,००० मानिसहरूको उपस्थितिमा करिब $ ४० मिलियन डलर कमाएको थियो। [[स्टेपल्स सेन्टर]], [[नसाउ कोलिजियम]], र लन्डन र डबलिनको [[ओ टु एरेना]] (O२) सहित अरु सबै ४० दिनको कन्सर्टको टिकटहरू सबै नै बिक्रि भएको थियो।<ref name="darrencriss.snappages.com"/><ref name="25 Top Tours of 2011">{{cite web|title=25 Top Tours of 2011|url=http://www.billboard.com/features/the-year-in-pop-adele-makes-history-1005644432.story#/features/top-25-tours-of-2011-1005641362.story|publisher=Billboard Magazine|accessdate=18 February 2012}}</ref> क्रिस अहिले ग्लीको तेस्रो सत्रको लागि गीतहरू रेकर्डिंग गर्ने क्रममा छन। ==वकालत र सामाजिक योगदान== क्रिस् [[सिमान्तकृत यौन अभिमुखिकरण, लैङ्गिक पहिचान र यौन विशेषताका व्यक्ति#एलजिबिटी|एलजिबिटि]](LGBT) समुदाय र उनिहरूको कारणहरूको समर्थक हुन।<ref>{{cite web|author=Theater Jones |url=http://www.youtube.com/watch?v=8zHziucokoU |title=Glee's Darren Criss on reaching LGBT Youth |publisher=YouTube |date=February 6, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web |last=Vary |first=Adam B. |url=http://popwatch.ew.com/2011/01/20/glee-gay-teens-ew-cover/ |title=This week's cover: How 'Glee' is leading TV's gay-teen revolution &#124; PopWatch &#124; EW.com |publisher=Popwatch.ew.com |date=January 20, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119202019/http://popwatch.ew.com/2011/01/20/glee-gay-teens-ew-cover/ |date=January 19, 2012 }}</ref> डिसेम्बर २०१० र फेरि २०११ मा, उनले 'ट्रेवर लाईभ', जुन [[ट्रेभर परियोजना]] (समलैंगिक, उभयलिंगी, ट्रांसजेंडर युवाहरू माझ आत्महत्याको रोकथामको प्रयासमा केंद्रित सङ्गठन)को समर्थनमा गरिएको समारोहमा प्रदर्शन पनि गरे।<ref name="youtube3">{{cite web|author=Trevor Project |url=http://www.youtube.com/watch?v=q_SGA46QxP4 |title=Darren Criss performs "Not Alone" at Trevor Live |publisher=YouTube |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Trevor Live|url=http://www.thetrevorproject.org/trevorlive|publisher=The Trevor Project|accessdate=5 December 2011}}</ref> क्रिस्‌ले ट्रेभर परियोजनालाई गरेको योगदानको लागि "[[भराईटि]]ज पावर अफ युथ फिल्यान्थ्रोपि पुरस्कार" पनि पाए।<ref name="variety1">{{cite news|title=Hollywood youth honored just 'cause|url=http://www.variety.com/article/VR1118044016|publisher=Variety Magazine|accessdate=15 October 2011|date=October 6, 2011}}</ref> क्रिस् "[[रक द भोट]]" सङ्गठन र त्यसको लोकतन्त्र दिवस अभियानको प्रवक्ता पनि हुन। २३ मार्च, २०११ मा, उनले राष्ट्रिय उच्च विद्यालयहरूमा "लोकतन्त्र कक्षा" नामक राष्ट्रिय नागरिकशास्त्र कार्यक्रम सुरु गर्न सहयोग गरे जसले "पप संस्कृति, भिडियो, कक्षामा चर्चा र सानो चुनावको उपयोग गरेर युवालाई चुनाव प्रक्रिया सिकाउने र यसमा प्रत्क्ष्य संलग्न हुने सीप सिकाउदछ।"<ref>{{cite web |url=http://www.rockthevote.com/about/press-room/press-releases/glees-darren-criss-and-kiis.html |title=Glee's Darren Criss and KIIS FM join Rock the Vote in Launching National "Democracy Day" |publisher=Rock the Vote |date=March 23, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515060738/http://www.rockthevote.com/about/press-room/press-releases/glees-darren-criss-and-kiis.html |date=May 15, 2011 }}</ref><ref>{{cite web|author=Video from:Good Day LA |url=http://www.myfoxla.com/dpp/good_day_la/darren-criss-on-gdla-20110323 |title=Glee's Darren Criss on GDLA &#124; Good Day LA |publisher=Myfoxla.com |date=April 26, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> क्रिस् "फेस्टिभल अफ न्यु अमेरिकन म्युजिकल्स"को पनि प्रवक्ता हुन। यस सङ्गठनको उद्देश्य भनेको रचनाकारहरू र कलाकारहरूलाई प्रशिक्षित गर्ने र यस प्रक्रियामा सङ्गीत आगामी पिढीको थिएटर दर्शकहरूको निर्माणलाई बढावा दिने काम गर्दछ।"<ref>{{cite web|title=The Festival of New American Musicals Spokesperson Darren Criss Announces The First Nation Wide Show Search for New Writers!|url=http://lafestival.org/|publisher=Festival of New American Musicals|accessdate=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112002655/http://www.lafestival.org/ |date=12 November 2011 }}</ref> यसका मानार्थ सह-अध्यक्षहरू स्टिफन सन्डहाइम, स्टिफन श्वार्टज, जेरी हरमन, एंजेला ल्यान्सबरी, र जेसन अलेक्ज्यान्डर हुन।<ref>{{cite web|title=About Us|url=http://lafestival.org/about_us.html|publisher=Festival of New American Musicals|accessdate=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003172738/http://www.lafestival.org/about_us.html |date=3 October 2011 }}</ref> क्रिस्‌ले [[अमेरिकन कन्जर्भेटरि थिएटर]], [[लस एंजलस्‌को एड्स परियोजना]], [[न्यु कन्जर्भेटरि थिएटर सेन्टर]], [[टोइज फर टट्स]], [[सिटी अफ होप न्याशनल मेडिकल सेन्टर]], [[मोशन पिक्चर एन्ड टेलिभिजन फन्ड]], पब्लिक स्कुल आर्टस्, [[म्युजिकेयर्स फाउन्डेशन]], [[दि ओल्ड भिक]], र [[एलिजाबेथ ग्लेसर पिडियाट्रिक एड्स फाउन्डेशन]] जस्ता विभिन्न च्यारिटिमा प्रदर्शन गरेका छन।<ref>{{cite web|title=Shows|url=http://darrencriss.snappages.com/shows.htm|publisher=Darren Criss Official Website|accessdate=21 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113045326/http://darrencriss.snappages.com/shows.htm |date=13 November 2011 }}</ref> ==मिडियामा क्रिस्== क्रिस विभिन्न टिभी कार्यक्रमहरूमा अतिथिको रूपमा गएका छन जस्तै [[द एलेन डिजेनेरेस शो]],<ref>{{cite web |url=http://ellen.warnerbros.com/topics/?s=Darren+Criss |title=Darren Criss &#124; The Ellen DeGeneres Show |publisher=Ellen.warnerbros.com |date=April 22, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323055221/http://ellen.warnerbros.com/topics/?s=Darren+Criss |date=March 23, 2012 }}</ref> [[लाईभ विथ रिजस एण्ड केली]],<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/glees-blaine-dalton-academy-warblers-165063 |title='Glee's' Blaine, Dalton Academy Warblers to Release Album |publisher=The Hollywood Reporter |date= |accessdate=September 27, 2011 |first=Kimberly |last=Nordyke}}</ref> [[द ग्ली प्रजेक्ट]],<ref>{{cite web|last=Wang |first=Cynthia |url=http://www.people.com/people/article/0,,20510877,00.html |title=The Glee Project: Glee's Darren Criss Makes Appearance |publisher=People.com |date=July 16, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> [[एक्सेस हलिवुड]],<ref>{{cite web|title=Access Hollywood Live|url=http://www.youtube.com/watch?v=FuZ9RsouSSs&feature=youtube_gdata_player|publisher=YouTube|accessdate=21 January 2012}}</ref> [[एमटिभी]]<ref>{{cite web|title=Watch Glee's Darren Criss Perform Live on 'The Seven'|url=http://buzzworthy.mtv.com/2010/12/01/glee-darren-criss-performance-video-mtv-the-seven/|publisher=MTV|accessdate=14 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204042552/http://buzzworthy.mtv.com/2010/12/01/glee-darren-criss-performance-video-mtv-the-seven |date=4 December 2010 }}</ref> र [[द टुडे शो]]।<ref>{{cite web|url=http://www.playbill.com/playblog/2011/04/darren-criss-and-the-warblers-hit-the-today-show-video/ |title=Darren Criss and the Warblers Hit the "Today Show" (Video) - Playblog |publisher=Playbill.com |date=April 19, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> क्रिस् [[बिलबोर्ड]], [[आउट]], [[प्लेबिल]], [[टिभी गाईड]], [[द म्यान]], [[प्रेस्टिज]] र [[इन्टरटेन्मेन्ट विक्ली]] जस्ता विभिन्न पत्रिकाहरूको आवरण पृष्ठ पनि आएका छन।<ref>{{cite web |url=http://darrencriss.snappages.com/ |title=Darren Criss |publisher=Darrencriss.snappages.com |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806194257/http://darrencriss.snappages.com/ |date=August 6, 2011 }}</ref> उनी [[पिपल]],<ref>{{cite web |url=http://darrencriss.snappages.com/blog/2011/05/06/darren-criss-in-people-magazine |title=Darren Criss - Darren Criss in People Magazine |publisher=Darrencriss.snappages.com |date= |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903110430/http://darrencriss.snappages.com/blog/2011/05/06/darren-criss-in-people-magazine |date=September 3, 2011 }}</ref> [[इनस्टाइल]],<ref>{{cite web |author=By Bruna Bürger |url=http://www.gleefanslive.com/2011/09/darren-criss-in-instyle-magazine.html |title=Darren Criss in InStyle Magazine |publisher=Glee Fans Live |date=February 20, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402191312/http://www.gleefanslive.com/2011/09/darren-criss-in-instyle-magazine.html |date=April 2, 2012 }}</ref> [[इन्टरभिउ]],<ref>{{cite web|url=http://www.interviewmagazine.com/culture/darren-criss |title=Darren Criss |publisher=Interview Magazine |date=August 4, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> [[भोग]],<ref>{{cite web|last=Yaeger|first=Lynn|title=Show Stoppers: Glee Comes to Fashion's Night Out|url=http://www.vogue.com/magazine/article/show-stoppers-glee-comes-to-fashions-night-out/|publisher=Vogue Magazine|accessdate=15 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005022436/http://www.vogue.com/magazine/article/show-stoppers-glee-comes-to-fashions-night-out/ |date=5 October 2011 }}</ref> [[टिन भोग]],<ref>{{cite web|title=Video: Darren Criss in Teen Vogue|url=http://www.teenvogue.com/industry/video/2012/01/darren-criss-how-to-succeed-in-business|publisher=Teen Vogue|accessdate=6 January 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109080805/http://www.teenvogue.com/industry/video/2012/01/darren-criss-how-to-succeed-in-business |date=9 January 2012 }}</ref> [[जिक्यु]],<ref>{{cite web |author=By Lauren BansPhotographs by Kai Z Feng |url=http://www.gq.com/style/wear-it-now/201106/darren-criss-gq-june-2011 |title=Darren Criss GQ Interview - June 2011: Wear It Now |publisher=GQ |date=June 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018230031/http://www.gq.com/style/wear-it-now/201106/darren-criss-gq-june-2011 |date=October 18, 2011 }}</ref> [[रोलिन्ग स्टोन]],<ref>{{cite web|last=Futterman|first=Erica|title=Exclusive: 'Glee' Star Darren Criss on the Warblers' Album|url=http://www.rollingstone.com/culture/blogs/rolling-stone-video-blog/exclusive-glee-star-darren-criss-on-the-warblers-album-20110418|publisher=Rolling Stone Magazine|accessdate=29 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906034237/http://www.rollingstone.com/culture/blogs/rolling-stone-video-blog/exclusive-glee-star-darren-criss-on-the-warblers-album-20110418 |date=6 September 2011 }}</ref> [[भराईटि]],<ref>{{cite news|last=Cox|first=Gordon|title=Criss powers 'Succeed' B.O. on B'way|url=http://www.variety.com/article/VR1118048327|publisher=Variety Magazine|accessdate=10 January 2012|date=January 9, 2012}}</ref> [[हलिवुड रिपोर्टर]],<ref>{{cite news|last=Ford|first=Rebecca|title=Daniel Radcliffe and 'How to Succeed' Successor Darren Criss Finally Meet|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/daniel-radcliffe-darren-criss-how-succeed-business-nick-jonas-279952|publisher=The Hollywood Reporter|accessdate=10 January 2012}}</ref> [[डिटेल्स]],<ref>{{cite web|last=Rapkin|first=Mickey|title=Glee Star Darren Criss|url=http://www.details.com/celebrities-entertainment/movies-and-tv/201202/darren-criss-glee-broadway-how-to-succeed-without-trying|publisher=Details magazine|accessdate=11 January 2012}}</ref> [[शिकागो ट्रिब्यून]],<ref>{{cite news|last=Smith|first=Liz|title=Darren Criss 'succeeds' by really trying|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/sns-201201111600--tms--lizsmittr--x-a20120112jan12,0,154829.story|publisher=The Chicago Tribune|accessdate=12 January 2012|archiveurl=https://archive.is/bq9gT|archivedate=20 January 2013}}</ref> र [[न्यूयर्क टाइम्स]]<ref>{{cite news|last=Healy|first=Patrick|title='Glee' Star Gets a Turn on Broadway|url=http://www.nytimes.com/2012/01/03/theater/darren-criss-of-glee-fills-daniel-radcliffes-shoes.html?_r=1&hpw|publisher=The New York Times|accessdate=2 January 2012|date=January 2, 2012}}</ref> मा पनि फिचर गरिएका छन। क्रिस् [[युनिक्लो]], एक जापानी कपडाको कम्पनिको विज्ञापन (२०११)मा पनि छन।<ref>{{cite web|url=http://www.uniqlo.com/nyc/voices/16/ |title=Voices Of New York |publisher=UNIQLO |date= |accessdate=2011-10-18}}</ref> क्रिस् [[पिपल पत्रिका]]को [[सेक्सियस्ट जीवित पुरुष]] मध्येमा एक थिए र [[आफ्टर एल्टन]]को २०११को "हट १००" सूचीमा नं. #१ स्थानमा थिए।<ref>{{cite web|last=Harvey|first=Isla|title=Bradley Cooper gets voted "Sexiest Man Alive|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1675662.php/Bradley-Cooper-gets-voted-Sexiest-Man-Alive|publisher=Monsters and Critics|accessdate=17 November 2011}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Hot 100|url=http://www.afterelton.com/2011-hot-100-results?page=0%2C22|publisher=AfterElton|accessdate=22 January 2012}}</ref> क्रिस् [[जिक्यु पत्रिका]]को "३० अन्डर ३०: द मोस्ट स्टाईलिश योङ मेन इन हलिउड (२०१२)"को नं. #१ स्थानमा छन।<ref>{{cite web|last=GQ Staff|title=30 Under 30: The Most Stylish Young Men In Hollywood|url=http://www.gq.com/style/profiles/201203/30-most-stylish-celebrities-under-30#slide=30|publisher=GQ Magazine|accessdate=6 March 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329150336/http://www.gq.com/style/profiles/201203/30-most-stylish-celebrities-under-30#slide=30 |date=29 March 2015 }}</ref> ==व्यावसायिक श्रेय== {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|थिएटर (नाटक) |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष ! शीषर्क ! भुमिका ! टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|१९९७ | ''[[फ्यानि]]'' <ref>{{cite web|title=Fanny|url=http://42ndstmoon.org/fanny|publisher=42nd Street Moon|accessdate=14 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501201949/http://42ndstmoon.org/fanny |date=1 May 2012 }}</ref> | सेजारिओ |[[४२औं स्ट्रीट मुन]] थिएटर कम्पनी |- | style="text-align:center;"|१९९८ | ''[[डु आई हियर अ वाल्टज?]]'' <ref>{{cite web|title=Do I Hear a Waltz?|url=http://42ndstmoon.org/do-i-hear-a-waltz|publisher=42nd Street Moon|accessdate=14 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501202022/http://42ndstmoon.org/do-i-hear-a-waltz |date=1 May 2012 }}</ref> | मउरो |[[४२औं स्ट्रीट मुन]] थिएटर कम्पनी |- | style="text-align:center;"|१९९९ | ''[[बेब्स इन आर्म्स]]'' <ref>{{cite web|title=Babes in Arms|url=http://42ndstmoon.org/babes-in-arms-1999|publisher=42nd Street Moon|accessdate=14 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501202119/http://42ndstmoon.org/babes-in-arms-1999 |date=1 May 2012 }}</ref> | बिउरेगार्ड कालहोन |[[४२औं स्ट्रीट मुन]] थिएटर कम्पनी |- | style="text-align:center;"|२००१ |''[[सरभेन्ट अफ टु मास्टर्स]]'' <ref>{{cite web|title=Servant of Two Masters|url=http://www.printroom.com/ViewGallery.asp?evgroupid=0&userid=siprep2003&gallery_id=1416925&curpage=6|publisher=St. Ignatius College Preparatory|accessdate=23 November 2011|year=2001}}</ref> |सिल्भियो |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|२००३ |''[[रुमर्स]]'' <ref>{{cite web|title=Genesis IV|url=http://www.simagis.org/genesis/documents/Genesiswinter0304.pdf|publisher=Saint Ignatius College Preparatory|accessdate=15 October 2011}}</ref> |केन गोरम्यान |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|२००३ |''[[चेस(म्युजिकल)|चेस]]'' <ref>{{cite web|title=Chess|url=http://www.printroom.com/ViewGallery.asp?evgroupid=0&userid=siprep2003&gallery_id=13992&curpage=4|publisher=St. Ignatius College Preparatory|accessdate=22 November 2011}}</ref> |दि अमेरिकन |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|२००४ |''[[द म्युजिक म्यान]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.printroom.com/ViewGallery.asp?evgroupid=0&userid=siprep2003&gallery_id=63852&curpage=3 |title=View Gallery |publisher=Printroom.com |date=October 5, 2004 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |बार्बरशप क्वाट्रेटका एक सदस्य |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|२००५ |''[[द डायरी अफ ऐनी फ्र्यान्क (नाटक)|द डायरी अफ ऐनी फ्र्यान्क]]'' <ref name="reelaccess.com"/><ref>{{cite web |url=http://darrencriss.com.br/gallery/thumbnails.php?album=161 |title=Diary of Anne Frank - 2005 |publisher=Darrencriss.com.br |date=May 15, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331024201/http://darrencriss.com.br/gallery/thumbnails.php?album=161 |date=March 31, 2012 }}</ref> |पिटर |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|२००५ |''[[फिड्डलर अन द रुफ]]'' <ref name="siprep.org">{{cite web|url=http://www.siprep.org/uploaded/genesis/documents/Genesis05Summer.pdf |title=Fiddler on the Roof |publisher=Siprep.org |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://darrencriss.com.br/gallery/thumbnails.php?album=160 |title=Fiddler on the Roof - 2005 |publisher=Darrencriss.com.br |date=May 15, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |[[टेभ्ए]] |[[सेन्ट इग्नेटियस कलेज प्रिपरेटोरि]] |- | style="text-align:center;"|छैन |''[[ए क्रिसमस क्यारोल]]'' <ref name="Fanny"/> |पिप |[[अमेरिकन कन्जर्भेटरि थिएटर]] |- | style="text-align:center;"|छैन |''[[ए मिडसमर्स नाईट्स ड्रिम्]]''<ref name="blogspot1"/> |छैन |[[अमेरिकन कन्जर्भेटरि थिएटर]] |- | style="text-align:center;"|छैन |''[[द भोएसे इन्हेरिटेन्स]]'' <ref name="blogspot1"/> |छैन |[[अमेरिकन कन्जर्भेटरि थिएटर]] |- | style="text-align:center;"|२००५ |''शेड अ लिटल लाईट: द म्युजिक अफ [[जेम्स टेलर]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.act-sf.org/press/james_taylor.html |title=American Conservatory Theater: Press Photos from Shed a Little Light: The Music of James Taylor |publisher=Act-sf.org |date=July 3, 2005 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|last=Kelley|first=Ryan|title=Shed a Little Light: The Music of James Taylor|url=http://ryankellett.com/2005/06/25/shed-a-little-light-the-music-of-james-taylor/|publisher=Ryankellet.com|accessdate=25 November 2011}}</ref> |गायक तथा सङ्गीतकार |[[अमेरिकन कन्जर्भेटरि थिएटर]] |- | style="text-align:center;"|२००६ |''पेपर कनुज'' <ref>{{cite web|title=Synopsis of Plays|url=http://zeitgeistartworks.com/Collisions2.htm|publisher=Zeitgeist Artworks|accessdate=10 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922015827/http://zeitgeistartworks.com/Collisions2.htm |date=22 September 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=Mission Arts Monthly|url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:12SYlS1npwoJ:www.missionarts.org/0608/0608.pdf+collisions+in+the+solar+system,+jon+sims+center,+2006,+paper+canoes&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESj8A83S1aks8HKY7s9F97UY9Lcj6ifClHPAafCBeF0vE-DPUKosLyGGjG6wWJcE0QtYhC-BjbwwIt1Ml18_4gVf47k5Etr01Q7TCvwFzVVIPL5quTh9xjNY6VLbi1p4_BdLhbgn&sig=AHIEtbQ60SSti63HHQK0b8Xo-i_ozWXCxQ|publisher=Mission Arts|accessdate=10 November 2011|month=Aug & Sept|year=2006}}</ref> |साल्मन |जाइटजिस्ट आर्टवर्क्स |- | style="text-align:center;"|छैन |''[[अ फ्यू गुड मेन (नाटक)|अ फ्यू गुड मेन]]'' <ref name="reelaccess.com"/> |डसन |[[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००६ |''थिन्ग्स् यु शुड्न्ट से पास्ट मिडनाईट'' <ref name="reelaccess.com"/> |बेन |[[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००६ |''[[प्लेइन्ग फर टाईम (चलचित्र)|प्लेइन्ग फर टाईम]]''<ref name="reelaccess.com"/><ref>{{cite web |url=http://www.music.umich.edu/performances_events/productions/06-07/amopening-main.htm |title=amopening-main.html |publisher=Music.umich.edu |date=April 8, 2006 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910203846/http://www.music.umich.edu/performances_events/productions/06-07/amopening-main.htm |date=September 10, 2011 }}</ref> |[[सेलिस्ट]] |[[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००६ |''पोस्थुमस'' <ref name="Goodbye, my love">{{cite web|url=http://www.michigandaily.com/content/goodbye-my-love |title=Goodbye, my love |publisher=The Michigan Daily |date=December 8, 2006 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |पोस्थुमस |सह-लेखक<ref name="Goodbye, my love"/><br>बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००७ |''[[लाईफ ईज अ ड्रिम]] <ref>{{cite web|title=Life is a Dream|url=http://andrewhilldesign.com/Lifes_A_Dream.html|publisher=Andrew Hill|accessdate=12 February 2012}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |छैन |बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००७ |''[[द क्रिप्पल अफ इनिशमान]]''<ref name="reelaccess.com"/><ref>{{cite web|title=Student Mini-Grant Previously Funded Activites|url=http://www3.arts.umich.edu/funding/students/previously_funded.php#w07|publisher=University of Michigan|accessdate=10 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012084907/http://www3.arts.umich.edu/funding/students/previously_funded.php#w07 |date=12 October 2011 }}</ref> |बेब्बीबब्बि बेन्नेट् |बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००८ |''[[प्राइड एन्ड प्रेजुडिस]]'' <ref>{{cite web|title=Pride and Prejudice|url=http://www.music.umich.edu/performances_events/productions/08-09/documents/PnPprogram.pdf|publisher=University of Michigan|accessdate=15 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911020800/http://www.music.umich.edu/performances_events/productions/08-09/documents/PnPprogram.pdf |date=11 September 2011 }}</ref> |[[जोर्ज विक्ह्याम]] |[[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००८ |''[[द लास्ट डेज अफ जुडास इस्करियोट]]'' <ref name="reelaccess.com"/><ref>{{cite web|author=om een reactie te plaatsen! |url=http://www.youtube.com/watch?v=cWd_Lc66bsg |title=The Last Days of Judas Iscariot |publisher=YouTube |date=October 17, 2010 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |[[जुडास इस्करियोट]] |बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००९ |''[[द पिल्लोम्यान]]'' <ref>{{cite web|last=Saito|first=June|title=The Pillowman|url=http://junesaito.com/Portfolio_Site/Costume_Design/Pages/The_Pillowman.html#grid|publisher=www.junesaito.com|accessdate=9 December 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426041519/http://junesaito.com/Portfolio_Site/Costume_Design/Pages/The_Pillowman.html#grid |date=26 April 2012 }}</ref> |छैन |निर्देशक<br>बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००९ |''[[समरटाईम (२००० नाटक)|समरटाईम]]'' <ref>{{cite web|title=Summertime |url=http://www.youtube.com/watch?v=fXOq7HLwSdY |publisher=YouTube |accessdate=15 October 2011}}</ref> |फ्रान्क्वा |बेसमेन्ट आर्ट्स, [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००९ | ''[[अ भेरि पट्टर म्युजिकल]]'' <ref>{{cite web|title=A Very Potter Musical|url=http://www.teamstarkid.com/avpm.html|publisher=Team Starkid|accessdate=16 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010224501/http://www.teamstarkid.com/avpm.html |date=10 October 2011 }}</ref> |[[ह्यारी पट्टर (पात्र)|ह्यारी पट्टर]] | प्रमुख भुमिका<br> सह-रचनाकार <ref name="davenport1">{{cite news|last=Davenport|first=Misha|title=Darren Criss from 'Glee,' Starkid launch Chicago home with 'Starship'|url=http://www.suntimes.com/photos/galleries/3703284-421/darren-criss-from-glee-starkid-launch-chicago-home-with-starship.html|publisher=Chicago Sun-Times|accessdate=16 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629195958/http://www.suntimes.com/photos/galleries/3703284-421/darren-criss-from-glee-starkid-launch-chicago-home-with-starship.html |date=29 June 2011 }}</ref><br>[[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]], [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२००९ | ''[[मि एण्ड माई डिक]]'' <ref>{{cite web|title=Me and My Dick|url=http://www.teamstarkid.com/mamd.html|publisher=Team Starkid|accessdate=17 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010234103/http://teamstarkid.com/mamd.html |date=10 October 2011 }}</ref> | इटालियन रेष्टुरेन्टका मालिक | क्यामिओ (आवाज मात्र)<br> सह-रचनाकार<ref name="Billboard"/> र गितारिष्ट<br>[[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]], [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२०१० | ''[[अ भेरि पट्टर सिक्वल]]'' <ref>{{cite web|title=A Very Potter Sequel|url=http://www.teamstarkid.com/avps.html|publisher=Team Starkid|accessdate=17 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018150714/http://www.teamstarkid.com/avps.html |date=18 October 2011 }}</ref> |[[ह्यारी पट्टर (पात्र)|ह्यारी पट्टर]] | प्रमुख भुमिका<br> गीतकार तथा रचनाकार<ref name="Ew.com">{{cite web|last=Smith|first=Grady|title='A Very Potter Musical' star Darren Criss talks about his new EP and the future for Team StarKid|url=http://music-mix.ew.com/2010/07/30/a-very-potter-musical-star-darren-criss-talks-about-his-new-ep-and-the-future-for-team-starkid/|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|accessdate=26 July 2011|date=30 July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202203126/http://music-mix.ew.com/2010/07/30/a-very-potter-musical-star-darren-criss-talks-about-his-new-ep-and-the-future-for-team-starkid/ |date=2 February 2012 }}</ref> <br>सह-निर्माता<br>[[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]], [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''[[स्टारशिप (म्युजिकल)|स्टारशिप]]'' <ref>{{cite web|title=Starship|url=http://www.teamstarkid.com/starship.html|publisher=Team Starkid|accessdate=17 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811235246/http://www.teamstarkid.com/starship.html |date=11 August 2011 }}</ref> | छैन | गीतकार तथा रचनाकार<ref name="davenport1"/><br>[[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]], हुभर-लेप्पेन थिएटर, शिकागो |- | style="text-align:center;"|२०१२ | ''[[हाउ टु सक्सिड इन बिजनेस विथाउट रियल्ली ट्राइन्ग]]'' <ref name="broadway1"/> | जे. पिएरपोन्ट फिन्च | प्रमुख भुमिका<br>[[ब्रडवे थएटर|ब्रडवे]] |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|टेलिभिजन |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष ! शीर्षक ! भुमिका ! टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|२००९ | ''[[इस्टविक (टिभी शृङ्खला)|इस्टविक]]'' | जश बर्टन | रिक्करिन्ग भुमिका, ५ भाग |- | style="text-align:center;"|२०१० | ''[[कोल्ड केस (टिभी शृङ्खला)|कोल्ड केस]]'' | रुबेन ह्यारिस | भाग: "[[कोल्ड केस (सत्र ७)|फ्रि लभ]]" |- | style="text-align:center;"|२०१०–<br>हाल | ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'' | [[ब्लेन एंडरसन]] | रिक्करिन्ग भुमिका ([[ग्ली (सत्र २)|दोस्रो सत्र]]) १४ भाग<br> शृङ्खलाको रेगुलर ([[ग्ली (सत्र ३)|तेस्रो सत्र]]) <ref>{{cite web|title=Glee Cast|url=http://www.fox.com/glee/bios/darren-criss/|publisher=FOX|accessdate=3 January 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107013801/http://www.fox.com/glee/bios/darren-criss |date=7 January 2012 }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''[[आर्चर (टिभी शृङ्खला)|आर्चर]]'' | माईकि र टम्मि | भाग: "[[आर्चर (सत्र २)|प्लेसबो ईफेक्ट]]" (आवाज) |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''[[द ग्ली प्रजेक्ट]]'' | आफू नै | भाग: "ईन्डिभिजुवालिटि", "प्याराबिलिटि, and "ग्ली-अलिटि" |- | style="text-align:center;"|२०१२ | ''[[द क्लिभल्यान्ड शो]]'' <ref>{{cite web|author=Monday |url=http://www.orderofthestarkid.com/featured-articles/2011/5/9/an-order-interview-with-pat-brady.html |title=Featured Articles - An Order Interview With Pat Brady |publisher=Order of the StarKid |date=May 9, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/jane-lynch-darren-criss-ricky-219857 |title=Jane Lynch, Darren Criss, Ricky Gervais, Sarah Michelle Gellar Among Fox's Animation Domination Guest Voices |publisher=Hollywood Reporter |date= August 5, 2011|accessdate=September 27, 2011 |first=Lesley |last=Goldberg}}</ref> | टिबिए (घोषणा हुन बाँँकी) | भाग: टिबिए (आवाज) |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|चलचित्र |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! style="text-align:center;"| वर्ष ! style="width:171px;"| शीर्षक ! style="width:151px;"| भुमिका ! style="width:441px;"| टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|२००५ | ''आई अडोरा यु'' <ref>{{cite web|title=I Adora You|url=http://www.youtube.com/watch?v=8C77dHkgsTM&feature=youtube_gdata_player|publisher=YouTube|accessdate=20 January 2012}}</ref> | जश | लघु चलचित्र, सानो भुमिका |- | style="text-align:center;"|२००९ | ''वाकर फिलिप्स'' <ref>{{cite web|title=Walker Phillips|url=http://www.youtube.com/watch?v=hpq2P_iCJhw&feature=youtube_gdata_player|publisher=YouTube|accessdate=20 January 2012}}</ref> | एलिअट | लघु चलचित्र |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''[[ग्ली: द ३डि कन्सर्ट मुभि]]'' | [[ब्लेन एंडरसन]] | चलचित्र डेब्यु |- | style="text-align:center;"|२०१२ | ''ईमोजिन'' | लि |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|ईन्टरनेट |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष ! शीर्षक ! भुमिका ! टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|२००८ | ''द्याट मिडिया शो'' <ref name="autogenerated2"/> | संचालक | ३ भाग (#१, #२, #५)<br>हलिवुड, चलचित्र र भिजुवल इफेक्टस सम्बन्धिको अनलाईन कार्यक्रम<ref name="autogenerated2">{{cite web|title=That Media Show|url=http://blip.tv/that-media-show|publisher=Blip.tv|accessdate=22 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108025700/http://blip.tv/that-media-show |date=8 January 2012 }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२००९ | ''लिटल व्हाइट लाई'' <ref name="youtube1"/> | टोबि फिलिप्स | मुख्य भुमिका, ८ भाग<br>सह-रचनाकार तथा सङ्गीत निर्माता<br>[[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]] |- | style="text-align:center;"|२०११ |''ग्रूप'' <ref name="youtube2"/> |ल्यान्स |क्यामिओ<br> निर्माता तथा लेखक: डेरेक क्रान्ट्ज र निक कोवालजिक<ref name="youtube2">{{cite web|title=Group&nbsp;— Episode 1|url=http://www.youtube.com/watch?v=61mqDqo81r4&feature=youtube_gdata_player|publisher=YouTube|accessdate=19 January 2012}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''लाईफ अफ लियोपोल्ड'' <ref name="Life Of Leopold"/> | लियोपोल्ड बोनार | मुख्य भुमिका, आवाज मात्र |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|भिडियो गेम्स |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष ! शीर्षक ! भुमिका ! टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|२०११ | ''[[डेड अर अलाईभ: डिमेन्सन्स]]'' | [[ज्यान लि]] | |} ==सांगीतिक प्रदर्शन== {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background:#EEE8AA;"|छानिएका सांगीतिक प्रदर्शनहरू |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! घटना !! स्थान !! टिप्पणी |- | style="text-align:center;"|२०१० र २०११ || ट्रेभर लाईभ || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || [[द ट्रेभर प्रजेक्ट]]को लागि। क्रिस्‌ले ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]''का डाल्टन अक्याडमि वार्बलर्स र [[केटि पेर्रि]] सँग गीत गाए (२०१०)।<ref name="youtube3"/> २०११ मा, उनले [[टम जोन्स (गायक)|टम जोन्स]]को चर्चित गीत, "[[ईट्स नट अन्युजुअल]]" गाए।<ref>{{cite web|last=Halterman|first=Jim|title=Trevor Live|url=http://www.afterelton.com/people/2011/12/trevor-live-interviews-darren-criss-josh-duhamel|publisher=After Elton|accessdate=29 January 2012}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[म्युजिकेयर्स पर्सन अफ द इयर]] || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || क्रिस् र ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]''का डाल्टन अक्याडमि वार्बलर्स [[बार्बरा स्ट्राईस्यान्ड]] [[म्युजिकेयर्स पर्सन अफ द इयस]] भएको अवसरमा प्रदर्शन।<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.org/musicares/news/barbra-streisand-named-2011-musicares-person-of-year |title=Barbra Streisand Named 2011 MusiCares Person Of The Year |publisher=GRAMMY.org |date= |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[द व्हिफेनपुफ्स|द येल व्हिफेनपुफ्स]] ईन कन्सर्ट || सान्टा मोनिका, क्यालिफोर्निया || पब्लिक स्कुल आर्ट्सको लागि।<ref>{{cite web |url=http://www.yalela.org/article.html?aid=111 |title=The Yale Club of Los Angeles |publisher=Yalela.org |date=March 11, 2011 |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321202045/http://www.yalela.org/article.html?aid=111 |date=March 21, 2012 }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[सिटि अफ होप न्यासनल मेडिकल सेन्टर|सिटि अफ होप]] कन्सर्ट || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || [[सिटि अफ होप न्यासनल मेडिकल सेन्टर|सिटि अफ होप]]को क्यान्सर उपचार केन्द्रको लागि। क्रिस्, ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]''का डाल्टन अक्याडमि वार्बलर्स र [[ईगल्स (समुह)|ईगल्स]]ले, शेलि र [[अर्भिन्ग एजोफ्फ]]को सम्मानमा प्रदर्शन गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Kim|first=Laura|title=Stars and supporters pay tribute to leader from the world of entertainment, raise funds for City of Hope|url=http://www.cityofhope.org/about/publications/hope-news/2011-vol-06-num-18-may-23/Pages/stars-and-supporters-pay-tribute-to-leader-from-the-world-of-entertainment-raise-funds-for-city-of-hope.aspx|publisher=City Of Hope|accessdate=31 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406211235/http://www.cityofhope.org/about/publications/hope-news/2011-vol-06-num-18-may-23/Pages/stars-and-supporters-pay-tribute-to-leader-from-the-world-of-entertainment-raise-funds-for-city-of-hope.aspx |date=6 April 2012 }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[ग्ली लाईभ! इन कन्सर्ट!]] || संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, इङ्ल्यान्ड, आयरल्यान्ड || ]]|२०११को १६औँ सफल कन्सर्ट टुर जसमा कुल ४८५,००० मानिसहरूको उपस्थिति थियो। [[स्टेपल्स सेन्टर]], [[नसाउ कोलिजियम]], र लन्डन र डबलिनको [[ओ टु एरेना]] (O2) सहित अरु सबै ४० दिनको कन्सर्टको टिकटहरू सबै नै बिक्रि भएको थियो।<ref name="darrencriss.snappages.com"/><ref name="25 Top Tours of 2011"/> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[अमेरिकन सोसायटी अफ कम्पोजरस, अथरस एण्ड पब्लिशरस|ए एस सि ए पि]] पप म्युजिक अवार्डस् || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || क्रिस्‌ले [[रड स्टिवर्ट]]को सम्मानमा उनको "[[ड या थिन्क आई एम सेक्सि?]]" भन्ने गीत गाए।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/publishing/rod-stewart-honored-at-ascap-s-pop-music-1005160912.story |title=Rod Stewart Honored at ASCAP's Pop Music Awards |publisher=Billboard.biz |date=April 28, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref><ref>{{cite web|author=om een reactie te plaatsen! |url=http://www.youtube.com/watch?v=KY0uE3cYriA |title=Darren Criss performing Do Ya Think I'm Sexy at the 2011 ASCAP Pop Awards |publisher=YouTube |date=April 28, 2011 |accessdate=September 27, 2011}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[येल ग्ली क्लब]] कन्सर्ट || सान फ्रान्सिस्को, क्यालिफोर्निया || [[न्यु कन्जर्भेटरि थिएटर सेन्टर]]को युथ झवेर एजुकेश्नल थिएटर कार्यक्रम र नो बुल्लि संस्थाको लागि प्रर्दशन।<ref>{{cite web|last=Propst|first=Andy|title=Glee's Darren Criss to Join Yale Glee Club for May 14 Benefit Concert|url=http://www.theatermania.com/san-francisco/news/04-2011/glees-darren-criss-to-join-yale-glee-club-for-may_35852.html|publisher=Theater Mania|accessdate=14 November 2011}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || ''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'' / ''[[द हलिउड रिपोर्टर]]'' फिल्म र टिभी म्युजिक कन्फ्रेन्स || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || क्रिस्‌ र ब्रडवेकी [[लिया सलोन्गा]]ले रचनाकार [[एलन मेनकेन]]लाई [[द वाल्ट डिज्नी कम्पनी|डिज्नी]]का गीतहरू गाएर सम्मान गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Downey|first=Ryan|title='Glee' Star Darren Criss Serenades a Stunned Alan Menken at Billboard Film & TV Music Conference|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/tv-film/glee-star-darren-criss-serenades-a-stunned-1005432612.story|publisher=Billboard|accessdate=25 October 2011}}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्#द स्पेस टुर|द स्पेस टुर]] || न्यु योर्क र बोस्टन || [[स्टारकिड प्रोडक्शन्स्]]'को पहिलो राष्ट्रिय कन्सर्ट टुर जसमा अधिकांश गीतहरू क्रिस्‌द्वारा रचिएको थियो।<ref>{{cite web|title=The Space Tour|url=http://www.teamstarkid.com/tour.html|publisher=StarKid Productions|accessdate=26 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128103846/http://www.teamstarkid.com/tour.html |date=28 November 2011 }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || सिन्ग आउट, रेज होप, बेनिफिट कन्सर्ट || न्यु योर्क सिटि, न्यु योर्क || क्रिस्ले [[हार्वड विश्वविद्यालय]]को क्रोकोडाइलोज, [[प्रिन्स्टन विश्वविद्यालय]]को नासुन्स, र [[येल विश्वविद्यालय]]को द व्हिफ्फेन्पुफ्स [[आ-कापेल्ला]] समुहसँग [[एलिजाबेथ ग्लेसर पिडियाट्रिक एड्स फाउन्डेशन]] र [[द ट्रेभर प्रोजेक्ट]]को लागि गीत गाएका थिए।<ref>{{cite web|title=Sing Out, Raise Hope, Benefit Concert|url=http://www.pedaids.org/Press-Room/Events/2011/--Sing-Out,-Raise-Hope---Benefit-Concert|publisher=Elizabeth Glaser Pediatric AIDS Foundation|accessdate=21 November 2011}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | style="text-align:center;"|२०११ || [[ई!|ई! ईन्टरटेन्मेन्ट]]प्रि-अस्कर शो || लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया || क्रिस्‌ले "[[द रेन्बो कनेक्शन]]" बोलको गीत [[कर्मिट द फ्रग]]सँग [[८४ औँ अक्याडेमि अवार्डस्]]को पुर्व सन्ध्यामा गाएका थिए।<ref>{{cite web|last=Bibel|first=Sara|title=E!online Coverage of the 2012 Academy Awards|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/02/24/e-presents-unparalleled-coverage-of-the-2012-academy-awards-with-ryan-seacrest-and-giuliana-rancic-2/121857/|publisher=Zap2it.com|accessdate=24 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228051649/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/02/24/e-presents-unparalleled-coverage-of-the-2012-academy-awards-with-ryan-seacrest-and-giuliana-rancic-2/121857/ |date=28 February 2012 }}</ref> |} ==सांगीतिक रेकर्डिंगहरूको सूची== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background:#D19FE8;"|एकल एल्बम |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| शीर्षक ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| एल्बम विवरण ! scope="col"| टप चार्ट स्थान ! scope="col" rowspan="2" style="width:31.5em;"| टिपण्णी |- ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%; text-align:center;"|बिलबोर्ड हिटसिकर्स एल्बम |- ! scope="row"| ''[[ह्युमन (ईपि)|ह्युमन]]'' | *जारी: जुलाई&nbsp;२०, २०१० |३०<ref>{{cite web|last=Donahue|first=Ann|title='Glee' Newcomer Darren Criss Reflects on His 'Dream' Week|url=http://www.billboard.com/news/glee-newcomer-darren-criss-reflects-on-1004126702.story#/news/glee-newcomer-darren-criss-reflects-on-1004126702.story|publisher=Billboard Magazine|accessdate=18 October 2011}}</ref> |एल्बम [[आईट्युन्स]]को टप २० अल्टरनेटिभ चार्टमा पनि पुग्न सफल<ref name="Hollywood News"/> |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="9" style="background: #D19FE8;"| स्टारकिड्स प्रडकश्न्स् एल्बम |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| शीर्षक ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| एल्बम विवरण ! scope="col" colspan="6"| टप चार्ट स्थान ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| टिपण्णी |- ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[बिलबोर्ड २००|बिलबोर्ड टप]] एल्बम ! scope="col" scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[बिलबोर्ड २००|बिलबोर्ड टप]] कास्ट एल्बम ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[बिलबोर्ड २००|बिलबोर्ड टप]] [[कम्पाईलेशन एल्बम]] ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[आईट्युन्स|आईट्युन्स टप]] एल्बम ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[आईट्युन्स|आईट्युन्स टप]] साउन्डट्र्याक एल्बम ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[आईट्युन्स|आईट्युन्स टप]] [[पप सङ्गीत|पप एल्बम]] |- ! scope="row" | ''लिटल व्हाइट लाई'' | *जारी: जुन&nbsp;३०, २००९ |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" | ''[[अ भेरि पट्टर म्युजिकल]]'' | *जारी: सेप्टेम्बर&nbsp;९, २००९ |छैन |छैन |छैन |छैन |छैन |छैन |[[ब्यान्डक्याम्प]]को लागि सित्तैमा जारी गरिएको र त्यसैले बिलबोर्ड/आईटयुन्स चार्टको लागि अमान्य।<ref name="bandcamp1">{{cite web|title=Starkid Albums|url=http://teamstarkid.bandcamp.com/|publisher=Bandcamp|accessdate=18 October 2011}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[मि एण्ड माई डिक]]'' | *जारी: जनवरि&nbsp;६, २०१० |— |११ |— |— |— |— | कुनै पनि छात्रहरूद्वारा निर्मित पहिलो एल्बम जुन बिलबोर्ड चार्टमा डेब्यु गर्न सफल भयो।<ref name="Billboard"/> |- ! scope="row" | ''[[अ भेरि स्टारकिड एल्बम]]'' | *जारी: जुलाई&nbsp;२२, २०१० |— |— |१९ |२७ |— |१४ | |- ! scope="row" | ''[[अ भेरि पट्टर सिक्वल]]'' | *जारी: जुलाई&nbsp;३१, २०१० |छैन |छैन |छैन |छैन |छैन |छैन |[[ब्यान्डक्याम्प]]को लागि सित्तैमा जारी गरिएको र त्यसैले बिलबोर्ड/आईटयुन्स चार्टको लागि अमान्य।<ref name="bandcamp1"/> |- ! scope="row" | ''[[स्टारशिप]]'' | *जारी: अप्रिल&nbsp;३०, २०११ |१३४ |१ |— |४ |२ |— | |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="13" style="background: #D19FE8;"|''ग्ली'' एल्बम |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| शीर्षक ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| एल्बम विवरण ! scope="col" colspan="10"| टप चार्ट स्थान ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| सर्टिफिकेशन्स् |- ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|[[आरिया चार्टस्|अस्ट्रेलिया]]<br><ref name="aus">{{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discography Glee Cast|publisher=australian-charts.com. Hung Medien|accessdate=June 7, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|क्यानडा<br><ref name="allmusicalbums"/> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|फ्रान्स<br><ref name="FRA">{{cite web|url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discographie Glee Cast|work=lescharts.com|publisher=Hung Medien|accessdate=May 28, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|आयरल्यान्ड<br><ref name="irl">{{cite web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discography Glee Cast|publisher=irish-charts.com. Hung Medien|accessdate=May 28, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|मेक्सिको<br><ref name="mex">{{cite web|url=http://mexicancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discography Glee Cast|publisher=mexicancharts.com. Hung Medien|accessdate=June 7, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824181040/http://mexicancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast |date=August 24, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|नेदरल्यान्ड<br /><ref name="NL">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discografie Glee Cast|publisher=dutchcharts.nl. Hung Medien|language=Dutch|accessdate=July 18, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|न्युजिल्यान्ड<br><ref name="nz">{{cite web|url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast|title=Discography Glee Cast|publisher=charts.org.nz. Hung Medien|accessdate=June 7, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922111234/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Glee+Cast |date=September 22, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|स्विस्<br><ref>{{cite web|url=http://swisscharts.com/artist/Glee_Cast|title=Glee Cast|publisher=swisscharts.com. Hung Medien|accessdate=March 2, 2011|format=To access, one must select the "Alben" button under the "Charts" tab}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|युके<br><ref name="UK">{{cite web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=12473|title=Chart Stats – Glee Cast|publisher=Chart Stats|accessdate=May 16, 2011|archiveurl=http://archive.is/Z245|archivedate=July 22, 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%;"|युएस्<br><ref name="allmusicalbums">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/glee-p1183912/charts-awards/billboard-albums|title=Glee Charts & Awards: Billboard Albums|publisher=[[Allmusic]]. [[Rovi Corporation|Macrovision]]|accessdate=June 7, 2011}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, द क्रिस्मस एल्बम]]'' | *जारी: नोभेम्बर&nbsp;९, २०१० *लेबल: कोलम्बिया <small>(#७७८५६७)</small> |१३ |१<ref>{{cite web|url=http://jam.canoe.ca/Music/2010/12/15/16561396-wenn-story.html|title='Glee' holiday album hits No. 1|date=December 15, 2010|first=John|last=Williams|work=JAM! Music|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|accessdate=December 15, 2010}}</ref> |— |१३ |— |४३ |२७ |— |३७ |३<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/news/boyle-s-gift-keeps-giving-on-billboard-200-1004134671.story|title=Boyle's 'Gift' Keeps Giving on Billboard 200, 'Tron' Hits Top 10|date=December 15, 2010|first=Keith|last=Caulfield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=December 15, 2010}}</ref> | *{{nowrap|अस्ट्रेलिया: गोल्ड<ref name="aria.com.au">{{cite web|title=ARIA Charts - Accreditations - 2010 Albums|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2010Albums.htm|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=19 October 2011}}</ref>}} *{{nowrap|आयरल्यान्ड: गोल्ड<ref name="irish gold">{{cite web|url=http://irishcharts.ie/awards/gold10.htm|title=2010 Certification Awards - Gold|publisher=[[Irish Recorded Music Association]]|accessdate=August 8, 2011}}</ref>}} *{{nowrap|युएस्: प्ल्याटिनम<ref name="riaa" />}} |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, भल्युम&nbsp;४]]'' | *जारी: नोभेम्बर&nbsp;२६, २०१० *लेबल: कोलम्बिया <small>(#७७९२१४)</small> *[[ग्र्यामि]]मा नामांकित एल्बम |३ |६ |— |१२ |८ |२४ |९ |— |४ |५ | *{{nowrap|अस्ट्रेलिया: प्ल्याटिनम<ref name="aria.com.au"/>}} *{{nowrap|आयरल्यान्ड: गोल्ड<ref name="irish gold" />}} *{{nowrap|न्युजिल्यान्ड: गोल्ड}} *{{nowrap|युएस्: गोल्ड<ref name="riaa" />}} *{{nowrap|युके: गोल्ड<ref name="bpi">{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=BPI > Certified Awards Search|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=October 15, 2010|format=To access, one must enter the search parameter "Glee Cast" and select "Search by Artist"}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115055129/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=January 15, 2013 }}</ref>}} |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, भल्युम&nbsp;५]]'' | *जारी: मार्च&nbsp;८, २०११ *लेबल: कोलम्बिया <small>(#७८५८५२)</small> |१ |३<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/charts/canadian-albums?chartDate=2011-03-26|title=Canadian Albums: Week of March 26, 2011|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=March 17, 2011}}</ref> |— |५ |२३ |२७ |३ |— |४ |३<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/#/news/lupe-fiasco-s-lasers-lands-at-no-1-on-billboard-1005075422.story|title=Lupe Fiasco's 'Lasers' Lands at No. 1 on Billboard 200|date=March 16, 2011|first=Keith|last=Caulfield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=March 16, 2011}}</ref> | *{{nowrap|अस्ट्रेलिया: गोल्ड<ref>{{cite web|title=ARIA Charts - Accreditations - 2011 Albums|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auALBUMaccreds2011.htm|publisher=Australia Recording Industry Association|accessdate=19 October 2011}}</ref>}} *{{nowrap|न्युजिल्यान्ड: गोल्ड}} |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक प्रेजेन्ट्स द वार्बलर्स]]'' | *जारी: अप्रिल&nbsp;१९, २०११ *लेबल: कोलम्बिया |६ |५ |— |८ |४१ |— |११ |— |७ |२ | |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, भल्युम&nbsp;६]]'' | *जारी: मे&nbsp;२३, २०११ *लेबल: कोलम्बिया |३ |४<ref>{{Cite news|url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2011/06/01/18222871.html|title=Gaga's 'Born' has monster debut|date=June 1, 2011|first=John|last=Williams|work=JAM! Canoe|publisher=[[Canadian Online Explorer]]. [[QMI Agency]]|accessdate=June 1, 2011}}</ref> |— |४<ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=222|title=Irish Music Charts Archive: Top 75 Artist Album, Week Ending 2 June 2011|date=June 2, 2011|publisher=[[Chart-Track]]. [[GfK]]|accessdate=June 3, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616133803/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=222 |date=June 16, 2012 }}</ref> |४९ |८३ |३ |— |६ |४<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/#/news/lady-gaga-tops-billboard-200-brad-paisley-1005208612.story|title=Lady Gaga Tops Billboard 200, Brad Paisley Arrives at No. 2|date=June 1, 2011|first=Keith|last=Caulfield|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|location=Los Angeles|accessdate=June 1, 2011}}</ref> | *{{nowrap|अस्ट्रेलिया: गोल्ड<ref>{{cite web|title=ARIA Charts - Accreditations - 2011 Albums|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auALBUMaccreds2011.htm|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=19 October 2011}}</ref>}} |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द ३डि कन्सर्ट मुभि]]'' | *जारी: अगस्ट ९, २०११ *लेबल: कोलम्बिया |१२<ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50|title=Top 50 Albums Chart - Australian Recording Industry Association|publisher=Hung Medien|accessdate=August 21, 2011}}</ref> |१० |— |२१ |३८ |९८ |१५ |— |३५ |१६ | * |- ! ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, डान्स पार्टि]]'' | *जारी: सेप्टेम्बर ६, २०११ *लेबल: कोलम्बिया | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, द क्रिस्मस एल्बम भल्युम २]]'' | *जारी: नोभेम्बर १५, २०११ *लेबल: कोलम्बिया |24<ref name="Glee Aus">{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50|title=Top 50 Albums Chart - Australian Recording Industry Association|publisher=[[Australian Recording Industry Association|ARIA]]|accessdate=December 18, 2011}}</ref> |६ |— |४६<ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=46|title=Irish Music Charts Archive: Top 75 Albums, Week Ending 17 November 2011|date=November 17, 2011|publisher=[[Chart-Track]]. [[GfK]]|accessdate=November 20, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616134650/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=46 |date=June 16, 2012 }}</ref> |— |— |— |— |६० |६ | * |- ! scope="row" | ''[[ग्ली: द म्युजिक, भल्युम ७]]'' | *जारी: डिसेम्बर ६, २०११<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Glee-Music-7-Cast/dp/B005ZHBB60/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1321389313&sr=8-1|title=Glee: The Music, Volume 7|publisher=[[Amazon.com]]|accessdate=November 15, 2011}}</ref> *लेबल: कोलम्बिया |१८<ref name="Glee Aus"/> |— |— |४१ |— |— |— |— |५५ |९ | * |- | colspan="13" style="text-align:center; font-size:90%;"| "—"ले त्यो एल्बम कुनै पनि चार्टमा नपरेको जनाउँदछ। |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background:#D19FE8;"|स्वतन्त्र एल्बम |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| शीर्षक ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| एल्बम विवरण ! scope="col"| टप चार्ट स्थान ! scope="col" rowspan="2" style="width:31.5em;"| टिपण्णी |- ! scope="col" style="width:2.2em;font-size:90%; text-align:center;"|बिलबोर्ड एल्बम चार्ट |- ! scope="row"| ''चाईम्स अफ फ्रिडम: सन्ग्स् अफ बब डिलन हनरिन्ग ५० ईयर्स अफ एम्नेस्टि ईन्टरन्याशनल'' | *जारी: जनवरि २४, २०१२ *लेबल: [[एम्नेस्टि ईन्टरन्याशनल]] |११<ref>[http://music.amnestyusa.org/blogs/news/5450822-chimes-of-freedom-debuts-at-11-on-billboard Chimes of Freedom Debuts at #11 on Billboard!] एम्नेस्टि ईन्टरन्याशनल। फेब्रुवरि २, २०११।</ref> | क्रिस्‌ले आफ्नो दाइ चक क्रिस्‌सँग [[एम्नेस्टि ईन्टरन्याशनल]]को लागि ''न्यु मर्निन्ग'' बोलको गीत गाए।<ref>{{cite web|title=Darren and his brother Chuck Criss of Freelance Whales on Amnesty International's CHIMES OF FREEDOM Bob Dylan compilation|url=http://darrencriss.snappages.com/blog/2011/12/13/darren-and-his-brother-chuck-criss-of-freelance-whales-on-amnesty-internationals-chimes-of-freedom-bob-dylan-compilation|publisher=Darren Criss Official Website|accessdate=4 January 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522172249/http://darrencriss.snappages.com/blog/2011/12/13/darren-and-his-brother-chuck-criss-of-freelance-whales-on-amnesty-internationals-chimes-of-freedom-bob-dylan-compilation |date=22 May 2012 }}</ref> |- ! scope="row"| ''थिन्ग्स आई विल निड ईन द पास्ट'' | *जारी: अक्टोबर २८, २००८ |घोषणा हुन बाँँकी | शार्लिन काएसँग "स्किन एन्ड बोन्स" बोलको गीतमा युगल गायन।<ref name="Videos"/><ref>{{cite web|last=Kaye|first=Charlene|title=Bonnie Parker|url=http://charlenekaye.tumblr.com/post/2806633861/this-is-a-picture-of-my-computer-screen-back-in|publisher=Charlene Kaye Tumblr|accessdate=14 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901004808/http://charlenekaye.tumblr.com/post/2806633861/this-is-a-picture-of-my-computer-screen-back-in |date=1 September 2013 }}</ref> |- ! scope="row"| "ड्रेस एन्ड टाई" | *जारी: जनवरि २०, २०११ |घोषणा हुन बाँँकी | शार्लिन काएसँग युगल गायन।<ref name="Videos"/> |} {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: #D19FE8;"|म्युजिक भिडियो |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! style="text-align:center;"| वर्ष ! style="width:180px;"| शीर्षक ! style="width:169px;"| कलाकार ! style="width:430px;"| टिपण्णी |- |२००९ |"स्किन एन्ड बोन्स"<ref name="Videos"/> |शार्लिन काए |शार्लिन काएसँग युगल गायन |- |२००९ |"मग्नोलिया वाईन"<ref name="Videos"/> |शार्लिन काए |शार्लिन काएसँग युगल गायन |- |२००९ |"[[रोल विथ मि]]" |मोन्टगमरि जेन्ट्रि | |- |२०११ |"ड्रेस एन्ड टाई"<ref name="Videos"/> |शार्लिन काए |शार्लिन काएसँग युगल गायन |- |२०११ |"[[लास्ट फ्राईडे नाईट (टि.जि.आई.एफ.)]]" |केटि पेर्रि | |} ==पुरस्कार== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:80%;" |- ! वर्ष ! पुरस्कार ! बिधा ! शीर्षक ! परिणाम |- |Rowspan=5|२०११ | ''[[भराईटि (पत्रिका)|भराईटि म्यागजिन]]'' | पावर अफ युथ फिल्यान्थ्रोपि<ref name="variety1"/> |[[द ट्रेभर प्रोजेक्ट]] |{{won}} |- | [[डोरियन अवार्ड]] | वि आर वाईल्ड अबाउट यु राइजिन्ग स्टार अवार्ड<ref name="DA2011">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/glee-i-love-score-dorian-72969|title='Glee,' 'I Am Love' Score Dorian Awards|last=Kilday|first=Gregg|date=January 18, 2011|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=January 25, 2011}}</ref> |Rowspan=3| ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'' | {{won}} |- | [[२०११ टिन च्वोइस अवार्ड|टिन च्वोइस अवार्ड]] | च्वोइस टिभी: ब्रेकआउट स्टार<ref name="Teen Choice">{{cite web|url=http://www.tvline.com/2011/07/pretty-little-liars-switched-at-birth-teen-choice/|title=Little Liars, Switched at Birth Lead Latest Teen Choice Nods; Darren Criss Up for Breakout Star|last=Mitovich|first=Matt Webb|date=July 19, 2011|work=[[TV Line]]|publisher=[[Mail.com Media]]|accessdate=August 1, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027131515/http://www.tvline.com/2011/07/pretty-little-liars-switched-at-birth-teen-choice/ |date=October 27, 2011 }}</ref> | {{Won}} |- | [[न्यु नाउ नेक्स्ट् अवार्ड]] | ब्रिन्क अफ फेम: एक्टर<ref>{{cite web |url=http://www.logotv.com/events/newnownext_awards/2011/categories/brink-of-fame-actor/ |title=2011 NewNowNext Awards &#124; Vote for Everything New, Now and Next in Pop Culture &#124; Logo TV Awards |publisher=Logotv.com |accessdate=September 27, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529195331/http://www.logotv.com/events/newnownext_awards/2011/categories/brink-of-fame-actor/ |date=May 29, 2016 }}</ref> | {{won}} |- |ब्रडवे वर्ल्ड - शिकागो अवार्डस् |बेस्ट न्यु वर्क / न्यु अड्याप्टेशन<ref>{{cite web|last=Thompson|first=Paul|title=2011 BroadwayWorld Chicago Award Winners|url=http://broadwayworld.com/article/2011-BroadwayWorld-Chicago-Award-Winners-Announced-FOLLIES-PUSSY-ON-THE-HOUSE-CATS-and-More-To-Be-Honored-at-1228-Celebration-at-The-Call-20111219_page2|publisher=Broadway World|accessdate=January 7, 2012}}</ref> |''[[स्टारशिप]]'' |{{won}} |- |Rowspan=4|२०१२ |ब्रडवे वर्ल्ड - शिकागो अवार्डस् |बेस्ट स्पेशल थियाट्रिकल ईभेन्ट<ref>{{cite web|title=2012 BroadwayWorld Chicago Award Winners|url=http://chicago.broadwayworld.com/article/Its-the-BroadwayWorld-Chicago-Award-Winners-KINKY-BOOTS-Porter-REEFER-MADNESS-PIAZZA-ICEMAN-Dennehy-SUNDAY-Danieley-Diane-Lane-Team-StarKid-and-more-20121220-page2|accessdate=December 21, 2012}}</ref> |''[[अ भेरि पट्टर सिनियर इयर]]'' |{{won}} |- |[[ब्रडवे.कम]] अवार्ड |फेभरेट रिप्लेशमेन्ट<ref name="Staff">{{cite web|last=Staff|title=Newsies Wins Big at Broadway.com Audience Choice Awards|url=http://www.broadway.com/buzz/161818/newsies-wins-big-at-broadwaycom-audience-choice-awards-full-winners-list-announced/|publisher=Broadway.com|accessdate=14 May 2012}}</ref> |''[[हाउ टु सक्सिड इन बिजनेस विथाउट रियल्ली ट्राइन्ग]]'' |{{won}} |- | [[ग्र्यामि अवार्ड]] | बेस्ट कम्पाइलेशन साउन्डट्र्याक फर भिजुअल मेडिया<ref>{{cite web|title=Grammy Nominees and Winners|url=http://www.grammy.com/nominees|publisher=Grammy.org|accessdate=January 20, 2012}}</ref> |''[[ग्ली: द म्युजिक, भल्युम ४]]'' | {{nom}} |- | [[स्क्रिन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] | आउटस्ट्यान्डिन्ग पफर्मेन्स बाई एन अनसम्बल इन अ कमेडि सिरिज<ref>{{cite web|title=The 18th Annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.sagawards.org//awards/nominees-and-recipients/18th-annual-screen-actors-guild-awards|publisher=Screen Actors Guild|accessdate=December 14, 2011}}</ref> |rowspan=3|''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'' | {{nom}} |- |Rowspan=6|२०१३ | [[डोरियन अवार्ड]] |टिभी म्युजिकल पर्फर्मेन्स अफ दि इयर<ref>{{cite news|last=Kilday|first=Gregg|title=Gay and Lesbian Entertainment Critics Announce Dorian Award Nominees|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/gay-lesbian-entertainment-critics-announce-410292|publisher=The Hollywood Reporter|accessdate=9 January 2013}}</ref> |{{nom}} |- | [[स्क्रिन एक्टरस् गिल्ड अवार्ड]] | [[स्क्रिन एक्टरस् गिल्ड अवार्ड फर आउटस्ट्यान्डिन्ग पफर्मेन्स बाई एन अनसम्बल इन अ कमेडि सिरिज]]<ref>{{cite web|title=The 19th Annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/19th-annual-screen-actors-guild-awards|publisher=Screen Actors Guild|accessdate=12 December 2012}}</ref> | {{nom}} |- |[[शर्टि अवार्ड]] |बेस्ट प्रड्युसर्स अफ शर्ट कन्टेन्ट अन सोसियल मिडिया<ref>{{cite web|title=Honoring The Best In Social Media|url=http://shortyawards.com/DarrenCriss|publisher=The Shorty Awards|accessdate=6 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114055406/http://shortyawards.com/DarrenCriss |date=14 January 2013 }}</ref> | |{{nom}} |- |Rowspan=3|[[पिपल्स च्वोइस अवार्ड]] |फेभरेट कमेडिक टिभी एक्टर<ref name="peopleschoice.com">{{cite web|last=Staff|title=People's Choice Awards 2014 Nominees|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/|publisher=People Magazine|accessdate=13 November 2013}}</ref> |Rowspan=3|''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'' |{{nom}} |- |फेभरेट टिभी ब्रोम्यान्स (कोर्ड ओभरस्ट्रिटसँग)<ref name="peopleschoice.com"/> |{{nom}} |- |फेभरेट अनस्क्रिन केमेस्ट्रि (क्रिस कोल्फेरसँग)<ref name="peopleschoice.com"/> |{{nom}} |- |Rowspan=3|२०१५ |[[ब्रडवे.कम]] अवार्ड |फेभरेट रिप्लेशमेन्ट<ref>{{cite web|last1=Staff|title=Finding Neverland, Kristin Chenoweth, Bradley Cooper & Darren Criss Among Big Winners of 2015 Broadway.com Audience Choice Awards|url=http://www.broadway.com/buzz/180788/finding-neverland-kristin-chenoweth-bradley-cooper-darren-criss-among-big-winners-of-2015-broadwaycom-audience-choice-awards/|website=Broadway.com|accessdate=20 May 2015}}</ref> |''[[हेडविग एन्ड दि एन्ग्रि इन्च]]'' |{{won}} |- |[[एम्मी अवार्ड]] |आउटस्ट्यान्डिन्ग अरिजिनल म्युजिक एन्ड लिरिक्स<ref>{{cite web|last1=Lynch|first1=Joe|title=Emmy 2015 Nominees: Katy Perry, Darren Criss, Taraji P. Henson, Queen Latifah & More|url=http://www.billboard.com/articles/news/6634280/emmy-2015-nominees-music-categories|publisher=Billboard|accessdate=16 July 2015}}</ref> | "दिस टाईम" - ''[[ग्ली (टिभी शृङ्खला)|ग्ली]]'' |{{nom}} |- |[[जिफ्फोनि फिल्म फेस्टिभल]] |एक्सपिरियन्स अवार्ड<ref>{{cite web|last1=Lloyd Webber|first1=Imogen|title=Odds & Ends: Andy Karl Boards Jennifer Ehle Movie, President Obama Wants a Tony for Hamilton & More|url=http://www.broadway.com/buzz/181592/odds-ends-andy-karl-boards-jennifer-ehle-movie-president-obama-wants-a-tony-for-hamilton-more/|website=Broadway.com|accessdate=28 July 2015}}</ref> |समग्र कामको लागि |{{won}} |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|colwidth=30em}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Darren Criss}} [[श्रेणी:अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:गायक]] [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:सङ्गीतकारहरू]] [[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]] 4mbezdmkxy6bhkb0p4ty78ukgo8u11f 0 47250 1368884 540623 2026-08-09T01:26:27Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 1368884 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मार्च २०१२}} '''भैरवकुण्ड''' [[नेपाल]]को [[रसुवा जिल्ला]]मा अवस्थित ऐतिहासिक पानीको भण्डार हो। [[गोसाइँकुण्ड]] कै नजीकमा पर्ने यस कुण्ड गोसाईंकुण्डको निकासवाट निस्केको पानीवाट दहको रूप लिई ब''''छड्के अक्षर''''नेको छ। यस कुण्ड गोसाईंकुण्ड जत्तिको फराकिलो रूपमा नभएपनि यस कुण्डमा रहेको पानी गाढा निलो र कालो देखिने यो कुण्डको विशेषता रहेको छ। गोसाईंकुण्डको स्नांन पश्चात यस कुण्डलाई नहेर्नु भन्ने जनधारणा रहेको छ। यस कुण्डमा नुहाउँने तथा पूजाआजा गरिने चलन भने पाइदैन। [[रसुवा जिल्ला]], [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]], वडा नं ५ मा अवस्थित यो कुण्ड उत्पत्ति सम्वन्धि विभिन्न हथनहरू रहेको छ । === हिन्दू धर्मअनुसार उत्पत्ति कथा === ==== '''ब्रह्माको शीर छेदनको पाप''' ==== हिन्दू धार्मिक कथनअनुसार भगवान शिवले ब्रह्माको शीर (टाउको) छेदन गर्नुभएको थियो। त्यस कार्यको पापको प्रभावले शिवजीको शरीरमा गुप्ताङ्ग रोग (कुष्ठरोग जस्तो) लाग्यो र तिनी कुरूप भए। त्यस पापको निवारण र रोगको शान्तिका लागि शिवजीले [[गोसाइँकुण्ड]]भन्दा मुनि एउटा कुण्डको सिर्जना गरी त्यहाँ विराजमान रहनुभयो। यसै कुण्डलाई पछि भैरवकुण्ड भनियो। ==== हलाहल विष र पसिनाको कथा ==== अर्को हिन्दू किम्वदन्तीअनुसार—सत्ययुगमा देवता र दानवले मिली समुद्र मथन गर्दा ‘हलाहल’ नामक कालकूट विष निस्कियो। विश्वको रक्षार्थ शिवजीले त्यो विष निल्नुभयो तर त्यो उहाँको घाँटीमा अड्कियो र शिवजीलाई असह्य डाहा भयो। त्यस डाहाका कारण शिवजीको शरीरबाट पसिना छुट्यो र सोही पसिना जमेर यो कुण्ड निर्माण भएको मान्यता छ। विषयुक्त पसिनाबाट यो कुण्ड उत्पन्न भएको हुनाले यहाँ विषालु नागहरू रहेको विश्वास गरिन्छ। यसैले यस कुण्डको पानीलाई अशुद्ध, विषालु र डरलाग्दो मानिन्छ। अन्य कुण्डहरूमा जस्तो यहाँ तीर्थयात्रीहरू स्नान गर्न जाँदैनन्। बरु गोसाइँकुण्डबाट फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्नसमेत नहुने भन्ने मान्यता रहेको छ। यसले यस कुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणालाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। ==== बौद्ध धर्मअनुसारको किंवदन्ती ==== बौद्ध धर्मको मान्यताअनुसार भैरवकुण्ड भगवान शिव (महादेउ) का दाजु ‘छोना’ ले निर्माण गरेका हुन्। रसुवाली फूर्पा तामाङको पुस्तक ‘जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म-संस्कृति’ अनुसार—महादेव र उनका दाजु छोना स्वच्छ बासस्थानको खोजीमा विभिन्न स्थानहरूमा घुमे। अन्त्यमा दाजु छोनाले आफ्ना लागि उपयुक्त ठाउँ फेला पारे तर भाइलाई बिर्सिदिए। यसबाट रिसाएका महादेवले श्राप दिए—‘दाजुको मन कालो भएको हुनाले दाजुले बनाएको कुण्ड कालो होस्।’ सोही श्रापका कारण छोनाले बनाएको कुण्ड कालोकुण्ड (भैरवकुण्ड) बनेको र महादेवले बनाएको कुण्ड सेतोकुण्ड ([[गोसाइँकुण्ड]]) बनेको विश्वास गरिन्छ। यसैले तामाङ भाषामा [[गोसाइँकुण्ड]]लाई ‘छोकर’ (सेतो कुण्ड) र भैरवकुण्डलाई ‘छोना’ वा ‘कालोकुण्ड’ भन्ने गरिन्छ। यो नामकरणले नै यी दुई कुण्डको धार्मिक ध्रुवीकरणलाई प्रकट गर्दछ। ==== गोले थरको अद्भुत किम्वदन्ती ==== भैरवकुण्डसँग जोडिएको सबैभन्दा रोचक र प्रचलित किम्वदन्ती नेपालका गोले थरका मानिसहरूसँग सम्बन्धित छ। यसै कारण गोले थरका मानिसहरू प्रायः भैरवकुण्ड—र कतिपय अवस्थामा [[गोसाइँकुण्ड]]समेत—जाँदैनन् भन्ने मान्यता छ। '''कथा यसप्रकार छ :''' प्राचीन समयमा गोले थरका एक झाँक्री (धामी/ज्योतिष) र उनकी पत्नी [[गोसाइँकुण्ड]] क्षेत्रमा आए। झाँक्रीलाई भैरवकुण्डमा रहेको विषालु नाग लाई परास्त गर्ने इच्छा जाग्यो। उनले आफ्नी पत्नीलाई भने— “म अहिले कुण्डभित्र पसेर नागसँग युद्ध गर्छु। जबसम्म म कुण्डबाट बाहिर नआउँछु, तिमीले निरन्तर ढ्याङ्ग्रो बजाउनु र अक्षता (चामल) छर्किरहनु। म नागलाई परास्त गरेर बाहिर आएपछि तिमीले अक्षता छर्कनु र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोड्नु। तर जबसम्म म बाहिर आउँदिनँ, ढ्याङ्ग्रो बजाउन कदापि नरोक्नु।” यति भनी झाँक्री तन्त्रमन्त्रको बलमा कुण्डभित्र पसे। उनी नागसँग जुध्न थाले। केहीबेरको भयंकर युद्धपछि झाँक्री नागलाई परास्त गरी माथि उठ्दै थिए। त्यसैबेला पत्नीले कुण्डभित्र देखिएको भयानक दृश्य देखेर डराइन् र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोडिदिइन्—साथै अक्षता पनि छर्किनन् र भागिन्। फलस्वरूप, नागले अवसर पाएर झाँक्रीलाई बेरिदियो र उनको ज्यान गयो। यसै घटनाका कारण गोले थरका मानिसहरूले भैरवकुण्ड र कतिपयले [[गोसाइँकुण्ड]]सम्म नजाने परम्परा बसालेका हुन्। यो किम्वदन्तीले भैरवकुण्डलाई डर, अशुभ र कुल-परम्परासँग जोडेको छ। गोले थरका मानिसहरू पुस्तौंदेखि यस विश्वासलाई आत्मसात गर्दै आएका छन्। === भैरवकुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणा === भैरवकुण्ड गोसाइँकुण्ड क्षेत्रका अन्य कुण्डहरूको तुलनामा सबैभन्दा अलग धारणा बोकेको कुण्ड हो : '''स्नान निषेध :''' कुनै पनि तीर्थयात्रीले यहाँ स्नान गर्दैनन्। '''हेर्नसमेत मनाही :''' [[गोसाइँकुण्ड]]को परिक्रमा गर्दा फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्न नहुने मान्यता। '''विषालु नागको बास :''' यहाँ नागहरू बस्छन् भन्ने विश्वास। '''कुल-परम्परा :''' विशेषगरी गोले थरका मानिसहरूको प्रायः आगमन नहुने। यी सबैले यस कुण्डलाई अशुभ, डरलाग्दो र वर्जित स्थलका रूपमा स्थापित गरेको छ। [[श्रेणी:कुण्ड]] [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] 15u8rxp6pezd40a0eh558y637lltcla 1368885 1368884 2026-08-09T01:27:52Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 1368885 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मार्च २०१२}} '''भैरवकुण्ड''' [[नेपाल]]को [[रसुवा जिल्ला]]मा अवस्थित ऐतिहासिक पानीको भण्डार हो। [[गोसाइँकुण्ड]] कै नजीकमा पर्ने यस कुण्ड गोसाईंकुण्डको निकासवाट निस्केको पानीवाट दहको रूप लिई बनेको छ। यस कुण्ड गोसाईंकुण्ड जत्तिको फराकिलो रूपमा नभएपनि यस कुण्डमा रहेको पानी गाढा निलो र कालो देखिने यो कुण्डको विशेषता रहेको छ। गोसाईंकुण्डको स्नांन पश्चात यस कुण्डलाई नहेर्नु भन्ने जनधारणा रहेको छ। यस कुण्डमा नुहाउँने तथा पूजाआजा गरिने चलन भने पाइदैन। [[रसुवा जिल्ला]], [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]], वडा नं ५ मा अवस्थित यो कुण्ड उत्पत्ति सम्वन्धि विभिन्न हथनहरू रहेको छ । === हिन्दू धर्मअनुसार उत्पत्ति कथा === ==== '''ब्रह्माको शीर छेदनको पाप''' ==== हिन्दू धार्मिक कथनअनुसार भगवान शिवले ब्रह्माको शीर (टाउको) छेदन गर्नुभएको थियो। त्यस कार्यको पापको प्रभावले शिवजीको शरीरमा गुप्ताङ्ग रोग (कुष्ठरोग जस्तो) लाग्यो र तिनी कुरूप भए। त्यस पापको निवारण र रोगको शान्तिका लागि शिवजीले [[गोसाइँकुण्ड]]भन्दा मुनि एउटा कुण्डको सिर्जना गरी त्यहाँ विराजमान रहनुभयो। यसै कुण्डलाई पछि भैरवकुण्ड भनियो। ==== हलाहल विष र पसिनाको कथा ==== अर्को हिन्दू किम्वदन्तीअनुसार—सत्ययुगमा देवता र दानवले मिली समुद्र मथन गर्दा ‘हलाहल’ नामक कालकूट विष निस्कियो। विश्वको रक्षार्थ शिवजीले त्यो विष निल्नुभयो तर त्यो उहाँको घाँटीमा अड्कियो र शिवजीलाई असह्य डाहा भयो। त्यस डाहाका कारण शिवजीको शरीरबाट पसिना छुट्यो र सोही पसिना जमेर यो कुण्ड निर्माण भएको मान्यता छ। विषयुक्त पसिनाबाट यो कुण्ड उत्पन्न भएको हुनाले यहाँ विषालु नागहरू रहेको विश्वास गरिन्छ। यसैले यस कुण्डको पानीलाई अशुद्ध, विषालु र डरलाग्दो मानिन्छ। अन्य कुण्डहरूमा जस्तो यहाँ तीर्थयात्रीहरू स्नान गर्न जाँदैनन्। बरु गोसाइँकुण्डबाट फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्नसमेत नहुने भन्ने मान्यता रहेको छ। यसले यस कुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणालाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। ==== बौद्ध धर्मअनुसारको किंवदन्ती ==== बौद्ध धर्मको मान्यताअनुसार भैरवकुण्ड भगवान शिव (महादेउ) का दाजु ‘छोना’ ले निर्माण गरेका हुन्। रसुवाली फूर्पा तामाङको पुस्तक ‘जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म-संस्कृति’ अनुसार—महादेव र उनका दाजु छोना स्वच्छ बासस्थानको खोजीमा विभिन्न स्थानहरूमा घुमे। अन्त्यमा दाजु छोनाले आफ्ना लागि उपयुक्त ठाउँ फेला पारे तर भाइलाई बिर्सिदिए। यसबाट रिसाएका महादेवले श्राप दिए—‘दाजुको मन कालो भएको हुनाले दाजुले बनाएको कुण्ड कालो होस्।’ सोही श्रापका कारण छोनाले बनाएको कुण्ड कालोकुण्ड (भैरवकुण्ड) बनेको र महादेवले बनाएको कुण्ड सेतोकुण्ड ([[गोसाइँकुण्ड]]) बनेको विश्वास गरिन्छ। यसैले तामाङ भाषामा [[गोसाइँकुण्ड]]लाई ‘छोकर’ (सेतो कुण्ड) र भैरवकुण्डलाई ‘छोना’ वा ‘कालोकुण्ड’ भन्ने गरिन्छ। यो नामकरणले नै यी दुई कुण्डको धार्मिक ध्रुवीकरणलाई प्रकट गर्दछ। ==== गोले थरको अद्भुत किम्वदन्ती ==== भैरवकुण्डसँग जोडिएको सबैभन्दा रोचक र प्रचलित किम्वदन्ती नेपालका गोले थरका मानिसहरूसँग सम्बन्धित छ। यसै कारण गोले थरका मानिसहरू प्रायः भैरवकुण्ड—र कतिपय अवस्थामा [[गोसाइँकुण्ड]]समेत—जाँदैनन् भन्ने मान्यता छ। '''कथा यसप्रकार छ :''' प्राचीन समयमा गोले थरका एक झाँक्री (धामी/ज्योतिष) र उनकी पत्नी [[गोसाइँकुण्ड]] क्षेत्रमा आए। झाँक्रीलाई भैरवकुण्डमा रहेको विषालु नाग लाई परास्त गर्ने इच्छा जाग्यो। उनले आफ्नी पत्नीलाई भने— “म अहिले कुण्डभित्र पसेर नागसँग युद्ध गर्छु। जबसम्म म कुण्डबाट बाहिर नआउँछु, तिमीले निरन्तर ढ्याङ्ग्रो बजाउनु र अक्षता (चामल) छर्किरहनु। म नागलाई परास्त गरेर बाहिर आएपछि तिमीले अक्षता छर्कनु र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोड्नु। तर जबसम्म म बाहिर आउँदिनँ, ढ्याङ्ग्रो बजाउन कदापि नरोक्नु।” यति भनी झाँक्री तन्त्रमन्त्रको बलमा कुण्डभित्र पसे। उनी नागसँग जुध्न थाले। केहीबेरको भयंकर युद्धपछि झाँक्री नागलाई परास्त गरी माथि उठ्दै थिए। त्यसैबेला पत्नीले कुण्डभित्र देखिएको भयानक दृश्य देखेर डराइन् र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोडिदिइन्—साथै अक्षता पनि छर्किनन् र भागिन्। फलस्वरूप, नागले अवसर पाएर झाँक्रीलाई बेरिदियो र उनको ज्यान गयो। यसै घटनाका कारण गोले थरका मानिसहरूले भैरवकुण्ड र कतिपयले [[गोसाइँकुण्ड]]सम्म नजाने परम्परा बसालेका हुन्। यो किम्वदन्तीले भैरवकुण्डलाई डर, अशुभ र कुल-परम्परासँग जोडेको छ। गोले थरका मानिसहरू पुस्तौंदेखि यस विश्वासलाई आत्मसात गर्दै आएका छन्। === भैरवकुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणा === भैरवकुण्ड गोसाइँकुण्ड क्षेत्रका अन्य कुण्डहरूको तुलनामा सबैभन्दा अलग धारणा बोकेको कुण्ड हो : '''स्नान निषेध :''' कुनै पनि तीर्थयात्रीले यहाँ स्नान गर्दैनन्। '''हेर्नसमेत मनाही :''' [[गोसाइँकुण्ड]]को परिक्रमा गर्दा फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्न नहुने मान्यता। '''विषालु नागको बास :''' यहाँ नागहरू बस्छन् भन्ने विश्वास। '''कुल-परम्परा :''' विशेषगरी गोले थरका मानिसहरूको प्रायः आगमन नहुने। यी सबैले यस कुण्डलाई अशुभ, डरलाग्दो र वर्जित स्थलका रूपमा स्थापित गरेको छ। [[श्रेणी:कुण्ड]] [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] msm9oyw01vslvrz0jsb4g0erlj19xd0 1368889 1368885 2026-08-09T01:30:12Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 1368889 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मार्च २०१२}} '''भैरवकुण्ड''' [[नेपाल]]को [[रसुवा जिल्ला]]मा अवस्थित ऐतिहासिक पानीको भण्डार हो। [[गोसाइँकुण्ड]] कै नजीकमा पर्ने यस कुण्ड गोसाईंकुण्डको निकासवाट निस्केको पानीवाट दहको रूप लिई बनेको छ। यस कुण्ड [[गोसाइँकुण्ड]] जत्तिको फराकिलो रूपमा नभएपनि यस कुण्डमा रहेको पानी गाढा निलो र कालो देखिने यो कुण्डको विशेषता रहेको छ। [[गोसाइँकुण्ड]]को स्नान पश्चात यस कुण्डलाई नहेर्नु भन्ने जनधारणा रहेको छ। यस कुण्डमा नुहाउँने तथा पूजाआजा गरिने चलन भने पाइदैन। [[रसुवा जिल्ला]], [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]], वडा नं ५ मा अवस्थित यो कुण्ड उत्पत्ति सम्वन्धि विभिन्न कथनहरू रहेको छ । === हिन्दू धर्मअनुसार उत्पत्ति कथा === ==== '''ब्रह्माको शीर छेदनको पाप''' ==== हिन्दू धार्मिक कथनअनुसार भगवान शिवले ब्रह्माको शीर (टाउको) छेदन गर्नुभएको थियो। त्यस कार्यको पापको प्रभावले शिवजीको शरीरमा गुप्ताङ्ग रोग (कुष्ठरोग जस्तो) लाग्यो र तिनी कुरूप भए। त्यस पापको निवारण र रोगको शान्तिका लागि शिवजीले [[गोसाइँकुण्ड]]भन्दा मुनि एउटा कुण्डको सिर्जना गरी त्यहाँ विराजमान रहनुभयो। यसै कुण्डलाई पछि भैरवकुण्ड भनियो। ==== हलाहल विष र पसिनाको कथा ==== अर्को हिन्दू किम्वदन्तीअनुसार—सत्ययुगमा देवता र दानवले मिली समुद्र मथन गर्दा ‘हलाहल’ नामक कालकूट विष निस्कियो। विश्वको रक्षार्थ शिवजीले त्यो विष निल्नुभयो तर त्यो उहाँको घाँटीमा अड्कियो र शिवजीलाई असह्य डाहा भयो। त्यस डाहाका कारण शिवजीको शरीरबाट पसिना छुट्यो र सोही पसिना जमेर यो कुण्ड निर्माण भएको मान्यता छ। विषयुक्त पसिनाबाट यो कुण्ड उत्पन्न भएको हुनाले यहाँ विषालु नागहरू रहेको विश्वास गरिन्छ। यसैले यस कुण्डको पानीलाई अशुद्ध, विषालु र डरलाग्दो मानिन्छ। अन्य कुण्डहरूमा जस्तो यहाँ तीर्थयात्रीहरू स्नान गर्न जाँदैनन्। बरु गोसाइँकुण्डबाट फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्नसमेत नहुने भन्ने मान्यता रहेको छ। यसले यस कुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणालाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। ==== बौद्ध धर्मअनुसारको किंवदन्ती ==== बौद्ध धर्मको मान्यताअनुसार भैरवकुण्ड भगवान शिव (महादेउ) का दाजु ‘छोना’ ले निर्माण गरेका हुन्। रसुवाली फूर्पा तामाङको पुस्तक ‘जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म-संस्कृति’ अनुसार—महादेव र उनका दाजु छोना स्वच्छ बासस्थानको खोजीमा विभिन्न स्थानहरूमा घुमे। अन्त्यमा दाजु छोनाले आफ्ना लागि उपयुक्त ठाउँ फेला पारे तर भाइलाई बिर्सिदिए। यसबाट रिसाएका महादेवले श्राप दिए—‘दाजुको मन कालो भएको हुनाले दाजुले बनाएको कुण्ड कालो होस्।’ सोही श्रापका कारण छोनाले बनाएको कुण्ड कालोकुण्ड (भैरवकुण्ड) बनेको र महादेवले बनाएको कुण्ड सेतोकुण्ड ([[गोसाइँकुण्ड]]) बनेको विश्वास गरिन्छ। यसैले तामाङ भाषामा [[गोसाइँकुण्ड]]लाई ‘छोकर’ (सेतो कुण्ड) र भैरवकुण्डलाई ‘छोना’ वा ‘कालोकुण्ड’ भन्ने गरिन्छ। यो नामकरणले नै यी दुई कुण्डको धार्मिक ध्रुवीकरणलाई प्रकट गर्दछ। ==== गोले थरको अद्भुत किम्वदन्ती ==== भैरवकुण्डसँग जोडिएको सबैभन्दा रोचक र प्रचलित किम्वदन्ती नेपालका गोले थरका मानिसहरूसँग सम्बन्धित छ। यसै कारण गोले थरका मानिसहरू प्रायः भैरवकुण्ड—र कतिपय अवस्थामा [[गोसाइँकुण्ड]]समेत—जाँदैनन् भन्ने मान्यता छ। '''कथा यसप्रकार छ :''' प्राचीन समयमा गोले थरका एक झाँक्री (धामी/ज्योतिष) र उनकी पत्नी [[गोसाइँकुण्ड]] क्षेत्रमा आए। झाँक्रीलाई भैरवकुण्डमा रहेको विषालु नाग लाई परास्त गर्ने इच्छा जाग्यो। उनले आफ्नी पत्नीलाई भने— “म अहिले कुण्डभित्र पसेर नागसँग युद्ध गर्छु। जबसम्म म कुण्डबाट बाहिर नआउँछु, तिमीले निरन्तर ढ्याङ्ग्रो बजाउनु र अक्षता (चामल) छर्किरहनु। म नागलाई परास्त गरेर बाहिर आएपछि तिमीले अक्षता छर्कनु र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोड्नु। तर जबसम्म म बाहिर आउँदिनँ, ढ्याङ्ग्रो बजाउन कदापि नरोक्नु।” यति भनी झाँक्री तन्त्रमन्त्रको बलमा कुण्डभित्र पसे। उनी नागसँग जुध्न थाले। केहीबेरको भयंकर युद्धपछि झाँक्री नागलाई परास्त गरी माथि उठ्दै थिए। त्यसैबेला पत्नीले कुण्डभित्र देखिएको भयानक दृश्य देखेर डराइन् र ढ्याङ्ग्रो बजाउन छोडिदिइन्—साथै अक्षता पनि छर्किनन् र भागिन्। फलस्वरूप, नागले अवसर पाएर झाँक्रीलाई बेरिदियो र उनको ज्यान गयो। यसै घटनाका कारण गोले थरका मानिसहरूले भैरवकुण्ड र कतिपयले [[गोसाइँकुण्ड]]सम्म नजाने परम्परा बसालेका हुन्। यो किम्वदन्तीले भैरवकुण्डलाई डर, अशुभ र कुल-परम्परासँग जोडेको छ। गोले थरका मानिसहरू पुस्तौंदेखि यस विश्वासलाई आत्मसात गर्दै आएका छन्। === भैरवकुण्डप्रतिको नकारात्मक धारणा === भैरवकुण्ड गोसाइँकुण्ड क्षेत्रका अन्य कुण्डहरूको तुलनामा सबैभन्दा अलग धारणा बोकेको कुण्ड हो : '''स्नान निषेध :''' कुनै पनि तीर्थयात्रीले यहाँ स्नान गर्दैनन्। '''हेर्नसमेत मनाही :''' [[गोसाइँकुण्ड]]को परिक्रमा गर्दा फर्किँदा भैरवकुण्डलाई हेर्न नहुने मान्यता। '''विषालु नागको बास :''' यहाँ नागहरू बस्छन् भन्ने विश्वास। '''कुल-परम्परा :''' विशेषगरी गोले थरका मानिसहरूको प्रायः आगमन नहुने। यी सबैले यस कुण्डलाई अशुभ, डरलाग्दो र वर्जित स्थलका रूपमा स्थापित गरेको छ। [[श्रेणी:कुण्ड]] [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] i3smyqmqkt8w5q1xz4h2mlvm9e9q3df 0 47812 1368939 1319264 2026-08-09T02:44:00Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368939 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | fetchwikidata = ALL | name = कैलास पर्वत | photo = Kailash north.JPG | map = China Tibet Ngari | location = [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] | country = {{flag|चीन}} | label_position = right | range = [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|पारहिमालय]] | coordinates = {{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}} | easiest_route = | native_name = {{ubl| |{{native name|bo|{{bo-textonly|གངས་རིན་པོ་ཆེ}}}} |{{native name|sa|कैलास}}}} | language = [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] | map_size = ३०० | first_ascent = आरोहण (अहिले पर्वतारोहण निषेधित) | elevation_m = ६७१४ }} '''कैलास पर्वत''' ({{lang-bo|གངས་རིན་པོ་ཆེ}}; {{zh|s=冈仁波齐峰|t=岡仁波齊峰|p=}}) [[चीन]]को [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]]मा अवस्थित एक पर्वत हो। यो तिब्बती पठारको पश्चिमी भागमा, ट्रान्सिमालयको गंगडिसे पर्वतमा (जसलाई कैलाश दायरा पनि भनिन्छ) मा अवस्थित छ। <ref>{{Cite web |last=Pristine |first=Himalayan Trekkers |title=Kailash |url=https://himalayantrekkers.com/itinerary/mount-kailash-manasarovar-tour}}</ref> यस हिमालको उचाइ ६,७१४ मिटर (२२,०२८ फीट) छ। कैलास पर्वत [[तिब्बती पठार]]को पश्चिमी भागमा, [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|पारहिमालय]]को कैलास पर्वतमालामा अवस्थित छ। कैलास पर्वत चीन, [[भारत]] र [[नेपालको सिमाना]]को पश्चिमी त्रिभुजको उत्तरमा १०० किलोमिटर (६२ माइल) भन्दा कम छ।<ref>{{Cite web |last=Nanda |date=२०२०-०५-१० |title=Kailash Mansarovar Yatra २०२२ Guide - Kailash Mansaroavar via Uttarakahnd KMVN |url=https://www.euttaranchal.com/tourism/kailash-mansarovar-yatra.php |access-date=२०२२-०८-०६ |website=www.euttaranchal.com}}</ref> कैलास पर्वत [[मानसरोवर|मानसरोवर ताल]] र [[राक्षसताल|राक्षस ताल]]को नजिक अवस्थित छ। चारवटा प्रमुख एसियाली नदीहरूको स्रोत यस पहाड र दुई तालको नजिकै अवस्थित छ। यी नदीहरू [[सिन्धु नदी|सिन्धु]], [[सतलज नदी|सतलज]], [[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] र [[कर्णाली नदी]] हुन्। कैलास पर्वतलाई [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], बौद्ध, जैन र बोन गरी चार धर्ममा पवित्र पर्वत मानिन्छ। भारत, तिब्बत, नेपाल र अन्य विभिन्न राष्ट्रहरूबाट आउने तीर्थयात्रीहरूको निरन्तर आगमन पर्वतको पूजा गर्नको लागि यात्रामा निस्कन्छ।<ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/16/travel/a-sacred-circuit-in-tibet.html|title=A Sacred Circuit in Tibet|author1=Karen Swenson|date=16 March 2003|work=The New York Times|access-date=30 July 2022}}</ref> == नामकरण == पहाडलाई [[संस्कृत]]मा "कैलास" वा "कैलाश" भनिन्छ। यो नाम "केलास" शब्दबाट पनि आएको हुन सक्छ, जसको अर्थ "[[मणिभ]]" हो।<ref>{{cite web |last=Williams |first=Monier |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary |url=http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |quote=kelāsa m. crystal W }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |date=2018-08-31 }}</ref> == धार्मिक महत्व == === हिन्दु धर्म === [[हिन्दु धर्म]]मा, यस पर्वतलाई परम्परागत रूपमा [[शिव]]को वासस्थानको रूपमा मान्यता दिइएको छ, जसले त्यहाँ आफ्नो पत्नी देवी [[पार्वती]] र उनीहरूका छोराछोरी, [[गणेश]] र [[कार्तिकेय|कात्तिकेय]]सँग बसोबास गरेका थिए। [[रामायण]]को उत्तरकाण्ड खण्डमा, यो भनिएको छ कि [[रावण]]ले भगवान शिवको बदलाको रूपमा कैलास पर्वतलाई उखेल्ने प्रयास गरेको थियो, जसले बारीमा आफ्नो दाहिने खुट्टाकोऔँला पहाडमा थिचेर रावणलाई बीचमा फसाएको थियो। भगवान शिवको यो संस्करणलाई रावणनुग्रह पनि भनिन्छ, वा कैलास पर्वतमा विराजमान हुँदा रावणलाई अनुग्रहित रूप पनि भनिन्छ।<ref>{{cite book|last=Dallapiccola|first=Anna L.|title=[[Dictionary of Hindu Lore and Legend]]|publisher=[[Thames & Hudson]] <!-- | location = London -->|year=2003|chapter=Ravananugrahamurti|isbn=978-0-500-51088-9|chapter-url=http://www.credoreference.com/entry/thhll/ravananugrahamurti}} {{subscription required}}</ref> हिमालको विष्णु पुराणमा एउटा वर्णनमा भनिएको छ कि यसको चार मुख क्रिस्टल, माणिक, सुन र ल्यापिस लाजुलीले बनेको छ। यो संसारको स्तम्भ हो र कमलको प्रतीक छ वटा पर्वत शृङ्खलाको मुटुमा अवस्थित छ। विष्णु पुराणले भगवान शिवलाई कमलको स्थितिमा बसेको, पहाडको सिमाना भित्र गहिरो ध्यानमा व्यस्त र अनन्त आनन्दको अवस्थामा पूर्ण रूपमा डुबेको बारेमा कुरा गरेको छ।<ref name="TSM">{{cite journal |last1=Mohan |first1=T.S. |date=Jan-Mar 2012 |title=Kailash Yatra |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=70696022&site=eds-live&scope=site |journal=Hinduism Today |volume=34 |issue=1 |pages=18-33 |issn=0896-0801 |id=70696022}}</ref> === बुद्ध धर्म === बौद्ध धर्ममा, कैलाशले संसारको पिताको प्रतिनिधित्व गर्दछ र मानसरोवर ताल माताको प्रतीक हो। बौद्ध ग्रन्थ अनुसार कैलाश पर्वतलाई पौराणिक मेरु पर्वत भनेर चिनिन्छ। <ref>{{cite web|last1=Encounter|first1=Sherpa|title=Kailash|url=https://www.encountersnepal.com/kailash-yatra.html|website=Mount Kailash}}</ref> == तीर्थयात्रा == पहाडमा पुग्ने बाटोमा राम्ररी निर्माण गरिएका मन्दिर, मन्दिर वा आराम सुविधा नभएकाले यात्रा भनिने यो तीर्थयात्रा फरक छ। कैलास पर्वतको तीर्थयात्राको इतिहास मानसरोवर तालको तीर्थयात्राको इतिहाससँग नजिकको सम्बन्ध छ।<ref name="KI2">{{cite journal |last1=Izu |first1=Kenro |date=2013 |title=Passage to Kailash |url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_march-april-2013_87_2/page/68 |journal=World Literature Today |volume=87 |issue=2 |pages=68 |doi=10.7588/worllitetoda.87.2.0068 |s2cid=163370522}}</ref> पवित्र स्थलको परिक्रमा गर्नको लागि संस्कृत शब्द 'परिक्रमा' हो, र सोही कार्यको लागि तिब्बती शब्द 'कोरा' हो। दुबै शब्दहरू कैलास पर्वतको परिक्रमा गर्ने कार्यको वर्णन गर्न व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। धेरै धर्मका तीर्थयात्रीहरूले कैलास पर्वतको परिक्रमा/कोरा पैदल यात्रा गर्नु आध्यात्मिक रूपमा लाभदायक अभ्यास हो जसले पुण्यपूर्ण कर्मको सङ्कलन, आफ्नो चेतनाबाट पापहरूको शुद्धीकरण, र सौभाग्य जस्ता विभिन्न सकारात्मक प्रभावहरू ल्याउन सक्छ भन्ने विश्वास गर्छन्। हिन्दु, बौद्ध र जैनहरूले घडीको दिशामा परिक्रमा गर्छन्, जबकि बोनपोसले घडीको विपरीत दिशामा पहाडको परिक्रमा गर्छन्।<ref>{{Cite book|last1=Bubriski|first1=Kevin|title=Kailash Yatra: a Long Walk to Mount Kailash through Humla|last2=Pandey|first2=Abhimanyu|publisher=Penguin Random House|year=2018|location=New Delhi|pages=151}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Commonscat|Mount Kailash}} [[श्रेणी:तिब्बतका हिमालहरू]] 7irphgtggz2a0zustoz6yz8dts5sl6i 2 49550 1368715 1333564 2026-08-08T15:19:59Z प्रेमप्रसाद पौडेल 9551 /* सामाजिक साइटहरु */ 1368715 wikitext text/x-wiki {{Babel|पुरुष| ne-N |ne-3}} म प्रेमप्रसाद पौडेल रसुवा जिल्ला साबिक धैबुङ गाविस वडा नं ९ (हाल कालिका गाउँपालिका वडा नं ५) का स्थायी बासिन्दा हुँ । म विकीपिडियामा १०:४५, १९ मे २०१२ बाट प्रबेश गरेको हुँ । धेरै मेसो नभएपनि विकिपिडियामा नयाँ लेख बनाउन र सम्पादन गर्न मन लाग्छ । === संस्थागत पदीय विवरण === [[चित्र:PremPaudelRasuwa.jpeg|left|thumb]] * नेपाल पत्रकार महासंघ रसुवा - पूर्व उपाध्यक्ष * [https://www.facebook.com/prempaudelrasuwa पौडेल बंश महासंघ-रसुवा] - सचिव * [https://www.facebook.com/DigitalTechnologyAndConsultancy डिजिटल टेक्नोलोजी एण्ड कन्सल्टेन्सी प्रालि] - प्रबन्धक * [https://www.facebook.com/ThuloKhoriyaAgroFarm/ ठूलोखोरीया कृषि फार्म प्रालि]- सचिव * [https://www.facebook.com/rasuwacofsunnepal/ समुदायमा आधारित वन सहजकर्ता सञ्जाल, रसुवा] - अध्यक्ष * श्री झ्याङलाङ प्राबि कालिका ५ - पूर्व विव्यास अध्यक्ष * [https://www.rasuwanepal.com.np/ रसुवा नेपाल डट् कमडट् एनपी] - सञ्चालक * [https://www.rasuwaprofile.com रसुवा प्रोफाइल डट् कम] - सञ्चालक * [https://www.rasuwaprofile.com/about जनसंख्या तथा घरधुरीको सूचना व्यवस्थापन सिस्टम] - परिकल्पनाकार तथा सञ्चालक * Email : paudelprem@gmail.com * Ph : 9843508470 ==सामाजिक साइटहरु== *[https://www.facebook.com/prempaudelrasuwa फेसबुक] *[https://www.twitter.com/preprapau ट्विटर] *[https://www.premprasadpaudel.blogspot.com Blog] *[https://www.rasuwaprofile.com Website for Rasuwa Digital Profile] *[https://ourrasuwa.com/ Website for Rasuwa Profile] ==विकीपिडियामा मेरा लेखहरू== *[ [[कालिका गाउँपालिका]]] *[ [[नौकुण्ड गाउँपालिका|<nowiki>नौकुण्ड गाउँपालिका]</nowiki>]] *[ [[उत्तरगया गाउँपालिका]]] *[ [[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]]] *[ [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]]] *[<nowiki/>[[छत्र, बालुन र भजन नाँच]] ] *[<nowiki/> [[सिङ्गोम्बा रसुवा]]] =''''''धन्यवाद !''''''= 3gqhwdno7zbamb1i0t7c7ze0h8wzcj4 0 50668 1368808 1169452 2026-08-08T23:47:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368808 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = हर्सा | Image = Internal and external hemorrhoids.png | Caption = Diagram demonstrating the anal anatomy of both internal and external hemorrhoids | Width = 300 | DiseasesDB = 10036 | ICD10 = {{ICD10|I|84||i|80}} | ICD9 = {{ICD9|455}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000292 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2821 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|242}} | MeshID = D006484 }} '''हर्षा''' (अर्स) पाइल्स अथवा हिन्दीमा बबासिर (Hemorrhoids (AmE), haemorrhoids (BrE), emerods, or piles) मलद्वार सम्बन्धि रोग हो जसमा मलद्वारमा रहेका मांसपेशी सुन्निन्छ। '''haemorrhoids''' {{IPAc-en|uk|ˈ|h|ɛ|m|ər|ɔɪ|d|z}}, [[मलद्वार नली ]] मा भएका [[सिनुसोइड (रक्त वाहिनी)|संवाहिनी]] ढाँचाहरु हुन् जसले दिसा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्।<ref>{{cite book|author=Chen, Herbert |title=Illustrative Handbook of General Surgery |publisher=Springer |location=Berlin|year=2010 |page=217 |isbn=1-84882-088-7 }}</ref><ref name=World09>{{cite journal | last1 = Schubert | first1 = MC | last2 = Sridhar | first2 = S | last3 = Schade | first3 = RR | last4 = Wexner | first4 = SD |title=What every gastroenterologist needs to know about common anorectal disorders |journal=World J Gastroenterol|volume=15 |issue=26 |pages=3201–9 |year=2009 |month=July |pmid=19598294 |pmc=2710774 |doi= 10.3748/wjg.15.3201| issn = 1007-9327 }}</ref> तिनीहरु [[प्याथोलोजीकल]] वा '''पायल्स''' बन्छन् <ref name=Review09/> जब [[सुन्निनु (मेडिकल)|सुन्निन्छन्]] वा [[जल्छन्]]। तिनीहरूको शारीरिक स्थितिमा, तिनीहरूले [[आर्टेरिओ-भेनस च्यानल]]हरु र [[संयोजक तन्तु]] ले बनेको कुसनको रूपमा काम गर्छन्। <!--लक्षणहरु --> प्याथोलोजिकल हर्साका लक्षणहरू त्यसको प्रकार अनुसार फरक हुन्छन्। आन्तरिक हर्सामा सामान्यतया पीडा रहित तरिकाले [[दिसामा रगत देखिने|मलद्वारमा रगत आउने]] हुन्छ, जब कि बाह्य हर्साले केही लक्षणहरू देखाउन सक्छ अथवा यदि [[थ्रोमबोस्ड]] छ भने [[मलद्वार]]को क्षेत्रमा उल्लेख्य रूपमा दुख्छ र सुन्निन्छ। धेरै व्यक्तिहरूले मलद्वार वरिपरिको क्षेत्रमा देखिएको कुनैपनि लक्षणलाई "हर्सा" को रूपमा उल्लेख गर्छन्।<ref name=ASCRS2011/> हर्साको सही कारण अझै अज्ञात छ तापनि, अन्तर-पेट चाप बढाउने केही तत्त्वहरू, विशेष रूपमा [[कब्जियत]], ले यसको विकासमा भूमिका खेल्छ भनेर मानिन्छ। <!--उपचार र इपिडिमियोलोजी --> रोगको प्रारम्भिक उपचारमा [[आहारिय फाइबर|फाइबर]]को सेवनमा वृद्धि, जलसंयोजन कायम राख्नको लागि मुखबाट तरल पदार्थ लिने, दुखाइलाई कम गर्न [[NSAID]]हरू, र आराम आदि पर्छन्। यदि लक्षणहरू गम्भीर छन् वा संरक्षणात्मक व्यवस्थापन गर्दा पनि सुधार भएन भने केही साना उपचार पद्धतिहरू गर्न सकिन्छ। शल्यक्रिया भने यी सबै उपायहरूलाई अपनाएपछि पनि सुधार नहुनेहरूको लागि प्रयोग गर्न उचित हुन्छ। आधाजसो मानिसहरूले तिनीहरूको जीवनको कुनै समयमा हर्साबाट समस्याको अनुभव गर्न सक्छन्। परिणाम सामान्यतया राम्रो हुन्छ। {{TOC limit|3}} == सङ्केत तथा लक्षणहरु == [[File:M 44 anus 22.jpg|thumb|right| मानव मलद्वारको वरिपरि देखिएको [[बाह्य हर्सा]]]] आन्तरिक र बाह्य हर्सा फरक-फरक रुपका हुन सक्छनन्; यद्यपि, थुप्रै मानिसहरूमा यसको सम्मिश्रण हुन सक्छ।<ref name=World09/> [[रक्तअल्पता]] हुने गरी पर्याप्त मात्रामा रक्तस्राव हुने विरलै हुन्छ,<ref name=Kaidar2007/> र जीवनलाई खतरा पुर्यााउने रक्तस्राव अझ धेरै विरलै हुन्छ।।<ref name=AFP2006/> यस समस्यालाई झेल्दा धेरै मानिसहरू लाज मान्छन्<ref name=Kaidar2007/> प्राय: अवस्था अझ धेरै बिग्रेपछि मात्र चिकित्सक कहाँ उपचार खोज्छन्।<ref name=World09/> ===बाह्य=== [[थ्रोमबोस्ड]] होइन भने, बाह्य हर्साले केही समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ।<ref name=Day2006/> यद्यपि, जब थ्रोमबबोस्ड हुन्छ, हर्सा धेरै दु:खदायी हुन सक्छ।<ref name=World09/><ref name=Review09/> तर पनि यस दुखाइ सामान्यतया 2 – 3&nbsp;दिनमा समाधान हुन्छ।<ref name=Kaidar2007/> यद्यपि सुन्निएको हराउन केही हप्ता लाग्न सक्छ।<ref name=Kaidar2007/> उपचार गराइसकेपछि पनि [[स्किन ट्याग]] रहन सक्छ।<ref name=World09/> यदि हर्साहरु छन् र स्वच्छतामा समस्याको उत्पन्न गराएका छन् भने, तिनीहरूले वरिपरिको छालामा जलन गराउन सक्छन् तथा यस प्रकार मलद्वार वरिपरि चिलाउन सक्छ।<ref name=Day2006/> ===आन्तरिक=== आन्तरिक हर्सा सामान्यतया आन्द्राभुँडी दिसा गर्दा वा त्यसपछि पिडारहित तरिकाले, उज्यालो रातो, [[मलद्वार रक्रस्राव]] को साथमा देखा पर्छ।<ref name=World09/> हुन्छ। आम रूपमा दिसालाई रगतले ढाक्छ, जुन अवस्थालाई [[हेमाटोचेजिया]] भनिन्छ, र रगत ट्वाइलेट पेपरमा हुन्छ, वा ट्वाइलेट बोलमा तहिरिन्छ।<ref name=World09/> दिसाको रङ चाहिँ सामान्यतया सामान्य हुन्छ।<ref name=World09/> हुन्छ। श्लेष्म निस्कने, यदि तिनीहरू मलद्वारको माध्यमबाट भ्रंश हुन्छ भने मलद्वार वरिपरि मासु जम्मा हुने, [[मलद्वार वरिपरि चिलाउने|चिलाउने]], र [[फिकल इन्कन्टिनेन्स]] अन्य लक्षणहरू हुन्।<ref name=AFP2006>{{cite journal|last=Davies|first=RJ|title=Haemorrhoids.|journal=Clinical evidence|date=2006 Jun|issue=15|pages=711–24|pmid=16973032|url=http://www.aafp.org/afp/2006/1001/p1168.html}}</ref><ref>{{cite book|last=Azimuddin|first=edited by Indru Khubchandani, Nina Paonessa, Khawaja|title=Surgical treatment of hemorrhoids|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-84800-313-2|page=21|url=http://books.google.ca/books?id=7WC4f7BhChEC&pg=PA21|edition=2nd ed.}}</ref> आन्तरिक हर्सा सामान्यतया यदि रगत जमेमा वा [[नेक्रोटिक]] भएमा मात्र दुख्छ।<ref name=World09/> == कारणहरु == लक्षणात्मक हर्साको सही कारण अज्ञात छ।<ref name=CE2009/> केही तत्त्वहरूले यसमा भूमिका खेल्छन् भन्ने मानिन्छ जसमा: दिसा गर्ने अनियमित बानी ([[कब्जियत]] वा [[पखाला]]), व्यायामको कमी, पौष्टिक तत्त्वहरू (न्यून-फाइबर आहारहरू), अन्तर-पेट चापमा वृद्धि (लामो समयसम्म तनाव रहनु, [[एस्सिटिस्]], अन्तर-पेट पिण्ड, वा गर्भावस्था), वंशानुगत, हेमोरोइडल नसाहरूको अनुपस्थिति, र उमेरको वृद्धि पर्दछ।<ref name=Review09/><ref name=Kaidar2007/> जोखिम बढाउँछ भनेर मानिने अन्य तत्त्वहरूमा [[मोटोपन]], लामो समयसम्म बस्नु,<ref name=World09/> [[दीर्घकालीन खोकी]] र [[पेल्भिक फ्लोर डिस्फङ्सन]] पर्दछ।<ref name=ASCRS2011/> यद्यपि, यी सम्बन्धहरूको प्रमाण कमजोर छ।<ref name=ASCRS2011/> [[गर्भावस्था]] को अवधिमा, [[भ्रूण]]बाट पेटमा हुने दबाब र होर्मोन सम्बन्धी परिवर्तनहरूको कारणले गर्दा हेमेरोइडल नसाहरू ठूला हुन्छन्। डेलिभरीको कारणले गर्दा पनि अन्तर-पेट चापमा वृद्धि हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/hemorrhoids/ |title=Hemorrhoids |accessdate={{date|2010-03-18}} |author=National Digestive Diseases Information Clearinghouse |year=2004 |month=November |work=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]] (NIDDK), [[NIH]] }}</ref> गर्भवती महिलाहरूलाई कहिलेकहीँ मात्र शल्य चिकित्सा उपचारको आवश्यकता पर्छ, किनभने सामान्यतया डेलिभरी पछि लक्षणहरू हराउँछन्।<ref name=Review09/> == प्याथोफिजियोलोजी == हर्सा कुशनहरू सामान्य मानव शरीर रचनाको एउटा भाग हो र यिनीहरूमा असाधारण परिवर्तनहरू आएमा मात्र यिनीहरू प्याथोलोजिकल रोग बन्छन्।<ref name=World09/> सामान्य [[मलद्वार नली]] मा तिनवटा मुख्य कुशनहरू हुन्छन्।<ref name=Review09/> यिनीहरू वर्गीकृत रूपमा बायाँपट्टीको छेउमा, अगाडिको दायाँ भागमा, र पछाडिको दायाँ भागमा स्थित हुन्छन्।<ref name=Kaidar2007/> [[धमनीहरू]] वा [[नसाहरू]] ले नभएर [[सिनुसोइड]] नामक नसाहरू, [[संयोजक तन्तु]] र [[कोमल मांसपेशी]] ले बनेका हुन्छन्।<ref name=ASCRS2011>{{cite book|last=Beck|first=David|title=The ASCRS textbook of colon and rectal surgery|year=2011|publisher=Springer|location=New York|isbn=9781441915818|pages=174–177|url=http://books.google.ca/books?id=DhQ1A35E8jwC&pg=PA174|edition=2nd ed.}}</ref> सिनुसोइडहरूमा, नसाहरूमा जस्तै [[मांसपेशी तन्तु]] हुँदैन।<ref name=World09/> नसाहरूको यस सेटलाई [[हेमोरोइडल स्नायुजाल]] भनिन्छ।<ref name=ASCRS2011/> हर्सा कुशनहरू [[फिकल इन्कन्टिनेन्स|कन्टिनेन्स]] को लागि महत्त्वपूर्ण छन्। तिनीहरूले मलद्वार स्थिर अवस्थामा रहँदा बन्द हुने चापको 15-20% को योगदान दिन्छ र दिसाको निकासको दौरान [[मलद्वार संकुचन]] मांसपेशीहरूको रक्षा गर्छ।<ref name=World09/> व्यक्तिले दबाब लगाउँदा, अन्तर-पेट चाप बढ्छ, र मलद्वारलाई बन्द रहन मद्दत गर्न, हर्सा कुशनहरूको आकारमा वृद्धि आउँछ।<ref name=Kaidar2007/> यी भ्यासकुलर संरचनाहरू तल तिर खस्किँदा वा नसाको चापमा अधिक वृद्धि हुँदा, परिणाम स्वरूप हर्सा लक्षणहरू देखिन्छन् भनेर विश्वास गरिन्छ।<ref name=AFP2006/> वृद्धि भएको [[मलद्वार संकुचन]] को चाप पनि हर्साको लक्षणहरूमा संलग्न हुन सक्छ।<ref name=Kaidar2007/> हर्सा दुई प्रकारको हुन्छ: [[सुपेरियर हेमोरोइडल स्नायुजाल]]बाट आन्तरिकहरू र इन्फेरियर हेमोरोइडल स्नायुजालबाट बाह्यहरू।<ref name=Kaidar2007/> [[डेन्टेट लाईन]] ले दुईवटा क्षेत्रहरूलाई विभाजित गर्छ।<ref name=Kaidar2007/> == निदान == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ आन्तरिक हर्सा तहहरु !तह !! रेखाचित्र !! तस्वीर |- |1|| [[File:Piles Grade 1.svg|140px]] || [[File:Haemorrhoiden 1Grad endo 01.jpg|140px|Endoscopic view]] |- |2|| [[File:Piles Grade 2.svg|140px]]||[[File:Hemrrhoids 04.jpg|140px]] |- |3|| [[File:Piles Grade 3.svg|140px]]||[[File:Hemrrhoids 05.jpg|140px]] |- |4|| [[File:Piles Grade 4.svg|140px]]||[[File:Piles 4th deg 01.jpg|140px]] |} हर्साहरु सामान्यतया शारिरीक जाँचहरूबाट निदान गरिन्छन्।<ref name=NG2011>{{cite journal|last=Rivadeneira|first=DE|coauthors=Steele, SR; Ternent, C; Chalasani, S; Buie, WD; Rafferty, JL; Standards Practice Task Force of The American Society of Colon and Rectal, Surgeons|title=Practice parameters for the management of hemorrhoids (revised 2010)|journal=Diseases of the colon and rectum|date=2011 Sep|volume=54|issue=9|pages=1059–64|pmid=21825884}}</ref> मलद्वार र वरिपरिको क्षेत्रको दृष्टिगत जाँच बाह्य वा भंशित हर्साको निदान हुन सक्छ।<ref name=World09/> सम्भावित मलद्वार [[ट्युमर]]हरु, [[पोलिप (चिकित्सा)|पोलिप्स]], वृद्धि भएको [[प्रोस्टेट]], वा [[एब्सेस]]हरु पहिचान गर्न [[मलद्वार जाँच]] गर्न सकिन्छ।<ref name=World09/> पीडा हुने कारणले गर्दा यो जाँच उपयुक्त [[बेहोस बनाउने क्रिया]] बिना सम्भव छैन, तापनि अधिकांश आन्तरिक हर्साहरु पीडासँग जोडिएका छैनन्।<ref name=Review09/> आन्तरिक हर्साको दृष्टिगत निश्चितताको लागि [[एनेस्कोपि]] एक छेउमा प्रकाश जोडिएको एउटा खोक्रो ट्युबको आवश्यकता पर्न सक्छ।<ref name=Kaidar2007/> हर्साहरु दुई प्रकारका छन्: बाह्य र आन्तरिक। तिनीहरूलाई [[डेन्टेट लाईन]]को आधारमा तिनीहरूको स्थिति अनुसार छुट्याइएको छ।<ref name=Review09/> केही व्यक्तिहरूमा एक साथ दुबैको लाक्षणात्मक रुप हुनसक्छ।<ref name=Kaidar2007/> यदि पीडा छ भने उक्त अवस्था आन्तरिक हर्साको सट्टामा [[मलद्वार फिसर]] वा बाह्य हर्सा हुने बढी सम्भावना हुन्छ।<ref name=Kaidar2007/> === आन्तरिक === आन्तरिक हर्साहरु ती हुन जो [[डेन्टेट लाईन]]को माथीबाट उत्पन्न हुन्छन्।<ref name=Day2006/> तिनीहरु [[स्तम्भकार बाह्यतन्तुले]] ढाकिएका हुन्छन् जसमा पीडा [[संवेदक रिसेप्टर|रिसेप्टरहरु]]को कमी हुन्छ।<ref name=ASCRS2011/> तिनीहरु 1985 मा [[भ्रंश]]को स्तरको आधारमा चार तहहरूमा वर्गीकरण गरिएको थियो।<ref name=Review09/><ref name=ASCRS2011/> * स्तर I: भ्रंश नहुने। केवल प्रमुख रक्त बाहिनीहरु।<ref name=NG2011/> * स्तर II: दबाब दिँदा भ्रंश हुन्छन् तर स्वभाविक रूपमा न्यूनिकरण हुन्छन्। * स्तर III: दबाब दिँदा भ्रंश हुन्छन् तर हातले न्यूनिकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ। * स्तर IV: भ्रंश भइसकेपछि हातले न्यूनीकरण गर्न सकिँदैन। === बाह्य === [[File:Perianal thrombosis 01.jpg|thumb|left|थ्रोमबोस्ड बाह्य हर्सा]] [[बाह्य हर्सा]]हरु ती हुन् जो डेन्टेट वा [[पेक्टिनेट लाईन]] भन्दा तल हुन्छन्।<ref name=Day2006/> तिनीहरु नजिकबाट [[एनोडर्म]] द्वारा र टाढाबाट छालाले ढाकिएका हुन्छन्, जुन दुबै दुखाइ र तापक्रम प्रति सम्वेदनशील छन्।<ref name=ASCRS2011/> === भिन्नता === [[मलद्वार फिसर|फिसर]], [[मलद्वार फिस्टुला|फिस्टुलाहरु]], एब्सेसहरु, [[कोलोरेक्टल क्यान्सर]], [[एनोरेक्टल भेराइसेस|रेक्टल भेरिसेस]] र [[मलद्वार वरिपरि चिलाउने|चिलाउने]] सहित थुप्रै एनेरेक्टल समस्याहरुका समान लक्षणहरु छन् र गल्तीले हर्साको रूपमा सिफारिस गरिन सक्छन्।<ref name=Review09/> [[जलनशील आन्द्राभुँडी सम्बन्धी रोग]], [[डाइभर्टिकुलर रोग]], र[[एन्जिओडिस्प्लासिया]] सहित कोलोरेक्टल क्यान्सर [[कोलिटिस]] ले गर्दा, [[मलद्वारबाट रगत बग्न]] पनि सक्छ।<ref name=NG2011/> यदि [[रक्तअल्पता]] छ भने, अन्य सम्भावित कारणहरूलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।<ref name=Kaidar2007/> मलद्वार पिण्ड उत्पादन गर्ने अन्य अवस्थाहरूमा निम्न पर्दछ: [[स्किन ट्यागहरू]], [[मलद्वार गाँठागुठीहरू]], [[मलद्वार भ्रंश]], [[पोलिप (औषधी)|पोलिपहरू]] र मलद्वारमा ठूलो पापिल।<ref name=Kaidar2007/> मलद्वार पिण्ड उत्पादन गर्ने अन्य अवस्थाहरूमा निम्न पर्दछ: [[स्किन ट्यागहरू]], [[मलद्वार गाँठागुठीहरू]], [[मलद्वार भ्रंश]], [[पोलिप (औषधी)|पोलिपहरू]] र मलद्वारमा ठूलो पापिले। [[पोर्टल हाइपरटेन्सन]] ([[पोर्टल भेनस सिस्टम]] मा रक्तचाप) मा वृद्धि भएको कारणले गर्दा हुने [[एनोरेक्टल भेराइसेस]] र हर्सा एउटै देखिन सक्छ तर भिन्न अवस्था हुन्।<ref name=Kaidar2007/> == रोकथाम == केही रोकथामका उपायहरू सिफारिस गरिएका छन्, जसमा दिसा गर्ने प्रयास गर्दा दबाब नदिने, या त उच्च फाइबर आहार खाएर र पर्याप्त मात्रामा तरल पदार्थ पिएर वा फाइबर पूरकहरू लिएर, र पर्याप्त व्यायाम गरेर कब्जियत वा पखालाबाट बच्ने कार्य सम्मिलित छ।<ref name=Kaidar2007/><ref>{{cite book |author=Frank J Domino |title=The 5-Minute Clinical Consult 2013 (Griffith's 5 Minute Clinical Consult) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year=2012 |page=572|isbn=1-4511-3735-4|url=http://books.google.it/books?id=rrdEq9tb-WYC&pg=PA572 |doi= |accessdate=}}</ref> [[दिसा गर्न]] प्रयास गर्न लाग्ने समयलाई कम गर्न, ट्वाइलेटमा बस्दा पढ्ने कार्यलाई त्याग्न,<ref name=Review09/> र साथसाथै धेरै वजन भएका व्यक्तिहरूलाई वजन कम गर्न र भारी सामान उचाल्ने कार्यलाई त्याग्न पनि सिफारिस गरिएको छ।<ref>{{cite book|last=Glass|first=[edited by] Jill C. Cash, Cheryl A.|title=Family practice guidelines|publisher=Springer|location=New York|isbn=9780826118127|page=665|url=http://books.google.it/books?id=4uKsZZ4BoRUC&pg=PA665&lpg=PA665|edition=2nd ed.}}</ref> == व्यवस्थापन == ===संरक्षणात्मक=== संरक्षणात्मक उपचारमा सामान्यतया [[आहारीय फाइबर]] धेरै भएको पौष्टिक तत्त्व, जलसंयोजन कायम राख्नको लागि मुखद्वारा तरल पदार्थ पिउने, [[गैर-स्टेरोइडल जलनरोधक औषधी]]हरू (NSAID)हरू, [[सिट्ज बाथ]]हरू, र आराम गर्ने कार्य संलग्न हुन्छ।<ref name=Review09/> फाइबर सेवन वृद्धि गर्नाले परिणामहरूमा सुधार ल्याएको देखाउँछ,<ref name="Alonso-Coello P, Guyatt G, Heels-Ansdell D, et al. 2005 CD004649">{{cite journal | last1 = Alonso-Coello | first1 = P. | last2 = Guyatt |first2 = G. H. | last3 = Heels-Ansdell | first3 = D. | last4 = Johanson | first4 = J. F. | last5 = Lopez-Yarto| first5 = M. | last6 = Mills | first6 = E. | last7 = Zhuo | first7 = Q. | last8 = Alonso-Coello | first8 = Pablo |title=Laxatives for the treatment of hemorrhoids |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4|pages=CD004649 |year=2005 |pmid=16235372 |doi=10.1002/14651858.CD004649.pub2 | editor1-last = Alonso-Coello |editor1-first = Pablo }}</ref> र आहारीय परिवर्तनद्वारा वा [[फाइबर पूरकहरू|फाइबर पूरकहरू]]को उपभोगद्वारा यसलाई हासिल गर्न सकिन्छ।<ref name=Review09/><ref name="Alonso-Coello P, Guyatt G, Heels-Ansdell D, et al. 2005 CD004649"/> यद्यपि, उपचार दौरान कुनैपनि समयमा सिट्ज बाथहरूबाट हुने फाइदाहरूको प्रमाणको कमी छ।<ref>{{cite journal|last=Lang|first=DS|coauthors=Tho, PC; Ang, EN|title=Effectiveness of the Sitz bath in managing adult patients with anorectal disorders|journal=Japan journal of nursing science : JJNS|date=2011 Dec|volume=8|issue=2|pages=115–28|pmid=22117576}}</ref> यदि तिनीहरूलाई प्रयोग गरिन्छ भने एक पटकमा तिनीहरूलाई १५ मिनेटमा सीमित गर्नुपर्छ।<ref name=ASCRS2011>{{cite book|last=al.]|first=editors, David E. Beck ... [et|title=The ASCRS textbook of colon and rectal surgery|publisher=Springer|location=New York|isbn=9781441915818|page=182|url=http://books.google.it/books?id=DhQ1A35E8jwC&pg=PA182|edition=2nd ed.}}</ref> हर्साको उपचारको लागि धेरै प्रासङ्गिक एजेन्टहरू र सपोजिटरीहरू उपलब्ध भएता पनि, तिनीहरूको प्रयोगलाई समर्थन गर्न कम प्रमाण छ।<ref name=Review09/> एजेन्टहरू भएको [[स्टेरोइड]] 14 दिन भन्दा बढीको लागि प्रयोग गर्नु हुँदैन किनभने तिनीहरूले गर्दा छाला पातलो हुन सक्छ।<ref name=Review09/> धेरैजसो एजेन्टहरूमा सक्रिय तत्त्वहरूको सम्मिश्रण हुन्छ।<ref name=ASCRS2011/> यिनीहरूमा [[पेट्रोलियम जेलि]] वा [[जिन्क अक्साइड]] जस्ता ब्यारियर क्रिम, एनाल्जेसिक एजेन्ट जस्तै [[लिडोकेन]], र भासोकन्सट्रिक्टर जस्तै [[इपिनेफ्रिन]] हुन सक्छ।<ref name=ASCRS2011/> [[फ्लाभोनोइड]]हरू को फाइदा आपत्तिजनक छन् र यसका सम्भावित दुष्प्रभावहरू छन्।<ref name=ASCRS2011/><ref>{{cite journal |author=Alonso-Coello P, Zhou Q, Martinez-Zapata MJ, ''et al.'' |title=Meta-analysis of flavonoids for the treatment of haemorrhoids |journal=Br J Surg |volume=93 |issue=8 |pages=909–20 |year=2006|month=August |pmid=16736537 |doi=10.1002/bjs.5378 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-surgery_2006-08_93_8/page/909}}</ref> सामान्यतया लक्षणहरू गर्भावस्था पछि हराउँछन; जसको कारणले गर्दा डेलिभरी पछिसम्म सक्रिय उपचारमा ढिलाई हुन्छ।<ref>{{cite journal|last=Quijano|first=CE|coauthors=Abalos, E|title=Conservative management of symptomatic and/or complicated haemorrhoids in pregnancy and the puerperium|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2005 Jul 20|issue=3|pages=CD004077|pmid=16034920}}</ref> === पद्धतीहरु === कार्यालय आधारित प्रक्रियाहरु सम्पादन गरिन सक्छन्। सामान्यतया सुरक्षित भएको बेलामा, दुर्लभ साइड इफेक्टहरु जस्तै [[सेप्सिस|पेरिएनल सेप्सिस]] हुन सक्छन्।<ref name=NG2011/> * 1 देखी 3 स्तर सम्मका रोगहरूमा सामान्यतया [[रबर ब्यान्ड लिगेसन]] सिफारिस गरिन्छ।<ref name=NG2011/> यो एउटा पद्धति हो जसमा रगतको आपूर्ती रोक्न [[डेन्टेट लाईन]] भन्दा माथीको आन्तरिक हर्सामा कम्तिमा 1&nbsp;cm को रबर ब्यान्डहरु लागू गरिन्छन्।<!-- <ref name=Review09/> --> 5–7 दिन भित्रमा, झुरझुर भएको हर्सा खस्छ।<!-- <ref name=Review09/> --> यदि ब्यान्ड डेन्टेट लाईनको एकदमै निजिक राखिएको छ भने, तत्पश्चात तुरुन्तै तिव्र दुखाइ हुने गर्दछ।<ref name=Review09/> उपचार दर करिब 87% भएको पाइएको छ<ref name=Review09/> 3% जटिलता दर सहित।<ref name=NG2011/> * [[स्क्लेरोथेरापि]]ले [[फिनोल]] जस्तो [[स्क्लेरोसिङ]] एजेन्ट सुइद्वारा हर्सामा लगाउने कार्य संलग्न गर्छ। यसको कारणले गर्दा नसाहरूको भित्ता साना हुन्छन् र हर्सा सुक्छन्। उपचार पछिको चार वर्षमा सफलता दर ~70% छ, <ref name=Review09/> जुन रबर ब्यान्ड लिगेसनको भन्दा धेरै छ।<ref name=NG2011/> * हर्साको लागि केही [[कौटराइजेसन]][[कौटराइजेसन]] विधिहरूले प्रभावकारीता देखाएका छन्, तर तिनीहरूलाई सामान्यतया अन्य विधिहरू असफल भएपछि मात्र प्रयोग गरिन्छ। पद्धति [[इलेक्ट्रोकौसरी]], [[इन्फ्रारेड रेडिएसन]],[[लेजर सर्जरी]],<ref name=Review09/> वा [[क्रियोसर्जरी]] प्रयोग गरेर गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite journal|last=Misra|first=MC|coauthors=Imlitemsu,|title=Drug treatment of haemorrhoids|journal=Drugs|year=2005|volume=65|issue=11|pages=1481–91|pmid=16134260}}</ref> इन्फ्रारेड कौटराइजेसन स्तर १ वा २ को रोगको लागि विकल्प हुन सक्छ।<ref name=NG2011/> स्तर 3 वा 4 को रोग भएकाहरूमा पुन: हुने दर उच्च छ।<ref name=NG2011/> ===शल्यक्रिया=== यदि संरक्षणात्मक व्यवस्थापन र साधारण पद्धतिहरू असफल भएमा केही शल्य चिकित्सा विधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref name=NG2011/> सबै शल्य चिकित्सा उपचारहरू केही मात्रामा रक्तस्राव, संक्रमण, [[मलद्वार संकुचन]]हरू र मूत्राशयलाई आपूर्ति गर्ने स्नायुहरूको नजिकमा मलद्वार रहेको कारणले गर्दा [[मूत्र सम्बन्धी अवरोधन]] लगायतका जटिलताहरूसँग सम्बन्धित हुन्छ।<ref name=Review09/> [[फिकल इन्कन्टिनेन्स]][[फिकल इन्कन्टिनेन्स]], विशेष रूपमा तरल पदार्थको, को सानो जोखिम पनि हुन सक्छ,<ref name=ASCRS2011/><ref name="Pescatori 2008">{{cite journal|last=Pescatori|first=M|coauthors=Gagliardi, G|title=Postoperative complications after procedure for prolapsed hemorrhoids (PPH) and stapled transanal rectal resection (STARR) procedures|journal=Techniques in coloproctology|date=2008 Mar|volume=12|issue=1|pages=7–19|pmid=18512007}}</ref> जसको दरहरू ०% र २८% को बीचमा छ।<ref>{{cite journal|last=Ommer|first=A|coauthors=Wenger, FA; Rolfs, T; Walz, MK|title=Continence disorders after anal surgery--a relevant problem?|journal=International journal of colorectal disease|date=2008 Nov|volume=23|issue=11|pages=1023–31|pmid=18629515}}</ref> म्युकोसल [[इक्त्रोपिअन]] अर्को अवस्था हो जुन हेमोरोडेक्टोमी पछि हुन सक्छ (प्राय: मलद्वार संकुचनको साथमा)।<ref name=Garcia2002>{{cite journal|last=Lagares-Garcia|first=JA|coauthors=Nogueras, JJ|title=Anal stenosis and mucosal ectropion.|url=https://archive.org/details/sim_surgical-clinics-of-north-america_2002-12_82_6/page/1225|journal=The Surgical clinics of North America|date=2002 Dec|volume=82|issue=6|pages=1225–31, vii|pmid=12516850}}</ref> यो त्यस अवस्था हो जहाँ मलद्वार म्युकोसा मलद्वारबाट बाहिरतिर निस्कन्छ, जुन [[मलद्वार भ्रंश]] को एउटा हल्का खालको प्रकार जस्तै हुन्छ।<ref name=Garcia2002/> * एक्सिशनल हेमोरोइडेक्टोमी शल्य चिकित्साको माध्यमबाट हर्सा हटाउने पद्धति हो जसलाई प्राथमिक रूपमा गम्भीर मामिलाहरूमा मात्र प्रयोग गरिन्छ।<ref name=Review09/> यो शल्यक्रिया पूर्वको उल्लेखनीय पीडासँग सम्बन्धित छ र निको हुनको लागि सामान्यतया 2-42–4&nbsp; हप्ता लाग्छ।<ref name=Review09/> यद्यपि, स्टत 3 को हर्सा भएकाहरूमा रबर ब्यान्ड लिगेसनको तुलनामा धेरै दीर्घकालीन फाइदा छ।<ref>{{cite journal|last=Shanmugam|first=V|coauthors=Thaha, MA; Rabindranath, KS; Campbell, KL; Steele, RJ; Loudon, MA|title=Rubber band ligation versus excisional haemorrhoidectomy for haemorrhoids|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2005 Jul 20|issue=3|pages=CD005034|pmid=16034963}}</ref> यदि २४-७२&nbsp; घण्टा भित्र गरिन्छ भने, यो [[पेरिएनल हेमाटोमा|थ्रोमबोस्ड बाह्य हर्सा]] भएकाहरूको लागि सिफारिस गरिने उपचार हो।<ref name=Day2006>{{cite book|last=Dayton|first=senior editor, Peter F. Lawrence; editors, Richard Bell, Merril T.|title=Essentials of general surgery|year=2006|publisher=Williams & Wilkins|location=Philadelphia ;Baltimore|isbn=9780781750035|page=329|url=http://books.google.it/books?id=QOeHP5Ky610C&pg=PA329|edition=4th ed.}}</ref><ref name=NG2011/> पद्धति पूर्व [[ग्लाईसेरिल ट्रिनिट्रेट(औषध विज्ञान)|ग्लाईसेरिल ट्रिनिट्रेट]] मलम लगाउनाले, पीडा कम गर्न र घाउ निको गर्न मद्दत गर्छ।<ref>{{cite journal|last=Ratnasingham|first=K|coauthors=Uzzaman, M; Andreani, SM; Light, D; Patel, B|title=Meta-analysis of the use of glyceryl trinitrate ointment after haemorrhoidectomy as an analgesic and in promoting wound healing|journal=International journal of surgery (London, England)|year=2010|volume=8|issue=8|pages=606–11|pmid=20691294}}</ref> * डोप्लरद्वारा मार्ग निर्देशित [[ट्रान्सएनल हेमोरोइडल डियेटिरियलाजेसन]] एउटा कम चिरफार गर्नुपर्ने उपचार हो जसमा धमनीमा रहेको रगतको अन्तर्वाहको स्थानलाई सही रूपमा पत्ता लगाउन अल्ट्रासाउन टोप्लर प्रयोग गरिन्छ। त्यसपछि यी धमनीहरूलाई "बानेर बन्द" गरिन्छ र भ्रंशित तन्तुलाई त्यसको सामान्य स्थानमा जोडिन्छ। यसको पुनरागमन दर हल्का उच्च छ, तर हेमोरोइडेक्टोमिको तुलनामा कम जटिलताहरू छन्।<ref name=Review09/> * स्टेपल्ड हेमोरोइडेक्टोमि, जसलाई [[स्टेपल्ड हेमोरोइडोपेक्सी]] पनि भनिन्छ, एउटा पद्धति हो जसले असामान्य रूपमा ठूलो भएको हेमोरोइडल तन्तुलाई हटाउने, र त्यसपछि बाँकी रहेको हेमोरोइडल तन्तुलाई त्यसको सामान्य शारीरिक स्थानमा पुन: राख्ने कार्यलाई सम्मिलित गर्छ। यो सामान्यतया कम पीडाजनक हुन्छ र हर्सालाई पूर्ण रूपमा हटाउने कार्यको तुलनामा घाउ छिटो निको हुन्छ।<ref name=Review09/> यद्यपि, व्यावहारिक हेमोरोइडेक्टोमिमा भन्दा यसमा लक्षणात्मक हर्सा पुन: फर्कने सम्भावना बढी छ<ref name=Jaya2006>{{cite journal|last=Jayaraman|first=S|coauthors=Colquhoun, PH; Malthaner, RA|title=Stapled versus conventional surgery for hemorrhoids|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2006 Oct 18|issue=4|pages=CD005393|pmid=17054255}}</ref> र त्यस कारणले गर्दा यसलाई स्तर २ वा ३ को रोगहरूको लागि मात्र सिफारिस गरिन्छ।<ref name=NG2011/> == इपिडिमियोलोजी == हर्सा कति साधारण छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्न गाह्रो छ किनभने त्यस्तो अवस्था भएका धेरै मानिसहरू स्वास्थ्यसेवा प्रदायक समक्ष जाँदैनन्।<ref name=AFP2006/><ref name=CE2009>{{cite journal|last=Reese|first=GE|coauthors=von Roon, AC; Tekkis, PP|title=Haemorrhoids.|journal=Clinical evidence|date=2009 Jan 29|volume=2009|pmid=19445775}}</ref> यद्यपि, मानिन्छ कि लक्षणात्मक हर्साले US को जनसङ्ख्या मध्ये कम्तिमा ५०% लाई, तिनीहरूको जीवनको कुनै समयमा असर पार्छ र जनसङ्ख्याको लगभग ~५% कुनैपनि दिइएको समयमा यसबाट प्रभावित हुन्छ।<ref name=Review09/> दुबै लिङ्गहरूले अवस्थाको लगभग एउटै प्रभावको अनुभव गर्छन् र <ref name=Review09>{{cite journal | last1 = Lorenzo-Rivero | first1 = S |title=Hemorrhoids: diagnosis and current management | url = https://archive.org/details/sim_american-surgeon_2009-08_75_8/page/n6 |journal=Am Surg |volume=75|issue=8 |pages=635–42 |year=2009 |month=August |pmid=19725283 }}</ref> ४५ र ६५&nbsp; वर्षको उमेरको बीचको दर उच्च छ।<ref name=Kaidar2007/> यिनीहरू [[काउकेसियन जाति|काउकेसियनहरु]]मा<ref>{{Cite book |last1 = Christian Lynge | first1 = Dana | last2 = Weiss | first2 = Barry D. | title = 20 Common Problems: Surgical Problems And Procedures In Primary Care | date = | publisher = McGraw-Hill Professional | location = |isbn = 978-0-07-136002-9 | page = 114 }}</ref> र उच्च सामाजिक-आर्थिक स्थिति भएको व्यक्तिहरूमा धेरै हुन्छ।<ref name=ASCRS2011/> दीर्घकालीन पिणामहरू सामान्यतया राम्रो हुन्छ, यद्यपि केही व्यक्तिहरूमा लक्षणात्मक श्रृङ्खलाहरू बारम्बार देखा पर्छ।<ref name=AFP2006/> मात्र केही व्यक्तिहरूलाई शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्छ।<ref name=ASCRS2011/> == इतिहास == [[File:11th century English surgery.jpg|thumb|11औँ शताब्दीको अङ्ग्रेजी लघु चित्र। दायाँ भागमा हर्सा हटाउन गरिने शल्यक्रिया देखाइएको छ।]] यस रोगको प्रथम ज्ञात चर्चा 1700 BC को इजिप्सियन [[पपाइरस]]बाट भएको हो, जसले यस्तो सुझाव दिन्छ: “… तिमीलाई एउटा औषधी विधि प्रदान गरिनेछ, सर्वोत्तम सुरक्षाको मलम; [[बबूल]]को पातहरूलाई पिसेर, धुलो बनाएर र एक साथ पकाएर। त्यहाँ राम्रो कपडाको एउटा टुक्रा चोप्नुहोस् र मलद्वारमा राख्नुहोस्, ता कि उसलाई तुरुन्त ठीक होस्।"<ref name="Surgical Treatment of Haemorrhoids Charles 2002 (book)">{{cite book|last=Ellesmore, Windsor|title=Surgical Treatment of Haemorrhoids|year=2002|publisher=London: Springer|editor=Charles MV|chapter=Surgical History of Haemorrhoids}}</ref> ४६० BC मा, [[हिपोक्रषट कर्पस]] मा आधुनिक रबर ब्यान्ड लिगेसन जस्तै उपचारको बारेमा छलफल गरिएको थियो: “"र लेप लगाउनको लागि हर्सालाई सियोले घोपेर र तिनीहरूलाई धेरै बाक्लो उनको धागोले बानेर, तपाईँले यस तरिकाले उपचार गर्न सक्नुहुन्छ, र तिनीहरू नझर्दासम्म उत्तेजित नहुनुहोस्, र सँधै एउटा पछाडी छोड्नुहोस्; र बिरामीलाई निको भएपछि, उसलाई एक पटक हेलिबोर लगाउन दिनुहोस्।"<ref name="Surgical Treatment of Haemorrhoids Charles 2002 (book)"/> " हर्सालाई [[बाइबल]]मा वर्णन गरिएको हुन सक्छ।<ref name=Kaidar2007>{{cite journal|last=Kaidar-Person|first=O|coauthors=Person, B; Wexner, SD|title=Hemorrhoidal disease: A comprehensive review|journal=Journal of the American College of Surgeons|date=2007 Jan|volume=204|issue=1|pages=102–17|pmid=17189119|url=http://www.siumed.edu/surgery/clerkship/colorectal_pdfs/Hemmorhoids_review.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922155502/http://www.siumed.edu/surgery/clerkship/colorectal_pdfs/Hemmorhoids_review.pdf |date=2012-09-22 }}</ref><ref>{{cite book|title=King James Bible|location=1 Samuel 6 4|url=http://www.kingjamesbibleonline.org/1-Samuel-Chapter-6/}}</ref> [[अलस कोर्नेलियस सेल्सस|सेल्सस]] (२५ BC – AD १४) ले बाँध्ने र हटाउने पद्धतीहरूको ब्याख्या गरेको छ, र सम्भावित जटिलताहरूको चर्चा गरेको छ।<ref name="Agbo 2011"/> [[ग्यालेन]] ले यसले पीडा र मासु सड्ने फैलाव दुबैलाई कम गर्छ भन्ने कुरा दावी गर्दै, धमनीहरु र नसाहरूको सम्बन्ध विच्छेदनको वकालत गरेको छ।<ref name="Agbo 2011">{{cite journal|last=Agbo|first=SP|title=Surgical management of hemorrhoids|journal=Journal of Surgical Technique and Case Report|date=1 January 2011|volume=3|issue=2|page=68|doi=10.4103/2006-8808.92797}}</ref> [[सुसरुता स्महिता]], (४th – ५th century AD), हिप्पोक्रेटसका शब्दहरु सँग समान छन्, तर घाउको सरसफाइमा जोड दिन्छिन्।<ref name="Surgical Treatment of Haemorrhoids Charles 2002 (book)" /> 13औँ शताब्दीमा, युरोपियन सर्जनहरु जस्तै [[लनफ्रयाङ्क अफ मिलान]], [[गाइ दे चाउलिआक]], [[हेन्री दे मोन्डेभिल्ले]] र जोन अफ आर्डेनेले शल्यक्रिया विधिहरूको महत्त्वपूर्ण सुधार र विकास गरेका थिए।<ref name="Agbo 2011"/> अङ्ग्रेजीमा सुरुमा "hemorrhoid" भन्ने शब्द 1398 मा, [[रोमन भाषा|ल्याटिन]] "hæmorrhoida -ae" बाट, [[पुरानो फ्रान्सेली भाषा]] "emorroides",बाट व्युत्पन्न भएको हो<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dhaemorrhoida hæmorrhoida], Charlton T. Lewis, Charles Short, ''A Latin Dictionary'', on Perseus Digital Library</ref> जुन [[ग्रिक भाषा|ग्रिक]] भाषाको "αἷμα" (''haima''), "रगत"बाट "αἱμορροΐς" (''haimorrhois''), "रक्तस्राव गराउनमा जिम्मेवार",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dai%28%3Dma αἷμα], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> + "ῥόος" (''rhoos''), "धारा, प्रवाह, बहाव",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dr%28o%2Fos ῥόος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> "ῥέω" (''rheo''), "प्रवाह गराउने, धारा बगाउने"बाट स्वयम् रुपान्तरित भएको हो।<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dr%28e%2Fw ῥέω], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> == स्मरणीय घटनाहरू == हल-अफ-फेमको बेसबल खेलाडी, [[जोर्ज ब्रेट (baseball)|जोर्ज ब्रेट]]लाई हर्साको दुखाइको कारणले गर्दा [[सन् 1980 को वर्ल्ड सिरिज]] को एउटा खेलबाट हटाइएको थियो। सामान्य शल्यक्रिया गरेपछि, ब्रेट अर्को खेलमा फर्केका थिए, र ठट्टा गर्दै भने "...मेरा सबै समस्याहरू मेरो पछाडि छन्।"<ref>{{cite news| url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20090305&content_id=3921596| work=Major League Baseball| title=Memories fill Kauffman Stadium| author = Dick Kaegel| date=March 5, 2009}}</ref> त्यसपछिको वसन्तमा ब्रेटले हर्साको अझ एउटा शल्यक्रिया गरे।<ref>{{cite news| url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE2DC1439F932A35750C0A967948260| work=The New York Times| title=Brett in Hospital for Surgery| date=March 1, 1981| agency = Associated Press}}</ref>कन्जर्भेटिभ राजनीतिक समालोचक [[ग्लेन बेक] ले हर्साको लागि शल्यक्रिया गरेका थिए, र त्यसपछि आफ्नो नराम्रो अनुभवलाई २००८ मा व्यापक रूपमा हेरिएको [[YouTube]] भिडियोमा वर्णन गरेका थिए।<ref>{{cite news|title=Glenn Beck: Put the 'Care' Back in Health Care|url=http://abcnews.go.com/GMA/PainManagement/story?id=4101741&page=1#.UFchlCakt5R|accessdate=17 September 2012|newspaper=ABC Good Morning America|date=Jan. 8, 2008}}</ref> {{-}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{Reflist|2}} {{Commonscat|Hemorrhoids}} == बाह्य सूत्र== * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Digestive_System_Disorders/Anorectal/Hemorrhoids/}} * [http://ayurvedika.wikidot.com/bavaaseer हर्साको घरेलू इलाज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729081007/http://ayurvedika.wikidot.com/bavaaseer |date=2012-07-29 }} [[श्रेणी:विकिपरियोजना औषधि]] [[श्रेणी:रोग]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य विज्ञान]] rv0ee88ym9z5vftiiaix5c4s3uqfq64 0 50824 1368853 1316758 2026-08-09T00:48:20Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368853 wikitext text/x-wiki [[चित्र:सुखी परिवार.jpg|thumb|alt=सानो परिवार, सुखी परिवार|सानो परिवार, सुखी परिवार]] ''परिवार नियोजन'' परिवारको योजना हो। भावि पारिवारिक जीवनलाई स्वस्थ र व्यबस्थित बनाइराख्नकालागि के कस्ता नियोजक साधन तथा प्रबिधिको प्रयोग गर्ने, कति उमेरमा बच्चा जन्माउने, दुइ बच्चाको जन्मान्तर कति राख्ने, बाल बच्चाको हेरचाह तथा शिक्षा दिक्षाको ब्यबस्थापन कसरी गर्ने भन्ने बिषयमा समय उगाबै सहि किसिमको योजना बनाई सोहि अनुरूप पारिवारिक जीवन सन्चालन गर्नु नै परिवार नियोजन (पारिवारिक योजना) हो।<ref>{{cite journal |last1=Prata |first1=Ndola |title=The need for family planning |url=https://archive.org/details/sim_population-and-environment_2007-05_28_4-5/page/212 |journal=[[Population and Environment]] |date=2007 |volume=28 |issue=4–5 |pages=212–222 |doi=10.1007/s11111-007-0042-9|bibcode=2007PopEn..28..212P }}</ref><ref>{{cite book |last1=Rosenzweig |first1=Mark R. |title=The New Palgrave Dictionary of Economics |date=2018 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-95189-5 |pages=4455–4458 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1057/978-1-349-95189-5_653 |language=en |chapter=Family Planning |doi=10.1057/978-1-349-95189-5_653}}</ref><ref>{{cite book |last1=ten Have |first1=Henk |last2=Patrão Neves |first2=Maria do Céu |title=Dictionary of Global Bioethics |date=2021 |publisher=[[Springer, Cham]] |isbn=978-3-030-54161-3 |pages=511 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-54161-3_251 |language=en |chapter=Family Planning (See Fertility Control) |doi=10.1007/978-3-030-54161-3_251}}</ref> परिवार योजनामा व्यक्तिले आफ्नो जीवनसाथीसँग चाहेका सन्तानको संख्या वा सन्तान नचाहने निर्णय वा बच्चा जन्माउने उचित उमेरको विचार गर्ने प्रक्रिया हो। परिवार योजना गर्ने निर्णयमा वैवाहिक अवस्था, पेशा वा रोजगारीको अवस्था, आर्थिक अवस्था लगायतका कुराहरू भूमिका खेल्न सक्छन्। यदि दम्पत्ति यौन गतिविधिमा सक्रिय छन् भने, परिवार नियोजनामा गर्भनिरोधक र अन्य प्रजनन नियन्त्रणका उपायहरू प्रयोग गर्न सक्दछन्। गर्भनिरोधक बाहेकका परिवार योजना सम्बन्धी अन्य पक्षहरूमा यौन शिक्षा, यौनमार्फत सर्ने संक्रमणको रोकथाम र व्यवस्थापन, गर्भधारणपूर्व परामर्श र व्यवस्थापन, तथा बाँझोपनको उपचार पर्दछन्। संयुक्त राष्ट्रसंघ र विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, परिवार नियोजनमा गर्भधारणसम्म पुग्ने सेवाहरू पनि समावेश हुन्छन्। गर्भपात प्राथमिक विधि नभए पनि परिवार योजनाको एक रूप हो। परिवार नियोजन कहिलेकाहीँ गर्भनिरोधक प्रयोग र पहुँच को पर्यायवाची वा सान्त्वनात्मक शब्दको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर यसले गर्भनिरोधक बाहेकका विधि र अभ्यासहरू पनि समेट्छन्। धेरैले गर्भनिरोधक प्रयोग गरेका हुन सक्छन् तर परिवार नियोजन प्राथमिक विषय नहुन सक्छन् (जस्तै, अविवाहित किशोरीहरू, पेशा निर्माणका क्रममा बच्चा जन्म स्थगित गरिरहेका युवा विवाहित जोडीहरू)। परिवार नियोजन शब्दले यस क्षेत्रको धेरै कामलाई समेट्ने सामान्य अर्थ पाएको छ। समकालीन परिवार योजनाका अवधारणाहरू प्रायः महिला र उनका प्रजनन सम्बन्धी निर्णयहरू लाई केन्द्रमा राख्छन्, किनभने विश्वका धेरै भागमा महिला सशक्तिकरण र प्रजनन स्वतन्त्रता को विचारलाई महत्त्व दिइएको छ। सामान्यतया यो महिला–पुरुष जोडीमा लागू हुन्छ, जसले बच्चाको संख्या सीमित गर्न वा गर्भधारणको समय नियन्त्रण गर्न चाहन्छन् (सन्तानको अन्तराल मिलाउने उपाय)। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि परिवार योजनाले किशोरी जन्मदर र अविवाहित महिलाहरूको जन्मदर कम गर्न मद्दत गर्दछ। == यो पनि हेर्नुहोस् == [[यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार]] == सन्दर्भ सामग्री == <references/> ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Family planning}} [[श्रेणी:जनस्वास्थ्य]] [[श्रेणी:जनसङ्ख्या]] [[श्रेणी:प्रजनन स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ilt0qm7f8exv4sjg59wm7ybv0qxe50y 0 52548 1368822 1274725 2026-08-09T00:11:54Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368822 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मे २०१३}} [[File:ASL family.jpg|thumb|सङ्केत गर्दै दुइ पुरुष र एक महिला.]] [[File:Preservation of the Sign Language (1913).webm|thumb|thumbtime=5|''Preservation of the Sign Language'' (1913)]] '''सङ्केत भाषा''' (या '''सांकेतिक भाषा''' ) एक यस्तो [[भाषा]] हो, जो अर्थ सूचित गर्नका लागि श्रवणीय [[ध्वनि]] पैटर्नमा संप्रेषित गर्नका बद्ला, दृश्य रूपमा सांकेतिक पैटर्न (हस्तचालित संप्रेषण, अंग-सङ्केत) सञ्चारित गर्दछ-जसमा वक्ताका विचारलाई धाराप्रवाह रूपले व्यक्त गर्नका लागि, [[हात]]को आकार, विन्यास र सञ्चालन, बांहहरू वा [[शरीर]] तथा चेहरियाका हाव-भावहरूको एक साथ उपयोग गरिन्छ। जहाँ पनि बहिरो मानिसहरूको समुदाय उपस्थित हो, वहाँ सङ्केत भाषाको विकास हुन्छ। तिनको पेचीदा स्थानिक व्याकरण, उच्चरित भाषाहरूका व्याकरणदेखि स्पष्ट रूपले अलग छ।<ref>स्टोको, सी। विलियम (1976)। ''डिक्शनरी अफ अमेरिकन साइन लैंग्वेज अन लिंग्विस्टिक प्रिंसिपल्स'' । लिन्स्टोक प्रेस। ISBN 0-932130-01-1.</ref><ref>स्टोको, सी। विलियम (1960)। ''साइन लैंग्वेज स्ट्रक्चर: एन आउटलाईन अफ द विजुअल कम्यूनिकेशन सिस्टम्स अफ द अमेरिकन डेफ। '' ''स्टडीज यी लिंग्विस्टिक्स: अकेशनल पेपर्स'' (नं। 8)। बफेलो: मानव-विज्ञान र भाषा विज्ञान विभाग यूनिभर्सिटी अफ बफेलो.</ref> संसार भरमा सैक्ने सङ्केत भाषाहरू प्रचलनमा छन् र स्थानीय बहिरो समूहहरू द्वारा यिनको उपयोग गरेरिंदैछ। केही सङ्केत भाषाहरूले एक प्रकारको कानुनी मान्यता हासिलको हो, जबकि अन्यको कुनै महत्त्व छैन। ==सांकेतिक भाषाको इतिहास== [[File:Arte para enseñar a hablar a los mudos.jpg|thumb|जुआन पाब्लो पाब्लो बोनेट ,[२]('मूक मानिसहरूलाई बोल्न सिकाउनका लागि अक्षरहरूमा कटौती र कला')(मैड्रिड, १६२०) ।]] सङ्केत भाषाको प्रारम्भिक लिखित अभिलेख ई.पू। पाँचौं शताब्दीमा प्लेटोको क्रेटीलसमा देखिएको, जहाँ सुकरात भन्दछन्: "यदि हाम्रो छेउ आवाज वा जुबान हुँदैन, र हामी एक अर्कोसित विचार व्यक्त गर्नु चाहते, तको हामी आफ्नो हाथहरू, शीर र शरीरका बाकी अंगहरूका सञ्चालन द्वारा सङ्केत गर्ने कोशिश होइन गरते, जस्तो कि यस समय मूक मानिस गर्दछन्?" <ref name="bauman2008">{{cite book | first=Dirksen | last=Bauman | year=2008 | title=Open your eyes: Deaf studies talking | publisher=University of Minnesota Press | isbn=0816646198}}</ref> यस्तो लाग्दछ कि बहिरा मानिसहरूले सम्पूर्ण इतिहासमा सङ्केत भाषाहरूको उपयोग गरेका छन्। अर्को शताव्दी यहूदिएमा, मिश्नाह गिट्टिन<ref>बेबीलोनियन तल्मूड गिटिन फोलियो 59a</ref> प्रकरण रिकर्डिंगमा निर्धारित हो कि व्यावसायिक लेनदेनका उद्देश्यका लागि "एक बधिर-मूक इशारहरूदेखि संवाद गर्न सक्छ। बेन बथीरा भन्दछ कि त्यो ओठको गतिका माध्यमदेखि पनि यस्तो गर्न सक्छ।" यो शिक्षा यहूदी समाजमा सुविख्यात हो जहाँ मिश्नाको अध्ययन बाल्यकालदेखि नैं अनिवार्य गरिएको छ। १६२० मा, जुआन पाब्लो बोनेटले मैड्रिडमा {{lang|es|''Reducción de las letras y arte para enseñar a hablar a los mudos''}} प्रकाशित गरे (अक्षरहरूको न्यूनीकरण र मूक मानिसहरूलाई बोल्न सिखाने कला)। यसलाई स्वर-विज्ञान र मानिसोपीडियाको पहिलो आधुनिक ग्रन्थ मानिन्छ, जसमा मूक वा बहिरो मानिसहरूका संप्रेषणमा सुधारका लागि हस्तचालित वर्णमालाका रूपमा, हस्तचालित संकेतहरूका उपयोग द्वारा बहिरो मानिसहरूलाई मौखिक शिक्षाको विधि स्थापित गरिएको छ। बोनेटको सङ्केत भाषाबाट, चार्ल्स-माइकेल डी लेपीले १८ औँ शताव्दीमा आफ्नो वर्णमाला पुस्तिका प्रकाशित गर्यो, जो वर्तमान समयसम्म फ्रान्स र उत्तरी अमेरिकामा मूल रूपले अपरिवर्तित उपस्थित छ। प्राय सङ्केत भाषाहरू बहिरो छात्रहरूका विद्यालहरूका आस-नजिकविकसित भएका हुन्। १७५५मा, अब्बे डी लेपीले पेरिसमा बहिरो बच्चाहरूका लागि प्रथम विद्यालयको स्थापना गरे; यकीनन लरहरूट क्लर्क त्यस विद्यालयको सुविख्यात स्नातक थियो। १८१७मा क्लर्क, थोमस हपकिन्स गलाउडेटका साथ हार्टफोर्ड, कनेक्टिकटमा अमेरिकन स्कूल फर द डेफको स्थापनाका लागि संयुक्त राष्ट्र अमेरिका गए.<ref>कैन्लास (2006).</ref> गलाउडेटका छोरा, एडवर्ड माइनर गलाउडेटले १८५७मा बधिरहरूका लागि वाशिंगटन, डी.सी.मा एक विद्यालय स्थापित गरे, जो १८६४मा नेशनल डेफ-म्यूट कलेज बन्यो। अब गलाउडेट यूनिभर्सिटी कहलाँदै, यो विश्व भरमा बहिरो मानिसहरूका लागि एकमात्र उदार कला विश्वविद्यालय छ। आम रूपमा, प्रत्येक बोलिने भाषाको एक पूरक सङ्केत भाषा हुन्छ जस्तो कि प्रत्येक भाषा सम्बन्धी जनसङ्ख्यामा बहरिया प्रयोगकर्ता सामेल हुन्छन्, जो सङ्केत भाषा जनित गर्दछन्। ठीक त्यसै प्रकार जस्तै भौगोलिक वा सांस्कृतिक बल जनसङ्ख्यालाई अलग गर्दछन् र विभिन्न र पृथक मौखिक भाषाहरू बन्दछन्, त्यही बल सङ्केत भाषाहरूलाई पनि परिचालित गर्दछन् र यस कारण ती स्थानीय मौखिक भाषाहरूका समान नैं लगभग उनै क्षेत्रहरूमा समयका साथ आफ्नो पहिचान कायम राख्नेतर्फ प्रवृत्त हुन्छन्। यो तब पनि हुन्छ जब चाहे सङ्केत भाषाहरूको स्थलीय मौखिक भाषादेखि कुनै सम्बन्ध हुँदैन, जहाँ ती उत्पन्न भए हो। तर पनि यस पैटर्नका उल्लेखनीय अपवाद पनि छन्, किनभनें एउटै मौखिक भाषा बोल्ने भौगोलिक क्षेत्रहरूमा विविध, असम्बद्ध सङ्केत भाषाहरू उपस्थित छन्। एक 'राष्ट्रिय' सांकेतिक भाषाका अन्तर्गत परिवर्तनहरूलाई सामान्यतः बधिरहरूका लागि आवासीय विद्यालहरूको भौगोलिक अवस्थितिदेखि सह-सम्बद्ध गर्न सकिन्छ। पहिला गेस्टुनोका रूपमा ज्ञात अन्तर्राष्ट्रिय सङ्केत मुख्यतः डेफलिम्पिक्स र बहिरो विश्व राज्यसंघको बैठकहरू जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय बहिरो आईजनहरूमा प्रयोग हुन्छ। हालैका अध्ययनहरूको दावा हो कि अन्तर्राष्ट्रिय सङ्केत जहाँ एक प्रकारदेखि मिश्रित (पिड्जिन) हो, तिनको यो निष्कर्ष हो कि यो ठेठ पिड्जिनको तुलनामा कहीं अधिक जटिल छ र वास्तवमा पूर्ण सङ्केत भाषाको प्रकार छ।<ref>Cf। सुपल्ला टेड र रेबेका वेब (1995)। "द ग्रामर अफ इंटरनेशनल साइन: ए न्यू लुक एट पिडजिन लैंग्वेजस." :मा, एमोरे, गरेन, र जूडी रेली (सं)। ''लैंग्वेज, जेस्चर, एन्ड स्पेस.'' (इंटरनेशनल कन्फरेन्स अन थियरेटिकल इश्यूस यी साइन लैंग्वेज रीसर्च) हिल्सडेल, एन.जे.: अर्लबाम, पृ। 333-352, मंककी आर। एन्ड जे। नेपियर जे। (2002)। "इंटरप्रेटिंग यी इंटरनेशनल साइन पिडजिन: एन एनालिसिस"। ''जर्नल अफ साइन लैंग्वेज लिंग्विस्टिक्स'' 5 (1).</ref> == संकेतको भाषिकी == भाषा सम्बन्धी सन्दर्भमा सङ्केत भाषा, यस आम गलतफेहमीका बावजूद पनि कि ती "वास्तविक भाषाहरू" छैनन्, त्यति नैं समृद्ध र जटिल हो जति कि कुनै मौखिक भाषा। पेशेवर [[भाषाविज्ञान|भाषाविदहरू]]ले धेरै सङ्केत भाषाहरूको अध्ययन गरे र पाए कि प्रत्येक भाषा सम्बन्धी घटकलाई सही भाषाका रूपमा वर्गीकृत गर्ने आवश्यकता छ।<ref>यस पछिको धारणामा अब कुनै विवाद होइन जस्तो कि यस तथ्यदेखि हेर्न सकिन्छ कि सङ्केत भाषा विशेषज्ञ अधिकांशतः भाषाविद् छन्.</ref> सङ्केत भाषाहरू माइम छैनन् - अर्को शब्दिनुहोस्मा, सङ्केत पारंपरिक छन्, प्राय यादृच्छिक र जरूरी होइन कि तिनको निर्देश्यदेखि दृश्य सम्बन्ध रख्दै होउन्, ठीक त्यसै प्रकार जस्तो कि मौखिक भाषा अनुकरणमूलक छैनं। जबकि मौखिक भाषाको तुलनामा सङ्केत भाषाहरूमा दृश्यात्मकता अधिक व्यवस्थित र व्यापक हो, तथापि अन्तर स्पष्ट छैन.<ref>जोनस्टन (1989).</ref> ना नैं ती मौखिक भाषाको दृश्यात्मक प्रतिपादन छन्। तिनको आफ्नो जटिल [[व्याकरण]] छन्, र सरलदेखि ठोस, उदात्तदेखि अमूर्तसम्म कुनै पनि विषयमा चर्चा गर्नका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। मौखिक भाषाहरूको प्रकार, सङ्केत भाषाहरू प्राथमिक, अर्थहीन इकाइहरू (स्वनिम; सङ्केत भाषाहरूका मामलेमा जो चेरीम कहलान्थे)लाई सार्थक अर्थगत इकाइहरूमा संगठित गर्दछन्। संकेतका तत्व छन् हाथको आकार ('''H''' andshape), दिग्विन्यास ('''O''' rientation) (या हथेलीको विन्यास), स्थान ('''L''' ocation) (या अभिव्यक्तिको स्थान), गति ('''M''' ovement) र बिना हस्तचालनका अंकक (या चेहरियाका हाव-भाव ('''E''' xpression)), जसलाई परिवर्णी शब्द '''HOLME'''को रूपमा सारबद्ध गरिएको छ। बधिरहरूको सांकेतिक भाषाहरूका सामान्य भाषा सम्बन्धी विशेषताहरू छन् अनुवर्गहरूको व्यापक उपयोग, उच्च मात्रामा स्वर-परिवर्तन, र विषय-टिप्पणी वाक्यविन्यास। सङ्केत भाषा द्वारा एक साथ दृश्यात्मक क्षेत्रका विभिन्न भागहरूमा अर्थ पैदा गर्ने क्षमतादेखि धेरै अनौठो विशेषताहरू उभर्दछन्। उदाहरणका लागि, सांकेतिक सन्देशका प्राप्तकर्ता हात, चेहरियाको हाव-भाव र शारीरिक मुद्राका एउटै क्षणमा संचालनदेखि अर्थ पढ सक्नुहुन्छ। यो मौखिक भाषाहरूका विपरीत हो, जहाँ शब्दको रचना गर्न ध्वनिहरू अधिकतर अनुक्रमिक छन् (स्वर एक अपवाद रह्यो छ). === मौखिक भाषाहरूका साथ सांकेतिक भाषाहरूको सम्बन्ध === एक साधारण गलत धारणा हो कि सांकेतिक भाषाहरू कुनै न कुनै रूपमा मौखिक भाषाहरूमा निर्भर छन्, अर्थात्, ती मौखिक भाषालाई हाव-भावमा व्यक्त गर्दछ, वा यिनको आविष्कार ती मानिसहरू द्वारा गरिएको, जो सुन सक्नुहुन्छ। थोमस हपकिन्स गलाउडेट जस्तै बहिरो विद्यालहरूका श्रवण शक्ति भएका शिक्षकहरूलाई प्राय गलत तरिकाले सङ्केत भाषाका "आविष्कारक"का रूपमा सन्दर्भित गरिन्छ। सङ्केत भाषाहरूमा हस्तचालित वर्णमाला (अंगुली वर्तनी)को प्रयोग गरिन्छ, अधिकांशतः व्यक्तिवाचक संज्ञा र मौखिक भाषाहरूदेखि लागि गए प्रविधि वा विशिष्ट शब्दावलीका लिए। अंगुली वर्तनीका प्रयोगलाई कुनै समय यस कुराको प्रमाण मानिन्थ्यो कि सङ्केत भाषाहरू, मौखिक भाषाहरूको सरल रूप हुन्छन्, तर वास्तवमा यो अनेक साधनहरूमध्ये केवल एक छ। अंगुली वर्तनी कहिले-कहिले नयाँ चिह्नहरूको स्रोत पनि हुन सक्छ, जसलाई शाब्दिक सङ्केत भनिन्छ। समग्रतः बहिरो सांकेतिक भाषाहरू मौखिक भाषाहरूदेखि स्वंतन्त्र छन् र विकासका लागि ती स्वयं आफ्नो मार्गको अनुसरण गर्दछ। उदाहरणत:, ब्रिटिश सङ्केत भाषा तथा अमेरिकी सङ्केत भाषा धेरै भिन्न तथा परस्पर अस्पष्ट छन्, जबकि ब्रिटेन तथा अमेरीकाका श्रवण शक्ति भएका मानिस एउटै मौखिक भाषाको प्रयोग गर्दछन्। यसै प्रकार, जुन देशहरूमा सर्वत्र एउटै मौखिक भाषाको प्रयोग हुन्छ, वहाँ दुइ वा अधिक सङ्केत भाषाहरू हुन सक्छन्; जबकि यस्ता क्षेत्रमा, जहाँ एक भन्दा अधिक मौखिक भाषाहरू होउन्, ती सम्भवतः केवल एउटै सांकेतिक भाषाको प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ। [[दक्षिण अफ्रिका]], जहाँ ११ मौखिक राजभाषाहरू र यति नैं सङ्ख्यामा अन्य व्यापक रूपले प्रयुक्त मौखिक भाषाहरू उपस्थित छन्, यसको एक राम्रो उदाहरण छ। देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूलाई सेवा प्रदान गर्ने बधिरहरूका दुइ प्रमुख शिक्षण संस्थानहरूका त्यसको इतिहासका कारण वहाँ केवल एक सांकेतिक भाषा प्रचलनमा छ। १९७२मा, उरसुला बेलुगी, एक संज्ञानात्मक तन्त्रिका वैज्ञानिक तथा मनोभाषाशास्त्रीले अङ्ग्रेजी तथा अमेरिकी सांकेतिक भाषामा पारंगत धेरै मानिसहरूदेखि अङ्ग्रेजीमा एक कथा सुनाने, र फेरि ASLमा वा विपर्यतः परिवर्तन गर्नेलाई भन्यो। परिणामहरूमा ४.७ शब्द प्रति सेकेन्ड तथा २.३ सङ्केत प्रति सेकेन्डको औसत पाईएको। तर पनि, कथाका लागि केवल १२२ संकेतहरूको आवश्यकता थियो, जबकि २१० शब्दिनुहोस्को आवश्यकता थियो; अत: दुइटै प्रकारदेखि कथालोई सुनानमा बराबर समय लाग्यो। उरसुरातो फेरि यो हेर्नका लागि परीक्षण गरे कि कहीं ASLमा कुनै महत्त्वपूर्ण जानकारी छूट त होइन गई। एक द्विभाषी व्यक्तिलाई ASLमा एक कथा अनुवादका लागि दिएको। एक अर्को द्विभाषी संकेतकर्ता, जो केवल सङ्केत देख सकन्थ्यो, त्यसले फेरि त्यस कथालोई फिर्ता अङ्ग्रेजीमा अनूदित गरे: सङ्केत भाषामा सूचित जानकारी मूल कथाका समान नैं थियो। यस अध्ययनको दायरा तर पनि सीमित छ,मा यसबाट थाह लाग्छ कि मौखिक अङ्ग्रेजीको तुलनामा ASL संकेतहरूमा जानकारी अधिक हो मौखिक अङ्ग्रेजीका १.३को तुलनामा १.५ तर्क वाक्य प्रति सेकेन्ड.<ref>माइंड एट लाईट स्पीड, डेभीड डी.नोल्टे, पृ। 105-6</ref> === स्थानिक व्याकरण र समकालीनता === {| class = "wikitable" |+ Classification of sign languages<ref>जुन हदसम्म व्यहिटमैनका भाषा कोड SIL कोडभन्दा अलग छन्, परवर्ती कोड कोष्ठकहरूमा दिइयो छन्</ref> ! ! प्राथमिक<br>एकल ! प्राथमिक <br> समूह! वैकल्पिक <br>एकल ! वैकल्पिक <br> समूह |-{{ligne grise | प्रोटोटाइप-A | <blockquote> 7 </blockquote> | <blockquote> 1 </blockquote> | <blockquote> 7 </blockquote> | <blockquote> 2 </blockquote> |-{{ligne grise}} | प्रोटोटाइप-R | <blockquote> 18 </blockquote> | <blockquote> 1 </blockquote> | <blockquote> 1 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |-{{ligne grise}} | BSL(bfi)-व्युत्पन्न |<blockquote> 8 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |-{{ligne grise}} | DGS(gsg)-व्युत्पन्न | <blockquote> 2 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |-{{ligne grise}} | JSL-व्युत्पन्न |<blockquote> 2 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |-{{ligne grise}} |LSF(fsl)-व्युत्पन्न | <blockquote> 30 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |-{{ligne grise}} | LSG-व्युत्पन्न | <blockquote> 1 </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> | <blockquote> - </blockquote> |} आफ्नो वर्गीकरणमा, लेखक प्राथमिक र वैकल्पिक सङ्केत भाषाहरूका बीच<ref>विटमैन भन्दछन् कि यो वर्गिकी मानक कुनै वैज्ञानिक कठोरताका साथ वास्तवमा प्रयोज्य होइन वैकल्पिक सङ्केत भाषाहरू, त्यस हदसम्म कि ती पूर्णतः प्राकृतिक भाषाहरू छन् (अनि यस कारण यस सर्वेक्षणमा सामेल गरिएका छन्), अधिकांशतः बधिरहरू द्वारा पनि उपयोगमा लाए जान्छन्, र केही वैकल्पिक सङ्केत भाषाहरू (जस्तो कि ASL (ase) र ADS).</ref> र, उपवर्गीय रूपबाट, एकल भाषाहरूका रूपमा मान्यता प्राप्त भाषाहरू र एकीकृत समूहहरूका रूपमा विचार गरियो भाषाहरूका बीच अन्तर गर्दछन्.<ref>विटमैन यस श्रेणीमा ASW (जसमा कमभन्दा कम 14 अलग भाषाहरू सामेल छन्), MOS(mzg), HST (LSQ>ASL(ase)-व्युत्पन्न TSQदेखि अलग) र SQSलाई जोड्दछन्। यस बीच 1991का पछिबाट, HSTलाई BFK, CSD, HAB, HAF, HOS, LSOदेखि संरचित मानिएको छ।</ref> प्रोटोटाइप-A श्रेणीको भाषाहरूमा ती सबै सांकेतिक भाषाहरू सामेल छन्, जो कुनै अन्य भाषादेखि प्रतीयमानतः व्युत्पन्न होइन गर्न सक्नुहुन्छ। प्रोटोटाइप-R भाषाहरू ्दछन् जो "प्रेरक विस्तार" नामक क्रोएबर प्रक्रिया (१९४०) द्वारा प्रोटोटाइप-A भाषामा मोटो तौरमा आधारित छ। BSL(bfi)-, DGS(gsg)-, JSL-, LSF(fsl)- र LSG-व्युत्पन्न भाषाहरूका वर्ग क्रियोलीकरण र शाब्दिक प्रतिस्थापन (रिलेक्सिफिकेशन)को भाषा सम्बन्धी प्रक्रियाहरू द्वारा प्रोटोटाइप भाषाहरूदेखि व्युत्पन्न "नयाँ भाषाहरू"को प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>विषयमा विटमैनका सन्दर्भमा, तिनको आफ्नो "मौखिक सङ्केत" भाषाहरूमा क्रियोलीकरण र शाब्दिक प्रतिस्थापनमा कार्यका अतिरिक्त, सङ्केत भाषाहरूमा क्रियोलीकरणमा फिश्चर (1974, 1978), ड्यूशर (1987) र जूडी केग्लका 1991-पूर्व कार्य जस्तै लेख सामेल छन्.</ref> क्रियोलीकरण "मौखिक सङ्केत" वाला भाषाहरूका प्रत्यक्ष रूपविधानलाई कम गर्ने तुलनामा "इशारहरूदेखि सङ्केत" वाला भाषाहरूका प्रत्यक्ष रूपविधानलाई समृद्ध गर्दो प्रतीत हुन्छ।<ref>यस कारण विटमैनको स्पष्टीकरण यो हो कि सङ्केत भाषाहरूका लागि अधिग्रहण र पारेषणका नमूने प्रत्यक्ष प्रसारणका कुनै ठेठ अभिभावक-बच्चाहरूका सम्बन्ध मडलमा आधारित छैन, जो धेरै हदसम्म बदलाव र परिवर्तनलाई प्रेरित गर्दछन्। ती नोट गर्दछन् कि सङ्केत क्रियोल मौखिक क्रियोलको तुलनामा अधिक साधारण छन् र हामी होइन जान सक्नुहुन्छ कि तिनको ऐतिहासिकताभन्दा पहिला कति क्रमिक क्रियोलीकरण प्रोटोटाइप-A सङ्केत भाषाहरू आधारित छन्.</ref> === सङ्केत भाषाहरूको वर्गीकरण === भाषा सम्बन्धी वर्गीकरण (एडवर्ड सापिरतर्फ लौट्दै) शब्द संरचनामा आधारित हो र समूहक/श्रृंखलाबद्ध, विभक्तिप्रधान, बहुसंश्लिष्ट, संयोगी, र वियोगात्मक जस्तै [[पदविज्ञान|रूपात्मक]] श्रेणिहरूमा प्रभेद गर्दछ। सङ्केत भाषाहरू वाक्यात्मक वर्गीकरणमा भिन्न हुन्छन् विभिन्न भाषाहरूमा शब्दको क्रम अलग-अलग हुन्छ। उदाहरणका लागि, OGS कर्ता-गरम-क्रिया हो, जबकि ASL कर्ता-गरम-क्रिया छ। आस-नजिकबोलिने भाषाहरूका साथ अनुरूपता असम्भव छैन। रूपात्मक रूपमा, शब्दाकार आवश्यक घटक छ। प्रामाणिक शब्दाकार, यथा अक्षरात्मकता (एक- वा बहु-) र [[पदविज्ञान|रूपग्रामता]] (एक- वा बहु-), दुइ विशेषताहरूका बाइनरी मानऔंका व्यवस्थित युग्मनको फल छ। ब्रहरूटरी<ref name="Brentari1998">ब्रेनटरी, डायने (1998): सांकेतिक भाषाका स्वर विज्ञानको एक छन्दशास्त्रीय मडल। केम्ब्रिज, एम.ए.: एमआईटी प्रेस, होहेनबर्गर (2007)मा पृ। 349मा उद्धृत.</ref><ref>ब्रेनटरी, डायने (2002): सङ्केत भाषा स्वर-विज्ञान र संरचना-ध्वनिक रूपात्मक अन्तर। :मा, रिचर्ड पी। मेइअर, कियर्सी कोरिमियर, र डेभीड क्विंटो-प्रोजोक्स (सं.), 35-36, होहेनबर्गर (2007)मा पृ। 349मा उद्धृत.</ref> सांकेतिक भाषाहरूलाई एकाक्षरी र बहुरूपग्रामीय विशेषताहरू सहित एक समूहका रूपमा (श्रवणात्मकका बद्ला दृश्यात्मक) संप्रेषणका माध्यम द्वारा संपूर्ण समूहका रूपमा वर्गीकृत गर्दछन्। यसको मतलब हो, एक अक्षर (अर्थात् एक शब्द, एक सङ्केत)का जरिए धेरै रूपग्रामहरूलाई व्यक्त गर्न सकिन्छ, जस्तो कि क्रियाका कर्ता र गर्म, क्रियाको गति (रूपान्तरण)को दिशा निर्धारित गर्दछन्। यो मौखिक भाषाहरूका लागि तुलनात्मक उत्पादन दर सुनिश्चित गर्न हेतु सङ्केत भाषाहरूका लागि आवश्यक हो, किनभनें एक संकेतका उत्पादनमा एक शब्द भन्नले अधिक समय लाग्दछ-तर वाक्य दर वाक्यको तुलनामा, सांकेतिक र मौखिक भाषाहरूको लगभग एकसमान गति हुन्छ।<ref name="Hohenberger">होहेनबर्गर, एनेटे: सङ्केत भाषाहरूका बीच संभाव्य भिन्नताको सीमा: वैश्विक व्याकरण, रूपात्मकता र प्रतीकात्मक पहलुएं; मा: पर्निस, पैमेला एम., रोल्याण्ड फो र मार्कस स्टेनबैक (सं.): दृश्य रूपान्तरण। सङ्केत भाषाको संरचनामा तुलनात्मक अध्ययन, (रेइहे भाषाविज्ञानमा रुझान। अध्ययन र मोनोग्राफ [TiLSM] 188)। बर्लिन, न्यु योर्क: माउटन डे ग्रुटर 2007</ref> {{Clear}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==ग्रन्थ सूची == * {{Cite journal | doi = 10.1353/lan.2005.0043 | last1 = Aronoff | first1 = Mark | last2 = Meir | first2 = Irit | last3 = Sandler | first3 = Wendy | year = 2005 | title = The Paradox of Sign Language Morphology | url =https://archive.org/details/sim_language_2005-06_81_2/page/301| journal = Language | volume = 81 | issue = 2| pages = 301-344 }} * ब्रैनसन, जे., डी। मिलर, र आएको जी मरसाजा। (१९९६)। "यहाँ पनि प्रत्येक कुनै सांकेतिक भाषा भन्दछन्: बाली, इंडोनेशियाको एक बहिरो ग्राम." सी। लुकास (सं.): बहिरो समुदाहरूमा सामाजिक-भाषिकी बहुसांस्कृतिक पहलू:मा वाशिंगटन, गलाउडेट यूनिभर्सिटी प्रेस, पृ। ३९-५. * कानलास, लोइडा (२००६)। "लरहरूट क्लर्क: अपोसल टु द डेफ पीपल अफ द न्यू वर्ल्ड" लरहरूट क्लर्क नेशनल डेफ एजुकेशन सेन्टर, गलाउडेट यूनिभर्सिटी.[http://clerccenter.gallaudet.edu/Literacy/MSSDLRC/clerc/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903131510/http://clerccenter.gallaudet.edu/Literacy/MSSDLRC/clerc/ |date=2006-09-03 }} * ड्यूशर, मार्गरेट (१९८७)। "साइन लैंग्वेजस एज क्रिओल्स एन्ड चोमस्कीज नोशन अफ यूनिभर्सल ग्रामर." ''एसेज यी अनर अफ नोअम चोमस्की'' , ८१-९१। न्यु योर्क: फामर. * एम्मोरी, गरेन, र लेन, हार्लान एल। (सं.)। (२०००)। ''द साइन्स अफ लैंग्वेज रीविजिटेड: एन एंथोलोजी टु अनर उरसुला बेलुगी एन्ड एडवर्ड क्लीमा'' । माहावा, एन.जे.: लरेंस अर्लबाम एसोसिएट्स। ISBN ०-८०५८-३२४६-७. * फिशर, सुनिंनु डी। (१९७४)। "साइन लैंग्वेज एन्ड लिंग्विस्टिक यूनिभर्सल्स." ''एक्टेज डु कोलोक फ्रहरूको-आलेमंड डे ग्रामेर जनरेटिव,'' २.१८७-२०४। टूबिन्जेन: निएमेयेर. * {{Cite journal | last1 = Fischer | first1 = Susan D। | year = 1978 | title = Sign languages and creoles | url = | journal = Siple | volume = 1978 | issue = | pages = 309-31 }} * फ्रिशबर्ग, नैन्सी (१९८७)। "घानाइयन साइन लैंग्वेज." क्लीव, जे। वान (सं.), ''गलाउडेट एन्साइक्लोपीडिया अफ डेफ पीपल एन्ड डेफनेस.'' :मा न्यु योर्क: मंकग्र-गिल बुक कम्पनी. * गोल्डिन-मीडो, सुनिंनु, २००३, ''द रीसिलिएंस अफ लैंग्वेज: व्यहट जेस्चर क्रिएशन यी डेफ चिल्ड्रन कैन टेल अस अबाउट हाऊ अल चिल्ड्रन लर्न लैंग्वेज'' , साइकलोजी प्रेस, टेलर एन्ड फ्रैंसिस, न्यु योर्कको सहायक कम्पनी, २००३ * गोर्डन, रेमंड, सं। (२००८)। ''एथ्नोलग: लैंग्वेजस अफ द वर्ल्ड'' , १५वां संस्करण। SIL इंटरनेशनल, ISBN ९७८-१-५५६७१-१५९-६, ISBN १-५५६७१-१५९-X। वेब संस्करण। [http://www.ethnologue.com/web.asp ] प्राथमिक सङ्केत भाषाहरू [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90008 ] र वैकल्पिक [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90503 ] को लागि खंड. * ग्रोस, नोरा ई। (१९८८)। ''एवरीवन हियर स्पोक साइन लैंग्वेज: हेरिडिटरी डेफनेस अन मार्थास वाइनयार्ड'' । केम्ब्रिज, एमए: हार्वर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस। ISBN ०-६७४-२७०४१-X. * हीली, ऐलिस एफ। (१९८०)। कैन चिम्पांजीस लर्न ए फोनीमिक लैंग्वेज? सेबियोक, थोमस ए.अनि जीन उमिकर-सेबियोक, सं। स्पीकिंग अफ एप्स: ए क्रिटिकल एंथोलोजी अफ टू-औं कम्यूनिकेशन विथ मैन:मा न्यु योर्क: प्लीनम, १४१-१४३. * {{Cite journal | doi = 10.1086/201401 | last1 = Hewes | first1 = Gordon W। | year = 1973 | title = Primate communication and the gestural origin of language | url = | journal = Current Anthropology | volume = 14 | issue = | pages = 5-32 }} * जोनसन, ट्रेवर ए। (१९८९)। ''असलैन: द साइन लैंग्वेज अफ द अस्ट्रेलियन डेफ कम्यूनिटी। '' ''द यूनिभर्सिटी अफ सिडनी: अप्रकाशित पीएच.डी। अनुसन्धान प्रबंध.[http://homepage.mac.com/trevor.a.johnston/dissertation.htm ]'' * कामेई, नोबूटका (२००४)। ''द साइन लैंग्वेजस अफ अफ्रिका'' "जर्नल अफ अफ्रीकन स्टडीज" (अफ्रीकी अध्ययनका लागि जापानी सङ्घ) खंड.६४, मार्च, २००४। [नोट: यस लेखमा कामेई २३ अफ्रीकी सङ्केत भाषाहरूलाई सूचीबद्ध गर्दछन्]. * केग्ल, जूडी (१९९४)। "द निकारागुअन साइन लैंग्वेज प्रोजेक्ट: ऐन ओवरव्यू." ''साइनपोस्ट'' ७:१.२४-३१ * केग्ल, जूडी, सेनघस ए., कोपोला एम। (१९९९)। "क्रिएशन थ्रू कन्टैक्ट: साइन लैंग्वेज एमर्जेन्स एन्ड साइन लैंग्वेज चहरूज यी निकारागुआ." :मा, एम। डीग्राफ (सं.), ''कम्पैरिटिव ग्रमैटिकल चहरूज: द इंटरसेक्शन अफ लैंग्वेज अक्विजिशन, क्रियोल जेनेसिस, एन्ड डायक्रोनिक सिन्टेक्स'' , पृ। १७९-२३७। केम्ब्रिज, एम.ए.: एमआईटी प्रेस. * केग्ल, जूडी (२००४)। "लैंग्वेज एमर्जेन्स यी ए लैंग्वेज-रडी ब्रेन: अक्विसिशन इश्यूज." :मा, जेनकिन्स, लाईल, (सं) ''बायोलिंग्विस्टिक्स एन्ड द एवल्यूशन अफ लैंग्वेज'' । जोन बहरूजमीन्स. * केन्डन, एडम। (१९८८)। ''साइन लैंग्वेजस अफ अबोरिजिनल अस्ट्रेलिया: कल्चरल, सेमियटिक एन्ड कम्यूनिकेटिव पर्सपेक्टिव्स.'' केम्ब्रिज: केम्ब्रिज यूनिभर्सिटी प्रेस. * किमुरा, डोरीन (१९९३)। ''न्यूरोमोटर मेकैनिज्म यी ह्यूमन कम्यूनिकेशन'' । अक्सफोर्ड: अक्सफोर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस. * क्लिमा, एडवर्ड एस.; एन्ड बेलुगी, उरसुला। (१९७९)। ''द साइन्स अफ लैंग्वेज'' । केम्ब्रिज, एम.ए.: हार्वर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस। ISBN ०-६७४-८०७९५-२. * कोल्ब, ब्रायन, र इयान क्यू। व्यहीशाह (२००३)। ''फंडमेन्टल्स अफ ह्यूमन न्यूरोसाइकलोजी'' , ५वां संस्करण, वर्थ पब्लिशर्स. * {{Cite journal | doi = 10.1525/aa.1940.42.1.02a00020 | last1 = Kroeber | first1 = Alfred L। | authorlink = Alfred L। Kroeber | year = 1940 | title = Stimulus diffusion | url = | journal = American Anthropologist | volume = 42 | issue = | pages = 1-20 }} * क्रजीकोवस्का, ग्रेजीना (२००६)। [[:Image:Hallatlan article final Grazyna Krzywkowska 2006.pdf|"प्रेजेडे कोमुनिकाक्जा जीस्ट्किम"]], इंटरनेटमा हङ्गेरी सांकेतिक भाषाका शब्दकोशका बारेमा एक लेख{{pl icon}}. * लेन, हार्लान एल। (सं.)। (१९८४)। ''द डेफ एक्स्पीरिएंस: क्लासिक्स यी लैंग्वेज एन्ड एजुकेशन'' । केम्ब्रिज, एम.ए.: हार्वर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस। ISBN ०-६७४-१९४६०-८. * लेन, हार्लान एल। (१९८४)। ''व्यहेन द माइंड हियर्स: ए हिस्ट्री अफ द डेफ.'' न्यूयर्क: रैंडम हाउस। ISBN ०-३९४-५०८७८-५. * माडेल, सामन्था (१९९८)। ''वार्लपिरि साइन लैंग्वेज एन्ड अस्लान-ए कम्पैरिजन'' । एम.ए। थियोसिस, मकारी यूनिभर्सिटी, सिडनी, अस्ट्रेलिया। [http://members.ozemail.com.au/~gamgee/writing_handtalk.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060811122640/http://members.ozemail.com.au/~gamgee/writing_handtalk.html |date=2006-08-11 }} * मैडसेन, विलार्ड जे। (१९८२), ''इंटरमीडियट कन्भेर्सेशनल साइन ल्याङ्ग्वेज.'' गलाउडेट यूनिभर्सिटी प्रेस। ISBN ९७८-०९१३५८०७९०. * नाकामुरा, गरेन (१९९५)। "अबाउट अमेरिकन साइन लैंग्वेज." डेफ रिसोर्स लाईब्रेरी, येल यूनिभर्सिटी। [http://www.deaflibrary.org/asl.html ] * {{Cite journal | doi = 10.1038/nn775 | last1 = Newman | first1 = A। J। ''et al.'' | last2 = Bavelier | year = 2002 | first2 = D | last3 = Corina | first3 = D | last4 = Jezzard | first4 = P | last5 = Neville | first5 = HJ | title = A Critical Period for Right Hemisphere Recruitment in American Sign Language Processing | url = | journal = Nature Neuroscience | volume = 5 | issue = 1| pages = 76-80 | pmid = 11753419 }} * ओ'रेली, एस। (२००५)। ''इन्डाइजिनस साइन लैंग्वेज एन्ड कल्चर; द इंटरप्रेटिंग एन्ड एक्सेस नीड्स अफ डेफ पीपल हू आर अफ अबोरिजिनल एन्ड/अर टोरेस स्ट्रेट आइसल्यान्डर यी फर नर्थ क्विन्सल्यान्ड'' । ASLIA द्वारा प्रायोजित, अस्ट्रेलियाई सङ्केत भाषा दुभाषिया सङ्घ. * पैडेन, कैरल; एन्ड हम्फरीज, टम। (१९८८)। ''डेफ यी अमेरिका: भर्सेस फ्राम अ कल्चर'' । केम्ब्रिज, एम.ए.: हार्वर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस। ISBN ०-६७४-१९४२३-३. * पोइजनर, हावर्ड; क्लीमा, एडवर्ड एस.; र बेलुगी, उरसुला। (१९८७)। ''व्यहाट द छन्ड्स रिवील अबाउट द ब्रेन'' । केम्ब्रिज, एम.ए.: एमआईटी प्रेस. * प्रीमैक, डेभीड, एन्ड एन जे। प्रीमैक (१९८३)। ''द माइंड अफ ऐन एप'' । न्यु योर्क: नर्टन. * {{Cite journal | doi = 10.1016/0010-0277(85)90036-8 | last1 = Premack | first1 = David | authorlink = David Premack | year = 1985 | title = 'Gavagai!' or the future of the animal language controversy | url =https://archive.org/details/sim_memory-cognition_1985-05_13_3/page/207| journal = Cognition | volume = 19 | issue = 3| pages = 207-296 | pmid = 4017517 }} * सैक्स, अलिवर डब्ल्यू। (१९८९)। ''सीईंग वाइसस: ए जर्नी इन्टू द वर्ल्ड अफ द डेफ'' । बर्कले: यूनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया प्रेस। ISBN ०-५२०-०६०८३-०. * सैंडलर, वेन्डी (२००३)। साइन लैंग्वेज फोनोलोजी। विलियम फ्राले (सं), द अक्सफोर्ड इंटरनेशनल एन्साइक्लोपीडिया अफ लिंग्विस्टिक्स.[http://sandlersignlab.haifa.ac.il/pdf/Sign%20Language%20Phonology%20OEL.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721133929/http://sandlersignlab.haifa.ac.il/pdf/Sign%20Language%20Phonology%20OEL.pdf |date=2011-07-21 }} * सैंडलर, वेन्डी; र लिलो-मार्टिन, डयाने। (२००१)। नेचरल साइन लैंग्वेजस। एम। अरोनफ एन्ड जे। रीस-मिलर (सं), ''छन्डबुक अफ लिंग्विस्टिक्स'' (पृ.&nbsp;५३३-५६२)। माल्डेन, एम.ए.: ब्ल्याकवेल पब्लिशर्स। ISBN ०-६३१-२०४९७-०. * सैंडलर, वेन्डी; र लिलो-मार्टिन, डयाने। (२००६)। साइन लैंग्वेज एन्ड लिंग्विस्टिक यूनिभर्सल्स। केम्ब्रिज: केम्ब्रिज यूनिभर्सिटी प्रेस. * स्टाइलस-डेविस, जोआन, क्रिशेवस्की, मार्क, र बेलुगी, उरसुला (सं.)। (१९८८)। ''स्पेशल कग्निशन: ब्रेन बेसस एन्ड डेवलपमाट'' । हिल्सडेल, एन.जे.: एल। अर्लबाम एसोसिएट्स। ISBN ०-८०५८-००४६-८; ISBN ०-८०५८-००७८-६. * स्टोको, विलियम सी। (१९६०, १९७८)। ''साइन लैंग्वेज स्ट्रक्चर: एन आउटलाईन अफ द विजुअल कम्यूनिकेशन सिस्टम्स अफ द अमेरिकन डेफ'' । स्टडीज यी लिंग्विस्टिक्स, समसामयिक लेख, नं। ८, नृविज्ञान र भाषाविज्ञान विभाग, यूनिभर्सिटी अफ बफैलो। अर्को संस्करण, सिल्वर स्प्रिंग:। एमडी: लिन्सटोक प्रेस. * स्टोको विलियम सी। (१९७४)। क्लासिफिकेशन एन्ड डिस्क्रिप्शन अफ साइन लैंग्वेजस। करेण्ट ट्रहरूड्स यी लिंग्विस्टिक्स १२.३४५-७१. * वल्ली, क्लेटन, सील लुकास, र क्रिस्टिन मुलरूनी। (२००५) लिंग्विस्टिक्स अफ अमेरिकन साइन लैंग्वेज: एन इंट्रोडक्शन। चौथो सं। वाशिंगटन, डीसी: गलाउडेट यूनिभर्सिटी प्रेस. * वैन ड्युसेन-फिलिप्स एस.बी., गोल्डिन-मीडो एस., मिलर पी.जे., २००१। ''एनैक्टिंग स्टोरीज, सीइंग वर्ल्ड्स: सिमिलैरिटीज एन्ड डिफरेन्सस यी द क्रस-कल्चरल नरेटिव डेवलपमाट अफ लिंग्विस्टिकली आइसोलेटेड डेफ चिल्ड्रन'' , ह्यूमन डेवलपमाट, खंड ४४, सं। ६. * विटमैन, हेनरी (१९८०)। "इन्टोनेशन यी ग्लोटोजेनेसिस"। ''द मेलोडी अफ लैंग्वेज: फेस्ट्शरिफ्ट ड्वाइट एल। बोलिंजर'' :मा लिंडा आर। वा र कर्नेलियस एच। वैन शूनेवेल्ड, ३१५-२९। बाल्टीमोर: यूनिभर्सिटी पार्क प्रेस.[http://homepage.mac.com/noula/ling/1980a-glottogenesis.pdf ] * विटमैन, हेनरी (१९९१)। "क्लासिफिकेशन लिंग्विस्टिक डेस लैंग्वेस साइनीस नन वोकलेमाट"। रिव्यू क्वेबेकयस डे लिंग्विस्टिक थियोयरिक एट अप्लिकी १०:१.२१५-८८.[http://homepage.mac.com/noula/ling/1991a-class.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002002217/http://homepage.mac.com/noula/ling/1991a-class.pdf |date=2008-10-02 }} == बाह्य सूत्र == *[http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=0 यस वर्ष भारतीय सांकेतिक भाषा अनुसन्धान र प्रशिक्षण केन्द्रको स्थापनाको जाएगी] *[http://www.deafsigns.org/ भारतीय सांकेतिक भाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031033037/http://www.deafsigns.org/ |date=2011-10-31 }} *[http://www.ayjnihh.nic.in/ अली यावर जंग राष्ट्रिय श्रवण विकलांग संस्थान (भारत)] * [https://www.howdoyousign.com अमेरिकी सङ्केत भाषा (ASL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420212153/https://www.howdoyousign.com/ |date=2024-04-20 }} संसाधन साइट * [http://www.lifeprint.com/ अमेरिकी सङ्केत भाषा (ASL)] संसाधन साइट. * [http://deafwiki.org बहिरो र श्रवण दोषको DeafWiki निःशुल्क-सामग्री विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002200731/http://deafwiki.org/ |date=2016-10-02 }} * [http://lsf.wiksign.org/wiki/Langue:Signes_du_Monde/English_TOC Signes du Monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421075214/http://lsf.wiksign.org/wiki/Langue:Signes_du_Monde/English_TOC |date=2009-04-21 }}, सबै अनलाईन सङ्केत भाषाहरूका शब्दकोसहरूको निर्देशिका{{fr}}/{{en}} * [http://listserv.linguistlist.org/archives/slling-l.html सङ्केत भाषा-विषयक लिस्ट सर्व] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013082721/http://listserv.linguistlist.org/archives/slling-l.html |date=2004-10-13 }} * [http://www.musslap.zcu.cz/en/about-project/ MUSSLAP परियोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624040007/http://www.musslap.zcu.cz/en/about-project/ |date=2011-06-24 }} मानव-मशीन संप्रेषणका लागि मल्टीमडल मानवीय बोली र सङ्केत भाषा प्रसंस्करण. * [http://www.bu.edu/asllrp/publications.html अमेरिकी सांकेतिक भाषा भाषावैज्ञानिक अनुसन्धान परियोजना प्रकाशन] {{Commonscat|Sign language}} * [https://blogupdated.com/how-to-pass-the-time/ खाली टाइम का उपयोग करने के 15 तरीके] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190247/https://blogupdated.com/how-to-pass-the-time/ |date=2021-07-09 }} [[श्रेणी:सङ्केत भाषाहरू]] [[श्रेणी:भाषाहरू]] [[श्रेणी:बहिरोपन]] [[श्रेणी:बधिर संस्कृति]] [[श्रेणी:सुलभ जानकारी]] mvtr8fsovmkyyyx30x7yywhkfwqyjq3 0 53059 1368752 1279808 2026-08-08T22:28:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368752 wikitext text/x-wiki [[File:East side of stela C, Quirigua.PNG|thumb|200px|A date inscription in the [[Mayan Long Count]] on the east side of Stela C from [[Quirigua]] showing the date for the last Creation. It is read as '''१३.०.०.०.० ४ [[Tzolk'in|Ajaw]] ८ [[Haab'|Cumku]]'''and is usually correlated as August ११ or १३, ३११४ BCE on the [[Gregorian calendar]]. The date of '''१३.०.०.०.० ४[[Tzolk'in|Ajaw]] ३ [[Haab'|K'ank'in]]''' is usually correlated as December २१ or २३, २०१२.|alt=an inscription in Mayan characters]] '''सन् २०१२को महाप्रलय''' [[पृथ्वी]]मा विध्वंसात्मक तथा रूपान्तरण गर्ने खालका घटनाहरू देखापर्नेछन भन्ने महाविनाश सम्बन्धि तर्कहरूको संयोजन हो ।<ref name="Sitler">{{cite journal | author = Robert K. Sitler | year = 2006 |month=February | title = The 2012 Phenomenon: New Age Appropriation of an Ancient Mayan Calendar |journal=Novo Religio: the Journal of Alternative and Emergent Religions |location=Berkeley |publisher=University of California Press |volume=9 |issue=3 |pages=24–38 |doi=10.1525/nr.2006.9.3.024 | issn = 1092-6690|oclc=357082680}}</ref><ref name="skepsis">{{cite web | author = Sacha Defesche | title = 'The 2012 Phenomenon': A historical and typological approach to a modern apocalyptic mythology. | year = 2007 | publisher = skepsis | url = http://skepsis.no/?p=599 | accessdate = 29 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231084941/http://skepsis.no/?p=599 |date=31 December 2012 }}</ref><ref name="Milbrath">{{cite news | title = Does Maya calendar predict 2012 apocalypse? | author = G. Jeffrey MacDonald | url = http://www.usatoday.com/tech/science/2007-03-27-maya-2012_n.htm|work=USA Today|date=27 March 2007|accessdate=14 October 2009}}</ref> उक्त दिनलाई ५१२५ वर्ष लामो चक्रहुने प्राचिन अमेरिकी पात्रोको अन्त्यहुने दिनको रूपमा लिइएको छ । त्यस दिनमा पृथ्वीमा महाप्रलय आउने सम्भावना रहेको तथ्यलाई प्रमाणित गर्न विभिन्न खालका गणितीय सुत्र तथा ज्योतिषशास्त्रीय तर्क प्रस्तुत गरिएको भएपनि मुलधारका वैज्ञानिकहरू यसमा सहमत छैनन । सन् २०१२ डिसेम्बर २१मा प्रलय आएर पृथ्वी र पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण [[सजीव]] तथा [[निर्जीव]] वस्तुहरूमा आध्यात्मिक तथा भौतिक रूपान्तरण हुने र महाविनाश पछि नयाँ युगको सुरुवात हुने भविश्यवाणी गरिएको छ ।<ref name="anasatas">{{cite journal | author = Benjamin Anastas |date=1 July 2007 | title = The Final Days | url = http://ksuweb.kennesaw.edu/~tkeene/apwhAnastasThe%20(Mayan)%20Final%20Days.htm |format=reproduced online, at [[Kennesaw State University|KSU]] |journal=[[The New York Times Magazine]] |location=New York|publisher=The New York Times Company |page=Section 6, p.48 |accessdate=18 May 2009 | ref = Anastas2007}}</ref> केहीले उक्त दिनलाई विश्वको अन्त्यको दिन वा विध्वंशको दिन पनि भनेका छन् । यस्तो भविश्यवाणी गर्नेहरूले सन् २०१२ डिसेम्बर २१मा [[आकाशगंगा]] [[तारापुञ्ज]]को मध्य भागमा रहेको [[कृष्ण छिद्र|ब्ल्याक होल]], [[सूर्य]] र [[पृथ्वी]] एउटै समानान्तर रेखामा पर्ने<ref name="NASA1">{{cite web | title = 2012: Shadow of the Dark Rift|publisher=NASA | url = http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2012-alignment.html | year = 2011|accessdate=28 October 2012| deadurl= no}}</ref>, [[सौर्य आँधी]]ले प्रलय ल्याउने, [[पृथ्वीको ध्रुव]]हरू हेरफेर हुने, निबिरु नामक ग्रह आएर पृथ्वीमा ठोक्कीने जस्ता अनेकौँ भविश्यवाणी गरेका छन् । विश्वभर विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत वैज्ञानिकहरू सन् २०१२ डिसेम्बर २१मा पृथ्वीमा प्रलय आउने तर्कसँग सहमत छैनन् । लामो समयदेखि माया सभ्यताको अध्ययन गरिरहेका विद्वानहरू प्राचिन [[माया सभ्यता]]को हालसम्म प्राप्त कुनै पनि अवशेषहरूमा महाप्रलयको बारेमा वर्णन नगरिएको तथ्य अघि सार्छन । हाल प्रयोगमा रहेका पात्रोहरूको चक्र ३६५ दिनमा सकिए जस्तै माया सभ्यताको पात्रो ५१२५ वर्ष लामो चक्र पूरा भएको हुनाले यसले कुनै विध्वंशको सङ्केत नगर्ने तर्क उनीहरूको छ ।<ref name="Stuart">David Stuart, ''The Order of Days: The Maya World and the Truth about 2012'', Harmony Books, 2011</ref><ref name="webster">{{cite web|url=http://www.anthro.psu.edu/faculty_staff/docs/Webster_GermanyMaya.pdf|format=PDF|title=The Uses and Abuses of the Ancient Maya|author=David Webster|publisher=[[Penn State University]]|location=The Emergence of the Modern World Conference, Otzenhausen, Germany|date=25 September 2007|accessdate=14 October 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704220853/http://www.anthro.psu.edu/faculty_staff/docs/Webster_GermanyMaya.pdf |date=4 July 2012 }}</ref> अन्तरीक्ष वैज्ञानिकहरू र अन्य वैज्ञानिकहरूले सन् २०१२ डिसेम्बर २१लाई विध्वंशको दिन मान्न अस्विकार गरेकाछन । उनीहरूले यस्तो अफवाहलाई सामान्य अनुसन्धानबाट नै गलत साबित गर्न सकिने हुनाले यसलाई [[छद्मविज्ञान]]को संज्ञा दिएकाछन । यस्तो अफवाहले [[जैविक विविधता]]मा आएको ह्रास र [[तापक्रम वृद्धि]] जस्ता महत्त्वपूर्ण बिषयबाट विश्वको ध्यान भंग गरेको आरोप वैज्ञानिकहरूले लगाएका छन । ==माया क्यालेन्डर== [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]मा युरोपेली मानिस पुग्नुभन्दा पहिला एउटा प्राचिन पात्रो प्रयोग गरिन्थ्यो । [[मेक्सिको]]का प्राचिन [[ओल्मेक सभ्यता]]का मानिसले आविस्कार गरेको भए पनि<ref name="delara2006">[[#deLara2006|de Lara and Justeson 2006]]</ref> पछिल्लो समयमा माया सभ्यताका मानिसहरूले प्रयोग गरेका हुनाले यसलाई माया क्यालेन्डर भनेर चिनियो ।<ref name="Population structure of the classic period Maya">{{cite journal | title = Population structure of the classic period Maya | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2007-03_132_3/page/367 | author = Andrew K. Scherer|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=132|issue=3|pages=367–380|doi=10.1002/ajpa.20535|pmid=17205548 | year = 2007 | ref = Scherer2007}}</ref> उक्त पात्रो वर्षै पिच्छे दोहोरिने नभएर ५,१२५ वर्ष लामो चक्र भएको पात्रो थियो । त्यसैले यसलाई प्राचिन अमेरिकाको लामो गणनावाला पात्रो (मेसोअमेरिकन लङ काउण्ट क्यालेन्डर) पनि भनिन्छ । अनुसन्धानबाट प्राप्त तथ्यहरूका अनुसार सन् २०१२ डिसेम्बर २१ उक्त पात्रोको एक चक्र (१३ बक्तुन) पूरा हुने दिन हो । [[मध्य अमेरिका]]मा युरोपेलीहरूको साम्राज्य विस्तारहुनु भन्दा पहिलादेखि विभिन्न स्थानमा कुँदिएका तथा लेखिएका माया सभ्यताका धेरै सामग्रीहरू हालसम्म विद्यमान छन । माया सभ्यताका मानिसहरूले प्रयोग गरेका प्राचिन [[लिपी]]को अत्याधिक मात्रामा अध्ययन भइसकेको छ । <ref name="joyce">{{cite journal | title = The Origins of Mesoamerican Writing | first = Joyce | last = Marcus | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 5 | year = 1976 | pages = 25–67 | jstor = 2949303 }}</ref> हाल माया सभ्यताका मानिसमा प्रचलनमा रहेको पात्रो २६० दिनको भए पनि, प्राचिन पात्रो चक्रीय (एक वर्ष पछि दोहोरिने) नभएर निरन्तर अघि बढ्ने खालको थियो । उक्त पात्रोमा २०:२० दिनको एक ‘उइनल’, १८ उइनल (३६० दिन)को एक ‘तुन’, २० तुनको एक ‘कतुन’, २० कतुन (१४४,००० दिन वा लगभग ३९४ वर्ष)को एक बक्तुन हुन्छ । यसरी माया पात्रो अनुसार ८.३.२.१०.१५ भन्नाले ८ बक्तुन, ३ कतुन, २ तुन, १०उइनल र १५ दिन हुन्छ ।<ref name="The Astronomical Insignificance of Maya Date 13.0.0.0.0">{{cite web|url=http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-32.pdf|format=PDF|title=The Astronomical Insignificance of Maya Date 13.0.0.0.0|author=Vincent H. Malmström|publisher=[[Dartmouth College]]|date=19 March 2003|page=2|accessdate=26 May 2009|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090611163802/http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-32.pdf|archivedate=11 June 2009 <!--DASHBot-->|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611163802/http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-32.pdf |date=11 June 2009 }}</ref> ==महाविनाश== माया ग्रन्थहरूमा विश्वको आयुको बारेमा अत्याधिक मात्रामा वर्णन गरिएको पाइन्छ, तर यिनीहरूमा तथ्यहरूलाई विभिन्न तरिकाबाट विश्लेषण गर्न सकिने गरी बङ्ग्याइएको छ । {{sfn|Severin|1981|p=75}} [[ग्वाटेमाला]]मा प्रचलित विश्वको उत्पतिको बारेमा गरिएका वर्णनहरूको सङ्ग्रह गरिएको ग्रन्थ [[पोपोल वुज]]का अनुसार हामी चौथो विश्वमा रहेका छौं । {{sfn|Schele|Freidel|1990|pp=429–430}}उक्त ग्रन्थका अनुसार देवताहरूले पृथ्वीको सृजना गर्नुभन्दा पहिला तीनवटा असफल विश्वको निर्माण गरेका थिए, उनीहरूको चौथो निर्माण सफल भएपछि यसमा [[मानव समुदाय]] राखिएको थियो । माया पात्रोका अनुसार १३ बक्तुन (लगभग ५,१२५ वर्ष) पूरा भएपछि पृथ्वीभन्दा अघिल्लो विश्व ध्वस्त भएको थियो । {{sfn|Freidel|Schele|Parker|1993|p=63}}{{ref label|A|Note a|a}} हालको माया पात्रो तेस्रो विश्व ध्वस्त भएर चौथो विश्व सुरुहुँदाबाट गणना भएको हो{{ref label|B|Note b|b}}{{ref label|C|Note c|c}}, जुन समय ११ अगष्ट ३,११४ बिसीसँग समान हुन्छ । {{sfn|Aveni|2009|p=46}}<ref name=yucalandia>[http://yucalandia.com/science-health-issues/2012-maya-calendar-mystery-and-logic-vs-thors-day-worship-the-sun-day-et-al/ 2012 Maya Calendar Mystery and Math, Surviving Yucatan]</ref> यसको मतलब चौथो विश्व (पृथ्वी) पनि १३ बक्तुन अर्थात १३.०.०.०.०, २१ डिसेम्बर २०१२मा ध्वस्त हुनेछ । माया सभ्यताका विशेषज्ञ ‘मउद वर्सेष्टर मकेम्सन’ले १३ बक्तुन पूरा हुनु माया सभ्यताका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण घटना हुने कुरा उल्लेख गरेका छन् । <ref name="makemson1957">[[#Makemson1957|Makemson 1957]], p. 4</ref> सन् १९६६मा ‘माइकल डी. कोए'ले आफ्नो पुस्तक ‘द माया’मा ‘‘ १३ बक्तुनको अन्तिम दिनमा अर्मागेडन(भयानक युद्ध)ले सम्पूर्ण रूपले कमजोर भएका मानव समुदाय र सम्पूर्ण सृष्टिलाई ध्वस्त पार्नेछ ...यसरी लामो गणना भएको माया पात्रोको महाचक्र पूरा हुने त्यस दिन (डिसेम्बर २१)मा वर्तमान ब्रम्हाण्ड ध्वस्त पारिनेछ ।{{sfn|Coe|1966|p=149}} [[File:Popol vuh.jpg|thumb|left|200px|The oldest surviving manuscript of the Popol Vuh, dated to 1701|alt=an ancient manuscript page]] ===विरोध=== अमेरिकी पुरतत्वविद, मानवशास्त्री, अभिलेख शास्त्री तथा लेखक माइकल डी. कोएले गरेको व्याख्या सन् १९९० पश्चात अन्य लेखकहरूले समेत अनुशरण गरे । <ref name="carrasco1990">[[#Carrasco1990|Carrasco 1990]] p. 39; [[#Gossen1993|Gossen and Leventhal 1993]] p. 191</ref> अर्को तर्फ अन्य अनुशन्धानकर्ताहरूले माया क्यालेन्डरको १३ बक्तुनको अन्त्य अन्य नयाँवर्ष जस्तै उत्सव मनाउने काराण हुने उल्लेख गरेका छन् ।<ref name="Milbrath"/> यसले पात्रोको अन्त्य भएको सङ्केत गर्दैन ।<ref name="milbrath1999">[[#Milbrath1999|Milbrath 1999]], p. 4</ref> माया सभ्यताको गहिरो अध्ययन गरेका विद्वान ‘मार्क भान स्टोन’का अनुसार माया वा एज्टेक वा प्राचिन अमेरिकन कुनै पनि ग्रन्थहरूमा सन् २०१२मा आकस्मिक तथा ठूलो परिवर्तन हुने सम्भावनाका बारेमा चर्चा गरिएको छैन । यो महाचक्रको अन्त्यको कहानी पूर्ण रूपमा आधुनिक आविश्कार हो भन्ने उनको धारणा रहेको छ ।<ref name="van">{{cite web | title = 2012 FAQ (Frequently Asked Questions) | author = Mark Van Stone|publisher=FAMSI|accessdate=2 March 2010 | url = http://www.famsi.org/research/vanstone/2012/faq.html| archiveurl= http://web.archive.org/web/20100210204029/http://www.famsi.org/research/vanstone/2012/faq.html| archivedate= 10 February 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> सन् १९९०मा माया सभ्यताविद लिण्डा स्चिल र डेभिड फ्रेइडेलले मायाका कुनै पनि ग्रन्थ तथा प्राचिन अवशेषहरूमा, धेरैले उल्लेख गरेअनुसारको सृष्टिको अन्त्यलाई स्वीकार नगरिएको धारणा प्रस्तुत गरे ।{{sfn|Schele|Freidel|1990|pp=81–82, 430–431}} अमेरिकामा रहेको ल्याटिन अमेरिकी कला र पुरातत्व विज्ञान संग्राहलय ‘फ्लोरिडा म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्री’की संरक्षक सुसान मिलब्राथका भन्छिन् ‘‘हामीसँग अहिलेसम्म माया समुदायका मानिसहरूले सन् २०१२मा विश्व ध्वस्त हुन्छ भनेर भविश्यवाणी गरेको कुनै तथ्य वा प्रमाण छैन ।’’<ref name="Milbrath" /> फाउण्डेसन फर द एड्भान्समेन्ट अफ मेसोअमेरिकन स्टडिजकी कार्यकारी निर्देशक सान्द्रा नोवेलका अनुसार ‘प्राचिन माया समुदायका लागि यो पूर्णचक्र पूरा हुनु ठूलो उत्सव हुने थियो ।’ उनी थप्छिन— ‘सन् २०१२को महाविनाश’ पूर्ण रूपमा मानिसलाई धोखा दिएर पैसा कमाउन रचिएको षड्यन्त्र हो ।<ref name="Milbrath" /> ‘त्यस पछि अर्को चक्र सुरु हुनेछ’–मध्य अमेरिकी अनुसन्धान संस्था ट्युलान विश्वविद्यालयका निर्देशक ई. विलिज एन्ड्रयुज भीले भनेका छन् । उनी थप्छन–‘हामीलाई थाहा छ माया समुदायका मानिसहरूले यसभन्दा अगाडि पनि अर्को चक्र रहेको विस्वास गर्दथे, त्यसैले यो पछि पनि अर्को चक्र सुरुहुन्छ भन्ने कुरालाई उनीहरूले नकार्दैनन् ।’ <ref name="The Sky Is Not Falling">{{cite web|author=Ryan Rivet|url=http://tulane.edu/news/newwave/062508_maya.cfm|title=The Sky Is Not Falling|publisher=Tulane University|date=25 June 2008|accessdate=26 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418060227/http://tulane.edu/news/newwave/062508_maya.cfm |date=18 April 2011 }}</ref> उत्तरी [[ग्वाटेमाला]]को जुल्तुन भन्ने स्थानमा फेलापरेको अर्को नयाँ पात्रोको अनुसन्धान पश्चात एक पुरातत्वविदले भनेका छन– ‘‘एक माया भविश्यवेत्ताले अब ७,००० वर्षसम्म विश्वको अस्तित्व रहने अनुमान गरेका थिए, सम्पुर्ण वस्तुहरू बिल्कुल यस्तै रहने छन । हामी अन्त्यको पर्खाइमा रहने छौं । माया समुदायका मानिसहरू विश्व परिवर्तन हुदैन भन्ने कुरामा आश्वस्त हुन चाहन्थे । यो पूर्ण रूपमा फरक मानसिकता भयो ।<ref name="NG120510">{{cite web | last = Vance | first = Eric | title = Unprecedented Maya Mural Found, Contradicts 2012 "Doomsday" Myth |publisher=National Geographic |date=10 May 2012 | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2012/05/120510-maya-2012-doomsday-calendar-end-of-world-science/ |accessdate=11 May 2012}}</ref> [[ग्वाटेमाला]]मा रहेका माया सभ्यताका प्रतिनिधिहरूले १३ बक्तुनको समाप्ति नै पृथ्वीको अन्त्य हो भन्ने कुरालाई पूर्ण रूप अस्वीकार गरेकाछन । एक आदिवासी समुदाय सम्बन्धी काम गर्ने संस्थाका अध्यक्ष रिकार्डो क्याजसले पात्रोको समाप्तिले मानव समुदायको अन्त्य नभइ मानव विवेकमा परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गर्ने बताएका छन् ।<ref name="prensalibre">{{cite web | title = La controversia detrás de la profecía del 2012 | url = http://prensalibre.com/noticias/controversia-detras-profecia_0_191380911.html | author = Àngels Maso | year = 2010 | publisher = Prensa Libre | accessdate = 1 January 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110080349/http://prensalibre.com/noticias/controversia-detras-profecia_0_191380911.html |date=10 January 2012 }}</ref> अन्तरिक्षसम्बन्धी अमेरिकी संस्था नासाले यो वर्षको २१ डिसेम्बरमा संसार नष्ट हुने कुरालाई ठाडै 'बकवास' भनेको छ । नासाका अनुसार साढे ४ अर्ब वर्षअघिदेखि अस्तित्वमा रहेको यो पृथ्वी अझै अर्बौं वर्षसम्म यही अवस्थामा रहिरहन्छ । 'माया क्यालेन्डरमै विश्वास गर्ने हो भने पनि यो २१ डिसेम्बर २०१२मा सकिँदैन,' नासाका ग्रहसम्बन्धी वैज्ञानिक डा. डेभिड मोरिसन एक भिडियो सामग्रीमा भनेका छन्, 'यो क्यालेन्डरको एउटा चक्र सकिएर अर्को चक्र थालनी हुने मिति मात्र हो ।' उनको यो अभिव्यक्ति [[नासा]]को वेबसाइटमा हेर्न र सुन्न सकिन्छ ।<ref name="Ks">[http://www.youtube.com/watch?v=EW0Wo0uZ6fg The Science of Doomsday 2012]</ref> ==निबिरु ग्रह== निबिरु ग्रह ठोक्किने सम्भाव्यतालाई पनि [[नासा]]ले इन्कार गरेको छ । 'यदि निबिरु ग्रह छ र त्यो पृथ्वीतर्फ आइरहेको हो भने त्यसलाई हामीले धेरै पहिल्यै देखिसकेका हुने थियौं,' मोरिसनको भनाइ छ, 'यदि कुनै कारणले यो ग्रह अदृश्य छ भने हामी त्यसको प्रभाव कुनै न कुनै छिमेकीका ग्रहहरूमा देखिसक्ने थियौं । निबिरु, पृथ्वी जत्रै छ भन्छन यदि पृथ्वी जत्रो ग्रह हाम्रो [[सौर्यमण्डल|सौर्य मण्डल]]मा प्रवेस गर्यो भने त्यसको [[गुरुत्वाकर्षण]]ले सबै ग्रहको स्थान परिवर्तन गरिदिने थियो । तर अहिलेसम्म त्यस्तो कुनै परिवर्तन देखिएको छैन । खास गरी मङ्गल ग्रहमा रहेको अन्तरीक्ष यानसँग सम्पर्क गर्दा [[मङ्गल ग्रह|मंगलग्रह]] र पृथ्वीको दुरी हामी दिन दिनै नाप्ने गर्छौं ।<ref name="Ks"/> 'सर्वसाधारणमा आतंक फैलिने आशंकामा नासाले सूचना लुकाइरहेको छ/छैन भन्ने प्रश्नमा नासाका अर्का वैज्ञानिक डा योम्यान्स डानले सटिक जवाफ दिएका छन्, 'हामीले लुकाएको भए पनि हरेक रात आकाश हेरिरहेका हजारौं खगोलविद्हरूले समेत लुकाए त?' <ref>[http://www.ekantipur.com/nep/2069/8/26/full-story/358895.html पृथ्वी ध्वस्त हुने हल्ला मात्र !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214010715/http://www.ekantipur.com/nep/2069/8/26/full-story/358895.html |date=2012-12-14 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Commonscat|2012 phenomenon}} [[श्रेणी:विज्ञान]] 5wvrva2597vx5838x26jrymogpv51cn 0 53854 1368744 1308127 2026-08-08T22:17:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368744 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art | image = Indian wrestler exercising. 1973.JPG | imagecaption = व्यायम गर्दै एक भारतीय पहलवान | othername = पहलमानी(उर्दू/शाहमुखी: {{Nastaliq|پہلوانی}}, {{lang-pa|ਪਹਿਲਵਾਨੀ}}, {{lang-hi|पहलवानी}} , {{lang-bn |পাহলাভানি}}) <br/>(अङ्ग्रेजीमा: wrestling) | aka = Kusti | country = {{flagicon|India}}[[भारत]]<br/>{{flagicon|Pakistan}}[[पाकिस्तान]]<br/>{{flagicon|Bangladesh}}[[बङ्गलादेश]] | focus = अल्झिएर भिड्ने | olympic = ग्रेशो-रोमन र फ्रिस्टाईल | creator = | parenthood = [[मल्लयुद्ध]]<br/>[[भरजेष-ए- पहलवानी]]<br/>[[मङ्गोलियन कुस्ती]] | famous_pract = दि ग्रेट गामा }} [[File:Nepali Kusti.JPG|thumb|नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रूपन्देही]]मा भएको कुस्ती प्रतियोगितामा विजेता घोषणा गरिंदै]] [[File:Nepali Kusti 02.JPG|thumb|कुस्ती प्रतियोगितामा लड्दै दुई पहलमानहरू]] '''कुस्ती''' ([[उर्दु भाषा|उर्दू]]/[[शाहमुखी]]: {{Nastaliq|کشتی}}, {{lang-pa|ਕੁਸ਼ਤੀ}}, {{lang-hi|कुश्ती}} ,{{lang-bn|কুস্তি}}) [[दक्षिण एसिया]]मा प्राचिनकालदेखि प्रचलनमा रहेको एक प्रतिस्पर्धात्मक खेल हो ।<ref name=Alter1992a>{{cite journal |first=Joseph S. |last=Alter |date=May 1992a |title=The "sannyasi" and the Indian Wrestler: The Anatomy of a Relationship |url=https://archive.org/details/sim_american-ethnologist_1992-05_19_2/page/317 |journal=American Ethnologist |volume=19 |issue=2 |pages=317–336 |id=ISSN 00940496 |doi=10.1525/ae.1992.19.2.02a00070}}</ref><ref name=Alter1992b>{{cite book |last=Alter |first=Joseph S. |title=The Wrestler's Body: Identity and Ideology in North India |year=1992b |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0-520-07697-4}}</ref> क्रमसः पहलवानी र कुस्ती शब्दको उत्पति पर्सियन भाषाको पहलभानि र कोस्तीबाट भएको हो । ==इतिहास== {{Main|कुस्तीको इतिहास}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Pehlwani|कुस्ती}} [[श्रेणी:खेल]] 4v3v2oj8i2lci1m5hnp8g3ln0rd4e9w 0 54689 1368729 1348235 2026-08-08T21:53:31Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368729 wikitext text/x-wiki [[File:Air Pollution-Causes&Effects.svg|thumb|350px|चित्रमा वायु प्रदूषण देखाइएको छ ।]] {{मौसम}} '''वायु प्रदूषण''' भनेको हाम्रो वरपर रहेको वायुमा कुनै प्रकारको प्रदूषित पदार्थ जस्तै (बुवा, गन्ध, रासायनीक पोर्ण, विषादी, आदि) को मिश्रणलाई नै वायु प्रदूषण भनिन्छ । वायु प्रदूषणको कारण मानव स्वस्थमा विभीन्न प्रकारको समस्या निम्त्याउछ । जस्तै रुथा, खोकी, दम, टाउको दुख्ने, पेट दुख्ने, दुख्ने, ज्वरो आउने। स्वस प्रस्वस मा समस्था देखा पर्ने, घाउ आउने, क्यान्सर हुने, आखालाई असर गर्ने जस्तो' विभीन्न प्रकारको रोग र समस्याहरू निम्त्याउछ । वायु प्रदूषणले मानव स्वस्थमा मात्र नभएर अन्य अरू बै थुप्रै जनावर तथा जिवजन्तुलाई पनी मानसीक तथा सारीरीक असर पार्नुका साथैो मानीस र जिवजन्तुको जपने पनी ?" == स्रोत == == सहरहरू == वायु प्रदूषण सामान्यतया सघन जनसङ्ख्या भएको महानगरीय क्षेत्रहरूमा केन्द्रित हुन्छ, विशेषगरी विकासोन्मुख देशहरूमा जहाँ शहरहरूले द्रुत वृद्धिको अनुभव गरिरहेका छन् र वातावरणीय नियमहरू अपेक्षाकृत सुस्त छन् वा अस्तित्वमा नै छैनन्। सहरीकरणले द्रुत रूपमा बढ्दो ट्रपिकल शहरहरूमा मानवीय वायु प्रदूषणको कारण अकाल मृत्युदरमा द्रुत वृद्धि निम्त्याउँछ।<ref>{{Cite journal |last1=Vohra |first1=Karn |last2=Marais |first2=Eloise A. |last3=Bloss |first3=William J. |last4=Schwartz |first4=Joel |last5=Mickley |first5=Loretta J. |last6=Van Damme |first6=Martin |last7=Clarisse |first7=Lieven |last8=Coheur |first8=Pierre-F. |date=2022-04-08 |title=Rapid rise in premature mortality due to anthropogenic air pollution in fast-growing tropical cities from 2005 to 2018 |journal=[[Science Advances]] |language=en |volume=8 |issue=14 |pages=eabm4435 |bibcode=2022SciA....8M4435V |doi=10.1126/sciadv.abm4435 |issn=2375-2548 |pmc=8993110 |pmid=35394832}}</ref> यद्यपि, विकसित देशहरूमा पनि जनसङ्ख्या भएको क्षेत्रहरू प्रदूषणको अस्वस्थ स्तरहरू प्राप्त गर्छन्, [[लस एन्जलस]] र [[रोम]] दुई उदाहरणहरू हुन्।<ref>{{Cite journal |last1=Michelozzi |first1=P. |last2=Forastiere |first2=F. |last3=Fusco |first3=D. |last4=Perucci |first4=C. A. |last5=Ostro |first5=B. |last6=Ancona |first6=C. |last7=Pallotti |first7=G. |year=1998 |title=Air Pollution and Daily Mortality in Rome, Italy |url=https://archive.org/details/sim_occupational-and-environmental-medicine_occupational-and-environ_1998-09_55_9/page/605 |journal=[[Occupational and Environmental Medicine]] |volume=55 |issue=9 |pages=605–10 |doi=10.1136/oem.55.9.605 |jstor=27730990 |pmc=1757645 |pmid=9861182}}</ref> सन् २००२ र २०११ को बीचमा [[बेइजिङ]]मा [[फोक्सो क्यान्सर|फोक्सोको क्यान्सर]]को घटना झन्डै दोब्बर भएको छ। [[धुम्रपान]] चीनमा फोक्सोको क्यान्सरको प्रमुख कारण बनेको छ भने धुम्रपान गर्नेको संख्या घट्दै गएको छ भने [[फोक्सो क्यान्सर|फोक्सोको क्यान्सर]]को दर बढिरहेको छ।<ref>The Daily Telegraph 8 January 2014 'Air pollution killing up to 500,000 Chinese each year, admits former health minister'.</ref> {| class="wikitable" |+<ref>{{Cite web |title=World's Most Polluted Cities in 2020 - PM2.5 Ranking {{!}} AirVisual |url=https://www.iqair.com/us/world-most-polluted-cities |access-date=2022-02-01 |website=www.iqair.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206065325/https://www.iqair.com/us/world-most-polluted-cities |date=2022-12-06 }}</ref> !विश्वका सबैभन्दा प्रदूषित शहरहरू २०२० !२०२० औसत !२०१९ औसत |- |होटन, [[चीन]] |११०.२ |११०.१ |- |[[गाजियाबाद]], भारत |१०६.६ |११०.२ |- |[[बुलन्दशहर जिल्ला|बुलन्दशहर]], भारत |९८.४ |८९.४ |- |बिसराख जलालपुर, भारत |९६.० | - |- |भिवाडी, [[भारत]] |९५.५ |८३.४ |} [[तेहरान]]लाई मे २४, २०२२ मा विश्वको सबैभन्दा प्रदूषित सहर घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=World Air Quality Index (AQI) Ranking {{!}} IQAir |url=https://www.iqair.com/world-air-quality-ranking |access-date=2022-05-24 |website=www.iqair.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206053536/https://www.iqair.com/world-air-quality-ranking |date=2022-12-06 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडी== *[http://setopati.com/samaj/22176 किन बगाउन सक्दैन हावाले काठमाडौँको प्रदूषण? अमित ढकाल, काठमाडौँ, पुस १७] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104072037/http://setopati.com/samaj/22176 |date=2015-01-04 }} {{ठुटो}} {{Commonscat|Air pollution|वायु प्रदूषण}} [[श्रेणी:वायु प्रदूषण]] [[श्रेणी:प्रदूषण]] 7o65048vd3yrz2p1ws209k39g1jy6am 0 54817 1368908 1311136 2026-08-09T01:57:26Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368908 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Piper betle plant.jpg |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[Angiosperm]]ae |unranked_classis = [[Magnoliids|Magnoliidae]] |division = [[Division: Magnoliophyta]] |ordo = [[Piperales]] |familia = [[Piperaceae]] |genus = ''[[Piper (genus)|Piper]]'' |species = '''''P. betle''''' |binomial = ''Piper betle'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''पान''' बहूपयोगी लहरेदार बनस्पति हो । पान खाने नेपाल,भारत लगायत दक्षिण-पूर्व एसियाको परम्परा रहेको छ । [[पान]] को पातमा [[चूना]], [[कत्था]], [[सुपारी]] को टुकडा, [[सौंफ]] एवं अन्य विभिन्न प्रकारका मसला सुगन्धित आदि हालेर खाने चलन रहेको छ ।<ref>{{Cite OED | betel }}</ref><ref>{{cite book |title=Portuguese Vocables in Asiatic Languages: From the Portuguese Original of M S R Dalgado |year=1988 |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |isbn=812060413X}}</ref> ==चित्र दीर्घा== {{-}} <gallery perrow=5> File:Betel leaves for selling in the market 01.jpg| Betel leaves for selling in the market File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 4.jpg|पान पसल, राजविराज File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 3.jpg|पान पसलमा पान File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 2.jpg|राजविराज स्थित पानको पसल File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal.jpg|पानको पसल </gallery > ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Piper betle}} * {{cite web|url=https://oxford.academia.edu/ThomasZumbroich |title=Zumbroich, Thomas J. 2008. The origin and diffusion of betel chewing: A synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond. E-Journal of Indian Medicine 1(3): 87–140}} * 'The Art of Chewing Betel', in: Forbes, Andrew, and Henley, David, ''Ancient Chiang Mai'' Volume 3. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006IN1RNW *{{cite journal |first=P. |last=Guha |title=Betel leaf: The neglected green gold of India |journal=J. Hum Ecol. |volume=19 |issue=2 |year=2006 |url=http://www.krepublishers.com/02-Journals/JHE/JHE-19-0-000-000-2006-Web/JHE-19-2-000-000-2006-Abstract-PDF/JHE-19-2-087-093-2006-1405-Guha-P/JHE-19-2-087-093-2006-1405-Guha-P-Text.pdf#search=%22betel%20leaf%20neglected%20gold%22 }} *{{cite journal |first1=Urmila J. |last1=Nair |first2=Günter |last2=Obe |first3=Marlin |last3=Friesen |first4=Mark T. |last4=Goldberg |first5=Helmut |last5=Bartsch |title=Role of Lime in the Generation of Reactive Oxygen Species from Betel-Quid Ingredients |url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1992-11_98/page/203 |journal=Environmental Health Perspectives |jstor=3431271 |pmid=1486850 |year=1992 |volume=98 |pages=203–5 |pmc=1519632 |doi=10.1289/ehp.9298203 }} *The Merck Manual. Tumours of The head and neck. [http://www.merck.com/mmpe/sec08/ch093/ch093a.html] *[http://www.jeyjoo.com/gallery/img-betel-nut-611.htm Betel nut images and discussion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306084704/http://jeyjoo.com/gallery/img-betel-nut-611.htm |date=2016-03-06 }} *[http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol85/index.php Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines], from ''IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans'', Volume 85 (2004) *[http://oehha.ca.gov/prop65/docs_admin/arecanutbetelist.pdf California adds Betel and Areca nut to the list of substances known to cause cancer under TOXIC ENFORCEMENT ACT OF 1986] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:लहरा]] [[श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति]] [[श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू]] [[श्रेणी:पोथ्रा]] 3r16wl1n2kbuyhoknz1qxrvmvz0q5zq 0 54898 1368699 1280710 2026-08-08T12:50:00Z Bishaldev100 28807 1368699 wikitext text/x-wiki '''साझा बस''' हाल काठमाडौँ उपत्यकामा गुड्ने सार्वजनिक सवारी साधन हो। यसलाई [[साझा यातायात सहकारी लिमिटेड]]ले सञ्चालन गरेको नयाँ सेवा हो । यो हरियो रङको हुन्छ । सबै यातायात सेवा बन्द भएको १२ वर्षपछि साझाले पुनः आफ्नो सेवा सुरू गरेको हो।<ref>[http://metrofm.kathmandu.gov.np/news/1552/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81/ साझा बस सेवा सुरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506203006/http://metrofm.kathmandu.gov.np/news/1552/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81/ |date=2013-05-06 }} मेट्रो एफ एम</ref> तत्कालिन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को अग्रसरतामा २०१८ सालमा साझा यातायात सुरू भएको थियो। त्यसपछि २०२६ सालमा एकचोटी सेवा बन्द भएर पुनः सुरू भएको थियो। <ref name=samudrapari1>[http://samudrapari.com/2013042264954.html#.UXi1XKJTB2A साझा बस एयरपोर्टसम्म जान पाउने] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424010513/http://samudrapari.com/2013042264954.html#.UXi1XKJTB2A |date=2013-04-24 }} समुन्द्रपारी डट कम</ref> ५१ वर्षअघि सरकारले स्थापना गरेको साझा यातायात ०५८ सालमा विघटन भएको थियो।<ref name=nagarik1>[http://www.nagariknews.com/society/nation/56308-2013-04-09-05-28-40.html यस्तो छ शनिबारदेखि चल्ने साझा बस (साथमा तस्बिर)] नागरिक न्यूज</ref> "पञ्चायतकाल र बहुदलकालमा सत्तास्वार्थ र राजनीतिक भर्तीकेन्द्र बनाइएको साझा यातायात टाट पल्टेपछि सरकारले त्यसको विघटन गरेको थियो । पाटन पुनरावेदन अदालतले २०५९ सालमा साझा खारेज नगर्न र सञ्चालन गर्न आदेश दिएपछि सरकारले २०६२ सालदेखि फेरि साझा चलाउन प्रयास गरिएको थियो । १ सय ८३ वटा बससम्म सञ्चालन गरेको साझा यातायात [[माओवादी सशस्त्र युद्ध]]का क्रममा भएको भौतिक आक्रमण र अन्य कारणले धराशयी भएको थियो।"<ref>[http://www.ekantipur.com/nep/2069/7/20/full-story/357025.html चल्ने भयो साझा बस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108001827/http://www.ekantipur.com/nep/2069/7/20/full-story/357025.html |date=2012-11-08 }} इ कान्तिपुर</ref> साझाले १६ वटा अत्याधुनिक बस मार्फत सस्तो, सुलभ, भरपर्दो र समयबद्ध ढङ्गले बस सेवा शुरु गरेको छ । पहिलो रुटमा[[लगनखेल]]-[[जावलाखेल]]-[[कुपन्डोल]]-[[त्रिपुरेश्वर]]-[[जमल]]-[[लैनचौर]]-पानीपोखरी-शिक्षण अस्पताल-नारायणगोपालचोक-बसन्धुराचोक-सामाखुशी हुँदै गोंगबु बसपार्क तथा अर्को [[कलंकी]]-[[कालिमाटी]]-[[त्रिपुरेश्वर]]-[[माइतीघर]]-[[नयाँ बानेश्वर]]-[[तीनकुने]]-[[सिनामङ्गल]]-एयरपोर्ट भै त्यही रुट भै फर्कने साझा यातायातले जनाएको छ । <ref name=nagarik2>[http://www.nagariknews.com/society/nation/56517-2013-04-13-07-57-04.html १२ वर्षपछि गुड्यो साझा बस] नागरिक न्यूज</ref><ref name=onlinek1>[http://www.onlinekhabar.com/2013/04/60449/ चल्यो साझा बस (फोटो फिचरसहित)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428090843/http://www.onlinekhabar.com/2013/04/60449/ |date=2013-04-28 }} अनलाईन खबर</ref> पहिले काठमाडौँमा नै चलाउने अनुमति नदिन र पछि एयरपोर्ट सम्म सेवा विस्तार गर्नबाट रोक्न [[सिन्डिकेट]] चलाईरहेका यातायात व्यावसायी र ट्याक्सी व्यावसायीहरूले प्रयास गरेका थिए।<ref name=samudrapari1 /> यातायात व्यवसायीहरूबाट हुँदै आएको मनपरीतन्त्रलाई निरुत्साहित गर्न सरकारले यातायात क्षेत्रमा हात हालेको र साझा बस चलाएको [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ]]ले बताएको छ ।<ref name=onlinek2>[http://www.onlinekhabar.com/2013/04/62953/ सिन्डिकेट हटे साझा बस चाहिँदैन : व्यवसायी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424000536/http://www.onlinekhabar.com/2013/04/62953/ |date=2013-04-24 }} अनलाईन खबर</ref> ===भक्तपुरमा साझा बस=== लामो समयको प्रयास पछि साझा यातायातले २०७४ साल जेष्ठ १० गतेबाट भक्तपुरसम्म आफ्नो बस सेवा विस्तार गरेको छ । साझा बस स्वयम्भुबाट सीतापाइला–कलंकी–रवीभवन–सोल्टीमोड–कालीमाटी–टेकु–त्रिपुरेश्वर–[[रत्नपार्क]]–सहीदगेट–थापाथली–माइतिघर–बबरमहल–नयाँबानेश्वर–मीनभवनहुँदै कोटेश्वर हुँदै भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म सम्म चलेको छ । कोटेश्वरबाट भक्तपुरमा जडिबुटी लोकन्थली–कैशलटार–गठ्ठाघर–ठिमी–सल्लाघारी हुँदै सुर्यविनायकसम्म सेवा विस्तार गरेको छ भने सूर्यविनायकबाट सोही रुट हुँदै फर्किनेछ । बस माइतिघरबाट सिंहदरबार–पुतलीसडक–कमलादी–घण्टाघर–पुरानो बसपार्क–सहीद गेट–त्रिपुरेश्वर–कलंकी हुँदै स्वयम्भु नै फर्किने रुट रहेको छ ।<ref name="http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-25/20170525075237.html"></ref> ==सन्दर्भ सामग्री== 9. [[[[https://biznessnews.com/posts/277|सरकारको तीन अर्ब रकम ब्याजमा लाउँदा नाफामा साझा]]। biznessnews]] ==बाह्य सूत्र== * [http://www.sajhayatayat.com.np/home साझा यातायातको आधिकारिक वेवसाइट] [[श्रेणी:यातायात]] [[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका सार्वजनिक सवारी साधनहरू]] t5x3kvtw674gz4bbkx8za1c1ab95eun 1368700 1368699 2026-08-08T12:50:30Z Bishaldev100 28807 1368700 wikitext text/x-wiki '''साझा बस''' हाल [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा गुड्ने सार्वजनिक सवारी साधन हो। यसलाई [[साझा यातायात सहकारी लिमिटेड]]ले सञ्चालन गरेको नयाँ सेवा हो । यो हरियो रङको हुन्छ । सबै यातायात सेवा बन्द भएको १२ वर्षपछि साझाले पुनः आफ्नो सेवा सुरू गरेको हो।<ref>[http://metrofm.kathmandu.gov.np/news/1552/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81/ साझा बस सेवा सुरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506203006/http://metrofm.kathmandu.gov.np/news/1552/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81/ |date=2013-05-06 }} मेट्रो एफ एम</ref> तत्कालिन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को अग्रसरतामा २०१८ सालमा साझा यातायात सुरू भएको थियो। त्यसपछि २०२६ सालमा एकचोटी सेवा बन्द भएर पुनः सुरू भएको थियो। <ref name=samudrapari1>[http://samudrapari.com/2013042264954.html#.UXi1XKJTB2A साझा बस एयरपोर्टसम्म जान पाउने] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424010513/http://samudrapari.com/2013042264954.html#.UXi1XKJTB2A |date=2013-04-24 }} समुन्द्रपारी डट कम</ref> ५१ वर्षअघि सरकारले स्थापना गरेको साझा यातायात ०५८ सालमा विघटन भएको थियो।<ref name=nagarik1>[http://www.nagariknews.com/society/nation/56308-2013-04-09-05-28-40.html यस्तो छ शनिबारदेखि चल्ने साझा बस (साथमा तस्बिर)] नागरिक न्यूज</ref> "पञ्चायतकाल र बहुदलकालमा सत्तास्वार्थ र राजनीतिक भर्तीकेन्द्र बनाइएको साझा यातायात टाट पल्टेपछि सरकारले त्यसको विघटन गरेको थियो । पाटन पुनरावेदन अदालतले २०५९ सालमा साझा खारेज नगर्न र सञ्चालन गर्न आदेश दिएपछि सरकारले २०६२ सालदेखि फेरि साझा चलाउन प्रयास गरिएको थियो । १ सय ८३ वटा बससम्म सञ्चालन गरेको साझा यातायात [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी सशस्त्र युद्ध]]का क्रममा भएको भौतिक आक्रमण र अन्य कारणले धराशयी भएको थियो।"<ref>[http://www.ekantipur.com/nep/2069/7/20/full-story/357025.html चल्ने भयो साझा बस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108001827/http://www.ekantipur.com/nep/2069/7/20/full-story/357025.html |date=2012-11-08 }} इ कान्तिपुर</ref> साझाले १६ वटा अत्याधुनिक बस मार्फत सस्तो, सुलभ, भरपर्दो र समयबद्ध ढङ्गले बस सेवा शुरु गरेको छ । पहिलो रुटमा[[लगनखेल]]-[[जावलाखेल]]-[[कुपन्डोल]]-[[त्रिपुरेश्वर]]-[[जमल]]-[[लैनचौर]]-पानीपोखरी-शिक्षण अस्पताल-नारायणगोपालचोक-बसन्धुराचोक-सामाखुशी हुँदै गोंगबु बसपार्क तथा अर्को [[कलंकी]]-[[कालिमाटी]]-[[त्रिपुरेश्वर]]-[[माइतीघर]]-[[नयाँ बानेश्वर]]-[[तीनकुने]]-[[सिनामङ्गल]]-एयरपोर्ट भै त्यही रुट भै फर्कने साझा यातायातले जनाएको छ । <ref name=nagarik2>[http://www.nagariknews.com/society/nation/56517-2013-04-13-07-57-04.html १२ वर्षपछि गुड्यो साझा बस] नागरिक न्यूज</ref><ref name=onlinek1>[http://www.onlinekhabar.com/2013/04/60449/ चल्यो साझा बस (फोटो फिचरसहित)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428090843/http://www.onlinekhabar.com/2013/04/60449/ |date=2013-04-28 }} अनलाईन खबर</ref> पहिले काठमाडौँमा नै चलाउने अनुमति नदिन र पछि एयरपोर्ट सम्म सेवा विस्तार गर्नबाट रोक्न [[सिन्डिकेट]] चलाईरहेका यातायात व्यावसायी र ट्याक्सी व्यावसायीहरूले प्रयास गरेका थिए।<ref name=samudrapari1 /> यातायात व्यवसायीहरूबाट हुँदै आएको मनपरीतन्त्रलाई निरुत्साहित गर्न सरकारले यातायात क्षेत्रमा हात हालेको र साझा बस चलाएको [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ]]ले बताएको छ ।<ref name=onlinek2>[http://www.onlinekhabar.com/2013/04/62953/ सिन्डिकेट हटे साझा बस चाहिँदैन : व्यवसायी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424000536/http://www.onlinekhabar.com/2013/04/62953/ |date=2013-04-24 }} अनलाईन खबर</ref> ===भक्तपुरमा साझा बस=== लामो समयको प्रयास पछि साझा यातायातले २०७४ साल जेष्ठ १० गतेबाट भक्तपुरसम्म आफ्नो बस सेवा विस्तार गरेको छ । साझा बस स्वयम्भुबाट सीतापाइला–कलंकी–रवीभवन–सोल्टीमोड–कालीमाटी–टेकु–त्रिपुरेश्वर–[[रत्नपार्क]]–सहीदगेट–थापाथली–माइतिघर–बबरमहल–नयाँबानेश्वर–मीनभवनहुँदै कोटेश्वर हुँदै भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म सम्म चलेको छ । कोटेश्वरबाट भक्तपुरमा जडिबुटी लोकन्थली–कैशलटार–गठ्ठाघर–ठिमी–सल्लाघारी हुँदै सुर्यविनायकसम्म सेवा विस्तार गरेको छ भने सूर्यविनायकबाट सोही रुट हुँदै फर्किनेछ । बस माइतिघरबाट सिंहदरबार–पुतलीसडक–कमलादी–घण्टाघर–पुरानो बसपार्क–सहीद गेट–त्रिपुरेश्वर–कलंकी हुँदै स्वयम्भु नै फर्किने रुट रहेको छ ।<ref name="http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-25/20170525075237.html"></ref> ==सन्दर्भ सामग्री== 9. [[[[https://biznessnews.com/posts/277|सरकारको तीन अर्ब रकम ब्याजमा लाउँदा नाफामा साझा]]। biznessnews]] ==बाह्य सूत्र== * [http://www.sajhayatayat.com.np/home साझा यातायातको आधिकारिक वेवसाइट] [[श्रेणी:यातायात]] [[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका सार्वजनिक सवारी साधनहरू]] fh2ws0s50s8efn0gzlvmo2wd26ohrh7 0 55854 1368845 1216777 2026-08-09T00:39:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368845 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|[[कश्यप सागर|क्यासपियन सागर]], संसारको सबैभन्दा ठुलो ताल]] '''ताल''' भनेको प्राकृतिक रूपमा हुने, [[पानी]]को तुलनात्मक रूपमा ठुलो शरीर हो जुन पूर्ण रूपमा सुख्खा [[भूमि|जमिन]]ले घेरिएको बेसिनमा स्थानीयकृत हुन्छ, कुनै पनि प्रवाह वा बहिर्गमन [[खोला]]हरू भन्दा धेरै ढिलो-गति प्रवाहको साथ जसले यसलाई खुवाउन वा निकासी गर्न सेवा गर्दछ।<ref>{{cite web |last1=Purcell |first1=Adam |title=Lakes |url=http://www.basicbiology.net/environment/freshwater/lakes/ |website=Basic Biology}}</ref> तालहरू पूर्ण रूपमा जमिनमा छन् र [[महासागर]]बाट अलग छन्, यद्यपि, धेरै ठुला महासागरहरू जस्तै, तिनीहरूले पानीको भण्डारणको ठुलो [[पोखरी]]को रूपमा सेवा गरेर पृथ्वीको जल चक्रको हिस्सा बनाउँछन्। तालहरू सामान्यतया धेरै ठुला र पोखरीहरू भन्दा गहिरो हुन्छन्, जुन जमिनमा पानीले भरिएका बेसिनहरू पनि हुन्, यद्यपि त्यहाँ दुईलाई छुट्याउन कुनै आधिकारिक परिभाषा वा वैज्ञानिक मापदण्डहरू छैनन्।<ref>{{cite web |title=Lake |url=http://dictionary.reference.com/browse/lake |access-date=25 June 2008 |publisher=Dictionary.com}}</ref> == वितरण == अधिकांश तालहरूमा [[नदी]] वा धाराको रूपमा कम्तिमा एउटा प्राकृतिक बहाव हुन्छ, जसले थप पानीको निकासलाई अनुमति दिएर तालको औसत स्तर कायम राख्छ।<ref name="fenh">{{Cite journal |last1=Seekell |first1=D. |last2=Cael |first2=B. |last3=Lindmark |first3=E. |last4=Byström |first4=P. |date=2021 |title=The Fractal Scaling Relationship for River Inlets to Lakes |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2021GL093366 |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=48 |issue=9 |pages=e2021GL093366 |bibcode=2021GeoRL..4893366S |doi=10.1029/2021GL093366 |issn=1944-8007 |s2cid=235508504}}</ref> केही तालहरूमा प्राकृतिक बहिर्गमन हुँदैन र वाष्पीकरण वा भूमिगत रिसाव वा दुवैले मात्र पानी गुमाउँछ।<ref>{{Cite journal |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://archive.org/details/sim_geographical-analysis_1983-04_15_2/page/97 |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632 |doi-access=free}}</ref> धेरै तालहरू कृत्रिम छन् र जलविद्युत उत्पादन, सौन्दर्य उद्देश्य, मनोरञ्जन उद्देश्य, औद्योगिक प्रयोग, कृषि प्रयोग, वा घरेलु पानी आपूर्तिको लागि निर्माण गरिएका छन्। == प्रकारहरू == === ज्वालामुखी ताल === [[ज्वालामुखी]] तालहरू तालहरू हुन् जसले स्थानीय अवसादहरू ओगट्छन्, उदाहरणका लागि। क्रेटर र मार्स, वा ठुला बेसिनहरू। क्रेटर तालहरू ज्वालामुखी क्रेटरहरू र क्याल्डेराहरूमा बन्छन्, जुन वाष्पीकरण, भूमिगत पानी डिस्चार्ज, वा दुवैको संयोजन मार्फत खाली हुनुभन्दा छिटो वर्षाले भरिन्छ।<ref name="Hutchinson1957a">{{cite book|last=Hutchinson|first=G. E.|author-link=G. Evelyn Hutchinson|year=1957|title=A Treatise on Limnology. Vol.1, Geography, Physics, and Chemistry|publisher=Wiley|location=New York}}</ref> === हिमताल === {{main|हिमताल}} हिमतालहरू [[हिमनदी]]हरू र महाद्वीपीय बरफको शीटको प्रत्यक्ष कार्यबाट सिर्जना गरिएका तालहरू हुन्। हिमनदी प्रक्रियाहरूको एक विस्तृत विविधताले संलग्न बेसिनहरू सिर्जना गर्दछ। फलस्वरूप, त्यहाँ विभिन्न प्रकारका हिमनदी तालहरू छन् र विभिन्न प्रकारका हिमनदी तालहरू र अन्य गतिविधिहरूबाट प्रभावित तालहरू बीच स्पष्ट भिन्नताहरू परिभाषित गर्न प्रायः गाह्रो हुन्छ।<ref name="HåkansonOthers1983a">{{cite book|last1=Håkanson|first1=Lars|last2=Jansson|first2=Matts|year=1983|title=Principles of Lake Sedimentology|edition=1st|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-3-540-12645-4}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जलस्रोत]] 1q3ef90ki91zc2nhjluoijdrxqv1zcm 0 56505 1368723 1201260 2026-08-08T21:45:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368723 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Yellow-browed warbler (Phylloscopus inornatus), Parc du Slot, Woluwé-St.-Lambert, Brussels (34053989676).jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2019 |title=''Phylloscopus inornatus'' |volume=2019 |page=e.T22715310A146638886 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22715310A146638886.en |access-date=7 October 2021}}</ref> | taxon = Phylloscopus inornatus | authority = ([[Edward Blyth|Blyth]], 1842) | synonyms = ''Regulus inornatus'' <small>Blyth, 1842 </small> | range_map = PhylloscopusInornatusIUCN.svg | range_map_caption = Range of ''P. inornatus''{{leftlegend|#00FF00|Breeding|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|Passage|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|Non-breeding|outline=gray}} }} [[File:Chích mày lớn.jpg|thumb|हरित फिस्टो]] '''हरित फिस्टो''' [[फिस्टो]] प्रजाति अन्तर्गत पर्ने एक चरा हो। यसले युरेसिया, हिमालय र उत्तरी अफ्रिकामा प्रजनन गर्दछ। यो चरा बसाइँसराइ गरिरहने चराहरू मध्ये एक हो। यसले जाडो याममामा मुख्यतया उष्णकटिबन्धीय दक्षिण एसिया र दक्षिण-पूर्वी एसियामा पाइन्छ भने पश्चिमी युरोपमा पनि यो थोरै सङ्ख्यामा पाइन्छ। == वर्गीकरण == सन् १८४२ मा अङ्ग्रेजी प्राणीशास्त्री एडवर्ड ब्लाइथले हरित फिस्टोको वर्णन गरेका थिए र यसको [[वैज्ञानिक नाम]] रेगुलस इनोर्नाटस राखिएको छ।<ref>{{ cite book | editor1-last=Mayr | editor1-first=Ernst | editor1-link=Ernst Mayr | editor2-last=Cottrell | editor2-first=G. William | year=1986 | title=Check-list of Birds of the World. Volume 11 | publisher=Museum of Comparative Zoology | place=Cambridge, Massachusetts | page=240 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483941 }}</ref><ref>{{ cite journal | last=Blyth | first=Edward | author-link=Edward Blyth | year=1842 | title=Notes on various Indian and Malaysian birds | journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | volume=11 | issue=1 | page=191 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39999908 }}</ref> == परिस्थिति विज्ञान र विवरण == अधिकांश [[फिस्टो]]हरू जस्तै, यो कीटभक्षी हो। यसले गुँड प्राय रूख वा घना वनस्पतिमा निर्माण गर्दछ। दुई देखि चार (कहिलेकाहीं अधिक) अण्डाहरू राखिन्छ। ११-१४ दिन अण्डाबाट छि चल्ला निस्कन्छ, १२-१३ दिनको उमेरमा चल्लाहरू स्वतन्त्र हुन्छन्।<ref name=Hoyo>{{cite book | editor-last = Hoyo| editor-first = J. del| display-editors=etal| title = Handbook of the Birds of the World, vol. 11| publisher = Lynx Edicions| year = 2006 | location = Barcelona| pages = 660| isbn = 84-96553-06-X}}</ref> यो पर्वतीय वनमा पाइने चरा हो। विशेष गरी जाडोमा यो अधिक खुला जङ्गलमा पनि पाउन सकिन्छ। यसको प्रजनन दायरा युराल पर्वतको पश्चिमबाट पूर्वतिर पूर्वी साइबेरिया, मङ्गोलिया र उत्तरपूर्वी चीनसम्म फैलिएको छ। यसको शीतकालीन बासस्थान तल्लो भेगको चौडा पात भएको वन वा कोणधारी वन हो। यसलाई पूर्वोत्तर भारतको [[पश्चिम बङ्गाल]] र आसामदेखि दक्षिण [[चीन]] हुँदै [[ताइवान]] सम्म, र [[बङ्गलादेश]] हुँदै दक्षिणमा मलय प्रायद्वीपसम्म पाउन सकिन्छ। ग्रीष्मऋतुमा, यो २,४४० मिटरसम्मको उचाइमा र जाडोमा १,५२५ मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ।<ref name=Hoyo/> हालैका दशकहरूमा युरालहरूको पश्चिममा युरोपेली प्रजनन जनसङ्ख्या पश्चिमतिर बढेको छ। सन् १९५० मा यसलाई 'एकदम दुर्लभ चरा'को रूपमा वर्णन गरिएको थियो, तर १९९० मा ४५,०००-४६,००० जोडीहरूको साथ 'स्थानीय रूपमा प्रचुर मात्रामा पाइएको' भनेर वर्णन गरिएको थियो।<ref name=Snow>{{cite book |title=The Birds of the Western Palearctic |last=Snow |first=D. W. |author2=Perrins, C. M. | edition = Concise | year=1998 |publisher=Oxford University Press |location= Oxford|isbn= 0-19-854099-X}}</ref> यसको सानो सङ्ख्या, सम्भवतः प्रजनन दायराको पश्चिमी भागबाट, पश्चिमी युरोपमा नियमित रूपमा जाडो भइरहने क्षेत्रहरूमा पुगेको पाइन्छ। युरालहरूबाट ३,०००-३,५०० किलोमिटरको बसाइँसराइ पछि सेप्टेम्बर र अक्टोबरको अन्त्यमा बेलायत आइपुग्छन्, जुन दक्षिणपूर्वी एसियाको सामान्य शीतकालीन क्षेत्रहरूमा पुग्नको लागि ५,५००-६,००० किलोमिटर भन्दा धेरै कम दूरी हो। यस जनसङ्ख्यामा सही सङ्ख्या अज्ञात छ, तर सामान्यतया धेरै सय प्रत्येक शरद ऋतुमा बेलायतमा आइपुग्छन्। विगतमा व्यापक रूपमा घुमन्ते मानिएका यी चराहरू अहिले सामान्य नियमित बसाइँसराइ गरिरहेका छन्, जसले जाडोको लागि युरोपको पश्चिमी किनारामा हल्का समुद्री जलवायु जाडोको फाइदा उठाउन सक्षम छन्।<ref>{{cite journal | last1 = Gilroy | first1 = J. J. | last2 = Lees | first2 = A. C. | year = 2003 | title = Vagrancy theories: are autumn vagrants really reverse migrants? | url = https://archive.org/details/sim_british-birds_2003-09_96_9/page/427 | journal = British Birds | volume = 96 | pages = 427–438 }}</ref> यसको अधिकांश विस्तृत दायरामा पाइने यस सामान्य प्रजाति, हरित फिस्टोलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले असुरक्षित मानेको छैन।<ref>BLI (2008)</ref> [[चञ्चले फिस्टो]]ले पश्चिमी सायन पर्वतमा हरित फिस्टोको साथ यसको प्रजनन दायरालाई समेट्दछ। तिनीहरूको वंश लगभग २० लाख ५० हजार वर्ष पहिले अलग भएको थियो।<ref>Ernst (1996), Irwin ''et al.'' (2001)</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Commonscat|Phylloscopus inornatus|हरित फिस्टो}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] [[श्रेणी:फिस्टो चराहरू]] [[श्रेणी:विकी लभ्स बर्ड्स भाग २ अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू]] fp3xaoq47lzuaam9iktbdmcc576lpqd 0 56726 1368825 1321086 2026-08-09T00:15:40Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368825 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = नीलपुच्छ्रे मुरलीचरा | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106001179 |title=''Merops philippinus'' |assessors=BirdLife International |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = SL Bundala NP asv2020-01 img08.jpg | image_width = 240px | regnum = [[जनावर|जन्तु जगत]] | phylum = हाड भएका | classis = [[चरा|पंक्षी]] | ordo = [[Coraciiformes]] | familia = [[Meropidae]] | genus = ''[[Merops (genus)|Merops]]'' | species = '''''M. philippinus''''' | binomial = ''Merops philippinus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 }} '''नीलपुच्छ्रे मुरलीचरा''' [[नेपाल]]मा पाइने एक प्रकारको [[चरा]]को नाम हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा "ब्लु-टेल्ड बी-इटर" (Blue-tailed Bee-eater) भनिन्छ। यो [[दक्षिण एसिया|दक्षिण]] र [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसिया]] मा व्यापक रूपमा फैलिएको छ जहाँ धेरै जनसंख्याहरू [[चराहरूको बसाइँसराइ|आप्रवासी]] छन्, र धेरै भागहरूमा मौसमी रूपमा देखिन्छन् तर तिनीहरूको दायराभरि साना क्षेत्रहरूमा उपनिवेशिक रूपमा प्रजनन गर्छन्, प्रायः नदी उपत्यकाहरूमा, जहाँ तिनीहरूले दोमट बालुवा किनारहरूमा सुरुङ खनेर गुँड बनाउँछन्। तिनीहरू प्रायः पानी नजिकै खुला बासस्थानहरूमा देखिन्छन्। == विवरण == यो प्रजाति, अन्य मौरी खानेहरू जस्तै, एक धनी रंगको, पातलो चरा हो। यो मुख्यतया हरियो रंगको हुन्छ; यसको अनुहारमा कालो आँखाको पट्टी भएको साँघुरो नीलो दाग र पहेंलो र खैरो घाँटी हुन्छ; पुच्छर नीलो र चुच्चो कालो हुन्छ। तीन बाहिरी औंलाहरू तिनीहरूको आधार वरिपरि एकताबद्ध हुन्छन्। यो २३-२६ सेन्टिमिटरको लम्बाइमा पुग्न सक्छ, जसमा दुई लामो केन्द्रीय पुच्छरका प्वाँखहरू समावेश छन् जुन बाँकी दस प्वाँखहरू भन्दा केवल दुई इन्च बढी हुन सक्छ।<ref name=":1">{{cite book|author=Whistler, Hugh|url=https://archive.org/details/popularhandbooko033226mbp/page/n346/mode/1up/|title=Popular Handbook of Indian Birds|publisher=Gurney and Jackson|year=1949|edition=4|place=London|page=297}}</ref>लिङ्गहरू उस्तै हुन्छन्। यो प्रजाति सामान्यतया पानीको नजिक पाइन्छ र अन्य मौरी खानेहरू जस्तै यसले मुख्यतया उड्ने [[किरा|कीरा]]हरू खान्छ, विशेष गरी [[मौरी]]हरू। यसको दायरा भित्र रहेको एक मात्र भ्रमित प्रजाति [[नीलो-गाला भएको मौरी-खाने]] हो जुन सुख्खा क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। नीलो-पुच्छर भएको माहुरीको रौं र पुच्छर हरियो र कालो भन्दा नीलो हुनुमा फरक छ। नीलो-गाला भएको माहुरीको पुच्छर मुनिको प्वाँख हरियो भन्दा नीलो हुन्छ। नीलो गाला भएको माहुरीको दाग धेरै सानो हुन्छ जबकि घाँटी र छातीमा रहेको चेस्टनट गाढा हुन्छ र ठूलो क्षेत्र ढाक्छ।भारतमा अप्रिलदेखि मे महिनामा तिनीहरू प्रजनन गर्छन् र ठाडो माटोको किनारमा नजिकबाट राखिएको गुँड प्वालहरूसहित [[चराहरूको बस्ती|उपनिवेशिक रूपमा]] गुँड बनाउँछन् वा हल्का भिरालो जमिनमा पनि खाल्डो हाल्छन्। तिनीहरू बलौटे र बलौटे माटोको दोमट छनौट गर्छन् तर भारी माटोको दोमटबाट बच्छन्।<ref>{{Cite journal|last1=Yuan|first1=Hsiao-Wei|last2=Wang|first2=Ming-Kuang|last3=Chang|first3=Wen-Lian|last4=Wang|first4=Lee-Ping|last5=Chen|first5=Yue-Min|last6=Chiou|first6=Chyi-Rong|date=2006|title=Soil composition affects the nesting behavior of blue-tailed bee-eaters (Merops philippinus) on Kinmen Island|journal=Ecological Research|language=en|volume=21|issue=4|pages=510–512|doi=10.1007/s11284-006-0183-9|bibcode=2006EcoR...21..510Y |s2cid=24574485|issn=0912-3814|url=http://ntur.lib.ntu.edu.tw//handle/246246/175954 |url-access=subscription}}</ref> तिनीहरू वनस्पति नभएको सफा माटोको किनार पनि रुचाउँछन्। == वर्गीकरण र प्रणालीगत == यस प्रजातिलाई कहिलेकाहीं [[निलो गाला भएको मौरी-खाने]] सँग [[विशिष्ट]] मानिन्छ जुन नजिकको बहिनी ट्याक्सन हो, यी दुईले मेडागास्कन [[जैतूनको मौरी-खाने]] सँग मिलेर बनेको हुन्छ।<ref>{{cite journal|last1=Marks|first1=Ben D.|last2=Weckstein|first2=Jason D.|last3=Moyle|first3=Robert G.|year=2007|title=Molecular phylogenetics of the bee-eaters (Aves: Meropidae) based on nuclear and mitochondrial DNA sequence data|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-10_45_1/page/23|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution| volume=45|issue=1|pages=23–32|doi=10.1016/j.ympev.2007.07.004|pmid=17716922|bibcode=2007MolPE..45...23M }}</ref> विगतमा यस प्रजातिलाई "एम. पर्सिकस जाभानिकस", "एम. सुपरसिलियोसस जाभानिकस", र "एम. सुपरसिलियोसस फिलिप्पिनस" भनेर विभिन्न रूपमा व्यवहार गरिएको छ।<ref name=peters /> == पारिस्थितिक अन्तरक्रिया == नीलो पुच्छर भएको मौरी खानेहरूको थुप्रोमा ''[[नोसेमा सेराना]]'' को बीजाणुहरूको उपस्थितिको आधारमा, यो सुझाव दिइएको छ कि तिनीहरूले विस्तृत भौगोलिक दायरामा मौरीहरूमा परजीवी वितरण गर्न सक्षम हुन सक्छन्।<ref>{{cite journal|doi=10.1080/00218839.2017.1306375|title=Any role for the dissemination of Nosema spores by the blue-tailed bee-eater Merops philippinus?|year=2017|last1=Valera|first1=Francisco|last2=Gómez-Moracho|first2=Tamara|last3=Yuan|first3=Hsiao-Wei|last4=Muñoz|first4=Irene|last5=de la Rúa|first5=Pilar|last6=Martín-Hernández|first6=Raquel|last7=Chen|first7=Ying-Lan|last8=Higes|first8=Mariano|journal=Journal of Apicultural Research|volume=56|issue=3|pages=262–269|bibcode=2017JApiR..56..262V |s2cid=90089790}}</ref> थाइल्याण्डमा यस प्रजातिको होस्टबाट फेदर जुम्राको एक प्रजाति, "[[ब्रुएलिया]] सुपरसिलियोसा" वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite journal|jstor=25084186 |title=The Brueelia (Mallophaga: Philopteridae) of the Meropidae (Aves: Coraciiformes) |last1=Williams |first1=N. Sandra |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |year=1981 |volume=54 |issue=3 |pages=510–518 }}</ref> == वितरण र चालचलन == भारत, म्यानमार र दक्षिणपूर्व एशियाका केही भागहरूमा यो प्रजातिको प्रजनन वितरण असमान छ।<ref name=peters>{{cite book| url= https://archive.org/details/checklistofbirds51945pete/page/235/mode/1up/|page=235|author=Peters, James Lee| year=1945| publisher=Harvard University Press|title=Check-list of birds of the World. Volume 5}}</ref> भारतमा तिनीहरू गोदावरी, कावेरी, तुङ्गा बद्रा र कृष्णा नदीहरू सहित धेरै नदी उपत्यकाहरूमा प्रजनन गर्न जानिन्छन्।<ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K. K. |year=1948| title=On the breeding of the Blue-tailed Bee-eater (''Merops superciliosus javanicus'') in Rajahmundri, East Godavari district|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=47|pages= 741–742 |url= https://www.biodiversitylibrary.org/page/48201899}}</ref> तिनीहरूले श्रीलंकाको पूर्वी भागहरूमा पनि गुँड बनाउँछन्।<ref>{{cite journal| author=Norris, C. E. |year=1963| title=The Bluetailed Bee-eater ''Merops philippinus'' Linnaeus, nesting in Ceylon| journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=60| page= 259 |url= https://www.biodiversitylibrary.org/page/48053410 }}</ref><ref name=sl /> ==तस्वीर सङ्ग्रह== <gallery> चित्र:Merops_philipinus.jpg|पानी रंगको चित्र:bluetailed.jpg|शिकारसहितको नीलपुच्छ्रे चित्र:Bluetailed2.jpg चित्र:Blue Tailed Green Bea Eater.jpg चित्र:Blue-tailed Bee-eater.svg|नीलपुच्छ्रे मुरलीचरा </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Merops philippinus}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] rjk0gn6psmztu1zqkv6ib4ny5oachwv 0 57135 1368819 1274662 2026-08-09T00:06:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368819 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = गङ्गाचीलठुँडे फ्यालफ्याले<br>''Gelochelidon nilotica'' | status = LC| status= LC | status_system = IUCN3.1 | image = Gull-billed Tern (Gelochelidon nilotica) Gilgit-Baltistan, Pakistan.jpg | regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत | phylum = हाड भएका | classis = [[चरा|पंक्षी]] | ordo = [[Charadriiformes]] | familia = [[Sternidae]] | genus = '''''Gelochelidon''''' | genus_authority = [[Christian Ludwig Brehm|C.L. Brehm]], 1830 | species = '''''G. nilotica''''' | binomial = ''Gelochelidon nilotica'' | binomial_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) }} '''गङ्गाचीलठुँडे फ्यालफ्याले''' (वैज्ञानिक नाम: ''Gelochelidon nilotica'')<ref name=Bridge2005>{{cite journal |last1=Bridge |first1=E.S. |last2=Jones |first2=A.W. |last3=Baker |first3=A.J. |year=2005 |title=A phylogenetic framework for the terns (Sternini) inferred from mtDNA sequences: implications for taxonomy and plumage evolution |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_35_2/page/459 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=35 |issue=2 |pages=459–469 |pmid=15804415 |doi=10.1016/j.ympev.2004.12.010}}</ref> [[नेपाल]]मा पाइने एक प्रकारको [[चरा]]को नाम हो । यसलाई [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]मा ''गल-बिल्ड टर्न'' (Gull-billed Tern) भनिन्छ । ==तस्वीर सङ्ग्रह== <gallery> File:Gelochelidon nilotica.jpg File:Gull-billed Tern (Gelochelidon nilotica) W IMG 6889.jpg|भारतको आन्ध्रप्रदेशमा File:Gelochelidon nilotica vanrossemi.jpg| File:Gelochelidon nilotica 000.jpg|[[भेनेजुएला]]मा Gelochelidon nilotica MHNT.ZOO.2010.11.142.1.jpg |Museum specimen </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Gelochelidon nilotica}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] [[श्रेणी:फ्यालफ्यालेहरू]] fc6i441h5c144uryp3o6x9i2k5qz47u 0 58645 1368916 1321800 2026-08-09T02:07:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368916 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease |Name = प्लेग Plague |Image = Yersinia_pestis_fluorescent.jpeg |Caption = ''[[:en:Yersinia pestis|Yersinia pestis]]'' प्रकाशमा 200× गुणा ठूलो बनाइएको जीवाणु । यो जीवाणु जुन विभिन्न किसिमका प्लेग रोगहरूको कारक हो, उपियाँहरूले प्रवाह गर्छन । |ICD10 = {{ICD10|A|20|a|20}} |ICD9 = {{ICD9|020}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 000596 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 3381 |MeshID = D010930 }} '''प्लेग''' एउटा प्राणघाती संक्रामक रोग हो । यसको कारण ''[[:en:Yersinia pestis|Yersinia pestis]]'' नामको जीवाणु जसको नाम फ्रान्सेली-स्विस जीवाणु वैज्ञानिक [[:en:Alexandre Yersin|Alexandre Yersin]] नाममा राखिएको हो ।<ref name=Chritakos2005>G. Christakos, ''Interdisciplinary Public Health Reasoning and Epidemic Modelling: the Case of Black Death'' (シュプリンガー・ジャパン株式会社, 2005), ISBN 3-540-25794-2, pp. 110–14.</ref> यी जीवाणुका वाहक मुसा, लोखर्के आदि कृंतकह हरूमा (विशेष गरी मुसामा) पाइने [[उपियाँ]] लाई आफ्नो प्रवाहको माध्यम बनाउँछन । इतिहासमा यो रोगका धेरै [[महामारी]] फैलिएका छन् । १४ औँ शताब्दीको [[कालो मृत्यु]] को [[विश्वव्यापी महामारी|महामारी]] ले विश्वका विभिन्न भागका जनसँख्यालाई तहसनहस बनाएको थियो । सन् २००७ सम्म, यदि कुनै स्थानमा रोग लागेको थाहा पाइएमा [[:en:World Health Organization|विश्व स्वास्थ्य सङ्घ ]] लाई सूचना दिनु पर्ने तीन रोगहरु मध्येको एक रोग हो । बाँकी दुई चाहिँ [[हैजा]] र [[:en:yellow fever|पहेँलो ज्वरो]] हुन ।<ref>[WHO IHR Brief No. 2. Notification and other reporting requirements under the IHR (2005). http://www.who.int/ihr/ihr_brief_no_2_en.pdf]</ref> फोक्सोमा संक्रमण भएमा अथवा सरसफाई वा अन्य स्वास्थ्य सम्बन्धी वातावरण खराब भएमा यो रोग हावाबाट सिधै पनि सर्न सक्छ । रोगी सँगको संसर्ग वा संक्रमीत भएको तर राम्रो सँग नपाकेको खाद्यान्नको सेवन अथवा जीवाणु युक्त सरसामग्रीको प्रयोग आदि मार्फत पनि एक अर्कामा सर्न सक्छ । प्लेगका लक्षणहरु शरीरका संक्रमण क्षेत्रमा भर पर्छन , जस्तै [[:en:bubonic plague|लसीका ग्रंथि प्लेग]] मा लसीका गाँठ, [[:en:septicemic plague|रक्त वाहिका प्लेग]] मा रक्त वाहिकाहरु, र [[:en:pneumonic plague|फोक्सो प्लेग]] मा फोक्सो आदि स्थानहरूमा रोगका लक्षण देखिन्छन । यो रोग अझै पनि विश्वका विभिन्न भागमा [[:en:Endemic (epidemiology)|व्याप्त]] छ । ==नामाकरण== रोगहरूको अध्ययनको सिलसिलामा आजकल शरीरमा विशेष किसिमा आउने घाउहरु जसलाई ''[[:en:bubo|bubo]]'' भनिन्छ, जो जीवाणुहरूको संक्रमण द्वारा हुने गर्छन, ती रोगहरूलाई प्लेग भनिन्छ । तर ऐतिहासिक रूपमा जुनसुकै [[:en:pandemic|महामारी]] निम्ताउने संक्रमणलाई प्लेग भन्ने गरिन्थो । प्लेग अक्सर [[:en:bubonic plague|लसीका ग्रंथि प्लेग]] पर्याय मानिन्छ तर लसीका ग्रंथिको संक्रमण धेरै प्रकार मध्ये एक किसिमको मात्र प्रकटीकरण हो । यो रोगलाई अन्य नामहरूबाट पनि व्याख्या गर्ने गरिन्छ, जस्तै "कालो प्लेग" वा [[कालो मृत्यु]] । विशेषज्ञ हरूले यो रोगको दोश्रो भयावह महामारी, जुन १४ औँ शताब्दीमा फैलिएर विश्व भर तहसनहस गरेको थियो, लाई [[कालो मृत्यु]] भन्ने गर्छन् । ==संक्रमण र संक्रमण क्षेत्र== {{Main|[[:en:Theories of the Black Death|Theories of the Black Dea]]}} [[File:Yersinia pestis fluorescent.jpeg|thumb|120px|right|''[[Yersinia pestis]]'' (२००x ठूलो पारिएको). जिवाणु जो लसीका ग्रंथि महामारी (bubonic plague) को कारक हो ।<ref>{{cite web |url=http://www.avma.org/public_health/biosecurity/plague_bgnd.asp |title=Plague Backgrounder |publisher=Avma.org |accessdate=3 November 2008 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080516012329/http://www.avma.org/public_health/biosecurity/plague_bgnd.asp |archivedate = 16 May 2008}}</ref>]] {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Xenopsylla chepsis (oriental rat flea).jpg | width1 = 214 | caption1 = रगतको खाना पछि [[:en:Oriental rat flea|पुर्वेली मुसे उपियाँ]] (Xenopsylla cheopis) . यो [[:en:species|प्रजाति]] को उपियाँ ''[[:en:Yersinia pestis|Yersinia pestis]]'' जिवाणु (जो प्लेग महामारीको कारक हो) को [[:en:Vector (epidemiology)|प्राथमिक प्रवाहक]](primary vector) हो । भाले तथा पोथी दुवै [[:en:hematophagy|रगतको भोजन]] गर्छन, त्यसैले संक्रमण फैलाउन सक्छन | image2 = Flea infected with yersinia pestis.jpg | width2 = 180 | caption2 = ''[[:en:Yersinia pestis|Yersinia pestis]]'' [[:en:Bacteria|जीवाणु]](जुन पेटको बीचमा गाढा पदार्थको रूपमा देखिएको छ )द्वारा संक्रमीत पुर्वेली मुसे उपियाँ (''Xenopsylla cheopis'') । यो उपियाँको पेटको अगाडिको भाग(''proventriculus''), ''Y. pestis'' [[:en:biofilm|जीवजाली]]ले थुनिएको छ । जब यो उपियाँ निरोगी होस्टबाट रगत खान खोज्छ, यो जीवजाली घाउमा ओकलिन्छ र रोगको सँक्रमण हुन्छ । }} Y. pestis जीवाणुको एकबाट अर्कोमा सर्ने विस्तृत प्रकृया सन् १८९८ मा [[:en:Paul-Louis Simond|Paul-Louis Simond]] ले स्थापित गरेका थिए । यो प्रकृयामा उपियाँ (''Xenopsylla cheopis'') को टोकाई सँलग्न हुन्छ । रोगीको रगत भोजन गरेको केहि दिन पछि उपियाँको [[:en:midgut|मध्य पेट]] लगातार विभाजन भएरहेका Y. pestis जीवाणुका कारण थुनिन जान्छ । यो थुनाको कारण उपियाँ चौपट भोकाउँछ र आक्रामक तरिकाले खाने प्रकृया थाल्छ र यो थुना हटाउनकोलागि भरमार बल लगाएर ओकल्छ जसको कारण नयाँ ब्यक्ति (वा अन्य host) मा हजारौं Y. pestis का जीवाणुहरु सर्दछन र रोगको संक्रमण हुन्छ । लसीका ग्रंथि महामारी प्रकृया अन्य दुई जातिका कृंतक (मुसा, लोखर्के आदि ) हरूमा पनि आधारित भएको पाईयो । ती मध्ये एक प्रजाति जुनमा जो जीवाणुको संक्रमण पछि पनि रोग लाग्दैन, यो host को रूपमा काम गर्छ र जीवाणुलाई जीवन्त राख्ने काम गर्छ । अर्को कृंतक मा यो रोग निरोधक क्षमता हुँदैन र संक्रमण पछि रोग लागेर मर्छ । जब दोश्रो कृंतक प्रजाति मर्छ, यो जीवाणु पहिलो प्रजातिको host मा सर्दछ र जीवन्त रहन्छ । [[File:Ulceration of flea bite cause by yersinia pestis.jpg|thumb|[[:en:Yersinia pestis|Yersinia pestis]]जीवाणुग्रस्त उपियाँले टोकेर ''Y. pestis'' जीवाणु सरेको बालक । उपियाँले टोकेको ठाउँमा घाउ भएको छ ।]] ''Y. pestis'' को निरोगी ब्यक्तिहरूमा संक्रमण निम्न तरिकाहरु मध्ये कुनै एक हुन सक्छ <ref name="PM">''Plague Manual: Epidemiology, Distribution, Surveillance and Control'', pp. 9 and 11. WHO/CDS/CSR/EDC/99.2</ref> * थोपाहरूको संसर्ग : अर्को ब्यक्ति तिर फर्किएर गरिएको खोकी वा हाछिउँ * प्रतक्ष भौतिक संसर्ग : रोगी सँगको प्रतक्ष स्पर्श वा यौन सम्पर्क * अप्रतक्ष भौतिक संसर्ग : रोगी सँग सम्पर्कमा आएका पदार्थ वा स्थान सँगको स्पर्श * हावा द्वारा फैलिएका जीवाणुहरूको कारण * दिसा वा मौखिक कारण : विशेष गरी प्रदुशीत पानी वा खाद्यान्नको सेवन * वाहकहरु द्वारा : कीट वा जनावर जस्ता वाहकहरु मार्फत सारिएर यो रोग संक्रमणको प्राकृतिक क्षेत्र (natural foci)हरू अस्ट्रेलिया वाहेक सबै महाद्विप मा पर्दछन । ''Yersinia pestis'' जीवाणु यी प्राकृतिक क्षेत्र का जनावरहरु ( विशेष गरी मुसा, लोखर्के आदि कृंतकहरू ) मा सञ्चारित पाईन्छ । यो रोग संक्रमणको प्राकृतिक क्षेत्र पृथ्विको उत्तरी अक्षांश ५५ डिग्री र दक्षिणी अक्षांश ४० डिग्री विचको उष्णदेशीय र उप-उष्णदेशीय तथा केहि न्याना शीतोष्ण प्रदेशहरूको एक व्यापक पट्टी पर्दछ । ==प्लेग-प्रतिरक्षण (immunization)== मानव प्लेग विश्वमा विरलै हुने भएकोले उच्च सम्वेदनशील समुहहरु बाहेक सामान्य जनतामा प्रतिरक्षणको कुनै आवश्यकता छैन। प्रतिरक्षणको सिफारिश निम्न समुहलाई मात्र गरिएको छ । १) ''Y. pestis'' जीवाणुसँगको संसर्गमा आउने प्रयोगशाला कर्मीहरु २) ''Y. pestis'' को हावामा उडन प्रयोग ( aerosol experiments ) मा सँलग्न ब्यक्तिहरु ३) यो जिवाणु पाईने ईलाकामा क्षेत्रीय कार्यमा सँलग्न व्यक्तिहरु जसकोलागि जीवाणुको सम्पर्कमा नआउन सम्भव हुँदैन । ==रोग निदान== ===लसीका ग्रंथि प्लेग=== {{Main|Bubonic plague}} ===रक्त वाहक प्लेग (Septicemic)=== {{Main|Septicemic plague}} ===फोक्सो प्लेग=== {{Main|Pneumonic plague}} ===Pharyngeal plague=== ===मस्तिष्क प्लेग=== ==उपचार== सन् १८९७ मा भारतको बम्बईमा कार्यरत डाक्टर [[:en:Waldemar Haffkine|Waldemar Haffkine]] ले पहिलो पटक [[:en:plague vaccine|लसीका ग्रंथि प्लेग भ्याक्सिन]] को आविस्कार र परीक्षण गरेका थिए ।<ref>Haffkine, W. M. 1897. Remarks on the plague prophylactic fluid. Br. Med. J. 1:1461</ref> यदि समयमा पत्ता लागेमा विभिन्न प्रकारका प्लेगहरूमा एन्टीबायोटिक औषधिहरु द्वारा गरिने उपचारको राम्रो प्रभाव पर्छ । प्रायस प्रयोग गरिने एन्टीबायोटिक औषधिहरु [[:en:streptomycin|स्ट्रेपटोमाइसिन]], [[:en:chloramphenicol|क्लोरामफेनिकोल]] र [[:en:tetracycline|टेट्रासाइक्लिन]] हुन । नयाँ पीढीका एन्टीबायोटिक औषधिहरु जस्तै [[:en:gentamicin|जेन्टामाइसिन]] र [[:en:doxycycline|डोक्सिसाइक्लिन]]हरू प्लेगको [[:en:monotherapy|monotherapy]] उपचार (एक किसिमको मात्र औषधिको प्रयोग गरेर गरिने उपचार) मा प्रभावकारी साबित भएका छन । <ref name="Mwengee2006">{{cite journal| author=Mwengee W| title=Treatment of Plague with Genamicin or Doxycycline in a Randomized Clinical Trial in Tanzania| url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-03-01_42_5/page/614| year=2006| journal=Clin Infect Dis| volume=42| pmid=16447105| issue=5| pages=614–621| doi=10.1086/500137| last2=Butler| first2=Thomas| last3=Mgema| first3=Samuel| last4=Mhina| first4=George| last5=Almasi| first5=Yusuf| last6=Bradley| first6=Charles| last7=Formanik| first7=James B.| last8=Rochester| first8=C. George| ref=harv }}</ref> ==इतिहास== ===प्राचीन=== प्लेगको सबभन्दा प्राचीन उल्लेख यहुदीहरूको बाईबलमा भएको पाइन्छ। उक्त उल्लेख अनुसार [[:en:Ark of the Covenant|Ark of the Covenant]] (भगवानका १० आज्ञाहरु अंकित शीलापत्र राखिएको बाकस) इसरायलका सन्तान हरूबाट चोरी गरेको कारण फिलिस्तिनी हरूलाई प्लेग लागेको थियो । ===मध्यकालीन र पश्चातका महामारी === ===पहिलो महामारी : मध्यकालको सुरुतिर (Justinian को महामारी )=== सन् ५४१ - ५४२ मा पूर्वी रोमन साम्राज्य (Byzantine Empire) मा ठूलो महामरी फैलियो । आधुनिक इतिहासकारहरूले यो महामारीलाई [[:en:Plague of Justinian|जस्टिनियन को महामारी]] नामाकरण गरे , त्यस बेला पूर्वी रोमन साम्राज्यका महाराजा जस्टिनियन प्रथम थिए। राजधानी कन्सटाटिनोपल (Constantinople) समेत विभिन्न स्थानमा धेरै मानिसहरूको ज्यान गयो । महामारीमा कति मानिसहरू मरे भन्ने यथार्थ जानकारी हुन गाह्रो छ तर महामारीको पराकाष्टमा कन्सटाटिनोपल मा मात्र दैनिक ५००० मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो । सायद यो महामारीबाट पूर्वी भूमध्य सागर का एक चौथाई मानिसको ज्यान गएको थियो । आधुनिक अध्ययनबाट उक्त महामारी प्लेग (bubonic plague) भएको निधो भएको छ । मिस्रबाट ल्याइएका खाद्यान्नका जहाज सँग आएका मुसा हरू द्वारा उक्त महामारी कन्सटाटिनोपलमा फैलिएको मानिन्छ । यो चरणको महामारी केहि कम घातक बनेर केहि स्थान हरूमा सन् ७५० सम्म घरिघरि हरेक पींढीमा दाहोरिर आएको थियो । ===दोश्रो महामारी : १४ औँ शताब्दी देखि १९ औँ शताब्दी सम्म=== {{see also|कालो मृत्यु}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Doktorschnabel 430px.jpg | width1 = 225 | caption1 = "[[:en:Plague doctor|Der Doktor Schnabel von Rom]]" ("रोमको डाक्टर चुच्चो")। यो चुच्चो वास्तवमा आदिम [[:en:gas mask|ग्यास मुखुन्डो]] थियो, यसमा विभिन्न किसिमका मसला तथा जडिबुटी भरिएका हुनेथिए , यी पदार्थले प्लेग भगाउँछन भन्ने धारणा थियो ! | image2 = Bubonic plague map.PNG | width2 = 248 | caption2 = सन १३४७ - १३५१ मा यूरोपमा फैलिएको लसीका ग्रंथि प्लेग - [[कालो मृत्यु]] को मान चित्र । यो महामारी चीनमा (कुनै विवरण अनुसार मध्य एसियामा) सुरु भएर सन १३४७ मा [[कृष्ण सागर|कालो सागर]] मा पुग्यो }} ===तेश्रो महामारी : १९ औँ र २० औँ शताब्दी === {{main|Third plague pandemic}} [[File:Burning houses during bubonic plague-China-1890s.jpg|thumb|300px|सन १८९० को दशकमा चीनमा फैलिएको प्लेगको महामारीको बेला घरहरू जलाईंदै ]] ===सन १९९४ मा भारतको सुरत महामारी === {{main|1994 plague epidemic in Surat}} ==सङ्ग्रह सामग्री== {{Reflist}} {{Commonscat|Black Death}} [[श्रेणी:महामारीहरू]] [[श्रेणी:रोगहरू]] m8nbwhk8k8ypsjfi3oqte7iumkh9zvm 0 60679 1368841 1311788 2026-08-09T00:34:18Z InternetArchiveBot 53012 Add 5 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368841 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Streptococcal pharyngitis | Image = Pos strep.JPG | Caption = A culture positive case of streptococcal pharyngitis with typical tonsillar [[exudate]] in a 16 year old. | Alt = A set of large tonsils in the back of the throat covered in white exudate | DiseasesDB = 12507 | ICD10 = {{ICD10|J|02|0|j|00}} | ICD9 = {{ICD9|034.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000639 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1811 | MeshID = }} '''Streptococcal pharyngitis''', '''streptococcal tonsillitis''', वा '''streptococcal sore throat''' (बोलीचालिको भाषामा '''स्ट्रेप थ्रोट''' भनि चिनिने) [[समूह ए streptococcal संक्रमण]]को कारणले हुने एक प्रकारको [[ग्रसनी सोथ]] हो।<ref>{{DorlandsDict|nine/100014400|streptococcal pharyngitis}}</ref> यसले [[टन्सिल]] र सम्भवत: [[कण्ठ]] सहित [[ग्रासनली]] लाई असर गर्छ। साधारण लक्षणहरूमा [[ज्वरो]], [[घाँटी खराब हुने]], र अत्याधिक [[लिम्फ नोड्स]] पर्दछन्। यो बच्चा अवस्थामा भएको घाँटी खराबको ३७%<ref name=Peds2010/> र वयस्क अवस्थामा भएको 5-15% कारण हो।<ref name=IDSA2012/> '''स्ट्रेप थ्रोट''' एउटा सरुवा संक्रमण हो, संक्रमित व्यक्तिको निकट सम्पर्कबाट सर्ने गर्दछ। एउटा निश्चित निदान [[थ्रोट कल्चर]]को परिणामहरूमा आधारित रहेर तय गरिन्छ। यद्यपि, यो सँधै आवश्यक छैन लक्षणहरूको आधारमा उपचारको लागि निर्णय लिन सकिन्छ। उच्च सम्भावना रहेको वा भइसकेको अवस्थाहरूमा, [[एन्टिबायोटिकहरू]] जटिलताहरू रोक्न तथा छिट्टै सामान्य अवस्थामा ल्याउन दुवैमा उपयोगी हुन्छन्।<ref name=Review09/> ==सङ्केत तथा लक्षणहरू== streptococcal pharyngitis का विशिष्ट लक्षणहरू [[घाँटी खराब]], {{convert|38|C|F}} भन्दा बढी [[ज्वरो]], टन्सिलर एक्जुडेट्स ([[टन्सिल]]मा [[पीप]]), र ठूलो [[घाँटी सम्बन्धी लिम्फ नोड्स]] हुन्।<ref name=Review09>{{cite journal |author = Choby BA | title = Diagnosis and treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 79 | issue = 5 | pages = 383–90 | year = 2009 | month = March | pmid = 19275067 | doi = | url =http://www.aafp.org/afp/2009/0301/p383.html }}</ref> अन्य लक्षणहरूमा: [[टाउको दुख्ने]], [[रिंगटा]] तथा [[वान्ता]], [[पेट दुख्ने]],<ref name=Review06>{{cite journal| author = Brook I, Dohar JE | title = Management of group A beta-hemolytic streptococcal pharyngotonsillitis in children | journal = J Fam Pract | volume = 55 | issue = 12 |pages = S1–11; quiz S12 | year = 2006 | month = December |pmid = 17137534 | doi = }}</ref>, [[म्यालजिआ|मांशपेशी दुख्ने]],<ref name=Review2001/>, वा [[स्कारलाटिनिफर्म खटिरा]] वा[[पलाटल पेटेचाई]]हुन्, पछि असाधारण तर उच्च [[संवेदनशील र विशिष्टता|विशिष्ट]] खोज भइरहने छन्।<ref name=Review09/> [[उष्मयान अवधि]] र यस प्रकार स्ट्रेप थ्रोटको लक्षणको सुरुवात सम्पर्क पछिको एक देखि तीन दिनको बीचमा छ।<ref name=Review09/> यदि ज्वरो, [[आँखा पाक्ने|रातो आँखा]], स्वर बस्ने, सिँगान बगिरहने, वा माउन्टमा अल्सर छैन भने, स्टेप थ्रोट हुने सम्भावना रहँदैन।<ref name=IDSA2012/> <center><gallery caption="" widths="200px" heights="175px"> File:StrepAug2010.JPG|मुख चौडा खुला घाँटी देखाउँदै<br />घाँटीको संक्रमण समूह ए streptococcusको लागि कल्चरमा पोजेटिभ देखिएको छ। सेतो [[पीप]] सँगै ठूलो टन्सिल हेर्नुहोस्। File:Streptococcal pharyngitis.jpg|मुख चौडा खुला घाँटी देखाउँदै<br /> [[सफ्ट पालेट]]मा [[पेटेचाई]], वा साना राता धब्बाहरू हेर्नुहोस्। यो एउटा असाधारण तर उच्च [[संवेदनशील तथा विशिष्ट|विशेष]] रूपमा streptococcal pharyngitisमा पाइन्छ।<ref name=Review09/> File:Strep throat2010.JPG|सेतो पीपले ढाकिएको घाँटीको पछाडी ठूलो टन्सिलको समूह।<br />8 वर्षको उमेरमा भएको लाक्षणिक टन्सिलर एक्जुडेट्स सँगैको streptococcal pharyngitisको एउटा कल्चर पोजेटिभ अवस्था। </gallery></center> ==कारण== स्ट्रेप थ्रोट [[ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकस]] (GAS) द्वारा हुने गर्दछ।<ref name=Review10>{{cite journal | author = Baltimore RS | title = Re-evaluation of antibiotic treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Curr. Opin. Pediatr. | volume = 22 | issue = 1 | pages = 77–82 | year = 2010 | month = February | pmid = 19996970 | doi = 10.1097/MOP.0b013e32833502e7 }}</ref> अन्य जीवाणुहरू जस्तै [[नन–ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकी]] र[[फुसोब्याक्टेरियम]]ले गर्दा पनि [[ग्रसनी सोथ]] हुन सक्छ।<ref name=Review09/><ref name=Review2001/> यो संक्रमित व्यक्तिको प्रत्यक्ष, निकट सम्पर्कद्वारा फेलिने गर्दछ र त्यस्तै सेना र विद्यालयहरूमा भिडभाड पाइने हुनाले प्रसार दर वृद्धि हुन सक्छ।<ref name=Review2001>{{cite journal | author = Hayes CS, Williamson H | title = Management of Group A beta-hemolytic streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 63 | issue = 8 | pages = 1557–64 | year = 2001 | month = April | pmid = 11327431 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516091711/http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html |date=2008-05-16 }}</ref><ref name="pmid15765640">{{cite journal | author = Lindbaek M, Høiby EA, Lermark G, Steinsholt IM, Hjortdahl P | title = Predictors for spread of clinical group A streptococcal tonsillitis within the household | journal = Scand J Prim Health Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 239–43 | year = 2004 | pmid = 15765640 | doi = 10.1080/02813430410006729 }}</ref> यस्तो पाइएको छ की धुलोमा भएका सुख्खा जीवाणु संक्रामक हुँदैनन्, यद्यपि दाँत माझ्ने ब्रस वा त्यस्तै वस्तुहरूमा ओसिलो जीवाणु पन्ध्र दिनसम्म जीवित रहन सक्छ।<ref name=Review2001/> कदमकदाचित, दुषित खानाले प्रकोप निम्त्याउन सक्छ।<ref name=Review2001/> त्यस्ता संकेतहरू वा लक्षणहरू नभएका बालबालिकाहरूको ग्रसनीमा 12% GAS रहेको हुन्छ।<ref name=Peds2010>{{cite journal | author = Shaikh N, Leonard E, Martin JM | title = Prevalence of streptococcal pharyngitis and streptococcal carriage in children: a meta-analysis | journal = Pediatrics | volume = 126| issue = 3 | pages = e557–64 | year = 2010 | month = September | pmid = 20696723 | doi = 10.1542/peds.2009-2648}}</ref> ==निदान== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ Modified Centor score !पोइन्ट्स||स्ट्रेपको सम्भाव्यता||व्यवस्थापन |- | 1 वा सोभन्दा कम|| <10%||एन्टीबायोटिक वा कल्चरको आवश्यकता पर्दैन |- | 2 ||11–17%||rowspan="2"|कल्चर वा RADTमा आधारित एन्टीबायोटिक |- | 3 ||28–35% |- | 4 or 5 ||52%||[[प्रयोगसिद्ध एन्टीबायोटिकहरू]] |} संशोधित [[सेन्टोर क्राइटेरिया]] ग्रसनी सोथ भएका मानिसहरूको व्यवस्थापन निर्धारण गर्न प्रयोग गरिन सक्छ। ५ क्लिनिकल क्राइटेरियामा आधारित रहेर, यसले streptococcal संक्रमणको सम्भाव्यतालाई सङ्केत गर्छ।<ref name=Review09/> मानदण्डको लागि एउटा पोइन्ट दिइएको छ:<ref name=Review09/> *खोकी नलाग्नु *सूजन र हल्का घाँटी सम्बन्धी लिम्फ नोड्स *तापक्रम >{{convert|38.0|C|F}} *टन्सिलर एक्जुडेट वा सूजन *15 भन्दा कम उमेर (यदि उमेर >44 छ भने एउटा पोइन्ट घटाइन्छ) [[इन्फेक्शस डिजिज सोसाइटी अफ अमेरिका]]ले तथापि प्रयोगसिद्ध उपचार विरुद्ध सिफारिस गर्छ र एन्टीबायोटिकहरूलाई निम्न सकारात्मक परीक्षणमा मात्र उपयुक्त ठान्दछ।<ref name=IDSA2012/> यदि तिनीहरूको सहोदरलाई रोग लागेको अवस्था बाहेक ग्रूप A स्ट्रेप र [[वात ज्वरो]] दुबै दुर्लभ मानिने हुनाले तीन वर्ष मिनिका बालबालिकाहरूमा परीक्षण आवश्यक पर्दैन।<ref name=IDSA2012/> ===प्रयोगशाला जाँच=== [[थ्रोट कल्चर]] ९०-९५% सम्म सम्वेदनशीलता भएको streptococcal pharyngitis को निदानको लागि [[गोल्ड स्ट्यान्डर्ड (परीक्षण)|गोल्ड स्ट्यान्डर्ड]] <ref>{{Cite book|author1=Smith, Ellen Reid|author2=Kahan, Scott |author3=Miller, Redonda G. |title=In A Page Signs & Symptoms |series=In a Page Series|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, Maryland |year=2008 |pages=312 |isbn=0-7817-7043-2|oclc=}}</ref> हो।<ref name=Review09/> एउटा[[र्‍यापिड स्ट्रेप टेस्ट]] (र्‍यापिड एन्टीजेन डिटेक्सन टेस्टिङ वा RADT पनि भनिने) पनि प्रयोग हुन सक्छ। र्‍यापिड स्ट्रेप टेस्ट छिटो भएको अवस्थामा, यो न्यून [[सम्वेदनशील (परीक्षणहरू)|संवेदनशील]] (७०%) हुन्छ र सांख्यिकीय रूपमा [[विशिष्टता (परीक्षणहरू)|विशिष्टता]] (९८%) थ्रोट कल्चर अनुसार बराबर हुन्छ।<ref name=Review09/> एउटा पोजेटिभ थ्रोट कल्चर वा RADT ले लक्षणहरूको सहायतामा तिनीहरूमा एउटा सकारात्मक निदान स्थापित गर्छ जसमा निदान दुविधामा रहेको हुन्छ।<ref name=IDSAGuideline2002/> वयस्कहरूमा निदान अलग गर्न नकारात्मक RADT पर्याप्त हुन्छ यद्यपि बच्चाहरूमा थ्रोट कल्चरको परिणामहरू पुष्टि गर्न सिफारिस गरिन्छ।<ref name=IDSA2012/> स्पर्शोन्मुख व्यक्तिहरूले थ्रोट कल्चर वा RADT को नियमित रूपमा परीक्षण गारउनु हुन्न किनभने किनभने जनसङ्ख्याको केही निश्चित प्रतिशतले लगातार आफ्नो घाँटीमा कुनैपनि हानिकारक परिणामहरू बिना streptococcal "जीवाणु" बोकेका हुन्छन्।<ref name=IDSAGuideline2002/> ===विभेदक निदान=== {{See also|Acute pharyngitis}} streptococcal pharyngitis का लक्षणहरू अन्य अवस्थाहरूसँग खप्टिने हुनाले यो चिकित्सकिय रूपमा निदान गर्न कठिन हुन सक्छ।<ref name=Review09/> खोक्नु, नसल डिस्चार्ज, [[झाडापखाला]], र [[आँखा पाक्ने|रातो हुने, आँखाहरू चिलाउने]] यसका अतिरिक्त ज्वरो र घाँटी खराब हुने [[भाइरल घाँटी खराब हुने]] का स्ट्रेप थ्रोट भन्दा बढी निर्देशनात्मक हुन्छन्।<ref name=Review09/> घाँटी खराब, ज्वरो र वृद्धि भएको टन्सिलरको साथमा वृद्धि भएको मार्क्ड लिम्फ नोडको विद्यमानता पनि [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]]मा हुन सक्छ।<ref name="pmid15508538">{{cite journal | author = Ebell MH | title = Epstein-Barr virus infectious mononucleosis | journal = Am Fam Physician | volume = 70 | issue = 7 | pages = 1279–87 | year = 2004 | pmid = 15508538 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20041001/1279.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724055725/http://www.aafp.org/afp/20041001/1279.html |date=2008-07-24 }}</ref> ==रोकथाम== [[टन्सिलेक्टोमी]] बारम्बार हुने घाँटीका संक्रमणहरूमा (एक वर्षमा तिन पटक भन्दा बढी) एउटा जिम्मेवार सुरक्षात्मक उपाय हुनसक्छ।<ref>{{cite journal | author = Johnson BC, Alvi A | title = Cost-effective workup for tonsillitis. Testing, treatment, and potential complications | url = https://archive.org/details/sim_postgraduate-medicine_2003-03_113_3/page/115 | journal = Postgrad Med | volume = 113 | issue = 3 | pages = 115–8, 121 | year = 2003 | month = March | pmid = 12647478 | doi = }}</ref> यद्यपि लाभहरू साना छन् र पनि श्रृङ्खलाहरूले लिइएका उपायहरूको परवाह नगरिकन सामान्यतया समयमै पाठ सिकाउँछ।<ref>{{cite journal|last=van Staaij|first=BK|coauthors=van den Akker, EH; van der Heijden, GJ; Schilder, AG; Hoes, AW|title=Adenotonsillectomy for upper respiratory infections: evidence based?|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2005-01_90_1/page/n26|journal=Archives of disease in childhood|date=2005 Jan|volume=90|issue=1|pages=19-25|pmid=15613505}}</ref><ref>{{cite journal|last=Burton|first=MJ|coauthors=Glasziou, PP|title=Tonsillectomy or adeno-tonsillectomy versus non-surgical treatment for chronic/recurrent acute tonsillitis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2009 Jan 21|issue=1|pages=CD001802|pmid=19160201}}</ref> GASको लागि पोजेटिभ जाँच देखिने ग्रसनी सोथका पुनरावर्ती श्रृङ्खलाहरूले एउटा व्यक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ जो GASको क्रोनिक बाहक हो जसलाई पुनरावर्ती भाइरल संक्रमणहरू भइरहेका छन्।<ref name=IDSA2012/> सम्पर्कमा आएका तर लक्षणहरू नदेखिएका मानिसहरूलाई उपचारको लागि सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> GAS का बाहक मानिसहरूमा फैलिने र जटिलताहरूको जोखिम कम हुने भएकाले उपचारको लागि सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> ==उपचार== उपचार नगरिएको स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथ सामन्यतया केही दिन भित्रै समाधान हुन्छ।<ref name=Review09/> एन्टिबायोटिक औषधिहरूबाट उपचार गर्दा घातक बिरामीको अवधिलाई करिब 16&nbsp;घण्टाले छोटो पार्छ।<ref name=Review09/> एन्टिबायोटिक औषधिहरूले उपचार गर्नुको प्राथमिक कारण भनेको जटिलताहरू जस्तै [[बात ज्वरो]] तथा [[रेट्रोफारिङ्गील एब्सेस]]हरू कम गर्नु हो<ref name=Review09/> र यदि लक्षणहरू शुरु भएको 9 दिन भित्र दिइयो भने तिनीहरू (एन्टिबायोटिक औषधिहरू) प्रभावकारी हुन्छन्।<ref name=Review10/> ===पीडानाशक औषधिहरू=== पीडानाशक औषधिहरू जस्तै [[गैर-रसायनिक उत्तेजक-प्रतिरोधी औषधि]]हरू (NSAIDs) र [[पारासिटामोल]] (एसिटामिनोफेन)ले स्ट्रेप थ्रोटसँग सम्बन्धित दुखाइहरूको व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण सहयोग गर्छन्।<ref name=Review00>{{cite journal | author = Thomas M, Del Mar C, Glasziou P | title = How effective are treatments other than antibiotics for acute sore throat? |journal = Br J Gen Pract | volume = 50 | issue = 459 | pages = 817–20 | year = 2000 | month = October | pmid = 11127175| pmc = 1313826 | doi = }}</ref> गाढा [[लिडोकेन]] पनि उपयोगी हुनसक्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.medicinenet.com/lidocaine_viscous/article.htm |title=Generic Name: Lidocaine Viscous (Xylocaine Viscous) side effects, medical uses, and drug interactions |work=MedicineNet.com |accessdate=2010-05-07}}</ref> जबकी[[स्टेरोइड]]ले दुखाइमा मद्दत गर्न सक्छ<ref name=Review10/><ref>{{Cite web |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/123372200/abstract |title=Effectiveness of Corticosteroid Treatment in Acute Pharyngitis: A Systematic Review of the Literature. |work=Andrew Wing. 2010; Academic Emergency Medicine |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20121204144746/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1553-2712.2010.00723.x/abstract |date=2012-12-04 }}</ref> उनीहरूलाई सामान्यतया सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> एस्पिरनलाई वयस्कहरूमा प्रयोग गर्न सकिन्छ तर बच्चाहरूमा [[रेइज सिन्ड्रोम]]को जोखिमले गर्दा प्रयोग गर्न सिफारिस गरिँदैन।<ref name=Review10/> ===एन्टिबायोटिक औषधिहरू=== सुरक्षा, खर्च, र प्रभावकारीताको कारणले संयुक्त राज्यमा स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथको लागि रोजाइको एन्टिबायोटिक औषधि [[फेनोक्सीमिथाइलपेनिसिलिन|पेनिसिलिन V]]हो।<ref name=Review09/> [[एमोक्सिसिलिन]] यूरोपमा रोजाइमा पर्दछ।<ref>{{cite journal| author = Bonsignori F, Chiappini E, De Martino M | title = The infections of the upper respiratory tract in children| journal = Int J Immunopathol Pharmacol | volume = 23 | issue = 1 Suppl | pages = 16–9 | year = 2010 | pmid = 20152073| doi = }}</ref> भारतमा, जहाँ वात ज्वरोको जोखिम उच्च छ, उपचारको लागि इन्ट्रामस्कुलर [[बेन्जाथिन पेनिसिलिन]] G पहिलो रोजाइ हो।<ref name=Review10/> उपयुक्त एन्टिबायोटिक औषधिहरूले लक्षणहरूको औषत 3–5 दिनको अवधिलाई एक दिनले घटाउँछ, र संक्रमणता पनि घटाउँछ।<ref name=IDSAGuideline2002/> दुर्लभ जटिलताहरू जस्तै [[वात ज्वरो]] र [[पेरिटन्सिलर एब्सेस]]कम गर्ने अभिप्रायले तिनीहरू मुख्य रूपमा निर्धारित गरिन्छन्।<ref name=InternalMedPosition2001>{{cite journal | author = Snow V, Mottur-Pilson C, Cooper RJ, Hoffman JR | title = Principles of appropriate antibiotic use for acute pharyngitis in adults | journal = Ann Intern Med | volume = 134 |issue = 6 | pages = 506–8 | year = 2001 | month = March | pmid = 11255529 | doi = | url =http://www.annals.org/cgi/reprint/134/6/506.pdf }}</ref> एन्टिबायोटिक औषधिहरूले गरिने उपचारका सम्बन्धमा आएका विषयहरूलाई सम्भावित साइड इफेक्टहरूको विचारले सन्तुलित गरिनुपर्छ,<ref name=Review2001/> र औषधि सेवनको कारणले प्रतिकुल प्रभाव पर्ने स्वस्थ वयस्कहरूलाई रोगाणुप्रतिरोधक उपचार दिइनु हुँदैन भन्ने कुराको सल्लाह दिनु उचित हुन्छ।<ref name=InternalMedPosition2001/> यसको फैलाव अपेक्षा गरिएको भन्दा उच्च दरमा छ भने स्ट्रेप थ्रोटको लागि एन्टिबायोटिकहरू निर्धारित गरिन्छन्।<ref>{{cite journal | author = Linder JA, Bates DW, Lee GM, Finkelstein JA | title = Antibiotic treatment of children with sore throat | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-11-09_294_18/page/n58 | journal = J Am Med Assoc | volume = 294 | issue = 18 | pages = 2315–22 | year = 2005 | month = November | pmid = 16278359 | doi = 10.1001/jama.294.18.2315 }}</ref> [[इरिथ्रोमाइसिन]] र अन्य[[म्याक्रोलाईड्स]] वा [[क्लिन्डामाइसिन]] हरू गम्भीर [[पेनिसिलिन एलर्जी|पेनिसिलिन एलर्जीहरू]]भएका मानिसहरूका लागि सिफारिस गरिन्छन्।<ref name=IDSA2012/><ref name=Review09/> सुरुमा, कम गम्भीर एलर्जीहरू भएका तिनीहरूमा साधारण [[सिफालोस्पोरिन]] प्रयोग गरिन सक्छ।<ref name=Review09/> स्ट्रेपटोकोकल संक्रमणहरूले [[घातक ग्लोमेरुलोनेफ्रिटिस]] सम्म पनि पुर्‍याउन सक्छ, यद्यपि यस साइड इफेक्टको भार एन्टिबायोटिक औषधिहरूद्वारा घट्दैन।<ref name=Review10/> ==रोगको निदान== स्ट्रेप थ्रोटका लक्षणहरू उपचारमा ध्यान नदिए पनि सामन्यतया तीन देखि पाँच दिन भित्रमा सुधार हुन्छ।<ref name=IDSAGuideline2002>{{cite journal | author = Bisno AL, Gerber MA, Gwaltney JM, Kaplan EL, Schwartz RH | title = Practice guidelines for the diagnosis and management of group A streptococcal pharyngitis. [[Infectious Diseases Society of America]] | journal = Clin. Infect. Dis. | volume = 35 | issue = 2 | pages = 113–25 | year = 2002 | month = July | pmid = 12087516 | doi = 10.1086/340949 }}</ref> एन्टिबायोटिक आौषधिहरूले उपचार गर्नाले जटिलताहरू र सर्ने जोखिमलाई कम गर्छ; एन्टिबायोटिक औषधिहरू दिएको २४ घण्टा पश्चात बच्चा विद्यायमा फर्कन सक्छ।<ref name=Review09/> वयस्कहरूमा जटिलताहरूको जोखिम कम हुन्छ।<ref name=IDSA2012>{{cite journal|last=Shulman|first=ST|coauthors=Bisno, AL; Clegg, HW; Gerber, MA; Kaplan, EL; Lee, G; Martin, JM; Van Beneden, C|title=Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis: 2012 Update by the Infectious Diseases Society of America.|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2012 Sep 9|pmid=22965026}}</ref> बालबालिकाहरूमा घातक वात ज्वरो बिरलै हुन्छ यद्यपि विश्वका सबैभन्दा विकसित भारत, उप-साहारा अफ्रिका र अष्ट्रेलियाका केही भागहरूमा उपार्जित मुटु रोगको प्रमुख कारण हो।<ref name=IDSA2012/> स्ट्रेपटोकोकल घाँटी संक्रमणहरूबाट उत्पन्न जटिलताहरूमा यिनीहरू पनि पर्दछन्: {{Multicol}} * [[वात ज्वरो|घातक वात ज्वरो]]<ref name=Review06/> * [[स्कार्लेट ज्वरो]]<ref name=Uptodate/> * [[टोक्सिक सक सिन्ड्रोम|स्ट्रेपटोकोकल टोक्सिक सक सिन्ड्रोम]]<ref name=Uptodate>{{Cite web|url=http://www.utdol.com/online/content/topic.do?topicKey=upp_resp/4610 |title=UpToDate Inc. |work=|accessdate=}}</ref><ref>{{cite journal | author = Stevens DL, Tanner MH, Winship J, ''et al.'' | title = Severe group A streptococcal infections associated with a toxic shock-like syndrome and scarlet fever toxin A | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1989-07-06_321_1/page/1 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 321 | issue = 1 | pages = 1–7 | year = 1989 | month = July | pmid = 2659990 | doi = 10.1056/NEJM198907063210101 }}</ref> * [[ग्लोमेरुलोनेफ्रिटिस]]<ref name=Review05/> {{Multicol-break}} * [[PANDAS|PANDAS लक्षण]]<ref name=Review05>{{cite journal | author = Hahn RG, Knox LM, Forman TA | title = Evaluation of poststreptococcal illness | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-05-15_71_10/page/1949 | journal = Am Fam Physician | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1949–54 |year = 2005 | month = May | pmid = 15926411 | doi = }}</ref> * [[पेरिटन्सिलर एब्सेस]]<ref name=IDSA२०१२/> *[[घाँटी सम्बन्धी लिम्फाडेनिटिस]]<ref name=IDSA२०१२/> *[[मास्टोइडिटिस]]<ref name=IDSA२०१२/> {{Multicol-end}} संयुक्त राज्यमा बालबालिकाहरूमा हुने रोगको मितव्ययी खर्च ~$३५० मिलियन हो।<ref name=IDSA२०१२/> ==इपिडिमियोलोजी== [[ग्रसनी सोथ]], बृहत श्रेणी जसमा स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथ पर्छ, संयुक्त राज्यमा वार्षिक ११ मिलियन मानिसहरूमा निदान गरिन्छ।<ref name=Review०९/> यद्यपि अधिकांश अवस्थाहरू भाइरल भएपनि, ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकस बच्चामा भएको ग्रसनी सोथ अवस्थाहरूको १५–३०% र वयस्कमा भएको ५–२०%को कारण हो।<ref name=Review०९/> कारणहरू सामान्यतया हिउँदयामको अन्तिम तथा बसन्त ऋतुको शुरु तिर देखा पर्दछन्।<ref name=Review०९/> ==सन्दर्भहरू== {{Reflist|colwidth=30em}} [[श्रेणी:रोगहरू]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना औषधि]] pq8t27b7u51gngdtc58u17gzv4hamg9 0 61632 1368938 1311733 2026-08-09T02:43:14Z InternetArchiveBot 53012 Add 4 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368938 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Anaphylaxis | Image = Angioedema2010.JPG | Caption = | DiseasesDB = 29153 | ICD10 = {{ICD10|T|78|2|t|66}} | ICD9 = {{ICD9|995.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000844 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 128 | MeshID = D000707 }} '''तीव्रग्राहिता''' एउटा गम्भिर एलर्झी सम्बन्धी प्रतिक्रिया हो जो तीव्र रूपमा फैलिई मृत्यु समेत गराउन सक्दछ।<ref name=Tint10>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=177–182 |isbn=0-07-148480-9 |oclc=|doi= |accessdate=}}</ref> यसले सामान्यतया चिलाउने, खटीरा आउने, घाँटी सुन्निने तथा कम [[रक्तचाप]] जस्ता लक्षणहरू देखाउँछ। साधारण कारणहरूमा किराको टोकाइ/डसाइ, खानाहरू, तथा औषधिहरू पर्दछन्। विश्वभरिमा ०.०५–२% मानिसहरूलाई उनीहरूको जीवनको केही अवस्थामा तीव्रग्राहिता भएको अनुमान गरिन्छ र यो दर बढ्दै गइरहेको देखिन्छ। यो शब्द युनानी शब्दहरूबाट आएको हो। {{TOC limit|3}} ==लक्षणहरू== [[चित्र:Signs and symptoms of anaphylaxis.png|thumb|250px|तीव्रग्राहिताका सङ्केत तथा लक्षणहरू।]] तीव्रग्राहिता केही मिनेट वा घण्टा भरिमा नै थुप्रै फरक लक्षणहरूको साथमा देखापर्दछ<ref>{{cite journal |author=Oswalt ML, Kemp SF |title=Anaphylaxis: office management and prevention |journal=Immunol Allergy Clin North Am |volume=27 |issue=2|pages=177–91, vi |year=2007 |month=May |pmid=17493497 |doi=10.1016/j.iac.2007.03.004|quote=Clinically, anaphylaxis is considered likely to be present if any one of three criteria is satisfied within minutes to hours}}</ref><ref name=Review09/> औषत सुरुवातमा यदि जोखीम नशाहरूमा छ भने ५ देखि ३०&nbsp;मिनेटसम्म र खाना खाएको २&nbsp;घण्टामा देखा पर्दछ।<ref name=Rosen2010/> यस रोगबाट प्रभावित हुने साधारण क्षेत्रहरूमा: छाला (८०–९०%), श्वासप्रश्वास (७०%), मुटु र नशासम्बन्धी (१०–४५%) र केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (१०–१५%)<ref name=Review09/> पर्दछन् जसमा सामन्यतया दुई वा सोभन्दा बढी संलग्न हुन्छन्।<ref name=World11/> ===छाला=== [[चित्र:Rash on the chest of a person with anaphylaxis.jpg|thumb|left|तीव्रग्राहिता भएको व्यक्तिको पछाडीपट्टीको भाग]] यसका सामान्यतया लक्षणहरूमा अत्याधिक चिलाउने, छालामा डाबर आउने वा ओठ सुन्निने पर्दछन्।<ref name=Diag06>{{cite journal |author=Sampson HA, Muñoz-Furlong A, Campbell RL, ''et al.''|title=Second symposium on the definition and management of anaphylaxis: summary report—Second National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network symposium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2006-02_117_2/page/391|journal=J. Allergy Clin. Immunol.|volume=117 |issue=2 |pages=391–7 |year=2006 |month=February |pmid=16461139|doi=10.1016/j.jaci.2005.12.1303}}</ref><ref name=Rosen2010/> करिब २०% अवस्थाहरूमा जिब्रो वा घाँटी सुन्निने गर्दछ।<ref name=Shock10/> अन्य विशेषताहरूमा सिँगान बग्ने र नेत्र श्लेष्मता सुन्निने लक्षणहरू देखा पर्दछन्।<ref name=Aus06/> छलमा अक्सिजनको कमीका कारणले छाला चाउरिने गर्दछन्।<ref name=Aus06/> ===श्वासप्रश्वास=== श्वासप्रश्वास सम्बन्धी लक्षणहरू र सङ्केतहरू, श्वास छोटो हुने, जोरले सास लिनु सहित देखा पर्न सक्छन्।<ref name=Aus06>{{cite journal|last=Brown|first=SG|coauthors=Mullins, RJ, Gold, MS|title=Anaphylaxis: diagnosis and management.|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2006-09-04_185_5/page/283|journal=The Medical journal of Australia|date=2006 Sep 4|volume=185|issue=5|pages=283–9|pmid=16948628}}</ref> यसले स्वर बस्ने, दुखाइसँगै सुन्निने, वा रुघाखोकी लाग्ने पनि हुन सक्छन्।<ref name=Rosen2010/> ===अन्य=== पेट सम्बन्धित लक्षणहरूमा पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने, र बान्ता हुने गर्दछ।<ref name=Diag06/><ref name=Diag06/><ref name=Aus06/> मस्तिष्क वरिपरि रक्त नलीहरूको फैलावटको कारणले गर्दा टाउको दुख्ने पनि हुन सक्छ।<ref name=Rosen2010/> == कारणहरू == तीव्रग्राहिता लगभग कुनैपनि विदेशी पदार्थहरूको प्रतिक्रियामा हुनसक्छ।<ref name=His11/> समान्य कारणहरूमा किराको टोकाइ तथा डसाइहरू, खानाहरु, र औषधि सेवनबाट लाग्ने विष पर्दछ।<ref name=CEA11/><ref>{{cite journal|last=Worm|first=M|title=Epidemiology of anaphylaxis.|journal=Chemical immunology and allergy|year=2010|volume=95|pages=12–21|pmid=20519879|doi=10.1159/000315935}}</ref> बालबालिकाहरू र वयस्कहरूमा हुने सबैभन्दा बढी समान्य कारणहरू खाना हुन् जबकी औषधि सवेन र किराको टोकाइ तथा डसाइहरू युवाहरूमा हुने प्रभावकारी सामान्य कारणहरू हुन्।<ref name=World11/> कम समान्य कारणहरूमा: शारिरीक तत्वहरू, जैविक कारकहरू जस्तै [[वीर्य]] र हर्मोनसम्बन्धी परिवर्तनहरू, खानामा मिसाइने पदार्थहरू तथा खानामा राखिने रङहरू र प्रासङ्गिक औषधिहरू पर्दछन्।<ref name=Aus06/><ref name=World11/><ref name=APLS07>{{cite book|last=editors|first=Marianne Gausche-Hill, Susan Fuchs, Loren Yamamoto,|title=The pediatric emergency medicine resource|year=2007|publisher=Jones & Bartlett|location=Sudbury, Mass.|isbn=978-0-7637-4414-4|pages=69|edition=Rev. 4. ed.|url=http://books.google.ca/books?id=lLVfDC2dh54C&pg=PA69}}</ref> <ref name=Rosen2010/> शारीरिक अचेतनाको अवधिमा, न्युरोमस्कुलर रुकावट कारक, एन्टिवायोटिक्स, र लेटेक्स सबैभन्दा बढी सामान्य कारणहरू हुन्छन्।<ref>{{cite journal|last=Dewachter|first=P|coauthors=Mouton-Faivre, C, Emala, CW|title=Anaphylaxis and anesthesia: controversies and new insights.|journal=Anesthesiology|date=2009 Nov|volume=111|issue=5|pages=1141–50|pmid=19858877|doi=10.1097/ALN.0b013e3181bbd443}}</ref> ===खाना=== थुप्रै खानाहरूले तीव्रग्राहिताको सुरुवात गराउन सक्छन्। पश्चिमी संस्कृतिहरूमा, बदाम, गहुँ, सुपारी, ओखर, इत्यादि,, माछा, दूध, र अण्डाहरू खानु वा यसको सम्पर्कमा आउनु सबैभन्दा प्रचलित कारणहरू हुन्।<ref name=Review09/><ref name=World11/> मध्य पूर्वमा, [[तिल]] सामान्य कारण हो भने, एसियामा चामल र काबुलीचना लाई बारम्बार तीव्रग्राहिताको स्रोतको रूपमा भेटिन्छ।<ref name=World11/> गम्भीर मामिलाहरू सामान्यतया एलर्जी पैदा गर्ने खानुको परिणामहू हुन्।<ref name=CEA11/> तर केही व्यक्तिहरूले सम्पर्क पश्चात् गम्भीर प्रतिक्रियाको अनुभव गर्दछन्। केही व्यक्तिहरूले सम्पर्क पश्चात् गम्भीर प्रतिक्रियाको अनुभव गर्छन्। १६ वर्षको उमेर पुग्दा, दूध वा अण्डाहरू प्रति तीव्रग्राहिता भएका ८०% बालबालिकाहरू र बदाम प्रति पृथक तीव्रग्राहिता अनुभव गर्ने २०% बालबालिकाहरू यी खाद्यपदार्थहरूलाई सहन सक्छन्।<ref name=His11/> === औषधी सेवन === सम्भवत: कुनैपनि औषधीसेवनले तीव्रग्राहीता सुरु गर्न सक्छ। β-लाक्टम एन्टिबायोटिक्स (जस्तै पेनिसिलिन) र एस्पिरिन सबैभन्दा सामान्य हुन्।<ref name=Book2009>{{cite book|last=Volcheck|first=Gerald W.|title=Clinical allergy : diagnosis and management|year=2009|publisher=Humana Press|location=Totowa, N.J.|isbn=9781588296160|pages=442|url=http://books.google.ca/books?id=pWZLkZB7EW8C&pg=PA442|access-date=11 डिसेम्बर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091001/https://books.google.ca/books?id=pWZLkZB7EW8C&pg=PA442|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> अन्य अपेक्षाकृत सामान्य कारणहरूमा केमोथेरापी, खोपहरू, प्रोटामाइन र जडीबुटीबाट बनाइएका औषधिहरू पर्दछन्। पेनिसिलिनहरू वा सेफालोस्पोरिनहरू प्रति हुने तीव्रग्राहिताहरू तिनीहरू शरीर भित्र रहेका प्रोटिनहरूमा अन्य भन्दा सजिलै टाँसिने कारकहरूसँग टाँसिएपछि मात्र हुन्छ। पेनिसिलिन प्रति हुने तीव्रग्राहीता हरेक २,०००० देखि १०,००० उपचारको क्रममा एक पटक हुन्छ, र हरेक ५०,००० उपचारको क्रमहरूमा १ भन्दा पनि कम मृत्यु हुन्छ।एस्पिरिन प्रति हुने तीव्रग्राहिताहरू हरेक ५०,००० व्यक्तिहरू मध्ये लगभग एक जनामा हुन्छ। ===विष=== मौरी र बारुलाहरू जस्ता कीराहरूको टोकाईबाट लाग्ने विषले अतिसंवेदनशील मानिसहरूमा तीव्रग्राहीताको कारण बन्न सक्छ।<ref name="Klotz">{{cite journal|last=Klotz|first=JH|title="Kissing bugs": potential disease vectors and cause of anaphylaxis.|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2010-06-15_50_12/page/1629|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2010 Jun 15|volume=50|issue=12|pages=1629–34|pmid=20462351|doi=10.1086/652769}}</ref> ==प्याथोफिजियोलोजी== तीव्रग्राहीता एउटा तुरुन्तै सुरु हुने एलर्जिक प्रतिक्रिया हो जसले धेरै शारिरीक प्रणालीहरूलाई असर पार्छ।<ref name=Tint10/><ref name=Khan11>{{cite journal|last=Khan|first=BQ|coauthors=Kemp, SF|title=Pathophysiology of anaphylaxis.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Aug|volume=11|issue=4|pages=319–25|pmid=21659865|doi=10.1097/ACI.0b013e3283481ab6}}</ref> ===प्रतिरक्षी=== प्रतिरक्षी प्रक्रियामा इम्युनोग्लोबुलिन ई एन्टिजेन (छालामा सङ्क्रमण निम्त्याउने बाहिरी तत्व) मा टाँसिन्छ। एन्टिजेनसँग टाँसिएको यस्ता पदार्थहरूले त्यसपछि मास्ट कोषहरू र बेसोफिलमा रहेका सुचकहरूलाई सक्रिय बनाउँछ। यी कारक तत्वहरूले त्यसपछि वायुनलीको कोमल मांसपेशीहरूमा सङ्कुचन वृद्धि गर्छ, भासोडिलेसन सुरु गर्छ, रक्त नलीहरूबाट तरल पदार्थको चुहावट वृद्धि गर्छ र हृदयको मांसपेशी अवसाद गराउँदछ।<ref name=Rosen2010/><ref name=Khan11/> ==निदान== तीव्रग्राहीताको निदान रोग-विषयक मानदण्डको आधारमा गरिन्छ।<ref name=World11/> कुनै एलर्जी पैदा गर्ने तत्वको सम्पर्कमा आएको केही मिनेट/घण्टा भित्र निम्न तीन मध्ये कुनैपनि लक्षण देखियो भने तीव्रग्राहिता हुने सम्भावना धेरै छ:<ref name=World11/> # छाला वा श्लेष्मा सम्बन्धी तन्तुको संलग्नता र साथमा श्वास-प्रश्वासमा कठिनाइ वा न्यून [[रक्तचाप]] # निम्न लक्षणहरू मध्ये दुई वा बढी:- #: अ. छाला वा श्लेष्मा सम्बन्धी तन्तुको संलग्नता #: आ. श्वास-प्रश्वासमा कठिनाइ #: इ. न्यून रक्तचाप #: ई. पेट सम्बन्धित लक्षणहरू # एलर्जी पैदा गर्ने एउटा ज्ञात तत्वको सम्पर्कमा आएपछि रक्तचाप न्यून हुने ===वर्गिकरण=== तीव्रग्राहीताका तीनवटा प्रमुख वर्गीकरणहरू छन्। एनाफिलाक्टिक घात दैहिक भासोडिलेसन]सँग सम्बन्धित छ, जसको कारणले गर्दा न्यून रक्तचाप जुन परिभाषा अनुसार व्यक्तिको आधार रेखा भन्दा ३०% कम छ वा मानक मान भन्दा तल छ।<ref name=Shock10>{{cite journal|last=Limsuwan|first=T|title=Acute symptoms of drug hypersensitivity (urticaria, angioedema, anaphylaxis, anaphylactic shock).|journal=The Medical clinics of North America|date=2010 Jul|volume=94|issue=4|pages=691–710, x|pmid=20609858|url=http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf|doi=10.1016/j.mcna.2010.03.007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426041514/http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20%28Urticaria%2C%20Angioedema%2C%20Anaphylaxis%2C%20Anaphylactic%20Shock%29.pdf |date=2012-04-26 }}</ref>द्विचरणीय तीव्रग्राहीता एलर्जी पैदा गर्ने तत्वसँग पछि सम्पर्कमा नआउँदा पनि १-७२ घण्टा भित्र लक्षणहरू पुन: देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=World11/> घटनाको प्रतिवेदनहरू भिन्न छन् तर केही अध्ययनहरूले २०% मामिलाहरू दावी गरेका छन्।<ref name=BI05/> साधारणतया ८ घण्टा भित्र लक्षणहरू पुन: देखा पर्छन्।<ref name=CEA11/> यसलाई तीव्रग्राहीतालाई जस्तै गरी व्यवस्थित गरिन्छ।<ref name=Review09/> विश्व एलर्जी सङ्गठनले हाल प्रयोग गरिरहेको शब्द गैर-प्रतिरक्षा तीव्रग्राहीता हो र <ref name=His10/> केहीले अब उपरान्तबाट पुरानो शब्दावली प्रयोग नगर्न सिफारिस गरेका छन्।<ref name=CEA11/> ===एलर्जी परीक्षण=== [[चित्र:Allergy skin testing.JPG|thumb|[[छाला एलर्जि परीक्षण]] दायाँ पाखुरामा गरिँदै]] एलर्जी परीक्षणले कारण निर्धारण गर्न मद्दत गर्न सक्छ। केही निश्चित खाद्यपदार्थहरू र विषहरूको लागि छालामा एलर्जी परीक्षण उपलब्ध छ। <ref name=His11/> रगत परीक्षण, दूध, अण्डा, बदाम, सुपारी, औखर इत्यादि र माछा प्रति हुने इलर्जिहरू निश्चित गर्न उपयोगी हुन सक्छ।<ref name=His11/><ref name=His11/> तीव्रग्राहीताको गैर-प्रतिरक्षण प्रकारहरू छाला वा रगत परीक्षणद्वारा नभएर, इतिहास वा चर्चामा रहेको एलर्जि पैदा गर्ने तत्वको सम्पर्कमा आएको अवस्थाद्वारा मात्र निर्धारित गरिन सकिन्छ।<ref name=His10/> ===विबेदक निदान=== कहिलेकाँही तीव्रग्राहीतालाई दम, सिनकोपि, र अत्याहट घातहरूबाट छुट्याउन गाह्रो हुन्छ।<ref name=World11/> यद्यपि साधारणतया दमको कारणले गर्दा चिलाउने वा पेट सम्बन्धित लक्षणहरू देखिँदैन, सिनकोप खटिराको सट्टा पहेँलोपनको साथमा देखा पर्छ र अत्याहट घातहरू दौरान रातोपना देखिन सक्छ तर डाबरहरू देखिँदैन। ===शव-परीक्षण परिणामहरू=== तीव्रग्राहिताको कारणले मृत्यु भएको व्यक्तिमा शव-परीक्षाले "खाली मुटु" भ्यासोडाइलेसनबाट फर्किने शिराहरू घटाउन र केन्द्रबाट परिधीय खण्डमा इन्ट्राभस्कुलरको पुन:वितरणमा जिम्मेवार देखिन सक्छ।<ref>Anaphylaxis, Author: Stephen F Kemp, MD, FACP; Chief Editor: Michael A Kaliner, MD;http://emedicine.medscape.com/article/135065-overview#showall</ref> ==रोकथाम== तीव्रग्राहीताको कारणबाट जोगिन सिफारिस गरिन्छ।हाइमेनोप्टेरा विषहरूको साथमा इम्युनोथेरपी ८०-९०% वयस्कहरूलाई र ९८% बालबालिकाहरूलाई [[मौरी]], [[बारुला]], [[अरिङ्गाल]], बच्छि र कमिलाहरूबाट टाढा रहनु प्रभावकारी हुन सक्छ।दूध, अण्डा, बदाम लगायतका निश्चित खाद्य पदार्थ प्रति केही व्यक्तिहरूलाई तीव्रग्राहिताबाट बचाउन मुखमा गरिने इम्युनोथेरापि प्रभावकारी हुन सक्छ, यद्यपि प्रतिकुल प्रभावहरू सामान्य छन्। लेटेक्स प्रति प्रतिक्रिया देखाउनेहरूको लागि अन्य मध्ये केरा र आलु जस्ता अन्तर-प्रतिक्रियाशील खाद्य पदार्थहरू त्याग्न महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। ==व्यवस्थापन== तीव्रग्राहीता एउटा आपतकालीन चिकित्सा अवस्था हो जसको लागि श्वासनली व्यवस्थापन, अनुपूरक अक्सिजन, धेरै मात्रामा इन्ट्राभेनस तरल पदार्थहरू, कडा निगरानी जस्ता पुनर्जीवन उपायहरू आवश्यक पर्न सक्छ। द्विचरणिय तीव्रग्राहीताको सम्बन्धमा चिन्ताहरूले गर्दा व्यक्तिहरू सामान्य अवस्थामा फर्केपछि तिनीहरूलाई २ देखि २४ घण्टाको लागि अस्पतालको निरीक्षणमा राख्न सिफारिस गरिन्छ।<ref name=BI05/><ref name=UK08>{{cite web|url=http://www.resus.org.uk/pages/reaction.pdf |title=Emergency treatment of anaphylactic reactions – Guidelines for healthcare providers| year=2008 |accessdate=2008-04-22 |format=PDF |work= |publisher=Resuscitation Council (UK)}}</ref> ===एपिनेफ्रिन=== [[File:Epipen.jpg|thumb|EpiPen auto-injector को एउटा पुरानो संस्करण]] इपिनेफ्रिन (एड्रिनालिन) तीव्रग्राहीताको लागि प्राथमिक उपचार हो। इपिनेफ्रिन मिश्रणलाई निदानको शंका लाग्ने बित्तिकै सकेसम्म छिटो मध्य एन्टेरोलेटेरियल तिघ्रामा [[मांसपेशी भित्र]] दिन सिफारिस गरिन्छ।<!-- <ref name=World11/> --> यदि पर्याप्त प्रतिक्रिया देखाएमा सुई दिने कार्यलाई हरेक ५ देखि १५ मिनेटमा दोहोर्‍याउन सकिन्छ। <ref name=World11/> १६ देखि ३५% प्रसङ्गहरूमा दोस्रो डोज आवश्यक पर्छ भने दुईभन्दा बढी डोज कहिलेकाहीं मात्र आवश्यक पर्छ।<ref name=World11/> छाला तल लगाइने तरिकालाई भन्दा बढी मांसपेशी भित्र लगाइने तरिका रुचाइन्छ किनभने अगाडिको तरिकाले हवशोषण गर्न ढिलाई गर्न सक्छ।<ref name=Epi10>{{cite journal|last=Simons|first=KJ|title=Epinephrine and its use in anaphylaxis: current issues.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2010 Aug|volume=10|issue=4|pages=354–61|pmid=20543673|doi=10.1097/ACI.0b013e32833bc670}}</ref> इपिनेफ्रिन प्रयोगबाट हुने न्यून प्रतिकूल प्रभावहरूमा [[कम्पन]]हरू, [[चिन्ता]], टाउको दुख्ने, [[धकधकी]] हुने पर्दछ।<ref name=World11/> β-ब्लकर प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिहरू इपिनेफ्रिनको प्रभाव प्रति प्रतिरोधी हुन सक्छन्। यदि आवश्यक भएमा यसलाई नसाको माध्यमबाट पातलो इपिनेफ्रिन मिश्रण प्रयोग गरेर पनि दिइन सकिन्छ। यद्यपि इन्ट्राभेनस इपिनेफ्रिनलाई कार्डियाक डिसरिदमिया र म्योकार्डियल इनफार्कसन दुवैसँग सम्बद्ध गरिएको छ।<ref>{{cite journal|last=Mueller|first=UR|title=Cardiovascular disease and anaphylaxis.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2007 Aug|volume=7|issue=4|pages=337–41|pmid=17620826|doi=10.1097/ACI.0b013e328259c328}}</ref> इपिनेफ्रिन अटोइन्जेक्टर जसलाई आफै सुई लगाउनको लागि प्रयोग गरिन्छ, साधारणतया दुई डोजमा, एउटा २५&nbsp;kg भन्दा बढी वजन भएका वयस्कहरू र बालबालिकाहरूको लागि हो र अर्को १० देखि २५&nbsp;kg वजन भएका बालबालिकाहरूको लागि हो।<ref>{{cite journal|last=Sicherer|first=SH|authors=Simons, FE, Section on Allergy and Immunology, American Academy of, Pediatrics|title=Self-injectable epinephrine for first-aid management of anaphylaxis.|journal=Pediatrics|date=2007 Mar|volume=119|issue=3|pages=638–46|pmid=17332221|doi=10.1542/peds.2006-3689}}</ref> ===सहायकहरू=== कोर्टिकोस्टेरोइडहरूले तीव्रग्राहीताको हालको अवस्थामा अन्तर ल्याउन सक्छ।तर यसलाई द्विचरणिय तीव्रग्राहीताको जोखिम घटाउने आशामा प्रयोग गरिन सकिन्छ। यी परिस्थितिमा तिनीहरूको रोगनिरोधी प्रभावकारिता अनिश्चित छ।<ref name=BI05>{{cite journal |author=Lieberman P |title=Biphasic anaphylactic reactions |journal=Ann. Allergy Asthma Immunol. |volume=95 |issue=3 |pages=217–26; quiz 226, 258 |year=2005 |pmid=16200811|doi= 10.1016/S1081-1206(10)61217-3|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-allergy-asthma-and-immunology_2005-09_95_3/page/217}}</ref> एपिनेफ्रिनले समाधान नहुने ब्रोङ्कोस्पाज्मका लागि नेबुलाईज्ड सल्बुटामोल प्रभावकारी हुन सक्छन्। मिथाइलीन ब्लू नरम मांसपेशीलाई आराम दिने यसको अनुमानित प्रभावले गर्दा यसलाई अन्य उपचारहरू प्रति प्रतिक्रिया नदेखाउनेहरूमा प्रयोग गरिंदै आएको छ। ===तयारी=== तीव्रग्राहीता हुने प्रवृत्ति भएका व्यक्तिहरूलाई एउटा "एलर्जि कार्य योजना" बनाउन सुझाव दिइन्छ, र आमाबुवाहरूलाई तिनीहरूको बच्चाहरूको विद्यालयलाई बच्चाहरूको एलर्जिको बारेमा र तीव्रग्राहीता सम्बन्धी आपतकालीन स्थितिहरूमा के गर्ने भन्ने बारेमा सूचित गर्न सुझाव दिइन्छ।<ref name=Mart08/> <ref name=Mart08>{{cite journal|last=Martelli|first=A|title=Anaphylaxis in the emergency department: a paediatric perspective.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2008 Aug|volume=8|issue=4|pages=321–9|pmid=18596589|doi=10.1097/ACI.0b013e328307a067}}</ref> तीव्रग्राहीताका भावी स्थितिहरूको रोकथाम गर्न निश्चित कारणहरूको लागि एलर्जेन इम्युनोथेरापी उपलब्ध छ। ==रोग निदान== कारण ज्ञात भएको र शीघ्र उपचार उपलब्ध भएकोहरूमा रोग निदान राम्रो हो।<ref>{{cite book|last=Harris|first=edited by Jeffrey|title=Head and neck manifestations of systemic disease|year=2007|publisher=Informa Healthcare|location=London|isbn=978-0-8493-4050-5|pages=325|url=http://books.google.ca/books?id=31yUl-V90XoC&pg=PA325|authors=Weisman, Micheal S.}}</ref> कारण अज्ञात भए तापनि, यदि उचित रोकथाम औषधी सेवन उपलब्ध छ भने रोग निदान सामान्यतया राम्रो हुन्छ। रोग लागेको केही मिनेट भित्रमानै मृत्यु भएको मामिलाहरू पनि छन्। व्यायामको कारणले गर्दा हुने तीव्रग्राहीताको परिणामहरू साधारणतया राम्रा हुन्छन्, र मानिसहरूको उमेर वृद्धि हुँदै जाँदा थोरै र कम गम्भीर अवस्थाहरू देखा पर्छन्।<ref>{{cite book|last=editor|first=Mariana C. Castells,|title=Anaphylaxis and hypersensitivity reactions|year=2010|publisher=Humana Press|location=New York|isbn=978-1-60327-950-5|pages=223|url=http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223}}</ref> ==तथ्याङ्क== तीव्रग्राहिताले प्रत्येक वर्ष प्रति १००,००० व्यक्तिहरूमा ४&ndash;५ लाई जीवनभरिको जोखिमको साथमा ०.५&ndash;2% हुन्छ।<ref name=World11>{{cite journal|last=Simons|first=FE|authors=World Allergy, Organization|title=World Allergy Organization survey on global availability of essentials for the assessment and management of anaphylaxis by allergy-immunology specialists in health care settings.|journal=Annals of allergy, asthma & immunology : official publication of the American College of Allergy, Asthma, & Immunology|date=2010 May|volume=104|issue=5|pages=405–12|pmid=20486330|url=http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf|doi=10.1016/j.anai.2010.01.023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426002319/http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf |date=2012-04-26 }}</ref>दरहरु बढ्दै गइरहेको देखिन्छ: सन् १९८० को दशकमा मामिलाहरू लगभग प्रतिवर्ष प्रति १००,००० मा २० थियो, जबकी १९९० को दशकमा प्रतिवर्ष प्रति १००,००० मा ५० थियो।<ref name=Review09>{{cite journal |author=Simons FE |title=Anaphylaxis: Recent advances in assessment and treatment |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=124 |issue=4 |pages=625–36; quiz 637–8 |year=2009 |pmid=19815109 |doi=10.1016/j.jaci.2009.08.025 |url=https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627084618/https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf |date=2013-06-27 }}</ref> वृद्धि मुख्य रूपमा खाद्य-प्रेरित तीव्रग्राहितामा भएको देखिने गर्दछ।<ref>{{cite journal|last=Koplin|first=JJ|authors=Martin, PE, Allen, KJ|title=An update on epidemiology of anaphylaxis in children and adults.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Oct|volume=11|issue=5|pages=492–6|pmid=21760501|doi=10.1097/ACI.0b013e32834a41a1}}</ref> जोखिम युवा मानिसहरू र महिलाहरूमा बढी मात्रामा रहेको हुन्छ।<ref name=Review09/> हाल समयमा संयुक्त राज्यमा तीव्रग्राहिताबाट प्रतिवर्ष ५००–१००० (२.४ प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन्, संयुक्त अधिराज्यमा प्रतिवर्ष २० (०.३३ प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन् र अस्ट्रेलियामा प्रतिवर्ष १५ (०.६४ प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन्। मृत्युदर १९७० को दशकदेखि सन् २००० को दशकको बीचमा घटेको छ।<ref>{{cite journal|last=Demain|first=JG|authors=Minaei, AA, Tracy, JM|title=Anaphylaxis and insect allergy.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2010 Aug|volume=10|issue=4|pages=318–22|pmid=20543675|doi=10.1097/ACI.0b013e32833a6c72}}</ref> अस्ट्रेलियामा, खाना-प्रेरित तीव्रग्राहिताबाट हुने मृत्यु मुख्य रूपमा महिलाहरूमा हुन्छ भने किराको टोकाइबाट हुने तीव्रग्राहिताको कारणले हुने मृत्युहरु मुख्य रूपमा पुरुषहरूमा हुन्छ। तीव्रग्राहिताबाट हुने मृत्यु सबैभन्दा बढी सामान्यरूपमा औषधिहरूबाट सुरु हुन्छ। ==इतिहास== शब्द "एफिलेक्सिस" चार्ल्स रिचेट द्वारा सन् १९०२ मा अविष्कार गरिएको थियो र पछि यसलाई "एनाफाइलेक्सिस" मा परिवर्तन गरिएको थियो।<ref name=His11>{{cite journal|last=Boden|first=S|title=Anaphylaxis: a history with emphasis on food allergy.|journal=Immunological reviews|date=2011 Jul|volume=242|issue=1|pages=247–57|pmid=21682750|doi=10.1111/j.1600-065X.2011.01028.x}}</ref> पछि सन् १९९३ मा एनाफाइलेक्सिसमा उनको कामले गर्दा उनलाई औषधी र फिजियोलोजीमा नोबेल पुरस्कारद्वारा सम्मनित गरिएको थियो। यद्यपि यस तथ्यलाई प्राचीन समय देखि नै वर्णन गरिँदै आएको छ।<ref name=His10>{{cite journal|last=Ring|first=J|title=History and classification of anaphylaxis.|journal=Chemical immunology and allergy|year=2010|volume=95|pages=1–11|pmid=20519878|url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/42/04708611/0470861142.pdf|doi=10.1159/000315934}}</ref>शब्द युनानी भाषाको शब्दहरू ἀνά ana, ''विरुद्ध'', र φύλαξις phylaxis, ''संरक्षण''बाट आएको हो।<ref name=Dict>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/anaphylaxis|title=anaphylaxis|accessdate=2009-11-21|publisher=merriam-webster.com }}</ref> ==सन्दर्भहरू== {{Reflist|colwidth=30em}} {{Commonscat|Anaphylaxis}} [[श्रेणी:विकिपरियोजना औषधि]] mmjbdvwt67vn6nw4ec8bhvt3uu643aw 0 61709 1368956 1368494 2026-08-09T08:16:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368956 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|व्यक्तित्व}} {{Infobox person | name = दीपिका पादुकोण<br>({{en|Deepika Padukone}}) | image = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg | imagesize = | caption = सन् २०१८ मा पादुकोण | birth_date = {{birth date|1986|1|5}}<ref>{{cite web|title=Happy 27th b'day Deepika Padukone|trans-title=दीपिका पादुकोण को 27वाँ जन्मदिन मुबारक हो|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130107224248/http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html |date=2013-01-07 }}</ref><ref name="bio">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|trans-title=जीवनी: दीपिका पादुकोण|date=2012-07-23|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=2014-12-31 }}</ref> | birth_place = [[कोपनहेगन]], [[डेनमार्क]] | occupation = अभिनेत्री | years_active = २००४–वर्तमान<ref name="summer">{{cite web|last=मेनन|first=सिता|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer |trans-title = इस गर्मी में सफेद जाओ |accessdate=13 अगस्त 2013|date=2005-04-21|work=[[रीडिफ.कॉम]]}}</ref> | spouse = रणवीर सिंह<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/deepika-padukone-ranveer-singh-are-married-now-wedding-ceremony-ends-in-italy/story-OrrIJnMvTwI1wSwl7JbWqM.html|title=Deepika Padukone, Ranveer Singh are married now, wedding ceremony ends in Italy|accessdate=2019-02-15}}</ref> | height = {{height|ft=5|in=8}} <ref>{{cite web|url=http://www.celebheightweight.com/2014/11/deepika-padukone-height-weight-bra-size-shoe-size-body-measurements-waist-hips/|title=Deepika Padukone Height, Weight, Bra Size, Shoe Size, Body, Measurements, Waist, Hips|publisher=Celebrity Measurements|date= |accessdate=2015-09-27}}</ref> }} '''दीपिका पादुकोण''' ({{IPA-hns|d̪iːpɪkaː pəɖʊkoːɳ|उच्चारण}}; जन्म ५ जनवरी १९८६) एक भारतीय अभिनेत्री एवं मोडल हुन्। उनी बलिउड चलचित्र उद्योगकी सबैभन्दा चर्चित अभिनेत्रीहरू मध्ये एक र सर्वाधिक पारिश्रमिक लिने भारतीय महिला अभिनेत्रीमा पर्छिन्। उनले आफ्नो जीवनयात्रा [[बलिउड]]मा स्थापित गरिसकेकी छिन् र हालसम्म दुई [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरिसकेकी छिन्। पादुकोण, ब्याडमिन्टन खेलाडी [[प्रकाश पादुकोण]]की छोरी हुन। उनको जन्म [[कोपनहेगन]]मा भएको हो र हुर्काई [[बेङ्गलोर]]मा भएको हो। बाल्यवस्थामा उनले राष्ट्रियस्तरको ब्याडमिन्टन च्याम्पियनसिप खेलेकी छन् तर फेसन मोडल बन्नका लागि उनले ब्याडमिन्टन खेल छाडेकी थिइन्। मोडलिङ क्षेत्रबाट प्रवेश गरेकी उनले चाँडै चलचित्रमा अभिनय गर्ने अवसर प्राप्त गरिन्। सन् २००६ मा [[कन्नड चलचित्र]] ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''मा मुख्य भूमिकामा उनले चलचित्र जगतमा पदार्पण गरिन्। पादुकोण त्यसपछि दोहोरो भूमिकामा उनको पहिलो बलिउड ब्लकबस्टर सन् २००७ मा प्रदर्शित ''[[ओम शान्ति ओम]]''बाट गरिन् जसले उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिलाएको थियो। पादुकोणद्वारा अभिनित ''[[लभ आज कल]]'' (२००९) र ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'' (२०१०) चलचित्रमा गरिएको दमदार अभिनयको लागि उनले निकै चर्चा कमाइन्। साथै त्यसै समयमा उनीद्वारा अभिनित ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) र हाँस्य चलचित्र ''[[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]]'' (२०१०) चलचित्रले नकारात्मक समीक्षा पाएको थियो। सन् २०१२ मा प्रदर्शित बक्स अफिस हिट ''[[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]]'' चलचित्रले उनको अभिनय यात्रामा आयाम त थप्यो नै उनको अभिनयलाई सम्मान प्रदान गर्दै विभिन्न पुरस्कार समारोहमा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि नामाङ्कन समेत गराएको थियो। त्यसपछि उनी ''[[ये जवानी है दीवानी]]'' (२०१३), ''[[चेन्नई एक्सप्रेस]]'' (२०१३) र ''[[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इयर]]'' (२०१४) जस्ता हाँस्य चलचित्र जुन [[सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने भारतीय चलचित्रहरू|सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने बलिउड चलचित्र]] रहेका थिए त्यस्ता चलचित्रमा मुख्य महिला पात्रको अभिनय गरेर बलिउडमा आफ्नो स्थान जमाइन्। उनले सन् २०१३ मा ''[[गोलियों की रासलीला राम-लीला]]'' नामक चलचित्रमा दमदार अभिनय गरेर [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]] जितेकी थिइन्। अभिनय क्षेत्र बहेक पादुकोण रङ्गमञ्चमा भाग लिने गरेकी छिन् साथै उनले एक भारतीय पत्रिकाको लागि लेख समेत लेखिसकेकी छिन्। यस बाहेक उनले विभिन्न ब्रान्ड र उत्पादनको लागि स्थायी रूपमा विज्ञापन गर्ने गरेकी छिन्। महिलाको हक तथा अधिकारको लागि पनि उनले बेला बखत आवाज उठाउने गरेकी छिन्। == व्यक्तिगत जीवन र मोडलिङ करियर== दीपिका पादुकोणको जन्म ५ जनवरी १९८६ मा [[डेनमार्क]]को [[कोपनहेगन]]मा भएको हो। उनको जन्म [[कोङ्कणी भाषा|कोंकणी]] भाषी परिवारमा भएको हो।<ref name="bio1">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|accessdate=6 August 2013|date=23 July 2012|work=Hindustan Times|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archivedate=31 December 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=31 December 2014 }}</ref><ref>{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|accessdate=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx |date=21 August 2013 }}</ref> उनको बुवा, [[प्रकाश पादुकोण|प्रकाश]], एक भूतपूर्व अन्तर्राष्ट्रियस्तरका सम्मानित ब्याडमिन्टन खेलाडी थिए। उनकी आमा उज्जाला एक यात्रु एजेन्ट थिइन्।<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=The Star|date=4 August 2008|accessdate=29 August 2013}}{{subscription required|via=Highbeam}}</ref> उनकी कान्छी बहिनी अनिसा गोल्फ खेलाडी हुन्।<ref>{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika’s link-ups don’t bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|accessdate=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry |date=6 January 2014 }}</ref> उनको हजुरबुवा रमेश मैसुर ब्याडमिन्टन सङ्घका प्रशासक थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|accessdate=3 August 2015}}</ref> पादुकोण जब एक वर्षकी थिइन् त्यस समय उनको परिवार [[भारत]]को [[बेङ्गलोर]] बसाइसराई गरे ।<ref name="toi interview">{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|accessdate=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father |date=28 September 2013 }}</ref> उनले बेङ्गलोरको [[सोफिया उच्च विद्यालय]]बाट प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् र प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको अध्ययन [[माउन्ट कार्मेल कलेज, बेङ्गलोर|माउन्ट कार्मेल कलेज]]बाट गरिन्।<ref>{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|publisher=Rediff.com|accessdate=6 August 2013}}</ref> उनी मानविकी संकाय अन्तर्गत [[समाजशास्त्र]] विषयमा [[स्नातक तह|स्नातक]] तहको पढाइ गर्न [[इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय खुल्ला विश्वविद्यालय]]मा भर्ना भइन् तर पछि उनले समयको व्यस्तता तथा मोडलिङ गर्ने समयको अनियमितताले पढाइ स्थगन गरिन्।<ref name="toi interview"/><ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|accessdate=6 August 2013|date=30 December 2007|archiveurl=|archivedate=8 June 2015}}</ref> [[File:Padukone with family.jpg|thumb|left|upright=1.3|alt=Deepika Padukone is posing with her father, mother and sister|सन् २०१४ को [[५९औं फिल्मफेयर पुरस्कार]] समारोहमा दीपिका पादुकोण आफ्नो अभिभावक तथा बहिनीसँग]] पादुकोण बच्चा हुँदा कठिन सामाजिक अवस्था स्वीकार गरिन् जसले गर्दा उनको धेरै साथीहरू थिएनन्।<ref name="toi interview"/> उनको जीवनको लक्ष्य ब्याडमिन्टन थियो, जुन उनले युवा उमेरदेखि नै प्रतिस्पर्धात्मक तरिकाले खेल्ने गर्थिन्। सन् २०१२ को एक अन्तरवार्तामा पादुकोणले आफ्नो दिनचर्याको बारेमा भनेकी थिइन् "म सधैँ बिहान ५ बजे उठ्थेँ र शारीरिक कसरत गर्न जान्थे, विद्यालय जान्थे, ब्याडमिन्टन खेल्न जान्थे, आफ्नो गृहकार्य गर्थें र सुत्न जान्थेँ।"<ref name="toi interview"/> पादुकोणले विद्यालय अवधिमा ब्याडमिन्टनमा आफ्नो जीवन बनाउन जारी राखिन् र राष्ट्रियस्तरको च्याम्पियनसिपमा भाग लिइन्। उनले राज्यस्तरका बेसबल प्रतियोगितामा पनि आफ्नो सहभागिता जनाइन्।<ref>{{cite news|last=Banerjee|first=Soumyadipta|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-was-a-state-level-baseball-player-deepika-padukone-1349480|title=I was a state level baseball player: Deepika Padukone|work=Daily News and Analysis|accessdate=3 August 2013|date=18 February 2010}}</ref> शिक्षा तथा खेल करियरमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित राखिरहेकै बेला पादुकोणले बाल कलाकारको रूपमा समेत कार्य गरिन्। उनी ८ वर्षको उमेरमा एक दुई विज्ञापन अभियानमा देखा परिन्।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101100100.htm|title=The long and short of the ramp|work=The Hindu|accessdate=3 August 2013|date=11 August 2004}}</ref> १० कक्षामा अध्ययन गर्दा उनले आफ्नो ध्यान परिवर्तन गरी फेसन मोडल बन्ने निर्णय गरिन्। <ref name="model">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/613309.cms|title=Smash hit on the ramp|work=The Times of India|first=Asha|last=Chowdary|accessdate=3 August 2013|date=13 April 2004}}</ref> सन् २००४ मा उनले [[प्रसाद बिडापा]]को संरक्षणमा पूर्ण समय मोडल बन्ने कार्यमा लागिन्।<ref name="model"/><ref>{{cite news|last=Malani|first=Gaurav|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film|title=Deepika Padukone not a part of race|accessdate=3 August 2013|date=7 December 2011|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194256/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film |date=28 September 2013 }}<br>{{cite news|last=Saran|first=Rhea|title=Venus Rising?|url=http://www.verveonline.com/30/people/verve/venus/excerpt.shtml|accessdate=7 August 2013|work=Verve (magazine)}}</ref> करियरको प्रारम्भिक चरणमा पादुकोणले लिरिल साबुनको टेलिभिजन विज्ञापनले पहिचान प्राप्त गरिन्। त्यस सँगै उनले विभिन्न ब्रान्ड तथा उत्पादनको लागि मोडलिङ गरिन्।<ref>{{cite news|last=Gahlaut|first=Kanika|url=http://indiatoday.intoday.in/story/prakash-padukone-daughter-deepika-in-new-liril-soap-ad/1/196716.html|title=Making a splash|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=12 April 2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBsSbRF|archivedate=27 September 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Deepika Padukone: Biography|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Deepika-Padukone.htm|publisher=[[Zee News]]|accessdate=7 August 2013}}</ref> सन् २००५ मा, उनले डिजाइनर [[सुनीत वर्मा]]को लागि पहिलो पटक [[लक्मे फेसन विक]]मा भाग लिइन् र [[किङफिसर (बियर)|किङफिसर]] फेसन अवार्डमा ''मोडल अफ द इअर''को अवार्ड जित्न सफल भइन्।<ref>{{cite web|last=Menon|first=Sita|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer|accessdate=3 August 2013|date=21 April 2005|publisher=Rediff.com}}</ref><ref>{{cite news|last=Chowdhury|first=Smita R.|title=Glamour, glitz & grace|url=http://www.telegraphindia.com/1050405/asp/calcutta/story_4572605.asp|accessdate=3 August 2013|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=5 May 2005}}</ref> पादुकोणको प्रसिद्धिमा त्यस समय वृद्धि भयो जब उनलाई २००६ को [[किङफिसर पात्रो|किङफिसर क्यालेन्डर]]मा स्थान दिइयो ।<ref name="meet"/> क्यालेन्डरका डिजाइनरका रूपमा रहेका [[वेन्डेल रोड्रिक्स]]ले पादुकोणमाथि टिप्पणी गर्दै भनेका थिए "[[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]]पछि हामीसँग यस्तो सुन्दर र ताजा महिला थिएन्।"<ref>{{cite news|url=http://m.indiatoday.in/story/young-achievers-deepika-padukone-ms-dhoni-to-rabbi-shergill/1/181846.html|title=Young achievers: Deepika Padukone to Aditya Mittal, MS Dhoni to Rabbi Shergill|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=20 February 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBwTlZD|archivedate=27 September 2013}}</ref> रोड्रिक्सले उनलाई गञ्जम ज्वेलरी कक्षामा हेरेका थिए र पछि उनले म्याट्रिक्स एजेन्सीका लागि पादुकोणलाई हस्ताक्षर गर्न भ्याए।<ref>{{cite book|last=Vasudev|first=Shefalee|title=Powder Room|url=http://books.google.com/books?id=DzdfsXQEtqoC&pg=PT61|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-297-3|page=61|year=2012}}</ref> २१ वर्षको उमेरमा पादुकोण [[मुम्बई]] बसाइँ सरिन् र आफ्नो काकीको घरमा बसिन्।<ref name="toi interview"/> त्यसै वर्ष, उनले [[हिमेश रेशमिया]]को म्युजिक भिडियो ''नाम है तेरा'' मा काम गर्ने अवसर पाइन् र त्यसमा गरेको अभिनयले व्यापक पहिचान प्राप्त गरिन्।<ref>{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=17 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video |date=28 September 2013 }}</ref> पादुकोणले चाँडै चलचित्र भूमिकाको लागि प्रस्ताव प्राप्त गर्न सुरू गरिन्।<ref>{{cite web|title=The hottest heroine in Kannada cinema|url=http://www.rediff.com/movies/2006/aug/24sld1.htm|publisher=Rediff.com|date=24 August 2006|accessdate=6 August 2013}}</ref> आफ्नो अभिनयलाई अझ प्रभावकारी बनाउन पादुकोणले [[अनुपम खेर]]को चलचित्र संस्थानमा अभिनय कोर्समा भर्ना भइन्।<ref>{{cite news|title=On course: Deepika Padukone joins Anupam Kher's Film Academy|url=http://indiatoday.intoday.in/story/badminton-star-prakash-padukone-daughter-deepika-shifted-to-mumbai/1/193374.html|work=India Today|date=11 July 2005|accessdate=6 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC0HxiV|archivedate=27 September 2013}}</ref> रेशमियाको साङ्गीतिक भिडियोमा निर्देशक [[फराह खान]]ले पादुकोणको अभिनय हेरेकी थिइन् जसले गर्दा उनले पादुकोणलाई आफ्नो चलचित्र [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]]मा अभिनेत्रीको रूपमा चयन गरिन्।<ref name="toi interview"/><ref name="meet"/> ==अभिनय करियर== ===चलचित्र सुरूवात र सफलता (२००६–०९)=== पादुकोणले सन् २००६ मा आफू [[इन्द्रजीत लङ्केश]]को निर्देशनमा [[कन्नड चलचित्र]] ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''बाट अभिनय क्षेत्रमा प्रवेश गर्न लागेको बताएकी थिइन्। <ref name="meet">{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Meet Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/2006/mar/14sd1.htm|publisher=Rediff.com|date=14 March 2006|accessdate=6 August 2013}}</ref> उक्त रोमान्टिक हाँस्य चलचित्र [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु चलचित्र]] ''[[मनमधुदु]]''को रूपान्तरण रहेको थियो र पादुकोणलाई शीर्ष भूमिकामा अभिनेता [[उपेन्द्र (अभिनेता)|उपेन्द्र]]सँग तय गरिएको थियो । पादुकोण अभिनित कन्नड चलचित्रले उच्च व्यापारिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{cite news|last=Kumar|first=S.S|title=Ramya in a rush|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/ramya-in-a-rush/article3230859.ece|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Hindu|date=29 September 2006}}</ref> [[रिडिफ.कम]]का आरजी विजयसारथीले पादुकोणको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै उनलाई ''आत्मीय दृश्यमा अझ बढी काम गर्नुपर्छ'' भनी थपेका थिए ।<ref>{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|publisher=Rediff.com|date=15 September 2006|accessdate=3 August 2013}}</ref> सन् २००६ को अन्तसम्ममा फराह खानको ''ह्याप्पी न्यू इअर'' को काम रोकियो र खानले [[पुनर्जन्म]]को कथामा आधारित नाटकीय चलचित्र ''[[ओम शान्ति ओम]]'' (२००७) को लागि पादुकोणलाई चलचित्रमा लिने निर्णय गरिन्। <ref>{{cite web|title='I was pulling SRK's hair out!'|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/10fchat.htm|publisher=Rediff.com|date=10 December 2007|accessdate=6 August 2013}}</ref> [[बलिउड|हिन्दी चलचित्र उद्योग]]को पृष्ठभूमिमा तैयार पारिएको यस चलचित्रले सन् १९७० ताका सङ्घर्षरत् अभिनेताको कथा भन्दछ जो आफ्नो प्रेमिकाको हत्याको साक्षी भएर मर्छ र उसको प्रेमिकाको हत्याको बदला लिन पुनर्जन्म लिन्छ। यस चलचित्रको नायकको रूपमा [[साहरुख खान|शाहरूख खान]] एक समर्थकको भूमिकामा रहेका थिए भने पादुकोण दोहोरो भूमिकामा थिइन्।{{mdash}} पहिलो भूमिका शान्तिप्रिया, १९७० को शीर्ष अभिनेत्रीको रूपमा र पछि स्यान्डी, एक इच्छुक अभिनेत्रीको भूमिकामा रूपमा रहेकी थिइन्। उनले भनिन्, "म शाहरूखलाई चलचित्रमा हेरेर ठूली भएकी हुँ र वहाँको म सधैँ अनुशरण गर्थें। वहाँसँग काम गरेर&nbsp;... म ज्यादै खुसी महसुस गरिरहेकी छु। साथै फराहलाई पनि धन्यवाद दिन चाहन्छु जसले म माथि भरोसा गरेर वहाँसँग मलाई काम गर्ने मौका दिइन्।"<ref>{{cite news|last=Ray|first=Sarit|title=I'm a shy person: Deepika|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=2 November 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194317/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone |date=28 September 2013 }}</ref> आफ्नो भूमिकाको तयारीको लागि पादुकोणले विभिन्न अभिनेत्रीहरू [[हेलन (अभिनेत्री)|हेलन]] र [[हेमा मालिनी]]को शारीरिक हाउभाउ पढ्न चलचित्र हेरिन्। जुन आजभोलिको अभिनेत्रीभन्दा ''ज्यादै भिन्न'' र ''अधिक मनोरम'' भएको महसुस गरिन ।<ref>{{cite news|last=Thakur|first=Shweta|title=I saw Hema Malini films for '70s look: Deepika|date=17 November 2007|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx|work=Hindustan Times|accessdate=10 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005230414/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx |date=5 October 2013 }}</ref> तर, उनको आवाज भने आवाज कलाकार [[मोना घोष शेट्टी]]द्वारा स्वराङ्कित थियो ।<ref name="mona dub">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan|title=Why is Deepika's Hindi in Kochadaiiyaan dubbed?|work=The Times of India|date=2 January 2013|accessdate=3 January 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105062349/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan |date=5 January 2014 }}</ref> चलचित्रमा रहेको एक गीत ''धुम ताना'' मा पादुकोण भारतीय शास्त्रीय नृत्यकर्ताको रूपमा आफुलाई ढालेर नृत्य गरिन्। वर्षको चर्चित गीतहरू मध्ये एक साबित भएपछि [[डोर्लिङ किन्डर्सले]]ले भने पादुकोणले दर्शकलाई आफ्नो ''हस्त मुद्रा'' नृत्यले मन्त्रमुग्ध पार्न सफल भइन्।<ref>{{cite book|title=The Book of Dance|url=http://books.google.com/books?id=EzKmKyugOjkC&pg=PA113|date=3 September 2012|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=978-1-4093-2237-5|page=113}}</ref> ''ओम शान्ति ओम'' सन् २००७ को व्यावसायिक सफल चलचित्र बन्न सफल रहयो र चलचित्रले विश्व्यापी {{INRConvert|1.49|b}} कारोबार गरेको थियो ।<ref name="top">{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=13 October 2013|date=11 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=4409&nCat=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205213224/http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat= |date=5 February 2012 }}</ref> [[बलिउड हङ्गामा]]का [[तरण आदर्श]]ले चलचित्रको समिक्षा गर्दै ''दीपिकाको अभिनयमा एउटा उत्कृष्ट अभिनेत्रीसँग हुनुपर्ने सबै कला भएको भनि भनेका थिए'' ।<ref>{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=18 December 2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBYXxYy|archivedate=27 September 2013}}</ref> [[फिल्मफेयर पुरस्कार]]को वार्षिकोत्सवमा पादुकोणलाई सन् २००८ मा [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिइएको थियो र [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री]] श्रेणीको लागि नामाङ्कन गरिएको थियो।<ref name="heroine">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/top-actresses-of-bollywood-ever/9/7051.html#photo35|title=Top heroines of Bollywood|accessdate=19 July 2013|date=10 May 2013|work=India Today|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC4LXB6|archivedate=27 September 2013}}</ref> [[File:Padukone in 2009.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Deepika Padukone is smiling away from the camera|पादुकोण ''[[लभ आज कल]]'', २००९ को पहिलो दृश्य समारोहमा]] बलिउड हङ्गामाले ''ओम शान्ति ओम'' को सफलताले पादुकोणको अभिनय करियरमा आयाम थपेको एक रिपोर्टमा उल्लेख गरेको थियो।<ref>{{cite web|last=Tuteja|first=Joginder|title=Exploring the Box Office journey of Deepika Padukone&nbsp;– Part 1|date=2 August 2013|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5321|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=10 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBdY9Zu|archivedate=27 September 2013}}</ref> उनले यो सफलतालाई आफ्नो अर्को चलचित्रमा गायत्री (रणवीर कपुरको प्रेमिका)को भूमिकामा एक अस्ट्रेलियाली विद्यार्थी जो क्याब चालकको रूपमा [[यश राज फिल्म्स|यशराज फिल्म्स]]को हाँस्य रोमान्टिक चलचित्र ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) मा अभिनय गरिन्। यो चलचित्रले व्यावसायिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno scores at box office|url=http://www.rediff.com/movies/2008/aug/18box.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=20 April 2013}}</ref> तर ''[[आउटलुक (पत्रिका)|आउटलुक]]'' को नम्रता जोशीले पादुकोणको अभिनयलाई सन्तोषजनक नभएको बताएकी थिइन्।।<ref>{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|accessdate=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBjSin0|archivedate=27 September 2013}}</ref> सन् २००९ को पहिलो चलचित्रको रूपमा पादुकोण र [[अक्षय कुमार]]द्वारा [[निखिल आडवाणी]]को निर्देशनमा कुङ फु हाँस्य कथानक चलचित्र ''[[चाँदनी चौक टु चाइना]]'' रहेको थियो जसमा पादुकोणले भारतीय-चिनियाँ दिदी बहिनीको दोहोरो भूमिका निभाएकी थिइन्। [[वार्नर ब्रोज]]द्वारा निर्माण गरिएको यो चलचित्रले हिन्दी चलचित्रको इतिहासमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सबैभन्दा बढी सिनेमाघरमा प्रदर्शित गरिएको थियो ।<ref>{{cite news|last=Anderson|first=Jason|title=Chandni Chowk to China: Kung fusion hustle|url=http://www.thestar.com/entertainment/2009/01/16/chandni_chowk_to_china_kung_fusion_hustle.html|work=[[Toronto Star]]|date=16 January 2009|accessdate=6 August 2013}}</ref> पादुकोणले आफ्नो भूमिकको लागि जापानी मार्सल आर्ट्स [[जुजुत्सु]]बाट सिखेकी थिइन् र आफ्नो सबै आक्रमक दृश्य आफैंले गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|title=Deepika's unbelievable stunt!|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/nov/26slid1-deepika-unbelievable-stunt.htm?zcc=rl|publisher=Rediff.com|date=26 November 2008|accessdate=3 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Lalwani|first=Vickeya|title=Yes, I'm dating Ranbir: Deepika|date=15 March 2008|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj|work=The Times of India|accessdate=3 September 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012195823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj |date=12 October 2013 }}</ref> तर अपेक्षा गरिएको ठिक विपरित यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|554.7|m}} कमाइ गर्न सक्यो जबकि यस चलचित्रको निर्माण लागत {{INRConvert|800|m}} थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|publisher=Box Office India|accessdate=11 November 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU%3D |date=2 June 2013 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|accessdate=6 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng |date=5 March 2016 }}</ref> चलचित्र विश्लेषकहरूले पादुकोणको अभिनयलाई सामान्यत मन पराएनन्।<ref>{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=7 October 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Strout|first=Justin|title=Ham Samurai|date=15 January 2009|url=http://www2.orlandoweekly.com/film/review.asp?rid=14086|work=[[Orlando Weekly]]|accessdate=29 April 2011}}</ref> त्यसै वर्ष पादुकोणले नाटकीय चलचित्र ''[[बिल्लु]]'' (''लभ मेरा हिट हिट'' नामक गीत) मा आयटम डान्स गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&page=4|title=Item Number in 'Billoo Barber'|publisher=[[MSN]]|date=6 January 2009|accessdate=2 May 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314143005/http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&page=4 |date=14 March 2012 }}</ref> त्यस लगतै उनी [[सैफअली खान|सैफ अली खान]]सँग रोमान्टिक नाट्य चलचित्र '' [[लभ आज कल]]'' मा अभिनय गरिन् जसको कथाकार र निर्देशक [[इम्तियाज अली (निर्देशक)|इम्तियाज अली]] थिए। यस चलचित्रले युवाहरूको बदलिदो सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरेको थियो। यस चलचित्रमा पादुकोणले एक सुदृढ सोच भएकी महिला मीरा पण्डेको भूमिका चरित्रार्थ गरेकी थिइन्। यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|1.2|b}}को कारोबार गरेको थियो। ''लभ आज कल'' ले सन् २००९ को सबैभन्दा बढी पैसा कमाउने तेस्रो चलचित्रको रूपमा आफूलाई प्रमाणित गरेको थियो।<ref name="top"/> ''[[डेली न्यूज एन्ड एनालायसिस]]'' का अनिरूद्ध गुहाले पादुकोणको बारे उल्लेख गर्दै ''अहिलेसम्म अभिनय गरेका चार चलचित्रहरू मध्ये सबैभन्दा उत्कृष्ट प्रदर्शन '' गरेको भनी लेखेका थिए भने ''द टाइम्स अफ इन्डिया'' का बलिउड विशेशज्ञ [[निखत काजमी]]ले पादुकोणको अभिनयलाई ''उत्कृष्ट र दृढ'' भनी व्याख्या गरेका थिए।<ref>{{cite news|last=Guha|first=Aniruddha|title=Review: Love Aaj Kal is the perfect date movie|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-love-aaj-kal-is-the-perfect-date-movie-1278796|work=Daily News and Analysis|date=31 July 2009|accessdate=16 July 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Kazmi|first=Nikhat|title=Love Aaj Kal|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Love-Aaj-Kal/movie-review/4838891.cms|work=The Times of India|date=30 July 2009|accessdate=16 July 2013}}</ref> यस चलचित्रको लागि पादुकोणले [[५५औँ फिल्मफेयर पुरस्कार]]मा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको नामाङ्कन पाएकी थिइन्।<ref name="bollywoodhungama1">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=27 April 2011}}</ref> ===करियर सङ्घर्ष (२०१०–११)=== सन् २०१० मा पादुकोणको पाँच चलचित्र प्रदर्शित भएको थियो। उनको पहिलो भूमिका विजय लालवाणीको [[मनोबैज्ञानिक रोमाञ्चकारी]] चलचित्र ''कार्तिक कलिङ कार्तिक'' थियो जसमा पादुकोणले एक हरेस खाइसकेको व्यक्ति ([[फरहान अख्तर]]द्वारा अभिनित) जो प्रत्येक विहान एक संदिग्ध फोन पाएर विभिन्न परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको व्यक्तिको सहयोगी प्रेमिकाको भूमिका गरिन्। [[भराइटी (पत्रिका)|भराइटी]] पत्रिकाका डेरेक एलेले चलचित्रलाई समीक्षा गर्दै चलचित्रको कथाबस्तुले दर्शकमाझ छाप छोड्न नसकेको र पादुकोणको &nbsp;...निरीह भूमिकाले पनि चलचित्र सफल नभएको तर्क थपेका थिए ।<ref>{{cite news|last=Elley|first=Derek|title=Review: "Karthik Calling Karthik"|url=http://variety.com/2010/film/reviews/karthik-calling-karthik-1117942367/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=8 March 2010|accessdate=16 July 2013}}</ref> व्यवसायिक रूपमा चलचित्र असफल भएको थियो।<ref name="bo2010">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box office India|accessdate=14 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA%3D%3D |date=14 October 2013 }}</ref> सो वर्ष उनको सबैभन्दा व्यवसायिक सफल चलचित्र [[साजिद खान]]को हाँस्यप्रधान चलचित्र [[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]] थियो जसले {{INRConvert|1.15|b}}को कारोबार गर्न सफल भएको थियो। यस चलचित्रमा उनी [[अक्षय कुमार]], [[रितेश देशमुख]], [[लारा दत्ता]], [[अर्जुन रामपाल]], [[जिया खान]] र [[बोमन इरानी]]सँग चित्रित गरिएका थिए।<ref name="top"/> [[राजा सेन]]ले चलचित्रलाई "खराब अभिनयको चाड" र पादुकोणद्वारा कमजोर अभिनय भनी वर्णन गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Sen|first=Raja|title=Gags that'll make you gag|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-housefull-is-painful/20100430.htm|publisher=Rediff.com|date=30 April 2010|accessdate=14 September 2013}}</ref> [[File:Deepika Padukone at an event.jpg|thumb|left|upright|alt=Deepika Padukone is sitting on a chair and smiling at the camera|पादुकोण ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'', २०१० को कार्यक्रममा]] {{-}} == प्रमुख चलचित्रहरू== {{main|दीपिका पादुकोण फिल्मोग्राफी}} * [[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]] (सन् २००६) * [[ओम शान्ति ओम]] (सन् २००७) * [[बच्ना ए हसिनो]] (सन् २००८) * [[लभ आज कल]] (सन् २००९) * [[लफङ्गे परिन्दे]] (सन् २०१०) * [[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]] (सन् २०१२) * [[ये जवानी है दीवानी]] (सन् २०१३) * [[चेन्नई एक्सप्रेस]] (सन् २०१३) * [[गोलियों की रासलीला राम-लीला]] (सन् २०१३) * [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]] (सन् २०१४) * [[पीकू]] (सन् २०१५) * [[बाजीराव मस्तानी]] == प्रसिद्धि == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{Commonscat-inline|Deepika Padukone|दीपिका पादुकोण}} * {{IMDb name|id=2138653}} * {{Twitter|deepikapadukone|दीपिका पादुकोण}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार}} {{फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार}} {{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि आइफा अवार्ड}} {{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि स्क्रिन अवार्ड}} {{कमन्सश्रेणी|Deepika Padukone}} {{Persondata <!-- Metadata: see Wikipedia:Persondata. --> | NAME = Padukone, Deepika | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Indian actor | DATE OF BIRTH = 5 January 1986 | PLACE OF BIRTH = [[Copenhagen]], Denmark | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:बेङ्गलोरका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:मानसिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू]] [[श्रेणी:बेङ्गलोरका महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 45k0xdxe5n7659gfdekrmtq11ry61e8 0 61749 1368901 1280636 2026-08-09T01:45:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368901 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = हाइपोथर्मिया | Image = Napoleons retreat from moscow.jpg | Caption =सन् १८१२मा रसियामा पुगेका [[नेपोलियन बोनापार्ट]]का धेरै सेना हाइपोथर्मियाबाट प्रभवित भए | DiseasesDB = 6542 | ICD10 = {{ICD10|T|68||t|66}} | ICD9 = {{ICD9|991.6}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000038 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1144 | MeshID = D007035 }} '''हाइपोथर्मिया''' भन्नाले शरीरको भित्री तापक्रम ३५ डिग्री सेन्टिग्रेड (९५ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम भएको अवस्थालाई बुझिन्छ। यसको लक्षण तापक्रम अनुसार फरक-फरक हुन सक्छ। मन्द खालको हाइपोथर्मियामा जीउ काम्ने तथा दिमाग सुस्त भएर अलमल्ल पर्ने हुन्छ। मध्यम खालको हाइपोथर्मियामा कम्पन बन्द हुन्छ र [[दिमाग]]को सुस्तता बढेर जान्छ। कडा खालको हाइपोथर्मिया भएपछि बिरामीले बेहोसीमा लगाइरहेको कपडा खोल्न पनि सक्छ र मुटुको धड्कन बन्द हुने खतरा बढेर जान्छ।<ref name=NEJM2012>{{cite journal|last1=Brown|first1=DJ|last2=Brugger|first2=H|last3=Boyd|first3=J|last4=Paal|first4=P|title=Accidental hypothermia.|journal=The New England Journal of Medicine|date=Nov 15, 2012|volume=367|issue=20|pages=1930–8|pmid=23150960|doi=10.1056/NEJMra1114208}}</ref> हाइपोथर्मिया मुख्यतया दुई कारणहरूले हुने गर्दछ। साधारणतया यो समस्या लामो समयसम्म चिसोमा बस्नाले लाग्ने गर्दछ।<ref name=Rosen2010/> त्यस्तै कुनै कारणले शरीरमा ताप उत्पादन घट्यो वा शरीरबाट ठूलो मात्रामा ताप बाहिरियो भने पनि हाइपोथर्मिया हुन सक्छ।<ref name=Rosen2010>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition |last=Marx |first=John |year=2010 |publisher=Mosby/Elsevier|location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-323-05472-0 |page=1870 |url= }}</ref> यस्तो हुनुमा अल्कोहलले शरीरलाई पुर्याउने असरको (अल्कोहल इन्टक्सिकेसन) मुख्य भुमिका रहेको हुन्छ भने रगतमा चिनीको मात्रा कम हुनु, खानमा रुची नहुनु तथा बृद्धावस्थाका कारणले पनि शरीरको तापक्रम घट्न सक्छ।<ref name=Rosen2010/><ref name=NEJM2012/> शरीरमा सञ्चालन हुने तापक्रम नियमन प्रक्रियाले (थर्मोरेगुलेसन) शरीरको तापक्रम साधारणतया ३६.५-३७.५ डिग्री सेन्टिग्रेड (९७.७-९९.५ डिग्री फरेन्हाइट)को हाराहारीमा राख्ने गर्दछ। शरीरको तापक्रम बढाउन काम्ने, जीउ चलाउने क्रियाकलाप बढाउने, तातो वस्तुले सेकाउने र न्यानो कपडा लगाउने गर्न सकिन्छ।<ref name=NEJM2012/> यदि कुनै मानिस यसको जोखिममा रहेको अवस्थामा छ भने उसले देखाउने लक्षणका आधारमा हाइपोथर्मियाको पहिचान गर्न सकिन्छ नत्र अन्य अवस्थामा पहचानको लागि उसको शरीरको तापक्रम नाप्नु पर्ने हुन्छ।<ref name=NEJM2012/> मन्द खालको हाइपोथर्मियाको उपचार गर्न ताता पेयपदार्थहरू पिउने, विभिन्न शारीरिक क्रियाकलापहरू गर्ने र न्यानो लुगा लगाउने गर्न सकिन्छ। मध्यम खालको हाइपोथर्मिया भएका मानिहरूलाई तातो बनाउने विद्युतीय कम्बलहरू वा तताइएका नसाबाट दिइने तरल पदार्थहरू सिफारिस गरिन्छ। मध्यम तथा कडा खालको हाइपोथर्मिया भएका मानिहरूलाई हल्कासँग यताउता सार्नु पर्छ। कडा खालको हाइपोथर्मिया भएमा एक्स्ट्राकर्पोरियल मेम्ब्रेन अक्सिजिनेसन (इसिएमओ) वा कार्डियोपल्मोनरी बाइपास लाभदायक हुन सक्छ। यदि बिरामीको नाडीको गति महशुस भएन भने माथि उल्लेखित उपचारका साथमा कार्डियोपल्मोनरी रिसक्सिकेसन (सिपिआर) पनि गरिनु आवस्यक छ। बिरामीको शरीरको तापक्रम ३२ डिग्री सेन्टिग्रेड (९० डिग्री फरेन्हाइट) नपुगेसम्म शरीरलाई निरन्तर तताउनु पर्छ। यदि यो बिन्दुमा पनि बिरामीमा कुनै सुधार आएन भने वा कुनै पनि समय रगतमा पोटासियमको मात्रा १२ एममोल प्रति लिटरभन्दा बढि छ भने सिपिआर बन्द गर्नु पर्छ।<ref name=NEJM2012/> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा हाइपोथर्मियाका कारण प्रत्येक वर्ष १५०० भन्दा बढि मानिसको मृत्यु हुने गर्दछ।<ref name=NEJM2012/> यो समस्या बृद्ध मानिसहरू र पुरुषहरूमा बढि हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=Brac2012>{{cite book|last1=Bracker|first1=Mark|title=The 5-Minute Sports Medicine Consult|date=2012|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451148121|page=320|edition=2|url=https://books.google.ca/books?id=-LOm9enAxQ8C&pg=PA320}}</ref> हालसम्म हाइपोथर्मिया भएर बाँचेका मध्ये सबैभन्दा कम तापक्रम १३ डिग्री सेन्टिग्रेड (५५.४ डिग्री फरेन्हाइट) भएको पाइएको छ। स्विडेनमा चिसो पानीमा डुबेर मृत्युको मुखमा पुगेकी उक्त बालिका ७ वर्षकी थिइन्।<ref>{{cite web|title=Remarkable recovery of seven-year-old girl|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=4296666|website=http://sverigesradio.se/|accessdate=2 March 2015|date=Jan 17, 2011}}</ref> त्यस्तै लगतार ६ घण्टासम्म सिपिआर गरेर बचाइएको तथ्य पनि दर्ता गरिएको छ। इसिएमओ वा बाइपास गरिका मध्ये ५०% मानिस बाँच्न सफल भएका छन्।<ref name=NEJM2012/> हाइपोथर्मियाले धेरै युद्धहरूमा निर्णायक भुमिका निर्वाह गरेको छ।<ref name=Rosen2010>{{cite book |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition |last=Marx |first=John |year=2010 |publisher=Mosby/Elsevier|location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-323-05472-0 |page=1870 |url= }}</ref> ==वर्गीकरण== जुनसुकै कारणले शरीरको भित्री तापक्रम ३५ डिग्री सेन्टिग्रेड (९५ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम भएको अवस्थालाई हाइपोथर्मिया भनिन्छ।<ref name="Rosen2006"/> हाइपोथर्मियालाई शरीरको घटेको तापक्रमको मात्रा अनुसार मन्द, मध्यम र कडा गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरिएको छ।<ref name="Rosen2006"/> अर्को प्रणालीमा लक्षणहरूका आधारमा हाइपोथर्मियाको वर्गीकरण गरिन्छ जसलाई स्विस स्टेजिङ प्रणाली भनिन्छ। शरीरको तापक्रम सही तरिकाले नाप्न सम्भव नभएको अवस्थामा यो प्रणाली अपनाइन्छ।<ref name=NEJM2012/> कम तापक्रमकै कारणले हुने अन्य समस्याहरू पनि छन्। यिनीहरूलाई हाइपोथर्मियासँग जोडेर वा अलग राखेर दुबै तरिकाले प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। * चिल्ब्लेन्स- पटकपटक चिसो ठाउँमा बस्दा छालाको सतहमा देखापर्ने फोकाहरू।<ref name=CDC10>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/coldstress/ |title=Cold Stress |work=Center for Disease Control and Prevention |accessdate=}}</ref> * [[हिउँले खानु]]- शरीरको कुनै भाग चिसोले जमेर तन्तुहरू नष्ट हुनु।<ref name=CDC10/> * फ्रस्टनिप- कोषको क्षति नभइ छाला र केही भित्रसम्म चिसो हुनु।<ref>Marx 2010 p.1862</ref> * ट्रेन्च फुट (हिलोले खानु)- नजमेको पानी वा हिलोमाटोमा खुट्टा लगातार रहरहँदा आउने समस्या।<ref name=CDC10/> मानव शरीरको तापक्रम साधारणतया ३६.५-३७.५ डिग्री सेन्टिग्रेड (९७.७-९९.५ डिग्री फरेन्हाइट) हुन्छ।<ref>{{cite journal | author = Karakitsos D, Karabinis A | title = Hypothermia therapy after traumatic brain injury in children | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 359 | issue = 11 | pages = 1179–80 | date = September 2008 | pmid = 18788094 | doi = 10.1056/NEJMc081418 | url =https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-09-11_359_11/page/1179}}</ref> यदि यो तापक्रम ३७.५-३८.३ डिग्री सेन्टिग्रेड (९९.५-१००.९ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा बढि भयो भने त्यस्तो अवस्थालाई ज्वरो वा हाइपर्थर्मिया भनिन्छ।<ref name=CC09/> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== हाइपोथर्मियाको गम्भीरता अनुसार यसका लक्षण तथा चिह्नहरू पनि फरक-फरक देखा पर्छ। त्यसैले यसका लक्षण तथा चिह्नहरूलाई तीन भागमा विभाजन गरिएको छ। शिशुहरूलाई हाइपोथर्मिया लाग्यो भने शरीर छुँदा चिसो महशुस हुने, छाला हल्का रातो देखिने र कमजोर हुने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्दछ।<ref name=webmd>[http://www.webmd.com/a-to-z-guides/what-is-hypothermia What Is Hypothermia?]</ref> ===मन्द हाइपोथर्मिया=== मन्द हाइपोथर्मियाका लक्षणहरू अनिश्चित खालका हुन्छन्।<ref name=Care99/> यो खालको हाइपोथर्मिया भएको बेलामा स्नायु प्रणालीमा अति सम्वेदशीलता सक्रिय भएर काम्ने, [[रक्तचाप]] बढ्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने, छिटोछिटो सास फेर्ने तथा रक्त नलीहरू खुम्चिने जस्ता समस्याहरू देखा पर्छन्। यी सबै कृयाकलापहरू ताप जोगाउन मानव शरीरले देखाउने प्रतिक्रियाका कारणले हुने गर्दछन्।<ref name="McCullough L, Arora S 2004 2325–32">{{cite journal | author = McCullough L, Arora S | title = Diagnosis and treatment of hypothermia | journal = Am Fam Physician | volume = 70 | issue = 12 | pages = 2325–32 | date = December 2004 | pmid = 15617296 | doi = | url =https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2004-12-15_70_12/page/2325}}</ref> चिसोका कारण धेरै पिसाब आउने, दिमाग सुस्त भएर अल्मलिने कलेजोले काम नगर्ने (हेपाटिक डिस्फङ्सन) पनि हुन सक्छ। शरीरमा रहेका जीवकोषहरूले कम ग्लुकोज प्रयोग गर्ने, इन्सुलिनको उत्पादन पनि कम हुने र तन्तुहरूको इन्सुलिनप्रतिको सम्वेदशीलता पनि कमजोर हुने भएकोले यो समस्या भएका मानिसहरूलाई रगतमा चिनीको मात्रा बढी हुने रोग (हाइपरग्लाइसेमिया) पनि हुन सक्छ। स्नायु प्रणालीको अति सम्वेदशीलताको सक्रियताले कलेजोबाट पनि ग्लुकोज उत्पादन हुन थाल्छ। धेरै अवस्थाहरूमा, विशेष गरी मद्यपान गर्ने मानिहरूलाई हाइपरग्लाइसेमिया हुने सम्भावना अत्यन्तै धेरै हुने गरेको पाइन्छ। हाइपरग्लाइसेमियाका कारण मानिसलाई हाइपोथर्मिया हुने भएकोले धेरै जसो मानिसहरूलाई यी दुवै समस्याहरू सँगसँगै देखापर्छन्। ===मध्यम हाइपोथर्मिया=== शरीरको तापक्रम घटेसँगै शरीरको कम्पन बढेर जान्छ। सजिलै देख्न सकिने गरी मांसपेसीको सन्तुलन बिग्रिन्छ। शरीरको चाल सुस्त र कठिन हुन्छ। हाइपोथर्मिया मध्यम अवस्थामा भएको व्यक्ति सतर्क जस्तो देखिए पनि हिँड्दा लरबराउने र अल्मलिने हुन्छ। यो अवस्थामा पुगेपछि शरीरले बाँँकी सबै स्रोत र साधन महत्त्वपूर्ण अङ्गहरू तातो राख्न खर्चिने हुनाले सतहका रक्तनलीहरू खुम्चिने गर्दछन्। शरीर रगतबिहिन जस्तो देखिन्छ। [[ओठ]], कान तथा हातगोडाका औँलाहरू नीला देखिन्छन्। ===कडा हाइपोथर्मिया=== शरीरको तापक्रम अझै घटेपछि शरीरका विभिन्न प्रणालीहरू झनै कमजोर हुन पुग्छन् र मुटुको धड्कन, स्वासप्रश्वासको दर तथा रक्तचाप पनि एकैसाथ घट्छन्। परिणामस्वरुप शरीरको तापक्रम २८ डिग्री सेन्टिग्रेड (८२ डिग्री फरेन्हाइट) हुँदा मुटुको धड्कन ३० को हाराहारीमा हुन्छ। बोल्न र हलचल गर्न गाह्रो हुने, दिमागले काम गर्न छोडेर सबैकुरा भुल्ने, हात चलाउन नसक्ने तथा खुट्टा लरबराउने जस्ता लक्षणहरू पनि देखिन्छ। शरीरका जीवकोषहरूमा सञ्चालन हुने जीवन प्रक्रियाहरू बन्द हुन्छन्। तापक्रम ३० डिग्री सेन्टिग्रेड (८६ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम भएपछि बाहिर रहेको छाला नीलो हुन्छ र सुन्निन्छ, मांसपेसीको सन्तुलन कमजोर हुन्छ, हिँडडुल गर्न प्राय असम्भव हुन्छ। त्यस्तै यो अवस्थामा भएको मानिस बर्बराउने, बेतुकका क्रियाकलापहरू देखाउने, अँध्यारो कुनामा लुक्न जाने ( टर्मिनल बरोविङ) वा बेहोस हुने पनि हुन सक्छ। नाडी र स्वासप्रश्वासको दर उल्लेख्य मात्रामा घट्छ तर मुटुको धड्कन बढ्न (भेन्ट्रिकुलर ट्राकिकार्डिया, आट्रियल फाइब्रिलेसन) सक्छ। अन्त्यमा प्रमुख अङ्गहरूले पनि काम गर्न छोड्छन् र मानिसको मृत्यु हुन्छ। ====बेहोसीमा कपडा खोल्ने (पाराडक्सिकल अन्ड्रेसिङ)==== हाइपोथर्मियाबाट मृत्यु हुने मध्ये बीसदेखि पचास प्रतिशत मानिसको मृत्यु बेहोसीमा कपडा खोलेका कारणले हुने गर्दछ। प्रायजसो हाइपोथर्मियाको मध्यम स्तरबाट कडा स्तरमा पुग्ने बेलामा बिरामीहरूले होस गुमाएर, अलमल्ल र आफूलाई जोगाउने भएर यस्तो क्रियाकलाप गर्ने गर्दछन्। उनीहरूले यो अवस्थामा आफ्नो कपडा उतार्छन् जसको परिणामस्वरुप शरीरबाट तापको क्षति हुने दर बढ्छ। हिमाली भूभागमा हराएकाहरूको उद्दारमा खटिनेहरूलाई तालिमको बेलामा यस्तो हुन सक्ने बारेमा जानकारी दिइएको हुन्छ। अन्य स्थानमा हाइपोथर्मियाका बिरामीको उद्दार गर्ने मानिहरूले कहिलेकाहीँ उसमाथि यौनशोषण भएको गलत संका गर्ने गरेको पाइन्छ। यस्तो किन हुन्छ भन्नेबारेमा गरिएको एक अध्ययनले मस्तिष्कको हाइपोथालामसले काम नगरेको हुनाले यस्तो भएको हुन सक्ने ब्याख्या गरेको छ। हाइपोथालामसले शरीरको तापक्रम व्यवस्थापन गर्ने काम गर्दछ। त्यस्तै अर्को अध्ययनले -'शरीरको बाह्य सतहमा रक्तनलीहरू रित्तिने तथा मांसपेसी खुम्चिने हुनाले रगतको तिब्र बहाव हुने र एक्कासी हुने यस्तो बहावले मानिसलाई आफ्नो शरीर अत्यन्तै तातेको महशुस गराउँछ। यही गलत धारणाका कारण यो अवस्थामा बिरामीले आफ्ना कपडा खोल्ने गर्दछन्' भन्ने धारणा अघि सारेको छ। ====कुना काप्चामा लुक्न जाने ( टर्मिनल बरोविङ)==== हाइपोथर्मियाको अन्तिम अवस्थामा बिरामीहरू आफ्नो ज्यानको सुरक्षाका लागि कुना काप्चामा लुक्न जान्छन् जसलाई अङ्ग्रेजीमा टर्मिनल बरोविङ वा हाइड-एन्ड-डाई सिन्ड्रोम भनिन्छ। यो अवस्थामा बिरामी खाटमुनि, लुगा राख्ने दराज, गुफा जस्ता ठाउँमा कुना काप्चामा लुक्न जान्छन्। यो अवस्था प्राय पाराडक्सिकल अन्ड्रेसिङसँगै आउने गर्दछ। जर्मनीका अनुसन्धानकर्ताहरूले दावी गरे अनुसार यस्तो क्रियाकलाप मस्तिष्कले स्वतस्फुर्त रूपमा गराउँछ। हाइपोथर्मियाको अन्तिम अवस्थामा देखिने यस्तो व्यवहार हिउँदमा गुफामा गएर आराम गर्ने भालु जस्ता जनावरको व्यवहार जस्तै हो। प्रायजसो बिस्तारै तापक्रम घटेको अवस्थामा भएको हाइपोथर्मियाका बिरामीहरूले यस्तो व्यवहार देखाउने गरेको पाइन्छ। ==पहिचान== [[Image:HypothermiaECG.jpg|thumb|हाइपोथर्मिया लागेको मानिसमा देखिएको ओस्बर्न जे वेभ र अट्रियल फाइब्रिलेसन]] साधारण क्लिनिकल थर्मोमिटरले ३४.४ डिग्री सेल्सियस (९३.९ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम तापक्रम सही रूपमा नाप्न नसक्ने हुनाले शरीरको भित्री भागको वास्तविक तापक्रम थाह पाउन विशेष किसिमको कम तापक्रम नाप्ने थर्मोमिटर चाहिन्छ।<ref name="McCullough L, Arora S 2004 2325–32"/> तापक्रम नाप्नको लागि कम तापक्रम नाप्ने थर्मोमिटरलाई मलाशय, मूत्रथैली वा घाँटीको भित्री भागमा (इसफ्यागस) राख्नु पर्छ।<ref name=NEJM2012/> मुख, काखीमा राख्ने थर्मोमिटर वा कानमा राखेर नापिने इन्फ्रारेड थर्मोमिटरले वास्तविक तापक्रम नाप्न सक्दैनन्। हाइपोथर्मिया भएको मानिसको मुटुको धड्कन दर अत्यन्तै कम हुन सक्छ। त्यसैले नाडीको दर पहिचान गर्न लामो समय लाग्न सक्छ। सन् २००५ मा अमेरिकन हर्ट एसोसिएसनले सिपिआर सुरु गर्नु भन्दा पहिला ३०-४५ सेकेन्डसम्म नाडी छामेर चले/नचलेको पहिचान गर्न सिफारिस गरेको छ।<ref name=ACLS05>{{cite journal | author = ECC Committee, Subcommittees and Task Forces of the American Heart Association | title = 2005 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 112 | issue = 24 Suppl | pages = IV–136 | date = December 2005 | pmid = 16314375 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.105.166550 | url = http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/112/24_suppl/IV-136 }}</ref> अन्यले भने यस्तो समय ६० सेकेन्ड हुनुपर्ने सिफारिस गरेका छन्।<ref name=NEJM2012/> इसिजीमा ओस्बर्न जे वेभ देखा पर्नु लामो समयदेखि प्रचलनमा रहेको पहिचानको चिह्न हो। त्यस्तै शरीरको तापक्रम २८ डिग्री सेल्सियस (८२ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम हुँदा बारम्बार भेन्ट्रिकुलर फाइब्रिलेसन र २० डिग्री सेल्सियस (६८ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा कम हुँदा असिस्टोल देखा पर्छ।<ref name=Care99>{{cite journal | author = Hanania NA, Zimmerman JL | title = Accidental hypothermia | url = https://archive.org/details/sim_critical-care-clinics_1999-04_15_2/page/235 | journal = Crit Care Clin | volume = 15 | issue = 2 | pages = 235–49 | year = 1999 | pmid = 10331126 | doi = 10.1016/s0749-0704(05)70052-x}}</ref> ओस्बर्न जे वेभ मायोकार्डियल इन्फ्राक्सनको बेलामा हुने एसटी खण्डको चढाव जस्तै देखिन सक्छ।<ref name="Marx 2010 p.1869"/> ==बचाउ तथा सुरक्षा== आवस्यकता अनुसारको कपडा लगाएर हाइपोथर्मियाबाट बच्न सकिन्छ। ओसिलो वा सुख्खा हुँदा पनि शरीरको तापलाई जोगाएर न्यानो बनाउने हुनाले कटनका लुगाभन्दा सिन्थेटिक तथा ऊनबाट बनेका लुगाहरू उपयोगी हुन्छन्। पोलिप्रोपाइलिन तथा पोलिस्टर जस्ता सिन्थेटिक कपडाहरू शरीरबाट पसिना तथा बाफलाई सजिलै बाहिर निकाल्ने भित्री लुगा तथा मोजाहरू बनाउन प्रयोग गरिन्छ। कसिलो लुगाले न्यानो रगतको बहावलाई रोक्ने हुनाले जाडोबाट बच्न अलि खुकुला खालका लुगा लगाउनु पर्छ। जाडो ठाउँमा घरबाहिरका क्रियाकलापको योजना बनाउँदा चिसो मौसमबाट बच्ने व्यवस्था गर्नु पर्छ। बाहिर जानुभन्दा अघि वा बाहिर गएर मद्यपान गर्नेहरूले कम्तिमा एक जना सुरक्षाको लागि जिम्मेवार मद्यपान नगर्ने व्यक्ति साथमा लिएर जानु आवस्यक छ। टाउकोमा टोपी वा अन्य लुगाले ढाक्नु प्रभावकारी हुन्छ तर शरीरका अन्य भाग ढाक्नु र टाउको ढाक्नुमा कुनै फरक भने छैन। केही स्थानका मानिसहरू शरीरका अन्य भागहरूबाट भन्दा टाउकोबाट धेरै ताप ह्रास हुने विश्वास गर्छन् तर टाउकोबाट हुने तापको क्षति कपडाले नढाकिएका शरीरका अन्य भागहरूबाट हुनेभन्दा उल्लेख्य रूपमा फरक हुँदैन। यद्यपी वयस्कहरूको तुलनामा शरीरका अन्य भागभन्दा टाउकोको आकार ठूलो हुने भएकोले शीशुहरूमा चाहिँ टाउकोबाट उल्लेख्य मात्रामा ताप बाहिरिन्छ। धेरै अध्ययनहरूले टोपीले बालबालिकाहरूमा हुने तापको क्षति कम गराएको पाएका छन्। बालबालिकाहरूको तौलको तुलनामा शरीरको सतहको क्षेत्रफल बढि हुने भएकोले एउटै वातावरणमा रहेका बेलामा पनि वयस्कको तुलनामा बालबालिकाहरूको शरीरमा एक तह बढि लुगा हुनु आवस्यक छ। त्यस्तै बालबालिकाहरूलाई लामो समयसम्म धेरै चिसो ठाउँमा राख्नु हुँदैन। यद्यपी वयस्कहरू भन्दा बालबालिकाहरू सक्रिय हुने भएकाले उनीहरूले धेरै ताप निकाल्छन्। जाडो लागेको बेलामा वयस्क तथा बालबालिकाहरू दुवैमा निष्काशन प्रक्रिया छिटोछिटो हुने हुनाले पसिना निस्कन्छ र तापको क्षति बढ्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Hypothermia|हाइपोथर्मिया}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] sifrran6kuajnwpvhqw7jvqv9cv1ff1 0 62736 1368741 1319872 2026-08-08T22:10:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368741 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = चरण सिंह | honorific-prefix = | image = Prime minister Charan Singh (cropped).jpg | image_size = | alt = चरण सिंह | caption = आधिकारिक तसवीर, १९७९ | office = पाँचौं [[भारतको प्रधानमन्त्री|भारतका प्रधानमन्त्री]] | term_start = २८ जुलाई १९७९ | term_end = २० अगस्ट १९७९<BR>{{small|(केयरटेकर: २१ अगस्ट १९७९ {{endash}} १४ जनवरी १९८०)}} | president = [[नीलम सञ्जीव रेड्डी]] | deputy = [[यशवन्तराव चव्हाण]] | predecessor = [[मोरारजी देसाई]] | successor = [[इन्दिरा गान्धी]] | office3 = [[अर्थमन्त्री]] | primeminister3 = [[मोरारजी देसाई]] | term_start3 = २४ जनवरी १९७९ | term_end3 = १६ जुलाई १९७९ | predecessor3 = [[एच. एम. पटेल]] | successor3 = [[हेमवती नन्दन बहुगुणा]] | office2 = तेस्रो [[भारतको उपप्रधानमन्त्री|भारतका उपप्रधानमन्त्री]] | primeminister2 = [[मोरारजी देसाई]] | alongside2 = [[जगजीवन राम]] | term_start2 = २४ जनवरी १९७९ | term_end2 = १६ जुलाई १९७९ | predecessor2 = [[मोरारजी देसाई]] | successor2 = [[यशवन्तराव चव्हाण]] | office5 = [[गृहमन्त्री (भारत)|गृहमन्त्री]] | primeminister5 = [[मोरारजी देसाई]] | term_start5 = २४ मार्च १९७७ | term_end5 = १ जुलाई १९७८ | predecessor5 = [[कासु ब्रह्मानन्द रेड्डी]] | successor5 = [[मोरारजी देसाई]] | office6 = [[उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्रीहरूको सूची|उत्तर प्रदेशका पाँचौँ मुख्यमन्त्री]] | term_start6 = १८ फेब्रुअरी १९७० | term_end6 = १ अक्टोबर १९७० | predecessor6 = [[चन्द्र भानु गुप्ता]] | successor6 = [[राष्ट्रपतिको शासन|राष्ट्रपति शासन]] | term_start7 = ३ अप्रिल १९६७ | term_end7 = २५ फेब्रुअरी १९६८ | predecessor7 = [[चन्द्र भानु गुप्ता]] | successor7 = [[राष्ट्रपतिको शासन|राष्ट्रपति शासन]] | birth_name = चौधरी चरण सिंह | birth_date = {{Birth date|1902|12|23|df=yes}} | birth_place = [[हापुर जिल्ला|नूरपुर]], [[आग्रा र अवधको संयुक्त प्रान्त]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिश भारत]]<br>(वर्तमान दिन [[उत्तर प्रदेश]], भारत) | death_date = {{Death date and age|1987|05|29|1902|12|23|df=yes}} | death_place = [[नयाँ दिल्ली]], भारत {{Infobox person|embed=yes|monuments=[[राजघाट र सम्बद्ध स्मारक|किसान घाट]]}} | party = [[लोकदल]] {{small|(आफ्नै पार्टी; १९८०–१९८७)}} | otherparty = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] {{small|(सन् १९६७ अघि)}}<br/>[[भारतीय क्रान्ति दल]] {{small|(आफ्नै पार्टी; १९६७–१९७७)}}<br/>[[जनता पार्टी]] {{small|(१९७७–१९७९)}}<br/>[[जनता पार्टी (धर्मनिरपेक्ष)]] {{small|(१९७९–१९८०)}} | spouse = {{Marriage|[[गायत्री देवी (उत्तर प्रदेश राजनीतिज्ञ)|गायत्री देवी]]|1925}} | children = ६; [[अजित सिंह (राजनीतिज्ञ)|अजित सिंह]] सहित | alma_mater = आगरा विश्वविद्यालय | signature = | awards = [[भारत रत्न]] (२०२४) }} '''चौधरी चरण सिंह''' (जन्म २३ डिसेम्बर स.न्. १९१२) भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री थिए । उनी एक भारतीय राजनीतिज्ञ र स्वतन्त्रता सेनानी थिए। उनले भारतको पाँचौं प्रधानमन्त्री र उत्तर प्रदेशको पाँचौं मुख्यमन्त्रीको रूपमा सेवा गरे। चरण सिंहले [[महात्मा गान्धी]] लाई ब्रिटिश सरकारबाट स्वतन्त्रताको लागि अहिंसात्मक सङ्घर्षमा पछ्याए, र धेरै पटक जेल परे। सन् १९३० मा नुन कानूनको उल्लङ्घन गरेको आरोपमा उनलाई बेलायतले १२ वर्षको लागि जेल पठाएको थियो। व्यक्तिगत सत्याग्रह आन्दोलनका लागि नोभेम्बर १९४० मा उनी फेरि एक वर्ष जेल परे। सन् १९४२ को अगस्टमा उनी फेरि ब्रिटिशद्वारा DIR अन्तर्गत जेल परे र नोभेम्बर १९४३ मा रिहा भए। उहाँलाई [[भारत रत्न]], गणतन्त्र भारतको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, कृषि क्षेत्रमा उनको योगदानको लागि सम्मानित गरिएको थियो। कट्टरपन्थी भूमि सुधारका उपायहरू ल्याउने र कृषि क्षेत्रमा एकरूपता ल्याउने श्रेय उहाँलाई दिइन्छ। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि किसानहरूलाई साहूकारको चंगुलबाट बाहिर ल्याउनु थियो, जसले समुदायमा आत्महत्या दर घटाएको थियो। यी सुधारहरू ऋण मुक्ति विधेयक, जग्गा होल्डिङ ऐन, र जमिन्दारी उन्मूलन ऐन मार्फत लागू गरियो। <ref>https://www.indiatoday.in/india/story/bharat-ratna-chaudhary-charan-singh-ms-swaminathan-bjp-farmers-protests-jat-community-2499806-2024-02-09</ref> [[चौधरी चरण सिंह अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|लखनऊ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] उहाँको विरासतलाई श्रद्धांजलिको रूपमा उहाँको नामबाट नामाकरण गरिएको हो। == प्रारम्भिक जीवन == चरण सिंहको जन्म २३ डिसेम्बर १९०२ मा मीर सिंह र नेत्र कौरको [[मेरठ जिल्ला]], [[संयुक्त प्रान्त आग्रा र अवध]] को नूरपुर गाउँमा भएको थियो। उनका बुबा [[जाट]] को तेवाटिया कुलका साना किसान थिए। उनका कुलहरू [[हरियाणा]] को [[गुरुग्राम जिल्ला|गुडगाउँ जिल्ला]] का हुन्, जहाँ तिनीहरू [[मुगल साम्राज्य|मुगल काल]] को समयमा राजस्व सङ्कलक थिए। तर १८५७ को भारतीय विद्रोहको समयमा ब्रिटिसहरूको विरोधमा उनीहरूको एक प्रमुख वंशका कारण तिनीहरूको पतन पछि तिनीहरू हालको उत्तर प्रदेशको बुलन्दशहर जिल्लामा सरेका थिए।<ref name="Brass">{{cite book |last=Brass |first=Paul R. |author-link=Paul Brass |title=An Indian Political Life: Charan Singh and Congress Politics, 1937 to 1961 |year=2011 |publisher=[[SAGE Publications|SAGE Publishing]] |isbn=978-81-321-0686-9 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=dDKaDwAAQBAJ |quote=Charan Singh was born on 23 December 1902 in village Nurpur, Meerut district, United Provinces, the eldest of five children of Meer Singh, a small farmer, of the Tewatiya ''gotra'' of the Jat caste, and his wife, Netra Kaur, from a village in Bulandshahr district. The Tewatiya clan originally comprised five villages in Gurgaon district of present-day Haryana, but, ultimately, during the Mughal period expanded as revenue collectors for some 210 villages. One of the clan members rose to some prominence toward the end of Mughal rule, but brought the clan to destruction by supporting Bahadur Shah Zafar against the British in 1857 and was himself hanged. Thereafter, the clan remnants moved across the Yamuna, and established a presence in Bulandshahr district of western UP.}}</ref> चरण सिंह [[महात्मा गान्धी]] द्वारा प्रेरित भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको एक भागको रूपमा राजनीतिमा प्रवेश गरे। उनी गाजियाबाद जिल्ला आर्य समाज र मेरठ जिल्ला भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसमा 1931 देखि सक्रिय थिए जसको लागि उनलाई बेलायतीहरूले दुई पटक जेल हालेका थिए। सन् १९३७ मा निर्वाचित संयुक्त प्रान्तको विधान सभाको सदस्यको हैसियतमा उनले गाउँको अर्थतन्त्रलाई हानि पु¥याउने कानुनमा गहिरो चासो लिएर जमिनमा जोत्नेहरूका शोषणका विरुद्ध बिस्तारै आफ्नो वैचारिक र व्यावहारिक अडान निर्माण गरे । । सन् १९५२ र १९६८ को बीचमा, उहाँ "कांग्रेसको राज्य राजनीतिमा तीन प्रमुख नेताहरू" मध्ये एक हुनुहुन्थ्यो। सन् १९५० को दशकदेखि तत्कालीन मुख्यमन्त्री गोविन्द बल्लभ पन्तको नेतृत्वमा भारतको कुनै पनि राज्यमा सबैभन्दा क्रान्तिकारी भूमिसुधार कानूनको मस्यौदा तयार गर्न र पारित गर्ने सुनिश्चितताका लागि उनी विशेष गरी उत्तर प्रदेशमा चर्चित भए, पहिले संसदीय सचिव र त्यसपछि राजस्व मन्त्रीको रूपमा भूमि सुधारको लागि । नागपुर कांग्रेसको अधिवेशनमा निर्विवाद नेता र प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूका समाजवादी र सामूहिक भूमि नीतिहरूको सार्वजनिक रूपमा विरोध गर्दा उनी १९५९ बाट राष्ट्रिय मंचमा देखिन थाले। यद्यपि गुटग्रस्त उत्तर प्रदेश कांग्रेसमा उनको स्थिति कमजोर भयो, यो एक बिन्दु थियो जब उत्तर भारतका जातिहरूमा मध्यम किसान समुदायहरूले उहाँलाई आफ्नो प्रवक्ताको रूपमा र पछि उनीहरूको निर्विवाद नेताको रूपमा हेर्न थाले। सिंहले कडा सरकारी खर्चको पक्षमा उभिए, भ्रष्ट अधिकारीहरूका लागि नतिजाहरू लागू गरे र "बढ्दो ज्याला र महँगो भत्ताका लागि सरकारी कर्मचारीहरूको मागलाई सम्बोधन गर्न दृढ हात" को वकालत गरे।यो पनि ध्यान दिन लायक छ कि आंशिक उत्तर प्रदेश कांग्रेस भित्र, आफ्नो स्पष्ट नीति र मूल्यहरु लाई व्यक्त गर्ने उनको क्षमताले उनलाई आफ्ना सहकर्मीहरुबाट अलग बनायो। चरण सिंह १ अप्रिल १९६७ मा कांग्रेस छोडेर विपक्षी दलमा सामेल भए, र यूपीको पहिलो गैर कांग्रेस मुख्यमन्त्री बने।<ref name=brass>{{Cite journal|last=Brass|first=Paul R.|date=1993|title=Chaudhuri Charan Singh: An Indian Political Life|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1993-09-25_28_39/page/2135|jstor=4400204|journal=Economic and Political Weekly|volume=28|issue=39|pages=2087–2090}}</ref> यो त्यो अवधि थियो जब १९६७ देखि १९७१ सम्म भारतमा गैरकांग्रेस सरकारहरू बलियो शक्ति थिए। सन् १९७७ को लोकसभा चुनावमा जनता पार्टीको ब्यानरमा चुनाव हुनुभन्दा केही महिनाअघि विखण्डित विपक्षीहरू एकताबद्ध भए, जसका लागि चौधरी चरण सिंह १९७४ देखि लगभग एक्लै संघर्ष गर्दै आएका थिए। राज नारायणको प्रयासले नै सन् १९७९ मा उनी प्रधानमन्त्री बनेका थिए तर राज नारायण जनता पार्टी-सेक्युलरका अध्यक्ष थिए र चरण सिंहलाई प्रधानमन्त्री बनाउने आश्वासन दिएका थिए, जसरी उहाँलाई सन् १९६७ मा उत्तर प्रदेश मुख्यमन्त्री बन्न सहयोग गर्नुभयो । तर, इन्दिरा गान्धीको भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता लिएको २४ दिनपछि उनले राजीनामा दिएका थिए । चरण सिंहले इन्दिरा गान्धीको आपतकालीन अदालतका मुद्दाहरू फिर्ता लिन ब्ल्याकमेल गर्न तयार नभएकोले राजीनामा दिएको बताए।<ref name="Charan singh resigns">{{cite news|title=Charan singh resigns|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19790821&id=GctAAAAAIBAJ&sjid=D6YMAAAAIBAJ&pg=3658,4158767|access-date=21 March 2014|newspaper=The Glasgow Herald|date=21 August 1979}}</ref> ६ महिनापछि नयाँ निर्वाचन भयो । चरण सिंहले 1987 मा आफ्नो मृत्यु सम्म विपक्षमा लोक दलको नेतृत्व गरिरहनुभएको थियो। ==स्वतन्त्र भारत == चरण सिंहले जवाहरलाल नेहरूको सोभियत शैलीको आर्थिक सुधारको विरोध गरे। भारतमा सहकारी फार्म सफल नहुने चरण सिंहको धारणा थियो । कृषकका छोरा भएकाले किसानलाई कृषक रहनका लागि स्वामित्वको अधिकार महत्वपूर्ण हुने चरण सिंहले धारणा राखे । उनी किसानको स्वामित्वको प्रणालीलाई जोगाउन र स्थिर गर्न चाहन्थे।<ref name=brass/> नेहरूको आर्थिक नीतिको खुला आलोचनाका कारण चरण सिंहको राजनीतिक करियर प्रभावित भयो। चरण सिंहले १९६७ मा कांग्रेस पार्टी छोडेर आफ्नै राजनीतिक दल [[भारतीय क्रान्ति दल]] बनाए। [[राज नारायण]] र [[राम मनोहर लोहिया]] को सहयोग र समर्थनमा, उहाँ [[उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री]] १९६७ मा र पछि १९७० मा हुनुभयो। १९७५ मा, उहाँ फेरि जेल पर्नुभयो, तर यस पटक तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]] , उनका पूर्व प्रतिद्वन्द्वी नेहरूकी छोरी द्वारा। उनले [[भारतीय आपतकाल (1975-1977)|आपतकालिन अवस्था]] घोषणा गरेकी थिइन् र आफ्ना सबै राजनीतिक विरोधीहरूलाई जेल हालिन्। १९७७ को आम चुनावमा, भारतीय जनताले उनलाई मतदान गरे, र विपक्षी पार्टी, जसमा चौधरी चरण सिंह एक वरिष्ठ नेता थिए सत्तामा आए। उनले [[भारतको उपप्रधानमन्त्री|उपप्रधानमन्त्री]], [[भारतका गृहमन्त्री|गृहमन्त्री]] र [[मोरारजी देसाईको प्रधानमन्त्री|मोरारजी देसाईको नेतृत्वमा रहेको जनता सरकार]] मा वित्तमन्त्रीको रूपमा काम गरे। ==व्यक्तिगत जीवन== चरण सिंहका ६ सन्तान र पत्नी गायत्री देवी (१९०५-२००२) थिए। गायत्री देवी सन् १९६९ मा इग्लास (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) अलिगढबाट १९७४ मा गोकुलबाट विधायक निर्वाचित भइन्, त्यसपछि १९८० मा कैराना (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)बाट लोकसभामा निर्वाचित भइन् र १९८४ मा मथुरा (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)बाट लोकसभा चुनाव हारेकी थिइन्। । उनका छोरा अजित सिंह (भारतीय राजनीतिज्ञ) एक राजनीतिक दल राष्ट्रिय लोक दलका अध्यक्ष र पूर्व केन्द्रीय मन्त्री र धेरै पटक सांसद थिए। अजित सिंहका छोरा [[जयंत चौधरी]] मथुराबाट [[१५ औं लोकसभा]] मा निर्वाचित भएका थिए, जुन २०१४ को चुनावमा उनले [[हेमा मालिनी]]सँग हारे। सिंहलाई २९ नोभेम्बर १९८५ मा हृदयाघात भएको थियो । मार्चमा अमेरिकाको एक अस्पतालमा उपचार गरे पनि उनी पूर्ण रूपमा निको हुन सकेनन्। राति ११:३५ बजे २८ मे १९८७ मा उनको श्वासप्रश्वास "अस्थिर" भेटिएपछि डाक्टरहरूलाई नयाँ दिल्लीको उनको निवासमा बोलाइयो। उनलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास असफल भयो र भोलिपल्ट बिहान 2:35 बजे "हृदय भास्कुलर पतन" पछि मृत घोषित गरियो।<ref>{{cite news|title=Charan Singh Dead|url=https://news.google.com/newspapers?id=woJlAAAAIBAJ&sjid=up4NAAAAIBAJ&pg=955%2C2755701|access-date=26 February 2018|work=The Indian Express|date=30 May 1987}}</ref> ==पुस्तकहरू== * ''उत्तर प्रदेशमा कृषि क्रान्ति'' (१९५७)<ref>{{Cite web|title=Agrarian Revolution in Uttar Pradesh {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/316|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> *''संयुक्त खेती एक्स-रे'' (१९५९)<ref>{{Cite web|title=Joint Farming X-Rayed: the Problem and its Solution {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/554|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> * ''भारतको आर्थिक नीति - गान्धीवादी खाका'' (१९७८)<ref>{{Cite web|title=India's Economic Policy – The Gandhian Blueprint {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/550|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> * ''भारतको आर्थिक दुःस्वप्न: यसको कारण र उपचार'' (१९८१)<ref>{{Cite web|title=Economic Nightmare of India – Its Cause and Cure {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/544|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> * ''जमीनदारीको उन्मूलन (१९४७)''<ref>{{Cite web|title=Abolition of Zamindari, Two Alternatives {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/243|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> * ''व्हेयर को-ऑपरेटिव फार्मिंग (१९५६)''<ref>{{Cite web|title=Whither Co-operative Farming {{!}} Charan Singh Archives|url=https://charansingh.org/books/245|access-date=2022-06-24|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> * ''निश्चित न्यूनतम मुनिको होल्डिङ विभाजनको रोकथाम'' *''भारतको गरीबी र यसको समाधान'' (१९६४)<ref>{{Cite web|title=India's Poverty and It's Solution {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/552|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> *'यूपी र कुलक्समा भूमि सुधार (१९८६)'<ref>{{Cite web|title=Land Reforms in UP and the Kulaks {{!}} Charan Singh|url=https://charansingh.org/books/536|access-date=2021-12-27|website=charansingh.org|date=22 September 2015 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{भारतका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{Commonscat|Charan Singh}} [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:भारतीय नेताहरू]] [[श्रेणी:भारतका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] fwmrxtn9n6mlofnir8z7aa0c4ow11a8 3 66261 1368719 410185 2026-08-08T16:45:09Z ~2026-43797-63 80201 /* परिचय */ नयाँ खण्ड 1368719 wikitext text/x-wiki {|style="border:2px solid blue; width:100%;" cellpadding="5" cellspacing="5" |- |[[File:Sita Namaste white.png|100px|left|नमस्ते]] [[File:How to write in Nepali wiki.ogv ‎|400px|right|thumb| सम्पादन सहायताका लागि यो भिडियो हेर्नुहोस्]] '''नमस्ते!<br/> {{PAGENAME}}जी''' समस्त [[विकिपीडिया]] समुदायको तर्फबाट तपाईंलाई [[मुख्य पृष्ठ|नेपाली विकिपीडिया]]मा हार्दिक [[विकिपीडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] छ। विकिपीडिया एउटा खुला [[विश्वकोष]] हो जसमा विभिन्न विषयका जानकारीहरू संग्रहित हुन्छन्। *अहिले सम्म नेपाली विकिपीडियामा '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईं हामी सबैको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपीडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख भाषा जत्तिकै धनी बनाऔं। *विकिपीडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन]] गर्ने अधिकार दिन्छ। तपाईं पनि यहाँ नयाँ लेख लेख्न अथवा भएका लेखमा थप्न सक्नुहुन्छ, तर विकिपीडियामा तपाईंको कुनै पनि [[विज्ञापन]] वा [[आत्मकथा]] स्वीकृत हुँदैन। *सबै भन्दा पहिला दुईवटा लेख [[विकिपीडिया:प्राय सोधिने प्रश्नहरू|प्राय सोधिने प्रश्नहरू]] र [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा]] पढ्नुहोस् अथवा [http://www.youtube.com/watch?v=Ucm583Rd3Cs यो भिडियो हेर्नुहोस्]। *आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[:user:{{PAGENAME}}|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला। '''(परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)''' *विकिपीडियामा नयाँ लेख लेख्न तथा भएका लेख हरू सम्पादन गर्न यहाँलाई केही अप्ठ्यारो परे अथवा विकिको विषयमा केही प्रश्न, सुझाव, गुनासो आदि भएमा [[विकिपीडिया:चौतारी|चौतारी]] अथवा [[विकिपीडिया:प्रश्नहरू|प्रश्नहरू]] पृष्ठ सम्पादन गरेर आफ्नो प्रश्न, सुझाव आदि राख्नु होला। *विकिपीडिया सम्बन्धी सामान्य जानकारीहरूका लागि [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|परिचय]] पृष्ठ हेर्नुहोस्। *कुनै सहयोग चाहिएमा [[विकिपीडिया:सहायता|सहायता]] पृष्ठ हेर्नुहोस्। *सिक्नको लागि [{{fullurl:Special:Mypage/प्रयोगस्थल|action=edit&preload=Template:User_Sandbox/preload}} आफ्नो प्रयोगस्थल] पृष्ठमा अभ्यास गर्नुहोस। {|class="wikitable" style="background:#CBCFF4; border:0pix solid; text-align:left; width:50%;" |- |rowspan=5| [[चित्र:Wiki Nepal.png|100px|center]] |bgcolor="CBCFF7"|[[विकिपीडिया:स्वागत|<font size="+1"> स्वागत</font>]] |- style="background:CBCFF5;" |[[विकिपीडिया:नेपाली दुतावास|<font size="+1">विकिपीडिया:नेपाली दूतावास</font>]] |- style="background:#CBCFF3;" |<font size="+1"> [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]]</font> |- style="background:CBCFF6;" |<font size="+1"> [[विकिपीडिया:चौतारी|चौतारी]] |- style="background:CBCFF7;" |<font size="+1"> [[Help:सहायता विषयसूचि|सहायता]] |- |} |} *हामीलाई विश्वास छ तपाईंले एउटा विकिपीडियन बनेर यहाँका लेखहरू सम्पादन गर्न रमाईलो मान्नु हुनेछ। *कृपया वार्तालाप पृष्ठमा चारवटा वक्र (<nowiki>~~~~</nowiki>) प्रयोग गरि सहि गर्नुहोला। यसले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्टको लिङ्क र मिति लेखिदिन्छ। मलाई केही कुरा सोध्नु परेमा मेरो नाम पछि लेखिएको (वार्ता)मा थिचेर प्रश्न लेख्नु होला। *यदि तपाईँलाई विकिपीडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' राख्नु होला। कसैले तपाईँको समस्याको समाधान बताउने छ। *अन्य समस्याको लागि [[Special:ListAdmins|प्रवन्धक]]हरूसँग सम्पर्क गर्नुहोला। <b>धन्यवाद!</b> </font> - [[User:Nawaraj Ghimire|Nawaraj Ghimire]] ([[User talk:Nawaraj Ghimire|कुरा गर्ने]]) ०४:२२, १० जुलाई २०१४ (युटिसी(UTC)) == परिचय == मेरो नाम सुमन भट्टराई हो म मेचीनगर नगरपालिका वाड न:-६ मा बसोबास गर्ने नेपाली नागरिक [[विशेष:Contributions/&#126;2026-43797-63|&#126;2026-43797-63]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-43797-63|वार्तालाप]]) २२:३०, ८ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) 08tjce7rmngtg262buq0rt75aacodhb 0 66495 1368861 1179278 2026-08-09T00:55:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368861 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = समी |image = Ficus aurea03.jpg |image_caption = समीको रूख |regnum = [[वनस्पति]] जगत |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति]] |unranked_classis = [[युडिकोट्स]] |unranked_ordo = [[रोसिड्स]] |ordo = [[रोसालेस]] |familia = [[मोरासिया]] |genus = ''[[फिकस]]'' |species = '''''F. aurea''''' |binomial = ''Ficus aurea'' |binomial_authority = [[Thomas Nuttall|Nutt.]] |synonyms = *''Ficus cabusana'' <small>Standl. & [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]</small> *''Ficus ciliolosa'' <small>[[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]]</small> nom. rej.<ref name = Brummitt2005>{{cite journal | last = Brummitt | first = R.K. | year = 2005 | title = Report of the Committee for Spermatophyta: 56 | url = https://archive.org/details/taxon_2005-05_54_2/page/527 | journal = Taxon | volume = 54 | issue = 2 | pages = 527–536 | doi = 10.2307/25065389 | jstor = 25065389}}</ref> *''Ficus cookii'' <small>Standl.</small> *''Ficus dimidiata'' <small>[[August Grisebach|Griseb.]]</small> *''Ficus isophlebia'' <small>Standl.</small> *''Ficus jimenezii'' <small>Standl.</small> *''Ficus laterisyce'' <small>[[William Carl Burger|W.C. Burger]]</small> *''Ficus lundellii'' <small>Standl.</small> *''Ficus mayana'' <small>[[Cyrus Longworth Lundell|Lundell]]</small> *''Ficus rigidula'' <small>Lundell</small> *''Ficus sapotifolia'' <small>Kunth & C.D.Bouché</small> *''Ficus tecolutensis'' <small>(Liebm.) Miq.</small> *''Ficus tuerckheimii'' <small>[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]</small> *''Ficus venusta'' <small>[[Carl Sigismund Kunth|Kunth]] & [[Carl David Bouché|C.D. Bouché]]</small> *''Ficus warczewiczii'' <small>(Miq.) Miq.</small> *''Urostigma tecolutense'' <small>[[Frederik Michael Liebmann|Liebm.]]</small> *''Urostigma venustum'' <small>(Kunth & C.D.Bouché) Miq.</small> *''Urostigma warczewiczii'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2809576|title=The Plant List}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925075051/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2809576 |date=2022-09-25 }}</ref> |}} '''समी''' ''मोरासिया'' परिवार अन्तर्गत पर्ने एक सदाबहार वनस्पति हो। {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== {{Commons category|Ficus aurea}} {{Wikispecies|Ficus aurea}} {{Commonscat|Ficus aurea}} [[श्रेणी:वनस्पतिहरू]] ja613jxhtmynymvpxg8pbaxgndwpnuo 0 67221 1368919 1311694 2026-08-09T02:13:42Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368919 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = अफ्रिकन ट्रिपानोसोमियासिस | Caption = Trypanosoma forms in a [[Blood film|blood smear]] | Image = Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg | ICD10 = {{ICD10|B|56||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|086.5}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29277 | DiseasesDB_mult= {{DiseasesDB2|13400}} | MedlinePlus = 001362 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2140 | MeshID = D014353 }} '''अफ्रिकन ट्रिपानोसोमियासिस''' वा '''निद्रा रोग'''<ref name=WHO2013/> मानिसहरू र अन्य जनावरहरूमा हुने एउटा [[सरुवा रोग]] हो। यो प्रजातिको परजीवी ''[[ट्रिपानोसोमा ब्रुसेइ]]''द्वारा हुने गर्दछ।<ref>{{MedlinePlusEncyclopedia|001362|Sleeping sickness}}</ref> यीनीहरू दुई प्रकारका छन् जसले मानिसहरूमा संक्रमण गर्छ, ''[[ट्रिपानोसोमा ब्रुसेइ ग्याम्बाइन्स]]'' (टि.बि.जी.) र ''[[ट्रिपानोसोमा ब्रुसेइ र्होडेसीएन्स]]'' (टि.बि.आर.)।<ref name=WHO2013/> देखिएका केसहरूका ९८% भन्दा बढीमा टि.बि.जी. नै कारण हुन्छ।<ref name=WHO2013>{{cite journal|author=WHO Media centre|title=Fact sheet N°259: Trypanosomiasis, Human African (sleeping sickness)|year=June 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs259/en/}}</ref> प्राय दुवै संक्रमित [[सेट्सी झिङ्गा]] को टोकाइबाट सर्ने गर्दछन् र ग्रामिण क्षेत्रमा यो बढी रहेको देखिन्छ।<ref name=WHO2013/> प्रारम्भिक रूपमा, रोगको पहिलो चरणमा, ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, चिलाउने, र जोर्नीहरू दुख्ने हुन्छ।<ref name=WHO2013/> यो टोकाइ पछि एक देखी तीन हप्तामा सुरू हुने गर्दछ।<ref name=Lancet2013/> हप्तौं र महिनौ पछि दोस्रो चरण सुरू हुन्छ जसले गर्दा भ्रम, खराब समन्वय, लाटोपन र सुत्ने समस्या हुने गर्दछ।<ref name=WHO2013/><ref name=Lancet2013/> निदानहरू [[रगत परीक्षण]]मा पाइएको परजीवी वा लिम्फ नोडको र्‍याल मार्फत गरिएका हुन्।<ref name=Lancet2013/> एउटा [[लम्बर पंचर]] प्राय पहिलो र दोस्रो चरण बीचको भिन्नता भन्नका लागि आवश्यक पर्ने गर्दछ।<ref name=Lancet2013/> गम्भीर रोगको रोकथाम अन्तर्गत बढी जोखिममा रहेका मानिसहरूलाई टि.बि.जी. का लागि परीक्षण गर्नु पर्दछ।<ref name=WHO2013/> रोग चाँडै पहिचान हुँदा तथा स्नायु सम्बन्धी लक्षणणहरू देखिनु अघिसम्म यसको उपचार सजिलो हुन्छ।<ref name=WHO2013/> पहिलो चरणको लागि उपचार औषधिहरू [[पेन्टामाइडिन]] वा [[सरमेन]]बाट हुन्छ।<ref name=WHO2013/> टि.बि.जी. दोस्रो चरणको लागि उपचारमा [[एफ्लोर्नाइथिन]] वा [[निफ्रुटिमोक्स]] र ऐफ्लोर्नाइथिनको संयोजन समावेश हुन्छन्।<ref name=Lancet2013>{{cite journal|last=Kennedy|first=PG|title=Clinical features, diagnosis, and treatment of human African trypanosomiasis (sleeping sickness).|journal=Lancet neurology|date=2013 Feb|volume=12|issue=2|pages=186-94|pmid=23260189}}</ref> जब [[मेलार्सोप्रोल]] दुवैका लागि काम गर्छ, तब यसलाई विशेष रूपमा केवल टि.बि.आर. का लागि प्रयोग गरिन्छ किनभने गम्भीर प्रतिकुल प्रभावहरू हुने गर्दछन्।<ref name=WHO2013/> यो रोग नियमित रूपमा [[सब-साहारा अप्रिका]]का केही क्षेत्रहरूमा हुने गर्दछ, ३६ देशका लगभग ७ करोड जनसङ्ख्या यसबाट संक्रमित छन्।<ref name=Sim2012>{{cite journal|author=Simarro PP, Cecchi G, Franco JR, Paone M, Diarra A, Ruiz-Postigo JA, Fèvre EM, Mattioli RC, Jannin JG |title=Estimating and Mapping the Population at Risk of Sleeping Sickness |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=6|issue=10|pages=e1859|year=2012|doi=10.1371/journal.pntd.0001859}}</ref> २०१० का अनुसार, यो लगभग ९,००० जति मृत्युहरूको कारण बनेको थियो, जुन संख्या १९९० मा ३४०० थियो।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> हाल ३०,००० मानिसहरूमा संक्रमण रहेको, २०१२ मा ७००० को संख्यामा नयाँ संक्रमित थपिएको अनुमान गरिएको छ।<ref name=WHO2013/> यी मध्येका ८०% भन्दा बढी केसहरू [[प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो|प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो]]मा रहेका छन्।<ref name=WHO2013/> वर्तमान इतिहासमा तीनवटा प्रमुख घटनाहरू भएका छन्: पहिलो १८९६ देखी १९०६ सम्म प्राथमिक रूपमा [[युगान्डा|युगाण्डा]] र [[कंगो जलाशय]]मा र दोस्रो १९२० र १९७० मा थुप्रै अमेरिका मुलुकहरूमा।<ref name=WHO2013/> अन्य जनावरहरू, जस्तै: गाईहरूलाई यो रोगहरू लाग्न वा यसबाट संक्रमित हुन सक्छन्।<ref name=WHO2013/> ==सन्दर्भहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Trypanosomiasis}} [[श्रेणी:रोगहरू]] df239c9cmcy8883tthchmye8uv2yj9i 0 71455 1368763 562174 2026-08-08T22:42:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368763 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = औलो | ICD10 = {{ICD10|B|50||b|50}}-{{ICD10|B|54||b|54}} | ICD9 = {{ICD9|084}} | Image = Malaria.jpg | Caption = लामखुट्टेको र्यालमा '''प्लाज्मोडियम''' | DiseasesDB = ७७२८ | MedlinePlus = ०००६२१ | OMIM = २४८३१० | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = १३८५ | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|305}} {{eMedicine2|ped|1357}} | MeshName = मलेरिया | MeshNumber = C03.752.250.552 }} '''औलो'''लाई अङ्ग्रेजीमा मलेरिया भनिन्छ। यो लामखुट्टेको टोकाइका कारणले लाग्ने रोग हो। मानिस तथा अन्य केही जनावरहरूलाई समेत लाग्ने यो रोग प्लाज्मोडियम समूहका प्रोटोजोआ परजीवीहरूका कारण लाग्ने गर्दछ।<ref name="WHO2014" /> औलो लागेका बेलामा ज्वरो आउने, थकान महशुस हुने, बान्ता हुने र टाउको दुख्ने जस्ता सामान्य लक्षणहरू देखिन्छन्। यो रोगले गम्भीर रूप लिएमा छाला पहेँलो हुने, सिजरहरू आउने, कोमामा जाने वा मृत्यु हुने सम्भावना हुन्छ। [[लामखुट्टे]]ले टोकेर परजीवी शरीरमा प्रवेश गर्यो भने त्यसको १० देखि १५ दिनमा लक्षणहरू देखिन सुरु हुन्छ। औलोको राम्रोसँग उपचार गरिएन भने केही महिनापछि दोहोरिन पनि सक्छ।<ref name="WHO2014" /> एक पटक औलो लागेको केही समयपछि पुन दोहोरियो भने दोस्रो पटमा केही हल्का लक्षणहरू देखिन्छन्। यदि निरन्तर रूपमा औलोका कीटाणुहरूको सम्पर्कमा नरहने हो भने यो रोग लागेपछि मानव शरीरले प्राप्त गर्ने प्रतिरोध क्षमता केही महिना वा वर्षमा हराएर जान्छ।<ref name="Caraballo 2014">{{cite journal |author=Caraballo H |title=Emergency department management of mosquito-borne illness: Malaria, dengue, and west nile virus |journal=Emergency Medicine Practice |year=2014 |volume=16 |issue=5 |url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=405}}</ref> प्रायजसो यो रोग सङ्क्रमित पोथी एनफिलिज लामखुट्टेका कारणले सर्ने गर्दछ। लामखुट्टेले टोकेपछि औलोको परजीवी त्यसको र्याल हुँदै मानिसको रगतमा पुग्छ।<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Malaria Fact sheet N°94|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs094/en/|website=WHO|accessdate=28 August 2014|date=March 2014}}</ref> त्यसपछि यो परजीवी [[कलेजो]]मा पुग्छ र वयस्क हुँदै सन्तान उत्पादन गर्छ। प्लाज्मोडियम समूहका पाँच प्रजातिहरूले मानिसमा रोगको सङ्क्रमण गराउँछन् भने तिनीहरू एक मानिस हुँदै अन्य मानिसहरूमा पनि सर्न सक्छन्। विश्वभर प्लाज्मोडियम फाल्सिपारमका कारणले सबैभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको पाइन्छ। प्लाज्मोडियम भाइभ्याक्स, प्लाज्मोडियम ओभल र प्लाज्मोडियम मलेरिआईले साधारणतया मन्द खालको औलोको सङ्क्रमण गराउँछन्।<ref name=WHO2014/><ref name="Caraballo 2014"/> त्यस्तै अर्को प्रजाति प्लाज्मोडियम नोलेसीले मानिसमा बिरलै रोगको सङ्क्रमण गराउने गरेको पाइन्छ। औलोको पहिचान गर्न रगतको नमुनालाई सुक्ष्मदर्शक यन्त्रले हेर्ने वा एन्टिजेनमा आधारित र्यापिड डाइग्नोस्टिक परीक्षण गर्ने गरिन्छ।<ref name="Caraballo 2014"/> पलिमराज चेन रियाक्सनको प्रयोग गरेर परजीवीको डिएनए पत्तालगाउने विधि पनि विकसित गरिएको छ तर मूल्य तथा जटिलताका कारण यो विधि औलो बारम्बार फैलिने स्थानहरूमा उल्लेख्य मात्रामा प्रयोग गरिँदैन।<ref name="Nadjm 2012">{{Cite journal |vauthors=Nadjm B, Behrens RH |title=Malaria: An update for physicians |url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/243 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |year=2012 |volume=26 |issue=2 |pages=243–59 |pmid=22632637 |doi=10.1016/j.idc.2012.03.010}}</ref> औलोको जोखिम कम गर्न झुल तथा लामखुट्टे भगाउने रसायनहरूको प्रयोग गरेर लामखुट्टेको टोकाइ कम गर्ने वा लामखुट्टेको नियन्त्रणका लागि कीटनाशक औषधिहरू छर्कने तथा घर वरपर पानी जमेका खाल्टाखुल्टी पुर्ने गर्नु पर्छ।<ref name="Caraballo 2014"/> औलो लाग्ने क्षेत्रमा भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूका लागि यसबाट बचाउने धेरै प्रकारका औषधिहरू उपलब्ध छन्। औलोको उच्च जोखिममा रहेका ठाउँहरूमा शिशुहरू तथा गर्भावस्थाको पहिलो चरण पार गरेका गर्भवती महिलाहरूलाई सल्फाडोक्सिन वा पाइरिमेथामाइन जस्ता औषधि सिफारिस गरिएको छ। अत्यावस्यक भएपनि हालसम्म औलोबाट बचाउने कुनै पनि खोप उपलब्ध छैन। यद्यपी यस्तो खोप विकास गर्नका लागि विभिन्न स्थानहरूमा पहल भइरहेको छ।<ref name=WHO2014/> औलोको उपचारका लागि आर्टेमिसिनिन नामको औषधिमा अन्य औलोविरुद्धका औषधिहरू मिलाएर खान सल्लाह दिइएको छ।<ref name=WHO2014/><ref name="Caraballo 2014"/> त्यस्तै दोस्रो औषधिको रूपमा मेफ्लोक्विन, ल्युम्फ्यान्ट्राइन वा सल्फाडोक्सिन/पाइरिमेथामाइन जस्ता औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ।<ref name=WHO2010>{{cite book|last1=Organization|first1=World Health|title=Guidelines for the treatment of malaria|date=2010|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=9789241547925|page=ix|edition=2nd}}</ref> आर्टेमिसिनिन उपलब्ध नभएको अवस्थामा क्विनिनलाई डोक्सिसाइक्लिनसँग मिलाएर दिन सकिन्छ।<ref name=WHO2010/> औलोको परजीवीमा औषधि प्रतिरोध बढ्दै गएको हुनाले बारम्बार औलो फैलिने स्थानहरूमा सकेसम्म रोगको पहिचान भएपछि मात्र औषधि दिन सिफारिस गरिएको छ। औलोका परजीवीहरूमा हालसम्म धेरै औलोविरुद्धका औषधिहरूको प्रतिरोध क्षमता विकसित भइसकेको छ। बारम्बार औलो फैलिने स्थानहरूमा क्लोरोक्विन नामको औषधिको प्रतिरोध क्षमता भएको प्लाज्मोडियम फाल्सिपारम नामको परजीवी फैलिने गरेको पाइन्छ। त्यस्तै दक्षिणपूर्वी एसियाका केही स्थानहरूमा आर्टेमिसिनिन नामको औषधिको प्रतिरोध क्षमता भएका परजीवीहरू समस्याका रूपमा देखा परेका छन्।<ref name=WHO2014/> औलो मुख्यतया भूमध्यरेखा आसपासका शीतोष्ण तथा समशीतोष्ण भूभागहरूमा फैलिएको पाइन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] [[श्रेणी:रोगहरू]] mf4xsbxv35u5sggz3vnwyngj3ae059o 0 77604 1368812 976193 2026-08-08T23:52:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368812 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-blp|small=yes}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{infobox person |name = जिम पार्सन्स |image = Jim Parsons at PaleyFest 2013.jpg |birth_name = जेम्स जोसेफ पारसन्स |birth_date ={{birth date and age|1973|3|24}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-03-29_1252/page/30|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=Mar 29, 2013|issue=1252|page=30}}</ref> |birth_place = [[ह्युस्टन]], [[टेक्सस]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] |residence = [[लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] |education = क्लेन ओक हाई स्कूल |alma mater = [[हस्टन विश्वविद्यालय]] (बि.ए)<br>[[सान डिएगो विश्वविद्यालय]] (एम.ए) |occupation = [[अभिनेता]] |yearsactive=१९९४–अहिले | partner = तड Spiewak (२००२–अहिले) }} जेम्स जेसेफ "जिम" पारसन्स एक अमेरिकी [[अभिनेता]] हुन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेताहरू]] ju14wkbn5s68ciutq6t21smpqcyltqv 0 78116 1368798 1329997 2026-08-08T23:37:52Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368798 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = पेटमा जुका पर्नु | Image = Ascaris_lumbricoides.jpeg | Caption = ''[[Ascaris lumbricoides]]'' | ICD10 = {{ICD10|B|77||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|127.0}} | OMIM = 604291 | DiseasesDB = 934 | MedlinePlus = 000628 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 212510 | MeshID = D001196 | }} '''पेटमा जुका पर्नु''' (अङ्ग्रेजीमा एस्कारियासिस) एउटा रोग हो जुन परजीवी [[गोलो जुका]]को (वैज्ञानिक नाम: एस्कारिस लुम्ब्रिकोइडेस) कारणले हुने गर्दछ।<ref name=Dold2011/> यदि जुकाहरूको संख्या कम मात्रामा छ भने ८५% भन्दा बढी घटनाहरूमा संक्रमणका कुनै लक्षणहरू देखिँदैनन्।<ref name=Dold2011>{{cite journal|last=Dold|first=C|author2=Holland, CV|title=Ascaris and ascariasis.|journal=Microbes and infection / Institut Pasteur|date=Jul 2011|volume=13|issue=7|pages=632–7|pmid=20934531|doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012}}</ref> लक्षणहरू जुकाहरूको संख्यासँगै बढ्दै जान्छन् र [[सास फेर्न कठिनाई हुने]] र रोगको सुरूवाती अवस्थामा ज्वरो आउने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्।<ref name=Dold2011/> यी लक्षणहरू पछि पेट सुन्निने, पेट दुख्ने र [[झाडापाखाला]] लाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्।<ref name=Dold2011/> यो रोगबाट प्राय: गरेर बालबालिकाहरू प्रभावित हुने गर्दछन्, र यो उमेर समूहमा संक्रमणले गर्दा कम मात्रामा तौल बढ्ने, [[कुपोषण]] हुने र सिकाईमा समस्याहरू उत्पन्न हुने हुनसक्छ।<ref name=Dold2011/><ref name=Hagel2010/><ref name=WHO2013>{{cite web|title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|work=World Health Organization|date=June 2013}}</ref> <!-- कारण तथा प्रक्रिया --> यो संक्रमण दिसामा पाइने ''जुकाका'' अण्डाहरू मिसिएको दुषित खाना खानाले तथा पानी पिउनाले हुने गर्दछ।<ref name=Hagel2010/> अण्डाहरू [[ठूलो आन्द्रा]]मा गएर कोरलिन्छन्, तिनीहरूले आन्द्राको भित्तामा प्वाल बनाउँछन्, र [[रगत]]को माध्यमबाट [[फोक्सो]]सम्म फैलिने गर्दछन्।<ref name=Hagel2010/> त्यहाँ तिनीहरू [[वायुकोष्ठिका]] मा छिर्छन र [[Vertebrate trachea|श्वासनली]]सम्म पुग्दछन्, जहाँ तिनीहरू खकार वा थुकको माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छन् तथा तिनीहरूलाई निल्न पुगिन्छ।<ref name=Hagel2010/> त्यसपछि लार्भाहरू पेटहुँदै दोस्रो पटक ठूलो आन्द्रासम्म पुग्दछन् जहाँ तिनीहरू वयस्क जुका बन्न पुग्दछन्।<ref name=Hagel2010/> <!-- रोकथाम तथा उपचार --> उचित [[सरसफाई]]को माध्यमबाट रोकथाम गर्न सकिन्छ, जसमा [[शौचालय]]मा पहुँच र [[दिसा]]को उचित व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउनुपर्ने जस्ता कुराहरू पर्दछन्।<ref name=Dold2011/><ref>{{cite journal|last=Ziegelbauer|first=K|author2=Speich, B|author3= Mäusezahl, D|author4= Bos, R|author5= Keiser, J|author6= Utzinger, J|title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=Jan 2012|volume=9|issue=1|pages=e1001162|pmid=22291577|doi=10.1371/journal.pmed.1001162|pmc=3265535}}</ref>साबुन-पानीले [[हात धुने]] गर्नाले पनि यसको रोकथाममा सहयोग पुग्दछ।<ref name=Fung2009>{{cite journal|last=Fung|first=IC|author2=Cairncross, S|title=Ascariasis and handwashing.|journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene|date=Mar 2009|volume=103|issue=3|pages=215–22|pmid=18789465|doi=10.1016/j.trstmh.2008.08.003}}</ref> 20% भन्दा बढी जनसङ्ख्या प्रभावित भएका क्षेत्रहरूमा, हरेक व्यक्तिको नियमित रूपमा उपार गर्न सिफारिस गरिन्छ।<ref name=Dold2011/> संक्रमण दोहोरिनु सामान्य कुरा हो।<ref name=Hagel2010/><ref>{{cite journal|last=Jia|first=TW|author2=Melville, S|author3= Utzinger, J|author4= King, CH|author5= Zhou, XN|title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS neglected tropical diseases|year=2012|volume=6|issue=5|pages=e1621|pmid=22590656|doi=10.1371/journal.pntd.0001621|pmc=3348161}}</ref> यसको अहिलेसम्म कुनैपनि [[खोप]]बनेको छैन।<ref name=Hagel2010/> [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]] द्वारा सिफारिस गरिएका उपचारहरूमा [[एल्बेन्डाजोल]], [[मेबेन्डाजोल]], [[लेभामिसोल]] वा [[पिरान्टेल पोमाओट]] औषधिहरूको सेवन पर्दछ।<ref name=Hagel2010>{{cite journal|last=Hagel|first=I|author2=Giusti, T|title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets.|journal=Infectious disorders drug targets|date=Oct 2010|volume=10|issue=5|pages=349–67|pmid=20701574|doi=10.2174/187152610793180876}}</ref> अन्य प्रभावकारी औषधिहरू [[ट्रिबेन्डिमिडाइन]] र [[निटाजोक्सानाइड]]हुन्।<ref name=Hagel2010/> <!-- इपिडिमियोलोजी --> विश्वभरि करीब असी करोड देखि एक अर्ब बीस करोड मानिसहरू एस्कारियासिसबाट पिडित छन्, यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित मानिसहरू [[उप-साहारा अफ्रिका]], [[ल्याटिन अमेरिका]], र एसियामा छन्।<ref name=Dold2011/><ref name=Kei2010/><ref name=Fen2012>{{cite journal|last=Fenwick|first=A|title=The global burden of neglected tropical diseases.|journal=Public health|date=Mar 2012|volume=126|issue=3|pages=233–6|pmid=22325616|doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015}}</ref> यस एस्कारियासिसलाई [[माटोबाट-प्रसारित हुने हेल्मिन्थियासिस]]को सबैभन्दा सामान्य स्वरूप भन्न सकिन्छ।<ref name=Kei2010>{{cite journal|last=Keiser|first=J|author2=Utzinger, J|title=The drugs we have and the drugs we need against major helminth infections.|journal=Advances in parasitology|year=2010|volume=73|pages=197–230|pmid=20627144|doi=10.1016/s0065-308x(10)73008-6}}</ref> यसबाट मृत्यू हुनेहरूको संख्या 1990 मा 3400 जनाबाट 2010 सम्म करीब 2,700 जनामा झरेको छ।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> अर्को प्रकारको ''[[जुका]]'' ले सुँगुरहरूलाई संक्रिमित गर्दछ।<ref name=Dold2011/> ==सन्दर्भहरू== <references/> [[श्रेणी:परजीवी रोग]] ll9s686r7qfsmk24dfiu9ct1ziqjfgc 0 78177 1368905 900792 2026-08-09T01:51:25Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368905 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Chagas disease | Image = Trypanosoma cruzi crithidia.jpeg | Caption = Photomicrograph of [[Giemsa]]-stained ''Trypanosoma cruzi'' | DiseasesDB = 13415 | ICD10 = {{ICD10|B|57||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|086}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001372 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 327 | MeshID = D014355 }} '''चगास रोग''', वा '''अमेरिकन ट्राइपानोसोमिआसिस(American trypanosomiasis)''', भनेको [[ट्रोपिकल रोग|ट्रोपिकल]] परजीवी रोग हो जुन [[प्रोटोजोआ]]n ''[[ट्राइपानोसामा क्रुजी (Trypanosoma cruzi)]]''को कारणले हुन्छ।<ref name=WHO2013/> यो प्राय: [[किसिङ बग्स]]नामले परिचित कीराहरूको माध्यबाट फैलिन्छ।<ref name=WHO2013/> संक्रमणको क्रमसँगै लक्ष्णहरू फैलिन्छन्। प्रारम्भिक चरणमा, लक्षणहरू औसतन देखिदैनन् वा मध्यम हुन्छन् र निम्न शामिल हुन सक्छन्: ज्वरो, सुन्निएको [[लसीका ग्रन्थी (lymph nodes)]], टाउको दुख्ने, वा टोकेको ठाँउमा सुनिनु।<ref name=WHO2013/> ८–१२ हप्तापछि, व्यक्तिहरू रोगको दीर्घकालीन स्थितिमा पुग्छन् र ६०–७०% मा यसले थप लक्षणहरू देखाँउदैन।<ref name=Rassi2010>{{cite journal |author=Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA |title=Chagas disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/1388 |journal=Lancet |volume=375 |issue=9723 |pages=1388–402 |date=April 2010 |pmid=20399979 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60061-X}}</ref><ref name=Rassi2012>{{cite journal|last=Rassi A|first=Jr|author2=Rassi, A|author3=Marcondes de Rezende, J|title=American trypanosomiasis (Chagas disease).|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/275|journal=Infectious disease clinics of North America|date=June 2012|volume=26|issue=2|pages=275–91|pmid=22632639|doi=10.1016/j.idc.2012.03.002}}</ref> अन्य 30 देखि 40% मानिसहरूमा प्रारम्भिक संक्रमण भएको १० देखि ३० वर्षपछि थप लक्षणहरू विकास हुन्छन्।<ref name=Rassi2012/> यसमा [[हृदयको भेन्ट्रिकलहरू]] २०% देखि ३०% सम्म ठूलो हुन्छ र [[हृदयको गति रूक्छ]]।<ref name=WHO2013/> १०% मानिसहरूमा [[megaesophagus|भोजन नली ठूलो हुनसक्छ]] वा [[megacolon|मलाशय ठूलो]] हुनसक्छ।<ref name=WHO2013/> <!-- कारण र निदान--> ''टि. क्रुजी'' सामान्यतया [[hematophagy|रगत-चुस्ने]] "किसिङ बग्स", [[ट्रिआटोमिनाइ (Triatominae)]]को उपपरिवारद्वारा मानव र अन्य स्तनधारी जनावरहरूमा फैलिन्छ।<ref name=CDC>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control (CDC) |url= http://www.cdc.gov/dpdx/trypanosomiasisAmerican/ |title=DPDx&nbsp;– Trypanosomiasis, American. Fact Sheet |accessdate=12 May 2010}}</ref> यी कीराहरूलाई धेरै सङ्ख्याका स्थानीय नामहरूले चिनिन्छ साथै: अर्जेन्टिना, बोलिभिया, चिली र पाराग्वेमा'' भिन्चुका, ब्राजिलमा ''बार्बेइरो'' ''( [[बार्बर सर्जन |बार्बर]]), कोलम्बियामा ''पिटो'' , सेन्ट्रल अमेरिकामा ''चिन्चे'' , र भेनेजुएलामा ''चिपो'' । यो रोग [[रगत दिँदा]], [[अंग प्रत्यारोपण गर्दा]], परजीवी भएका खाना खाँदा, and [[ठाडो प्रसारण|आमाबाट गर्भको बच्चामा]]फैलिन सक्छ।<ref name=WHO2013/> माइक्रोस्कोप प्रयोग गरी रगतमा भएका पारासाइट फेला पारेर प्रारम्भिक रोगको निदान गरिन्छ।<ref name=Rassi2012/> दीर्घकालीन रोगलाई रगतमा [[रोग-प्रतिकारक]] ''टि. क्रुजी'' फेला पारेर निदान गरिन्छ।<ref name=Rassi2012/> <!-- निवारण र उपचार --> निवारणमा प्राय: किसिङ बग्सलाई मार्ने र उनीहरूको टोकाइबाट बच्नु शामिल छन्।<ref name=WHO2013/> अन्य निवारक प्रयासहरूमा ट्रान्सफ्युजनको लागि प्रयोग गरिने रगतको जाँच शामिल छ।<ref name=WHO2013/> 2013 सम्ममा खोपको विकास भएको छैन।<ref name=WHO2013/> प्रारम्भिक संक्रमणलाई [[बेन्सनिडाजोल (benznidazole)]] वा [[निफर्टिमक्स (nifurtimox)]]औषधिद्वारा उपचार गर्न सकिन्छ।<ref name=WHO2013/> यदि पहिले नै दिएमा तिनीहरू निको हुन सक्छन् तर धेरै समयदेखि चगास रोग लागेको व्यक्तिमा कम प्रभावकारी हुन्छ।<ref name=WHO2013/> दीर्घकालीन रोगमा प्रयोग गरेमा तिनीहरूले समाप्ति चरणको लक्षणहरूको विकासलाई ढिलो वा रोकथाम गर्न सक्छन्।<ref name=WHO2013/> बेन्सनिडाजोल र निफर्टिमक्सले ४०% मानिसहरूमा<ref name=WHO2013/> अस्थायी दुष्प्रभाव साथै छाला विकारहरू, दिमागमा विषाक्तता र पाचन प्रणालीमा पोलेको अनुभव हुनसक्छ।<ref name="Rassi2010"/><ref name=Bern>{{cite journal |author=Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL, et al.|title=Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review |journal=JAMA |volume=298 |issue=18 |pages=2171–81 |date=November 2007|pmid=18000201 |doi=10.1001/jama.298.18.2171}}</ref><ref name=Rassi2>{{cite journal|author=Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A |title=Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease |journal=Heart |volume=95|issue=7 |pages=524–34 |date=April 2009 |pmid=19131444 |doi=10.1136/hrt.2008.159624|url=http://heart.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19131444}}</ref> <!-- महामारी --> अहिले धेरै [[मेक्सिको]], [[मध्य अमेरिका]] र [[दक्षिण अमेरिका]] मा ७ देखि ८ लाख मानिसहरूलाई चगास रोग लागेको भनी अनुमान गरिएको छ।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs340/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=March 2013}}</ref> २००६ देखि प्रति वर्ष १२,५०० मृत्यु हुन्छ।<ref name=Rassi2010/> यो रोग लागेका धेरै मानिसहरू गरिब छन्<ref name=Rassi2010/> र रोग लागेका धेरै मानिसहरू आफूलाई रोग लागेको अनुभव गर्दैन।<ref>{{cite book|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|title=Encyclopedia of entomology|year=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9781402062421|page=824|url=http://books.google.ca/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA824|edition=2nd ed.}}</ref> ठूलो-परिमाणमा जनसङ्ख्या स्थानान्तरण हुनाले चगास रोगका मामिलाहरू फेला पर्ने क्षेत्रहरू वृद्धि भएका छन् यसमा हाल युरोपेली राष्ट्रहरू र संयुक्त राज्य अमेरिका समावेश छन्।<ref name=WHO2013/> यी क्षेत्रहरूमा २०१४ देखि वृदधि भएको देखिन्छ।<ref>{{cite journal|last=Bonney|first=KM|title=Chagas disease in the 21st Century: a public health success or an emerging threat?|journal=Parasite |date=2014|volume=21|pages=11|pmid=24626257|doi=10.1051/parasite/2014012|pmc=3952655}} {{open access}}</ref> यो रोगलाई १९०९ मा [[कार्लोस चगास (Carlos Chagas)]] द्वारा वर्णन गरिएको थियो र यो रोगलाई उहाँको नाम दिइएको थियो।<ref name=WHO2013/> यसले १५० अन्य जनावरहरूभन्दा धेरैलाई प्रभाव पार्दछ।<ref name=Rassi2010/> ==सन्दर्भहरू== <references /> ohxcnzfbs2pwoyo3euglr3fva4851wd 0 78606 1368721 1137614 2026-08-08T21:42:11Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368721 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease| Name = Echinococcosis | Image = Echinococcus Life Cycle.svg | Caption = ''Echinococcus'' life cycle (click to enlarge) | ICD10 = {{ICD10|B|67||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|122.4}}, {{ICD9|122}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 4048 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 629 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1046}} | MeshID = D004443 | }} '''इकाइनोकोक्कोसिस''', जुन '''हाइडाटिड रोग''', '''हाइडाटिडोसिस''', वा '''इकाइनोकोक्कल रोगको नामले पनि परिचित छ''', यो [[इकाइनोकोक्कस]] प्रकारको [[फित्तेजुका]]को कारणले हुने एक ''[[परजीवी रोग]]'' हो।<!-- <ref name=WHO2014/> --> मानिसहरूलाई दुई मुख्य खाले रोग लाग्छ, सिस्टिक इकाइनोकोक्कस र [[एल्भिओलर (वायुकोशा) इकाइनोकोक्कस]]।<!-- <ref name=WHO2014/> --> दुईवटा कम आम खाले प्रकार पनि छन्, जुन पोलिसिस्टिक इकाइनोकोक्कस र युनिसिस्टिक इकाइनोकोक्कस हुन्।<!-- <ref name=WHO2014/> --> यो रोग प्राय: कुनैपनि लक्षण बिना नै सुरू हुन्छ र यो वर्षौंसम्म रहिरहन सक्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> देखिने लक्षण तथा सङ्केतहरू फोडा (सिस्ट) रहेको स्थान र त्यसको आकारमा निर्भर हुन्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> एल्भिओलर (वायुकोशा)रोग सामान्यतया कलेजोमा सुरू हुन्छ तर यो फोक्सो वा मस्तिष्क लगायत शरीरका अन्य भागहरूमा पनि फैलन सक्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> कलेजो संक्रमित भएपछि व्यक्तिलाई [[पेट दुख्ने]], वजन घट्ने, र [[कमलपित्त|पहेँलो]]देखिने हुन्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> कलेजोमा संक्रमण भएपछि छाती दुख्ने, [[स्याँस्याँ हुने]] र खोकी लाग्ने हुन्छ।<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Echinococcosis Fact sheet N°377|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs377/en/|work=World Health Organization|accessdate=19 March 2014|date=March 2014}}</ref> <!-- कारण --> यो परजीवीको अण्डा रहेको खानेकुरा खाँदा वा पानी पिउँदा वा संक्रमित जनावरको नजिकको सम्पर्कमा आउँदा यो रोग सर्ने गर्छ।<ref name=WHO2014/> यी अण्डाहरू यो परजीवीद्वारा संक्रमित मांसहारी जनावरहरूको दिसामा हुन्छ।<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Echinococcosis [Echinococcus granulosus] [Echinococcus multilocularis] [Echinococcus oligarthrus] [Echinococcus vogeli]|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/index.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> सामान्य रूपमा संक्रमित हुने जनावरहरूमा कुकुर, स्याल र ब्वाँसोहरू पर्दछन्।<ref name=CDC2013/> यी जनावरहरूले भेँडा वा मुसो, छुचुन्द्रो, खरायो, लोखर्के, इत्यादिको यो फोडा (सिस्ट) युक्त [[अङ्गहरू]] खाँदा यिनीहरू संक्रमित हुने गर्छन्।<ref name=CDC2013/> मानिसहरूमा हुने रोगको प्रकार यो संक्रमणको कारक रहेको ''इकाइनोकोक्कस'' को प्रकारमा निर्भर हुन्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> सामान्यतया यो रोगको निदान [[कम्प्युटर टोमोग्राफी]] (CT) मार्फत [[अल्ट्रासाउण्ड]] गरेर गरिन्छ वा [[चुम्बकीय अनुकम्पन इमेजिङ]] (MRI) पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> परजीवी विरुद्ध काम गर्ने [[एन्टिबडीहरू]] पत्ता लगाउनको लागि रगत परीक्षण गर्नु वा [[बायोप्सी]]गर्नु पनि उपयोगी हुन सक्छ।<ref name=WHO2014/> <!-- रोकथाम तथा उपचार --> सिस्टिक रोगको रोकथाम भनेको यो रोग बोकेको हुन सक्ने कुकुरहरूको उपचार गर्नु र भेँडाहरूलाई खोप लगाउनु हो।<!-- <ref name=WHO2014/> --> उपचार प्राय: कठिन हुने गर्छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> औषधि उपचार पछि सिस्टिक रोगलाई छालाबाट निकास गर्न सकिन्छ।<ref name=WHO2014/> कहिलेकाहीँ यस्तो प्रकारको रोगलाई केवल हेरिन्छ मात्र।<ref name=CDCTx2013>{{cite web|title=Echinococcosis Treatment Information|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/tx.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> एभिओलर (वायुकोशा) प्रकारको लागि, औषधि प्रयोग गरेपछि प्राय: शल्यक्रिया गर्न आवश्यक हुन्छ।<ref name=WHO2014/> प्रयोग हुने औषधि [[अल्बेन्डाजोल (albendazole)]] हो जसलाई वर्षौंसम्म सेवन गरिरहनुपर्ने हुन सक्छ।<ref name=WHO2014/><ref name=CDCTx2013/> एभिओलर (वायुकोशा) रोगको कारणले मृत्यु समेत हुन सक्छ।<ref name=WHO2014/> <!-- महामारी --> यो रोग विश्वको धेरैजसो क्षेत्रहरूमा हुने गर्छ र हाल यसद्वारा लगभग दश लाख मानिस संक्रमित छन्।<!-- <ref name=WHO2014/> --> दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका, एसियाका केही भागहरूमा यसद्वारा केही निश्चित जनसङ्ख्याको 10% सम्म प्रभावित छन्।<ref name=WHO2014/> सन् 2010 को तथ्याङ्क अनुसार यसको कारणले गर्दा 1200 जनाको मृत्यु भएको थियो जुन सन् 1990 मा 2000बाट घटेको हो।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> यो रोगको कारणले प्रतिवर्ष 30 खर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक भार उत्पन्न हुन्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ।<!-- <ref name=WHO2014/> --> यसले सुङ्गुर, गाई र घोडा जस्ता अन्य जनावरहरूलाई पनि प्रभावित गर्छ।<ref name=WHO2014/> ==सन्दर्भहरू== <references /> {{कमन्सश्रेणी|Echinococcosis}} d007xfoefjmej3zjzt7vbesfsp2i7o1 0 78828 1368844 514310 2026-08-09T00:38:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368844 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Hepatitis A | Image = Jaundice eye.jpg | Caption = A case of jaundice caused by hepatitis A | ICD10 = {{ICD10|B|15||b|15}} | ICD9 = {{ICD9|070.0}}, {{ICD9|070.1}} | DiseasesDB = 5757 | MedlinePlus = 000278 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 991 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|977}} | MeshID = D006506 }} '''हेपाटाइटिस ए''' (पहिले '''संक्रामक हेपाटाइटिस'''को रूपमा परिचित) एक [[जीर्ण (चिकित्सकीय)|जीर्ण]] [[संक्रामक रोग]] हो जुन हेपाटाइटिस ए भाइरस (HAV) को कारणले गर्दा [[कलेजो]] मा हुने गर्छ।<ref name=Sherris>{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (editors) | title = Sherris Medical Microbiology | edition = 4th | pages = 541–4 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0-8385-8529-9 }}</ref> धेरै मामिलाहरूमा केही मात्र लक्षणहरू देखिन गर्छ वा नदेखिन समेत सक्छ, विशेषगरी भर्खरका बच्चाहरूमा।<ref name=AFP2012/> लक्षण देखिने व्यक्तिहरूमा, संक्रमण भएको दुई देखि छ हप्ताको बीचमा लक्षण देखा पर्ने गर्छ।<ref name="pmid16271543">{{cite journal| author=Connor BA| title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler| journal=Am. J. Med.| volume=118 |issue=Suppl 10A| pages=58S–62S| year=2005| pmid=16271543| doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018}}</ref> लक्षण देखिँदा सामान्यतया तिनीहरू आठ हप्तासम्म देखा परिरहन्छन् जसमा निम्न पर्न सक्छन्: वाकवाकी लाग्ने, वान्ता हुने, पखाला लाग्ने, [[कमलपित्त|छाला पहेँलो हुने]], ज्वरो आउने, र पेट दुख्ने।<ref name=AFP2012/> लगभग 10–15% मानिसहरूले प्रारम्भिक संक्रमणपछि छ महिनासम्म यी लक्षणहरू बारम्बार अनुभव गर्ने गर्छन्।<ref name=AFP2012/> [[जीर्ण कलेजो खराबी]] (कलेजोले काम गर्न छाडेको अवस्था) पनि हुन सक्छ तर यो बिरलै रूपमा हुने गर्छ र प्राय: वृद्धवृद्धाहरूलाई हुने गर्छ।<ref name=AFP2012/> <!-- कारण --> यो सामान्यतया संक्रमित दिसा (विष्ठा) मिश्रित खानेकुरा खानाले वा त्यस्तो पानी पिउनाले फैलने गर्छ।<ref name=AFP2012>{{cite journal|last=Matheny|first=SC|last2=Kingery |first2=JE|title=Hepatitis A.|journal=Am Fam Physician |date=1 December 2012|volume=86|issue=11|pages=1027–34; quiz 1010–2|pmid=23198670 |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html}}</ref> [[पर्याप्त रूपमा नपकाइएका शीपदार माछा]] तुलनात्मक रूपमा यसको सामान्य स्रोत हो।<ref>{{Cite journal | last1 = Bellou | first1 = M. | last2 = Kokkinos | first2 = P. | last3 = Vantarakis | first3 = A. | title = Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. | journal = Food Environ Virol | volume = 5 | issue = 1 | pages = 13–23 |date=March 2013 | doi = 10.1007/s12560-012-9097-6 | pmid = 23412719 }}</ref> यो संक्रमित व्यक्तिसँग नजिकबाट सम्पर्क गर्नाले पनि फैलन सक्छ।<ref name=AFP2012/> संक्रमित बालबालिकाहरूमा प्राय: लक्षणहरू नदेखिने भए तापनि, उनीहरूबाट यो संक्रमण अन्यहरूमा सर्न सक्छ।<ref name=AFP2012/> एकपटक संक्रमित भएपछि उक्त व्यक्ति जीवनभर यसबाट फेरि संक्रमित हुँदैन।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|year=2006|publisher=Infobase |isbn=9780816069903|page=105|url=http://books.google.ca/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105}}</ref> यो रोग लागेको पत्ता लगाउनको लागि रगत परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ किनभने यसका लक्षणहरू अन्य केही रोगहरू लाग्दा देखिने लक्षणहरू जस्तै हुन्छन्।<ref name=AFP2012/> यो पाँचवटा ज्ञात [[हेपाटाइटिस]] भाइरस मध्ये एक हो: ए, [[हेपाटाइटिस बि|बि]], [[हेपाटाइटिस सि|सि]], [[हेपाटाइटिस डि|डि]], र [[हेपाटाइटिस इ|इ]]। <!-- रोकथाम तथा उपचार --> रोकथामको लागि [[हेपाटाइटिस ए खोप]] प्रभावकारी हुन्छ।<ref name=AFP2012/><ref name=Irv2012>{{Cite journal | last1 = Irving | first1 = GJ. | last2 = Holden | first2 = J. | last3 = Yang | first3 = R. | last4 = Pope | first4 = D. | title = Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A. | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 7 | issue = | pages = CD009051 | year = 2012 | doi = 10.1002/14651858.CD009051.pub2 | pmid = 22786522 }}</ref> केही देशहरूमा पहिले खोप नलगाएका बालबालिकाहरू र उच्च जोखिममा रहेकाहरूको लागि यसलाई नियमत: सिफारिस गरिएको हुन्छ।<ref name=AFP2012/><ref name=WHO2013/> यो जीवनभरको लागि प्रभावकारी रहेको देखिएको छ।<ref name=AFP2012/> रोकथामका अन्य उपायहरूमा [[हात धुने]] र खानेकुरालाई राम्ररी पकाउने पर्दछन्।<ref name=AFP2012/> यसको कुनै निश्चित उपचार छैन, र [[वाकवाकी]] वा [[पखाला]] को लागि आवश्यकता अनुसार विश्राम र औषधिहरू सिफारिस गरिन्छ।<ref name=AFP2012/> संक्रमणहरू सामान्यतया कलेजोको रोग जारी रहे बिना पूर्ण रूपमा निको हुन्छन्।<ref name=AFP2012/> जीर्ण कलेजो खराबी भएको अवस्थामा, यसको उपचार भनेको [[कलेजो प्रत्यारोपण]]हो।<ref name=AFP2012/> <!-- महामारी --> प्रत्येक वर्ष विश्वभर लगभग 15 लाख लक्षणात्मक मामिला देखिने गर्छ<ref name=AFP2012/> र समग्रमा सम्भवत: सयौँ लाख संक्रमण हुने गर्छ।<ref name=Was2006>{{cite journal|last=Wasley|first=A|author2=Fiore, A |author3=Bell, BP |title=Hepatitis A in the era of vaccination.|journal=Epidemiol Rev |year=2006|volume=28|pages=101–11|pmid=16775039 |doi=10.1093/epirev/mxj012 |url=http://epirev.oxfordjournals.org/content/28/1/101.long}}</ref> यो विश्वका ती क्षेत्रहरूमा बढी हुने गर्छ जहाँ सरसफाइको अवस्था एकदमै नाजुक हुन्छ र पर्याप्त रूपमा सुरक्षित पिउने पानी उपलब्ध हुँदैन।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Hepatitis A Fact sheet N°328|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/|work=World Health Organization|accessdate=20 February 2014|date=July 2013}}</ref> [[विकासशील मुलुकहरू]] मा लगभग 90% बालबालिकाहरू 10 वर्षको उमेरसम्ममा यसबाट संक्रमित भइसकेका हुन्छन् र त्यसकारण वयस्क हुँदासम्ममा उनीहरू यसबाट प्रतिरक्षित भइसकेका हुन्छन्।<ref name=WHO2013/> सामान्य रूपमा विकसित देशहरूमा यसले प्रकोपको रूप लिने गर्छ जहाँ बालबालिकहरू सानै छँदा यसको सम्पर्कमा आउँदैनन् र व्यापक रूपमा खोप लगाइएको पनि हुँदैन।<ref name=WHO2013/> सन् 2010 मा, जीर्ण हेपाटाइटिस ए को कारणले गर्दा 1,02,000 जनाको मृत्यु भएको थियो।<ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> [[भाइरल हेपाटाइटिस]] को बारेमा जागरुकता फैलाउन प्रत्येक वर्ष जुलाई 28 का दिन [[विश्व हेपाटाइटिस दिवस]]पर्ने गर्छ।<ref name=WHO2013/> ==सन्दर्भहरू== <references /> [[श्रेणी:रोगहरू]] o65by1dahy5gwup2kt95yj6nsyrg4gl 0 78858 1368859 652069 2026-08-09T00:53:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368859 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Leishmaniasis | Image = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg | Caption = Cutaneous leishmaniasis in the hand of a [[Central America]]n adult | ICD10 = {{ICD10|B|55||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|085}} | DiseasesDB = 3266 | DiseasesDB_mult= {{DiseasesDB2|29171}} {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} | MedlinePlus = 001386 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 296 | MeshID = D007896 | }} '''लिशमेनिअसिस''' वा '''लिशमेनिओसिस''' ''[[लिशमेनिअ]]'' जातिको [[प्रोटोजोअन]] [[परजीवी]]को कारणले हुने एक [[रोग]] हो जुन केही निश्चित प्रकारका [[स्याण्डफ्लाई]] (एक प्रकारको टोक्ने झीँगा) को टोकाइद्वारा फैलने गर्छ।<ref name=WHO2014/> यो रोग तीन मुख्य तरीकाले देखा पर्न सक्छ: क्युटेनिअस (त्वचामा), मुकोक्युटेनिअस (श्लैष्मिक झिल्ली तथा त्वचामा), वा भिसेरल लिशमेनिअसिस (आँतमा रहेका महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा)।<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> क्युटेनिअसमा छालामा घाउहरू देखा पर्छन् भने मुकोक्युटेनिअसमा छाला, मुख र नाकमा घाउहरू देखा पर्छन्, र भिसेरल लिशमेनिअसिसमा सुरूमा छालामा घाउहरू देखा पर्छन् र त्यसपछि ज्वरो आउने, रेड ब्लड सेल कम हुने, र फियो (प्लीहा) र कलेजो सुन्निने हुन्छ।<ref name=WHO2014/><ref name=Barrett2012/> <!-- कारण तथा निदान --> मानिसहरूमा हुने संक्रमण ''लिशमेनिअ''का 20 भन्दा बढी प्रजातिको कारणले गर्दा हुन्छ।<ref name=WHO2014/> जोखिम तत्वहरूमा निम्न पर्दछन्: गरीबी, कुपोषण, वन फँडानी, र शहरीकरण।<ref name=WHO2014/> परजीवीलाई माइक्रोस्कोपद्वारा हेरेर यसका तीनवटै प्रकारलाई निदान गर्न सकिन्छ।<ref name=WHO2014/> यस अतिरिक्त, भिसेरल रोगको निदान रगत परीक्षणद्वारा पनि गर्न सकिन्छ।<ref name=Barrett2012/> <!-- रोकथाम तथा उपचार --> [[किटनाशक औषधि]] लगाइएका जालीहरू भित्र सुतेर लेशमेनिअसिसलाई केही हदसम्म रोकथाम गर्न सकिन्छ।<ref name=WHO2014/> अन्य उपायहरूमा झीँगालाई मार्नको लागि किटनाशक औषधि छर्कने र यो रोग अझ फैलन नदिन यो रोग लागेका व्यक्तिलाई शीघ्र उपचार गर्ने पर्दछन्।<ref name=WHO2014/> रोग लागेको ठाउँ, ''लेशमेनिअ''को प्रजाति, र संक्रमणको प्रकारमा आधारित रहेर कस्तो खालको उपचार आवश्यक छ भनी निर्धारण गरिन्छ।<ref name=WHO2014/> भिसेरल रोगको लागि प्रयोग गरिन सक्ने केही सम्भावित औषधिहरूमा निम्न पर्दछन्: [[लिपोसोमल एम्फोटेरिसिन बि (liposomal amphotericin B)]],<ref name=Sun2013/> [[पेन्टाभ्यालेन्ट एन्टिमोनियलस् (pentavalent antimonials)]] र [[पारोमोमिसिन (paromomycin)]] को संयोजन,<ref name=Sun2013>{{cite journal|last=Sundar|first=S|author2=Chakravarty, J |title=Leishmaniasis: an update of current pharmacotherapy.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=Jan 2013|volume=14|issue=1|pages=53–63|pmid=23256501|doi=10.1517/14656566.2013.755515}}</ref> र [[मिल्टेफोसाइन (miltefosine)]]।<ref name=Dor2012>{{cite journal|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}</ref> क्युटेनिअस रोगको लागि, पारोमोमिसिन, [[फ्लिकोनाजोल (fluconazole)]], वा [[पेन्टामिडाइन (pentamidine)]] प्रभावकारी हुन सक्छन्।<ref name=Min2007>{{cite journal|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasis treatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}</ref> <!-- महामारी --> हाल यसबाट 98 देशमा गरी लगभग 1 करोड 20 लाख मानिस<ref name=Mag>{{cite web|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|url=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref> संक्रमित छन्।<ref name=Barrett2012>{{cite journal|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> प्रत्येक वर्ष लगभग 20 लाख नयाँ बिरामीहरू थपिन्छन्<ref name=Barrett2012/> र 20 देखि 50 हजार मानिसहरूको मृत्यु हुने गर्छ।<ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> एसिया, अफ्रिका, दक्षिण तथा मध्य अमेरिका, र दक्षिणी युरोपमा लगभग 20&nbsp;करोड मानिसहरू यो रोग लाग्ने जोखिम भएको क्षेत्रमा बस्छन्।<ref name=Barrett2012/><ref>{{cite journal|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले यो रोगको उपचारको लागि केही औषधिहरूमा छुट प्राप्त गरेको छ।<ref name=Barrett2012/> यो रोग [[क्यानाइन लेशमेनिअसिस|कुकुर]] र [[मुसो, छुचुन्द्रो, खरायो, लोखर्के, इत्यादि]] लगायतका केही अन्य जनावरहरूलाई पनि लाग्न सक्छ।<ref name=WHO2014/> ==सन्दर्भहरू== <references /> [[श्रेणी:परजीवी रोग]] 2sbcigb2gsgwmbqwa329i66qytktkbp 0 79057 1368785 1362293 2026-08-08T23:18:41Z InternetArchiveBot 53012 Add 5 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368785 wikitext text/x-wiki {{Infobox Symptom | Name = ढाड दुख्ने समस्या | Image = Spinal_column_curvature-en.svg | Caption = मेरुदण्डका विभिन्न भागहरू | Field = [[हाडजोर्नी शल्यचिकित्सा|अर्थोपेडिक्स]] | DiseasesDB = 15544 | ICD10 = {{ICD10|M|54||m|50}} | ICD9 = {{ICD9|724.5}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 007425 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D001416 }} '''ढाड दुख्ने समस्या''' मानिसको [[मेरुदण्ड]]मा रहेका [[मांशपेसी]], [[नसा]], [[हाड]] अथवा अन्य संरचनाहरूमा अनुभव गरिने समस्या हो। यद्यपी, कतै कतै पित्तथैली तथा पेन्क्रियाजको दुखाइलाई पनि ढाड दुखेको भन्ने गरेको पाइन्छ। ढाड दुख्ने समस्या प्रायजसो ढाडको तल्लो भागमा महशुस गरिन्छ। यो लेखमा पूरै ढाड दुख्ने समस्याको बारेमा लेखिएको छ। ढाड दुख्ने समस्या छोटो तथा लामो दुबै समयावधिको हुन सक्छ। यो समस्या लगातार वा बेलाबेलामा दोहोरिने, एकै स्थानमा रहिरहने वा अन्य स्थानमा सर्दै जाने हुन सक्छ। यसको प्रकृति मन्द पीडा दिने, अत्यन्त पीडा दिने, घोचेको जस्तो झस्का महशुस हुने वा पोल्ने खालको हुन सक्छ। यसको दुखाइ बिस्तारै पाखुरा हुँदै हातभर, गोडा, तथा खुट्टामा पनि सर्न सक्छ र दुखाइभन्दा फरक किसिमका लक्षण पनि देखापर्न सक्छ। ती लक्षणहरू हात गोडा झन्झनाउनु, कमजोर हुनु वा हात-गोडा निदाउनु आदि हुन्। ढाड दुख्ने समस्याले धेरैलाई दुख दिने भएपनि यसलाई पूर्ण रूपमा निदान गरिएको उदाहरणहरू एकदमै कम छन्। डिस्क हर्नियोसिस तथा स्टेनोसिस भएको बेलामा पनि कुनै उपचार नगर्नु वा सुई लगाउनु वा सल्यकृया गर्नुको एक वर्षपछिको परिणाम लगभग उस्तै भएको र पीडा केही मात्रामा मात्र कम भएको पाइन्छ। अमेरिकामा प्राय मानिसहरूलाई चिकित्सककोमा धाउन वाध्य बनाउने कारणहरू मध्ये ढाडको तल्लो भागमा दुख्ने समस्या पाँचौ स्थानमा पर्दछ। दस मध्ये नौ वयस्कहरूले आफ्नो जीवनको कुनै न कुनै खण्डमा ढाड दुख्ने समस्या महशुस गरेका हुन्छन्। त्यस्तै दस मध्ये पाँच काम गर्ने वयस्कहरूको प्रत्येक वर्ष ढाड दुख्ने समस्या रहेको पाइन्छ।<ref name=AAFP>A.T. Patel, A.A. Ogle. [http://www.aafp.org/afp/20000315/1779.html "Diagnosis and Management of Acute Low Back Pain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026061007/http://www.aafp.org/afp/20000315/1779.html |date=2011-10-26 }}. [[American Academy of Family Physicians]]. Retrieved March 12, 2007.</ref> अमेरिकामा मानिसहरू दैनिक काममा जान नसक्नुका कारणहरू मध्ये ४०% ढाडको तल्लो भागमा दुख्ने समस्या हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal|last=Manchikanti|first=L|author2=Singh, V|author3= Datta, S|author4= Cohen, SP|author5= Hirsch, JA|author6= American Society of Interventional Pain, Physicians|title=Comprehensive review of epidemiology, scope, and impact of spinal pain.|journal=Pain physician|date=Jul–Aug 2009|volume=12|issue=4|pages=E35-70|pmid=19668291}}</ref> यतिमात्र होइन विश्वभर हुने शारीरिक अपाङ्गताको एकमात्र प्रमुख कारण पनि हो।<ref name="2010 Global Burden of Disease Study">Institute for Health Metrics and Evaluation. [http://www.healthmetricsandevaluation.org/gbd/publications/policy-report/global-burden-disease-generating-evidence-guiding-policy "2010 Global Burden of Disease Study"]</ref> ==वर्गीकरण== ढाड दुख्ने समस्याको पहिचान तथा उपचार सहज बनाउन यसलाई वर्गीकरण गरिन्छ। यसको संरचनात्मक वर्गीकरण मेरुदण्डको विभिन्न खण्डहरू: सर्भाइकल, थोरासिक, लम्बर तथा स्याक्रलका आधारमा गरिएको पाइन्छ। संयोजन तन्तुको निको हुने संरचनालाई आधार मानेर ढाड दुख्ने समस्याको अवधिलाई तीन वर्गमा विभाजन गरिएको छ। छोटो अवधिको पीडा १२ हप्तासम्म रहन्छ, यो अवधिलाई ६ देखि १२ हप्तासम्मको उपश्रेणीमा बाँडिएको हुन्छ। १२ हप्ताभन्दा बढीसम्म जारी रहने ढाड दुख्ने समस्यालाई लामो अवधिको पीडा भनिन्छ।<ref>{{cite book|author=King W|title=Encyclopedia of pain|year=2013|publisher=Springer Reference|url=http://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-3-642-28753-4_75}}</ref> ढाड दुख्ने समस्याको प्रकृतिले पीडा कुन तन्तुबाट सुरु भएको हो भन्ने सङ्केत गर्दछ। कुनै विशेष कारणबीना अचानक देखा पर्ने ढाड दुख्ने समस्या प्राय मांशपेसी, यसलाई घेर्ने झिल्ली तथा लिगामेन्टहरूबाट सुरु हुन्छ। <ref name="editors 2010 4">{{cite book|last=editors|first=Siegfried Mense, Robert D. Gerwin,|title=Muscle pain : diagnosis and treatment|year=2010|publisher=Springer|location=Heidelberg|isbn=978-3-642-05467-9|pages=4|url=http://books.google.ca/books?id=SuU31GSJMzsC&pg=PA4|edition=Online-Ausg.}}</ref> स्पाइनल स्टेनोसिस भएर वा नभइ हुने नसाको पीडा स्नायु तन्तुका कारण हुने गर्दछ। पहिचान गर्न सकिने सेकेन्डरी ढाड दुख्ने समस्या विभिन्न खाले संक्रमण वा क्यान्सरका कारण हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal|last=Vanwye|first=WR|title=Nonspecific low back pain: evaluation and treatment tips.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-family-practice_2010-08_59_8/page/n26|journal=The Journal of family practice|date=August 2010|volume=59|issue=8|pages=445–8|pmid=20714454}}</ref> कुनै विशेष कारणबीना अचानक देखा पर्ने ढाड दुख्ने समस्यालाई नन् स्पेसिफिक ब्याक पेन भनिन्छ। यसको कारण स्पष्ट नभए पनि प्राय मांशपेसी, यसलाई घेर्ने झिल्ली तथा लिगामेन्टहरूबाट भएको विश्वास गरिन्छ।<ref name="editors 2010 4"/> ढाड दुख्ने समस्या विभिन्न कारणले हुने गर्दछ। लगभग ९८ प्रतिशत समस्या नन् स्पेसिफिक ब्याक पेनको रूपमा पहिचान हुने गर्दछन् जसमा कुनै पनि गम्भीर जटिलता आउँदैन।<ref>{{cite book|last=al.|first=editors, Curtis W. Slipman ... [] ; associate editors, Larry H. Chou ... et|title=Interventional spine : an algorithmic approach|year=2008|publisher=Saunders Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-7216-2872-1|pages=13|url=http://books.google.ca/books?id=ZocqaZxWgBUC&pg=PA13|display-authors=etal}}</ref> करीब २ प्रतिशत मेटास्टाटिक क्यान्सरका कारण ढाड दुख्ने गर्दछ भने अस्टियोमलाइटिस तथा इपिड्युरल एब्सेसेस जस्ता संक्रामणहरूले दुख्ने सम्भवना १ प्रतिशतभन्दा कम हुन्छ। मस्तिष्कसँगको सम्बन्धमा ह्रास आएर हुने कमजोरी तथा निदाउने समस्या डिस्क हर्नियाको कारणले हुन्छ। करीब ९५ प्रतिशत डिस्क हर्निया मेरुदण्डको सबैभन्दा पुच्छारमा रहेको लम्बरको २ तहमा देखापर्दछ।<ref>{{cite web| url= http://www.medscape.com/viewarticle/457101_3| title= Back Pain| accessdate= June 18, 2010| archiveurl= http://web.archive.org/web/20100503135333/http://www.medscape.com/viewarticle/457101_3| archivedate= 3 May 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506190633/http://www.medscape.com/viewarticle/457101_3 |date=6 May 2011 }}</ref> ==सम्बन्धित अवस्थाहरू== साधारणतया ढाड दुख्ने समस्यामा अस्पताल पुगिहाल्नु आवस्यक छैन। केही परिस्थितीलाई छोडेर यो समस्याका धेरै अध्यायहरू आफूमै सीमित रहेर कुनै जटिलता ननिम्ताउने खालका हुन्छन्। प्राय ढाड दुख्ने समस्याहरू सुन्निने कारणले हुने गर्दछन्। विशेष गरी अचानक महशुस हुने समस्या दुई हप्तादेखि तीन महिनासम्म रहने गर्दछ। निकै थोरै सम्भावना भए तापनि ढाड दुख्ने समस्या गम्भीर बिमारीको सङ्केत पनि हुन सक्छ। # मलाशय तथा मुत्राशयको नियन्त्रण नहुनु तथा बिस्तारै बढ्दै जाने खुट्टाको कमजोरी जस्ता मृत्यु निम्ताउने समस्याका संकेतहरू हुन्। # बिमारीका अन्य लक्षणहरूसँग (जस्तै ज्वरो, बीना कारण तौल घट्ने) देखापर्ने अति ढाड दुख्ने समस्याले ( निन्द्रा नै बिथोल्ने खालको पीडा) गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको सङ्केत गर्दछ। # कुनै दुर्घटनापछि हुने ढाड दुख्ने समस्याले हाड मर्किएको वा फुटेको वा अन्य चोटपटकको सङ्केत गर्छ। # केही मानिसमा देखापर्ने अस्टिओपोरोसिस वा मल्टिपल माइलोमाले स्पाइनल कर्डमा आघात पर्नसक्छ। ==कारणहरू== साधारणतया ढाड दुख्ने समस्यामा अस्पताल पुगिहाल्नु आवस्यक छैन।<ref name="ReferenceA">{{cite book |author=Bogduk N |title=Clinical anatomy of the lumbar spine and sacrum |publisher=Churchill Livingstone |location=Edinburgh |year=2005 |edition=4th|isbn=0-443-06014-2 }}</ref> केही परिस्थितीलाई छोडेर यो समस्याका धेरै अध्यायहरू आफूमै सीमित रहेर कुनै जटिलता ननिम्ताउने खालका हुन्छन्। प्रायढाड दुख्ने समस्याहरू सुन्निने कारणले हुने गर्दछन्। विशेष गरी अचानक महशुस हुने समस्या दुई हप्तादेखि तीन महिनासम्म रहने गर्दछ। निकै थोरै सम्भावना भए तापनि ढाड दुख्ने समस्या गम्भीर बिमारीको सङ्केत पनि हुन सक्छ। मलाशय तथा मुत्राशयको नियन्त्रण नहुनु तथा बिस्तारै बढ्दै जाने खुट्टाको कमजोरी जस्ता मृत्यु निम्ताउने समस्याका संकेतहरू हुन्। बिमारीका अन्य लक्षणहरूसँग (जस्तै ज्वरो, बीना कारण तौल घट्ने) देखापर्ने अति ढाड दुख्ने समस्याले ( निन्द्रा नै बिथोल्ने खालको पीडा) गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको सङ्केत गर्दछ। कुनै दुर्घटनापछि हुने ढाड दुख्ने समस्याले हाड मर्किएको वा फुटेको वा अन्य चोटपटकको सङ्केत गर्छ। केही मानिसमा देखापर्ने अस्टिओपोरोसिस वा मल्टिपल माइलोमाले स्पाइनल कर्डमा आघात पर्नसक्छ। कुनैबेला क्यान्सर (विशेषगरी मेरुदण्डसम्म फैलिन सक्ने छाति, फोक्सो तथा प्रोस्टेट ग्रन्थीको क्यान्सर) लागेका बिरामीको ढाड दुखेमा उसलाई सुषुम्नामा मेटास्टाटिक रोग लागेको हुन सक्छ। केही अधययनहरूले लम्बर डिस्क हर्निया तथा डिजेनेरेटिभ डिस्क रोगका कारणले पनि ढाड दुख्ने समस्या आउन सक्ने सुझाब दिएका छन्। तर यो समस्या एकदमै थोरै मानिसहरूमा देखापर्छ। यी अवस्थाहरूमा के कारणले ढाड दुख्छ भन्ने कुरा अहिलेसम्म पत्ता लागेको छैन। अन्य अध्ययनहरूले लगभग ८५% ढाड दुख्ने समस्या कुनै शारीरिक कारणबीना नै महशुस हुने सुझाब दिएका छन्। त्यस्तै केही अध्ययनहरूले एक्स-रेबाट थाह पाउन सकिने संरचनागत अनियमितताभन्दा धेरै कामको दबाबले हुने तनाब तथा बिग्रिएको पारिवारिक सम्बन्ध ढाड दुख्ने समस्यासँग जोडिएको पाइएको बताएका छन्। ढाड दुख्ने समस्याका धेरै कारण तथा स्रोतहरू छन्। तर पनि मेरुदण्डको कुन तन्तुका कारणले पीडा भएको हो भन्ने पत्ता लगाउन कठिन छ। मेरुदण्डका फरक-फरक तन्तुबाट उत्पन्न हुने पीडा एकै किसिमको हुन्छ। त्यसैले बाह्य उपकरण वा प्रविधिको प्रयोगबिना पहिचान गर्न सकिँदैन। ढाडका विभिन्न भागमा लट्याउने औषधि प्रयोग गरेर यसको प्रभाव क्षेत्र पत्ता लगाइन्छ। ढाड दुख्ने समस्याको एक प्रमुख सम्भावित स्रोत ढाडमा रहेको मांसपेसी हो। प्रायजसो उक्त मांसपेसी तन्किएर हुने स्प्रेन, मांसपेसीको गडबडी तथा बाउँडिने समस्याले ढाड दुख्ने गर्दछ। यद्यपी धेरैजसो ढाड दुख्ने समस्याको बेलामा लिइएका आन्तरिक तस्वीरहरूले मांसपेसीमा क्षति भएको भनाइलाई समर्थन गर्दैनन्। त्यस्तै मांसपेसीको गडबडी तथा बाउँडिने समस्या किन आउँछ भन्ने कुरा अहिलेसम्म बुझ्न सकिएको छैन। ढाड दुख्ने समस्याको अर्को स्रोत मेरुदण्डमा रहेको साइनोभियल जोर्नी पनि हो।<ref name="ReferenceA" /> करीब एकतिहाइ लामो अवधिको तल्लो ढाड दुख्ने समस्या तथा गर्धन दुख्ने समस्याका प्रमुख कारण यी जोर्नीहरू भएको पत्ता लागेको छ। यद्यपी साइनोभियल जोर्नी मध्येको एक जागापोफिजिअल जोर्नीमा के कारणले पीडा उत्पन्न हुन्छ भन्ने कुरा चाही पूर्णरूपमा पत्तालागेको छैन। विपलास पछि हुने गर्धनको पीडाको लागि क्याप्सुल तन्तुमा भएको क्षतिलाई कारणको रूपमा प्रस्ताव गरिएको छ। ढाड दुख्ने समस्याका अन्य धेरै कारण तथा स्रोतहरू छन्। जस्तै मेरुदण्डको हर्निया, डिजेनेरेटिभ डिस्क रोग, स्पोन्डाइलोलिस्थेसिस, अस्टियोआर्थ्राइटिस (जोर्नी खिइने रोग), लम्बर स्पाइनल स्टेनोसिस, दुर्घटना, क्यान्सर, संक्रमण, मर्किनु तथा सुन्निने रोगहरू।<ref>{{cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/backpain/backpain.htm |title=Back Pain Information Page: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) |publisher=Ninds.nih.gov |date=2010-05-19 |accessdate=2010-06-02| archiveurl= http://web.archive.org/web/20100606033851/http://www.ninds.nih.gov/disorders/backpain/backpain.htm| archivedate= 6 June 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> इन्टरभर्टिब्रेटल डिस्कको बाहिरी लिगामेन्ट अत्यन्तै संवेदनशील हुन्छ। यसमा सानो चोटपटक लाग्यो भने पनि असह्य पीडा महशुस हुन सक्छ। रेडिकुलर पीडा (साइटिका) बिनाकारण हुने ढाड दुख्ने समस्यासँग सजिलै छुट्टिन्छ त्यसैले यसको पहिचान कुनै प्रविधि प्रयोग नगरी गर्न सकिन्छ। हाल सबैको ध्यान नन्-डिस्कोजेनिक ढाड दुख्ने समस्यातिर केन्द्रित भएको छ। यस्तो समस्यामा बिरामीहरूको एमआरआई तथा सिटी स्क्यान रिपोर्ट सामान्य वा लगभग सामान्य हुने गर्दछ। ==पहिचान== प्रायजसो ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्या भएको अवस्थामा रोग पहिचानको लागि भौंतारिनुभन्दा दुखाइ कम गर्ने उपचारतिर लाग्नु राम्रो मानिन्छ।<ref name="AHSfive">*{{Citation |author1 = Consumer Reports |author2 = American College of Physicians |author1-link = Consumer Reports |author2-link = American College of Physicians |author3 = Annals of Internal Medicine |author3-link = Annals of Internal Medicine |date = April 2012 |title = Imaging tests for lower-back pain: Why you probably don't need them. |publisher = Consumer Reports |work = High Value Care |page = |url = http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Back-Pain-ACP.pdf |accessdate = 23 December 2013 }} *{{Citation |author1 = American College of Physicians |author1-link = American College of Physicians |date = September 2013 |title = Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher = American College of Physicians |work = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |page = |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-physicians/ |accessdate = 10 December 2013 }} *{{Citation |author = National Collaborating Centre for Primary Care |date = May 2009 |title = Low back pain: early management of persistent non-specific low back pain |publisher = [[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |publication-place = |page = |url = http://www.nice.org.uk/CG88fullguideline |accessdate = 9 September 2012 }} *{{Citation |author=National Collaborating Centre for Primary Care |title=ACR Appropriateness Criteria low back pain |publisher=[[American College of Radiology]] |work=[[Agency for Healthcare Research and Quality]] |date=January 13, 2011 |publication-place= |page= |url=http://www.guideline.gov/content.aspx?id=35145 |accessdate=9 September 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916045602/http://www.guideline.gov/content.aspx?id=35145 |date=16 September 2012 }} *{{cite journal|last=Chou|first=R|author2=Qaseem, A|author3=Snow, V|author4=Casey, D|author5=Cross JT, Jr|author6=Shekelle, P|author7=Owens, DK|author8=Clinical Efficacy Assessment Subcommittee of the American College of, Physicians|author9=American College of, Physicians|author10= American Pain Society Low Back Pain Guidelines, Panel|title=Diagnosis and treatment of low back pain: a joint clinical practice guideline from the American College of Physicians and the American Pain Society.|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2007-10-02_147_7/page/n65|journal=Annals of internal medicine|date=Oct 2, 2007|volume=147|issue=7|pages=478–91|pmid=17909209|doi=10.7326/0003-4819-147-7-200710020-00006}} *{{cite book|title=Occupational medicine practice guidelines : evaluation and management of common health|year=2011|publisher=Acoem|location=[S.l.]|isbn=978-0-615-45228-9|chapter=Low Back Pain}}</ref> यसले ढाडको तल्लो भाग दुख्ने व्यक्ति कुनै गम्भीर स्वास्थ्य समस्याग्रस्त भएको सम्भावना व्यक्त गर्दैन। प्राय अवस्थामा यस्तो पीडा केही हप्तामा आफसेआफ निको भएर जान्छ।<ref name="AHSfive"/>साधारणतया रोग पहिचानको लागि डिजिटल इमेजिङ गर्नेहरूले दुखाइ हराएर जानको लागि कुरेर बस्नेहरूको भन्दा राम्रो परिणाम पाउन सक्दैनन्। मेरुदण्डको संरचनामा गडबडी वा कुनै रोग विशेषका कारण ढाड दुखेको छ भने डाक्टरले पीडाको स्रोत पत्ता लगाएर त्यसको उपचारको लागि आवस्यक कदम चाल्न सल्लाह दिनु पर्छ। ==व्यवस्थापन== ढाड दुख्ने समस्याको उपचारको व्यवस्थापनको मुख्य उद्देश्य सकेसम्म छिटो र अत्याधिक मात्रामा पीडा घटाएर पीडितलाई दैनिक काममा फर्काउनु, बाँँकी पीडासँग सामना गर्न सहयोग गर्नु, उपचारबाट उत्पन्नहुने नकारात्मक असरहरूको व्यवस्थापन गर्नु तथा बिरामी निको हुने क्रममा आइपर्ने कानुनी, सामाजिक तथा आर्थिक जटिलतामा सहयोग गर्नु आदि हुन्छ। धेरैको लागि यसको उद्देश्य पीडालाई व्यवस्थापन गर्न सकिने स्तरमा राख्दै सुधारोन्मुख बनाउनु हो। बिस्तारै पीडा कम गर्दै लामो समयसम्म पीडाबाट मुक्त बनाओस्। अझ केहीका लागि यसको उद्देश्य चिरफारबिनाका उपचारबाट दुखाइ कम गरेर जटिल चिरफारबाट बच्नु पनि हो। तर पनि केही मानिसहरू सल्यक्रिया गरेर छिटोभन्दा छिटो पीडाबाट मुक्ति रोज्ने गर्दछन्। अहिलेसम्मको तथ्याङ्क अनुसार सबै उपचारले सबै अवस्थामा काम गर्दैनन्। त्यस्तै उस्तै अवस्थाका फरक- फरक व्यक्तिलाई पनि एकैखालको उपचारले निको नहुन सक्छ। धेरै पीडितहरूले धेरै खालका उपचारको परीक्षण गरेर मात्र आफ्नो लागि सही उपचार कुन हो भन्ने थाह पाउन सक्छन्। पीडाको वास्तविक अवस्था (अचानक देखापर्ने वा लामो अवधिको) पनि उपचार विधि छान्न मद्दत पुर्याउने एक तत्व हो। ढाड दुख्ने समस्याबाट पीडित मध्ये एकदमै थोरै (धेरैको अनुमानमा १%-१०%) पीडितलाई मात्र सल्यक्रिया आवस्यक हुन्छ। ===पीडा=== * तातोले सेकाएर गरिने उपचार ढाढ दुख्ने समस्याका लागि उपयोगी हुन्छ। कोच्रेन कोल्याबरेसनले गरेको एक अनुसन्धानले निकालेको निष्कर्षका अनुसार तातोले सेकाउँदा छोटो अवधिको समस्यामा पीडा कम हुन्छ।<ref name=pmid16641776>{{cite journal | author = French S, Cameron M, Walker B, Reggars J, Esterman A | title = A Cochrane review of superficial heat or cold for low back pain | url = https://archive.org/details/sim_spine-us_2006-04-20_31_9/page/998 | journal = Spine | volume = 31 | issue = 9 | pages = 998–1006 | year = 2006 | pmid = 16641776 | doi = 10.1097/01.brs.0000214881.10814.64}}</ref> केही बिरामीहरूले बाफसहितको तातो वा मन्द ताप दिने वस्तुले (त्यस्तो उपकरण जसले ४ देखि ६घण्टासम्म न्यानो बनाउन सक्छ) बढी फाइदा पुर्‍याएको पाए। ढाड दुख्ने समस्याका केही अवस्थामा कोल्ड कम्प्रेसन थेरापी पनि लाभदायक हुन्छ। * लामो अवधिको ढाडदुख्ने समस्यामा गरिने औषधोपचार विवादास्पद छ। मांसपेसीलाई आराम गराउने मसल रिलाक्स्यान्टहरूको केही मात्रा छोटो अवधिको ढाड दुख्ने समस्यामा उपयोगी मानिन्छ।<ref name=pmid12804507>{{cite journal | author = van Tulder M, Touray T, Furlan A, Solway S, Bouter L | title = Muscle relaxants for non-specific low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 2| pages = CD004252 | year = 2003| pmid = 12804507 | doi = 10.1002/14651858.CD004252}}</ref> यदि केही फाइदा र नकारात्मक असरलाई छोड्ने हो लामो अवधिको ढाड दुख्ने समस्यामा ओपिओइडहरूले मन शान्तिबाहेक केही दिदैनन्।<ref>Deshpande A, Furlan AD, Mailis-Gagnon A, Atlas S, Turk D. Opioids for chronic low-back pain" ''Cochrane Database of Systematic Reviews'' 2007, Issue 3. Art. No.: CD004959. {{doi|10.1002/14651858.CD004959.pub3}} PMID 17636781</ref> सुन्निएको कम गर्ने नन-स्टेरोइडल औषधिहरू (एनएसएआइडी वा एनएसएआइए)<ref name=pmid18253976>{{cite journal | author = Roelofs PDDM, Deyo RA, Koes BW, Scholten RJPM, van Tulder MW | title = Non-steroidal anti-inflammatory drugs for low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 1| pages = CD000396 | year = 2008| pmid = 18253976 | doi = 10.1002/14651858.CD000396.pub3}}</ref> केही बढी प्रभावकारी भएको पाइएको छ। साधारणतया यी औषधिहरू पारासिटमोल (एसिटामिनोफेन) भन्दा बढी प्रभावकारी हुन्छन्। कर्टिकोस्टेरोइडको सुई लगाएर गरिने तल्लो ढाड दुख्ने समस्याको उपचारले फाइदा गर्छ वा गर्दैन भन्ने पर्याप्त अध्ययन हुन सकेको छैन। <ref name="pmid18646078">{{cite journal |author = Staal JB, de Bie R, de Vet HCW, Hildebrandt J, Nelemans P |title = Injection therapy for subacute and chronic low-back pain |journal = Cochrane Database Syst Rev |issue= 3|pages=CD001824 |year = 2008 |pmid = 18646078 |doi =10.1002/14651858.CD001824.pub3}}</ref> * ढाडसम्बन्धी शिक्षाले स्तरीय उपचारले भन्दा बढी पीडा कम गरेको पाइन्छ।<ref name=pmid15494995>{{cite journal | author = Heymans M, van Tulder M, Esmail R, Bombardier C, Koes B | title = Back schools for non-specific low-back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 4| pages = CD000261 | year = 2004| pmid = 15494995 | doi = 10.1002/14651858.CD000261.pub2}}</ref> * तुलनात्मक रूपमा लामो अवधिको तल्लो ढाड दुख्ने समस्या भएका व्यक्तिहरूलाई मसाजले पनि राहत दिन्छ।<ref name=pmid12076429/> परम्परागत (स्विडिस) मसाजभन्दा अकुप्रेसर वा दबाब बिन्दु मसाज बढी प्रभावकारी हुन्छ।<ref name=pmid12076429>{{cite journal | author = Furlan AD, Imamura M, Dryden T, Irvin E | title = Massage for low-back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 4| pages = CD001929 | year = 2008| pmid = 18843627 | doi = 10.1002/14651858.CD001929.pub2}}</ref> * पीडा कम गर्न कसरत पनि एक प्रभावकारी उपाय हुन सक्छ। तर यसको लागि अनुमति प्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा कसरत गरिनु पर्छ। साधारणतया केही निरन्तर तन्काइ तथा कसरतहरू प्राय ढाड दुख्ने समस्याको उपचारका प्रमुख तत्व रहेको विस्वास गरिन्छ। यद्यपी एक अध्ययनले कसरत अकस्मात देखापर्ने ढाड दुख्ने समस्यामा नभएर लामो अवधिको ढाड दुख्ने समस्यामा मात्र प्रभावकारी रहेको पाएको छ।<ref name=pmid16034851>{{cite journal | author = Hayden J, van Tulder M, Malmivaara A, Koes B | title = Exercise therapy for treatment of non-specific low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 3| pages = CD000335 | year = 2005| pmid = 16034851 | doi = 10.1002/14651858.CD000335.pub2}}</ref> अर्को अध्ययनले छोटो अवधिको समस्यामा ढाडको कसरत गर्नु भन्दा पीडा सहेर सकेसम्म आफ्नो दैनिक काममा लाग्नु नै प्रभावकारी भएको पायो।<ref name=pmid7823996>{{cite journal | author = Malmivaara A, Häkkinen U, Aro T, Heinrichs M, Koskenniemi L, Kuosma E, Lappi S, Paloheimo R, Servo C, Vaaranen V | title = The treatment of acute low back pain—[[bed rest]], exercises, or ordinary activity? | journal = N Engl J Med | volume = 332 | issue = 6 | pages = 351–5 | year = 1995 | pmid = 7823996 | doi = 10.1056/NEJM199502093320602}}</ref> * मनोवैज्ञानिक तथा भावनात्मक कारणलाई केन्द्रित गरेर शिक्षा<ref name="sarno1">{{cite book | title = Healing Back Pain: The Mind-Body Connection | first = John E. | last = Sarno | authorlink = John E. Sarno | publisher = Warner Books | year = 1991 | isbn = 0-446-39230-8}}</ref> तथा व्यवहार परिवर्तन-प्रतिक्रिया-ज्ञानको प्रयोगद्वारा गरिने उपचार तथा रिल्याक्सेसन थेरापीले लामो अवधिको ढाड दुख्ने समस्या घटाउन सक्छ।<ref name=pmid20614428>{{cite journal | author = Henschke N, Ostelo RWJG, van Tulder MW, Vlaeyen JWS, Morley S, Assendelft WJJ, Main CJ | title = Behavioural treatment for chronic low-back pain | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 7| pages = CD002014 | year = 2010| pmid = 20614428 | doi = 10.1002/14651858.CD002014.pub3}}</ref> ===विधी=== साइटिकासहितको ढाड दुख्ने समस्याका लागि एक्स-रेको सहायताले मेरुदण्डको इपिड्युरल स्पेसमा स्टेरोइडको सुई लगाउनाले पीडा कम हुन्छ र चिरफार गर्नुपर्ने सम्भावनालाई कम गराउँछ।<ref name=Levin2009>{{cite journal|last1=Levin|first1=JH|title=Prospective, double-blind, randomized placebo-controlled trials in interventional spine: what the highest quality literature tells us.|journal=The spine journal : official journal of the North American Spine Society|date=August 2009|volume=9|issue=8|pages=690–703|pmid=18789773|doi=10.1016/j.spinee.2008.06.447}}</ref> स्याक्रोलिक जोर्नीको लागि रेडियोफ्रिक्वेन्सी न्युरोटोमी फाइदाजनक रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>{{cite journal|last1=Rupert|first1=MP|last2=Lee|first2=M|last3=Manchikanti|first3=L|last4=Datta|first4=S|last5=Cohen|first5=SP|title=Evaluation of sacroiliac joint interventions: a systematic appraisal of the literature.|journal=Pain physician|date=2009|volume=12|issue=2|pages=399-418|pmid=19305487}}</ref> ===चिरफार=== केही ढाड दुख्ने समस्याका बिरामीहरूको लागि चिरफार उपयुक्त हुन्छ: * लम्बर डिस्क हर्निया वा डिजेनेरेटिभ डिस्क रोग * लम्बर डिस्क हर्नियाबाट हुने लम्बर स्पाइनल स्टेनोसिस, डिजेनेरेटिभ ज्वाइन्ट रोग वा स्पोन्डाइलोलिस्थेसिस * स्कोलिओसिस * कम्प्रेसन फ्राक्चर ढाड दुख्ने समस्याको उपचारका उपायहरू मध्ये चिरफार अन्तिम विकल्प हो। ढाडको समस्यामा उपचारका अन्य सबै विधी अपनाएर सकिएपछि वा आकस्मिक परिस्थितीमा मात्र चिरफारको सल्लाह दिइन्छ। सन् २००९ मा गरिएको एउटा ढाड दुख्ने समस्याको प्रक्रियागत पुनरावलोकन अध्ययनले केही निश्चित अवस्थाहरूमा अन्य सामान्य उपचारहरूभन्दा चिरफार नै उपयुक्त भएको निष्कर्ष निकालेको थियो। तर चिरफारले भएको फाइदा धेरै समयसम्म टिक्न सकेन।<ref name="pmid19363455">{{cite journal |author=Chou R, Baisden J, Carragee EJ, Resnick DK, Shaffer WO, Loeser JD |title=Surgery for low back pain: a review of the evidence for an American Pain Society Clinical Practice Guideline |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_2009-05-01_34_10/page/1094 |journal=Spine |volume=34 |issue=10 |pages=1094–109 |year=2009 |pmid=19363455 |doi=10.1097/BRS.0b013e3181a105fc}}</ref> ढाड दुख्ने समस्याको सल्यक्रिया गर्दा डिसेटोमी, स्पाइनल फ्युजन, लेमिनेक्टोमी, ट्युमर हटाउने तथा भर्टेब्रोप्लास्टी जस्ता विधीहरू अपनाइन्छन्। ढाड दुख्ने समस्याको अवस्था हेरेर यसको उपचारका लागि विभिन्न खाले सल्यक्रियाका विधी प्रयोग गरिएको पाइन्छ। जस्तै: नसा च्यापिएको निकाल्ने, शरीरका विभिन्न भागहरूको समायोजन तथा नमिलेको शारीरिक संरचना मिलाउने आदि। पहिलो किसिमको सल्यक्रिया खास गरी नसाको समस्याबाट पिडीत धेरै उमेरका बिरामीहरूको लागि गरिन्छ। हाडका टुक्राहरूको समायोजनलाई स्पाइनल फ्युजन (मेरुदण्डीय समायोजन) भनिन्छ। यो प्रकृयामा दुई वा दुईभन्दा बढी हाडका टुक्राहरूलाई धातुको तारको मद्दतले जोडिन्छ। पछिल्लो प्रकारको सल्यक्रिया प्रायजसो जन्मिने बेलादेखि नै बिग्रिएको तथा कुनै दुर्घटनामा परी अंगभंग भएको अवस्थामा गरिन्छ। केही अवस्थाहरूमा हाडका ससाना टुक्रा हटाउने तथा मेरुदण्डलाई आडलगाउने सल्यक्रियालाई पनि विकृत शारीरिक संरचना मिलाउने सल्यक्रिया नै भन्ने गरिन्छ। इन्टरभर्टिब्रल डिस्कमा भएको सामान्य क्षतिमा क्षतिग्रस्त डिस्कको फाइबरस न्युक्लियस हटाउने सल्यक्रिया गरिन्छ। यो विधी अति छिटो (मात्र केही दिन) आराम दिलाउने विधी हो।<ref name=Burke2>Burke, G.L., "[http://www.macdonaldpublishing.com/Chapter_7.html Backache from Occiput to Coccyx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714125304/http://www.macdonaldpublishing.com/Chapter_7.html |date=2014-07-14 }}" Chapter 9</ref> इन्टरभर्टिब्रल डिस्कमा हर्निया भएमा वा च्यातिएमा डाइसेक्टोमी गरिन्छ। यस्तो सल्यक्रियामा बाहिर निस्किएर नसामा दबाब दिने डिस्कको एक भाग वा पूरै हटाउने गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.ehealthmd.com/library/backpain/BAK_surgery.html|title=Surgery For Back Pain|accessdate=June 18, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517135512/http://www.ehealthmd.com/library/backpain/BAK_surgery.html |date=May 17, 2008 }}</ref> डाइसेक्टोमी गर्दा नसामा दबाब दिइरहेको इन्टरभर्टिब्रल डिस्कको भागलाई त्यसको नजिकै सानो प्वाल पारेर निकालिन्छ। यस्तो खालको सलियक्रियाको छ हप्ताभित्र बिरामी सामान्य अवस्थामा आउँछ। इन्डोस्कोपको प्रयोग गरेर हाडका साना टुक्रालाई हटाउन प्रयोग गरिने यो विधीलाई पर्क्युटानिअस डिस्क रिमुभल भनिन्छ। ===लामो अवधिको ढाड दुख्ने समस्या=== तीन महिनासम्म ढाड दुख्ने समस्याले ग्रस्त मानिसहरूलाई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक समस्या आउने खतरा हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूलाई समयमै विभिन्न प्रविधि तथा ज्ञानको प्रयोग गरी उपचार गरिएमा पीडा कम गर्न तथा अपाङ्ग हुनबाट बचाउन सकिन्छ। यस्तो उपचारमा संयुक्त रूपमा शारीरिक, मानसिक तथा शैक्षिक विशेषज्ञहरूको समूहबाट गरिने परामर्श तथा उपचार सम्लग्न हुन्छन्। फरक-फरक विधाका विशेषज्ञहरूको सम्लग्नतामा गरिने यस्ता खालका उपचार महंगा तथा पीडा केन्द्रित हुन्छन्। यस्तो उपचार अति धेरै पीडा दिने र जटिल समस्यामा उपयुक्त हुन्छ।<ref>{{cite journal |author= Steven J Kamper,Andreas T Apeldoorn, Alessandro Chiarotto, Rob J.E.M. Smeets, Raymond WJG Ostelo, Jaime Guzman, Maurits W van Tulder |date= 2 Sep 2014|title= Multidisciplinary biopsychosocial rehabilitation for chronic low back pain |url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14651858.CD000963.pub3/full|journal= |publisher= The Cochrane Library|doi= 10.1002/14651858.CD000963.pub3}}</ref> लामो अवधिको ढाड दुख्ने समस्या भएका मानिसहरू धेरै हिँडडुल गर्न नसक्ने र/वा छोएको थाहपाउन नसक्ने पनि हुन सक्छ। पीडाले निरन्तरता पाएर जटिल बन्नु वा केही खतराका संकेतहरू देखा पर्नु विभिन्न गम्भीर अवस्थाका सूचक हुन्। यस्तो अवस्थामा थप परीक्षणको सल्लाह दिइन्छ। खतराका सङ्केत भन्नाले कमजोरी, निदाउने वा झन्झनाउने, ज्वरो, तौल घट्ने वा मलाशय र/वा मुत्राशयको नियन्त्रणमा समस्या देखा पर्ने आदि हुन्। ==गर्भावस्था== गर्भावस्थामा रहेको बेलामा करीब ५०% महिलाहरूले ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्या महशुस गर्छन्।<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00007632-199105000-00011 |author=Ostgaard HC, Andersson GB, Karlsson K |title=Prevalence of back pain in pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_1991-05_16_5/page/549 |journal=Spine |volume=16 |issue=5 |pages=549–52 |date=May 1991 |pmid=1828912 }}</ref> गर्भावस्थामा ढाड दुख्ने समस्याले अति पीडा दिन पनि सक्छ। साथै यसले अपाङ्गता पनि गराउन सक्छ र अर्को पल्टको गर्भावस्थाका लागि पनि ढाड दुख्ने समस्या निम्ताउने गर्दछ। गर्भावस्थामा हुने ढाड दुख्ने समस्याले आमाको तौल बृद्धि, कसरत, कामको सन्तुष्टी, बच्चाको तौल, गर्भको समयावधि तथा अप्गर स्कोरमा कुनै प्रत्यक्ष असर पारेको पाइएको छैन। गर्भवती भएको बेलामा महिलाको शारीरिक संरचनामा हुने परिवर्तनले पनि ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्या निम्त्याउने गर्दछ। गर्भावस्थामा शरीरमा हुने संरचनागत परिवर्तनले पनि तल्लो ढाड दुख्ने समस्या देखापर्छ। पेटको आकार बढ्नु, मेरुदण्डको लम्बरको बाङ्गोपना र पेटको गोलाइको तालमेल नमिल्नु आदि ढाड दुख्ने समस्याका कारक तत्व रहेको पाइएको छ। यस्तो अवस्थामा लामो समयसम्म उभिनु, बस्नु, हिड्नु, अगाडितिर झुक्नु, गह्रुङ्गो सामान उचाल्नु आदिले ढाड दुख्ने समस्यालाई झन जटिल बनाउँछन्। गर्भावस्थामा हुने ढाडदुख्ने समस्यालाई यसको प्रकृति अनुसार पनि वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ। जस्तै: तिघ्रा र फिलासम्म सर्ने पीडा, रातमा निन्द्राबाट बिउँझाउने पीडा, रातमा बढ्दै जाने खालको पीडा वा दिनमा बढ्दै जाने खालको पीडा। कडा परिश्रम, भारी बोक्ने र यसमा पनि शरीरको एकातिर मात्र भार पर्ने कामहरू जस्तै: भारी बोक्दा अति ढल्किने, एक खुट्टालाई मात्र भार पर्ने गरी उभिने, भर्याङ चढ्ने तथा ढाडको तल्लो भाग वा कम्मरमा जोड पर्ने गरी लगातार शरीर चलाउने आदिबाट टाढा रहन सके पीडा रोक्न सकिन्छ। घुँडा नबङ्गाइ निहुरिनाले गर्भवती भएको बेलामा मात्र नभएर सामान्य अवस्थामा पनि ढाडको तल्लो भागमा गम्भीर असर पर्छ। यस्तो भएमा मेरुदण्डको लम्बरदेखि स्याक्रल भागसम्मको क्षेत्रमा क्षति पुग्न जान्छ र पीडा महशुस हुन्छ। ==अर्थतन्त्र== ढाड दुख्ने समस्याका कारण बिरामी बिदा लिएपछि कामदारको कमी हुने हुनाले विश्वभरका सरकारहरूले यसलाई उत्पादकत्वमा असर पार्ने प्रमुख तत्वको रूपमा लिने गरेको पाइन्छ। अस्ट्रेलिया तथा बेलायत जस्ता केही राष्ट्रले यो समस्यासँग लड्न नागरिक सचेतना अभियान नै चलाउने गर्छन्। स्वास्थ्य तथा सुरक्षा कार्यकारीको बेटर ब्याक अभियान यसको उदाहरण हो। अमेरिकामा ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्याले अर्थतन्त्रमा पार्ने असरबारे गरिएको एक अध्ययनले यो समस्या ४५ वर्षभन्दा मुनिका मानिसहरूलाई नियमित काम गर्न नसक्ने बनाउने प्रमुख कारण भएको पाएको थियो। त्यस्तै मानिसहरूले चिकित्सकको कार्यालयमा दर्ता गराउने समस्या मध्ये दोस्रो स्थानमा, अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने कारणहरू मध्ये पाँचौं स्थानमा र सल्यक्रिया गराउनु पर्ने कारणहरू मध्ये तेस्रो स्थानमा ढाड दुख्ने समस्या रहेको पाइयो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Back pain|ढाड दुख्ने समस्या}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] o9j1lp45g91of820ulkxhib49rvr9s2 0 79602 1368792 1342822 2026-08-08T23:28:13Z InternetArchiveBot 53012 Add 4 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368792 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = | field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]] | ICD10 = {{ICD10|B|26||b|25}} | ICD9 = {{ICD9|072}} | Image = Mumps PHIL 130 lores.jpg | Caption = हाँडे रोग लागेको बालक | MedlinePlus = 001557 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 324 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|391}} {{eMedicine2|ped|1503}} | DiseasesDB = 8449 | MeshID = D009107 }} '''हाँडे'''लाई कतैकतै '''गलफुलो''' पनि भन्ने गरेको पाइन्छ। नेपाली वृहत् शब्द कोशमा यसलाई कानका फेदमा च्यापुका दुवैपट्टि फुकुण्डो निस्केर सुन्निने रोग भनेर परिभाषित गरिएको छ। अङ्ग्रेजीमा मम्प्स वा इपिडेमिक पाराटाइटिस नामले चिनिने यो रोग मम्प्स भाइरसका कारणले हुने भाइरल रोग हो। हाँडे रोगका प्रारम्भिक लक्षणहरू ज्वरो, मांसपेसी दुख्ने, टाउको दुख्ने तथा थकाइ लाग्ने आदि हुन्।<ref name=WHO2007>{{cite journal|title=Mumps virus vaccines.|journal=Weekly epidemiological record|date=16 Feb 2007|volume=82|issue=7|pages=49–60|pmid=17304707|url=http://www.who.int/wer/2007/wer8207.pdf?ua=1}}</ref>त्यसपछि बिस्तारै एकातिर वा दुबैतिरको पराटिड ग्रन्थी सुन्निन थाल्छ र पीडा पनि बढ्दै जान्छ।<ref name=Hviid2008>{{cite journal | author = Hviid A, Rubin S, Mühlemann K | title = Mumps | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-15-21-2008_371_9616/page/932 | journal = [[The Lancet]] | volume = 371 | issue = 9616 | pages = 932–44 | date = March 2008 | pmid = 18342688 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)60419-5 }}</ref> सामान्यतया रोगले आक्रमण गरेको १६ देखि १८ दिनमा लक्षणहरू देखापर्छन् र निको हुन ७ देखि १० दिन लाग्ने गर्दछ।<ref name=Pink2012>{{cite book|last1=Atkinson|first1=William|title=Mumps Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|date=May 2012|publisher=Public Health Foundation|isbn=9780983263135|pages=Chapter 14|edition=12|url=http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/mumps.html}}</ref><ref name=WHO2007/> हाँडेका लक्षणहरू बालबालिकामा भन्दा वयस्कहरूमा जटिल हुने गर्दछन्। रोग लागेका मध्ये करीब एक तिहाई मानिसहरूमा धेरै कम लक्षणहरू देखापर्ने वा कुनै लक्षण देखानपर्ने हुन्छ।<ref name=WHO2007/> हाँडे रोग बढ्दै गएमा दिमागको बाहिरी खोलको सङ्क्रम (१५%), प्यान्क्रियाटाइटिस (४%), बहिरोपना र अण्डकोष सुन्निने र दुख्ने हुन सक्छ जसले कहिलेकाहि बाँझोपनासमेत निम्ताउन सक्छ।<ref name=WHO2007/> महिलाहरूको पनि ओभरी सुन्निने हुन सक्छ तर यसले बाँझोपनाको खतरा बढाउँदैन।<ref name=Hviid2008/> हाँडे अति छिटो सर्ने क्षमता भएको रोग हो जुन एउटै कोठामा बस्ने मानिसमा सजिलै सर्ने गर्दछ।<ref name=UK2005>{{cite journal|last1=Gupta|first1=RK|last2=Best|first2=J|last3=MacMahon|first3=E|title=Mumps and the UK epidemic 2005.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=14 May 2005|volume=330|issue=7500|pages=1132–5|pmid=15891229|doi=10.1136/bmj.330.7500.1132|pmc=557899}}</ref> यो रोग लागेका मानिहरूले सास फेर्दा, खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा हावाको माध्यमबाट वा बिरामीसँगको सम्पर्कबाट सिँधै मम्प्स भाइरस सर्ने गर्दछ।<ref name=Pink2012/> हाँडे मानिसलाई मात्र लाग्ने र मानिसले मात्र सार्ने रोग हो।<ref name=WHO2007/> यो रोगका लक्षणहरू चार दिनपछि मात्र देखापर्ने भए पनि संक्रमित मानिसहरू केही दिन पहिलादेखि नै रोग सार्ने माध्यम भइसक्छन्।<ref name=Pink2012/>साधारणतया मम्प्स भाइरसले एकपटक आक्रमण गरेपछि मानिसको शरीरमा बन्ने प्रतिरक्षा प्रणालीका कारण जीवनभरको लागि यो रोग नलाग्ने हुन्छ।<ref name=WHO2007/> यो रोगको पुन सङ्क्रम हुने सम्भावना पनि हुन्छ तर अत्यन्तै न्युन।<ref name=Sen2008>{{cite journal | author = Sen2008 SN | title = Mumps: a resurgent disease with protean manifestations | journal = Med J Aust | volume = 189 | issue = 8 | pages = 456–9 | year = 2008 | pmid = 18928441| url = https://www.mja.com.au/journal/2008/189/8/mumps-resurgent-disease-protean-manifestations}}</ref> साधारणतया पराटिड ग्रन्थी सुन्निएपछि हाँडे लागेको हुनसक्ने सम्भावना हुन्छ। यसको निर्क्यौल गर्न पराटिड डक्टमा परीक्षण गरेर भाइरसको पहिचान गरिन्छ। रगतमा आइजिएम एन्टिबडीको परीक्षण गर्नु सहज र प्रभावकारी हुनसक्छ। यद्यपी खोप लगाएर वा पहिला रोग लागेर प्रतिरक्षा प्रणाली विकास भइसकेका मानिसहरूमा यस्तो परीक्षणले गलत नतिजा देखाउन सक्छ।<ref name=Pink2012/> हाँडेविरुद्धको खोप(मम्प्स भ्याक्सिन)को दुईमात्रा लगाएर यस रोगबाट बच्न सकिन्छ। प्राय सबै विकसित राष्ट्रहरूमा यो खोपलाई नियमित खोप अभियानमा सहभागी गराउँछन्। प्रायजसो यसलाई दादुरा र रुबेला खोपसँग मिलाएर लगाउने गरिन्छ।<ref name=WHO2007/> खोप लगाउने दर कम भएका देशहरूमा माथिल्लो उमेर समूहमा बढी रोग फैलिएको पाइन्छ जसले स्थिति अझ नराम्रो बनाउँछ।<ref name=Hviid2008/> हाँडेको कुनै विशेष उपचार छैन।<ref name=WHO2007/> एसिटामिनोफिनजस्ता पीडा कम गर्ने औषधि प्रयोग गरेर यस रोगका लक्षणहरू कम गर्ने प्रयास गर्ने गरिन्छ। नसामा सिधै इम्युनोग्लोबुलिन पठाएर गरिने उपचार केही जटिलतामा लाभदायक हुनसक्छ।<ref name=Hviid2008/> अवस्था बिग्रँदै गएर मेनिन्जाइटिस वा प्यान्क्रियाटाइटिस भयो भने अस्पतालमा भर्ना हुनु आवस्यक छ। हाँडे रोगबाट संक्रमित करीब दश हजार बिरामीमा एक जनाको मृत्यु भएको पाइन्छ।<ref name=WHO2007/> ==इतिहास तथा महामारी== खोप अभियान सञ्चालन नभएका देशहरूमा प्रत्येक वर्ष जम्मा जनसङ्ख्याको ०.१% देखि १% मानिसहरू हाँडे रोगको सिकार हुने गर्दछन्। खोपको सर्वव्यापी प्रयोग गरिएका देशहरूमा यो रोगमा ९०% भन्दा बढी ह्रास आएको पाइन्छ। हाँडे साधारणतया यसविरुद्धको खोपको पर्याप्त प्रयोग नगरिने विकासोन्मुख देशहरूमा बढी देखापर्छ।<ref>{{cite book|last1=Junghanss|first1=Thomas|title=Manson's tropical diseases.|date=2013|publisher=Elsevier/Saunders|location=Oxford|isbn=9780702053061|page=261|edition=23rd|url=https://books.google.ca/books?id=GTjRAQAAQBAJ&pg=PA261}}</ref> यद्यपी यो रोगको महामारीले चाहिँँ खोप लगाएका मानिसहरूलाई पनि छोड्दैन।<ref name=Hviid2008/> हाँडेविरुद्धको खोपको प्रयोग गरिनुभन्दा पहिला यो रोग विश्वभर बाल्यकालमा सबैलाई लाग्ने रोगको रूपमा रहेको थियो। साधारणतया प्रत्येक दुईदेखि पाँच वर्षमा ठुला-ठुला महामारीहरू देखापर्दथे। यस्ता महामारीहरूमा विशेषगरी पाँचदेखि नौ वर्षका बालबालिकाहरू प्रभावित हुने गर्दथे।<ref name=WHO2007/> खोप लगाएकाहरू मध्ये प्रायजसो २० देखि २५ वर्षका मानिसहरू यस रोगबाट प्रभावित हुन्छन्।<ref name=Hviid2008/> भूमध्य रेखाको आसपासमा हाँडे रोग वर्षै भरी देखापर्छ तर त्यसको उत्तर वा दक्षिणतिर भने साधारणतया हिउँद तथा बसन्त ऋतुको समयमा यो रोग देखापर्छ।<ref name=WHO2007/> पराटिड ग्रन्थी र अण्डकोष पीडासहित सुन्निने रोगको बारेमा हिप्पोक्रेट्सले इसापूर्व पाँचौँ सताब्दीमा नै बर्णन गरेका थिए।<ref name=Pink2012>{{cite book|last1=Atkinson|first1=William|title=Mumps Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|date=May 2012|publisher=Public Health Foundation|isbn=9780983263135|pages=Chapter 14|edition=12|url=http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/mumps.html}}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== प्रायजसो हाँडे रोग देखापर्नुभन्दा पहिला मन्द ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने र अप्ठेरो महशुस हुने जस्ता प्रारम्भिक लक्षणहरू देखिन्छन्।<ref name=Davis2010>{{cite journal|author=Davis NF, McGuire BB, Mahon JA, Smyth AE, O'Malley KJ, Fitzpatrick JM|title=The increasing incidence of mumps orchitis: a comprehensive review|url=https://archive.org/details/sim_bju-international_2010-04_105_8/page/1060|journal=BJU International|date=April 2010|volume=105|issue=8|pages=1060–5|pmid=20070300|doi=10.1111/j.1464-410X.2009.09148.x}}</ref>यसको लगत्तै एउटा वा दुबैतिरको पराटिड ग्रन्थीहरू बिस्तारै सुन्निन थाल्छन्। पराटिड ग्रन्थीहरू सुन्निने प्रकृया एक हप्तासम्म चल्छ।<ref name=Davis2010/> हाँडेका अन्य लक्षणहरू मुख सुक्खा हुने, अनुहारमा पीडा महशुस हुने र/वा कान दुख्ने आदि हुन् र केही बिरामीहरूले बोल्ने बेलामा अप्ठेरो महशुस गर्ने गर्दछन्।<ref name=Harrison>{{cite book | author = Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL, Isselbacher KJ, Eds. | title = Harrison's Principles of Internal Medicine | chapter = 194. Mumps| edition = 18th | publisher = McGraw-Hill Professional | year = 2011 | isbn = 978-0071748896 }}</ref> हाँडेविरुद्धको खोप मम्प्स भ्याक्सिन सन् १९६० देखि उपलव्ध भएको हो।<ref name=WHO2007/> === जटिलताहरू=== *हाँडेको सङ्क्रम भएका २५-४०% पुरुषहरूमा किशोरावस्था पार गरेपछि अण्डकोषमा पीडासहित सुन्निने समस्या देखापर्छ। यो समस्यामा सामान्यतया एकातिरको मात्र अण्डकोष (करीब १५-३०% अवस्थामा मात्र दुबै अण्डकोष सुन्निन्छ) सुन्निने गर्छ र प्रायजसो पराटिड ग्रन्थी सुन्निएको १० दिनपछि मात्र अण्डकोष सुन्निने गर्छ। हालसम्म दर्ता गरिएको तथ्य अनुसार पराटिड ग्रन्थी सुन्निएको ६ हप्तापछि पनि अण्डकोष सुन्निएको पाइएको छ। यो समस्यापछि असामान्य परिस्थितिमा मात्र बच्चा उत्पादन गर्ने क्षमतामा कमी आउँछ र बाँझोपना हुनु दुर्लभ मान्निछ।<ref name=Davis2010/> ==कारणहरू== मम्प्स भाइरस इनभेलोप्ड सिङ्गल-स्ट्रान्डेड, लिनियर नेगेटिभ-सेन्स आरएनए भाइरस हो। पारामोक्सिभाइरस परिवारमा पर्ने यो भाइरस रुबुलाभाइरस जेनसको हो। यसको जेनोममा नौ प्रोटिनहरूलाई इन्कोड गरिएका १५,३८४ आधारहरू हुन्छन्। यो भाइरस उत्पादनमा न्युक्लियोप्रोटिन, फस्फोप्रोटिन र पलिमराज प्रोटिन सहभागी हुन्छन् र जेनोमिक आरएनएले राइबोन्युक्लियोक्याप्सिड बनाउँछ।<ref name=Hviid2008/><ref name=Davis2010/><ref name="McGraw-Hill">{{cite book|editor-first=Dan L. |editor-last=Longo|editor2-first=Dennis L. |editor2-last=Kasper|editor3-first=J. Larry |editor3-last=Jameson|editor4-first=Anthony S. |editor4-last=Fauci|editor5-first=Stephen L. |editor5-last=Hauser|editor6-first=Joseph |editor6-last=Loscalzo|title=Harrison's principles of internal medicine.|date=2012|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07174889-6|edition=18th}}</ref> यो भाइरस मानिसहरूमा मात्र देखापर्छ। हाँडे रोग संक्रमित व्यक्तिको थुक, सिँगान वा खकारबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने गर्दछ।<ref name=Davis2010/> बिरामीले सास फेर्दा, हाच्छिउँ गर्दा वा खोक्दा निस्किने मसिना छिटाहरू हावामा मिसिन्छन् र आँखा, नाक वा मुख हुँदै अर्को मानिसको शरीरमा प्रवेस गर्छन्। त्यस्तै बिरामीको जुठो खानेकुरा वा पानीबाट पनि हाँडे सर्न सक्छ। यस रोगको भाइरस विभिन्न सतहहरूमा पनि बाँच्न सक्छ र स्पर्शबाट अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ। हाँडे रोग लागेका मानिसहरू यसका लक्षणहरू देखिनुभन्दा ७ दिन पहिलादेखि, लक्षण सुरुभएको ८ दिनसम्म यो रोगका भाइरस सार्ने अवस्थामा हुन्छन्।<ref name=Kutty2010>{{cite journal | author=Kutty PK, Kyaw MH, Dayan GH, Brady MT, Bocchini JA, Reef SE, Bellini WJ, Seward JF | title=Guidance for isolation precautions for mumps in the United States: a review of the scientific basis for policy change | journal=Clinical Infectious Diseases | date=15 June 2010 | volume=50 | issue=12 | pages=1619–28 | doi=10.1086/652770 | pmid=20455692 | url=http://cid.oxfordjournals.org/content/50/12/1619.long}}</ref> शरीरमा भाइरस प्रवेस गरेपछि लक्षणहरू देखापर्न १२ देखि २५ दिन लागेको पाइन्छ तर सामान्यतया १६-१८ दिन लाग्ने गर्दछ। मम्प्स भाइरसले संक्रमित २०-४०% मानिसहरू लक्षण देखाउँदैनन् त्यसैले कुनै व्यक्ति थाहै नपाइ यो भाइरसबाट संक्रमित भएर रोग सारिरहेको पनि हुनसक्छ।<ref name=Kutty2010/> ==पहिचान== यो रोग लागेपछि संक्रमित व्यक्तिको संसर्ग र सुन्निएको पराटिड ग्रन्थीबाट रोगको पहिचान गर्न सकिन्छ। यद्यपी जब रोगको घटनाहरू कम भएको बेलामा भने एचआइभी, काक्साके भाइरस र इन्फ्लुएन्जाका कारण पराटिड ग्रन्थी सुन्निएको मान्नु पर्छ। इन्टेरोभाइरस जस्ता केही भाइरसहरूका कारणले हुने एसेप्टिक मेनिन्जाइटिसका लक्षणहरू पनि हाँडेका लक्षणहरूसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।<ref name="McGraw-Hill"/> सामान्य शारीरिक परीक्षणबाट पनि ग्रन्थीहरू सुन्निएको थाहपाउन सकिन्छ। प्रायजसो यो रोगको पहिचान गर्न कुनै किसिमको प्रयोगशाला परीक्षण गरिरहनु पर्दैन। यदि सामान्य परीक्षणबाट पक्का पहिचान हुन सकेन भने थुक वा रगत परीक्षण गरिन सक्छ। हालसालै हाँडेको पक्का पहिचान गर्नको लागि रियल टाइम नेस्टेड पलिमराज चेन रियाक्सन (पिसिआर) प्रविधीको विकास भएको छ।<ref> {{cite journal | author = Krause CH, Eastick K, Ogilvie MM | title = Real-time PCR for mumps diagnosis on clinical specimens--comparison with results of conventional methods of virus detection and nested PCR | journal = J. Clin. Virol. | volume = 37 | issue = 3 | pages = 184–9 | date = November 2006 | pmid = 16971175 | doi = 10.1016/j.jcv.2006.07.009 }}</ref> स्यालिभरी ग्रन्थी सुन्निने अन्य अवस्थाहरूमा जस्तै हाँडे रोग लागेको बेलामा पनि एमाइलेज इन्जाइमको सेरम लेभल प्रायजसो बढेको हुन्छ।<ref>[http://www.labtestsonline.org.uk/understanding/analytes/amylase/test.html Amylase: The Test], Lab Tests Online UK</ref><ref>{{cite journal | author = Skrha J, Stĕpán J, Sixtová E | title = Amylase isoenzymes in mumps | journal = Eur. J. Pediatr. | volume = 132 | issue = 2 | pages = 99–105 | date = October 1979 | pmid = 499265 | doi = 10.1007/BF00447376 | url =https://archive.org/details/sim_european-journal-of-pediatrics_1979-10_132_2/page/99}}</ref> ==रोकथाम== हाँडेबाट बच्न अपनाइने सबैभन्दा सरल उपाय यसका विरुद्धको खोप मम्प्स भ्याक्सिन लगाउनु हो। यो खोपको आविष्कार अमेरिकी सुक्ष्मजीवशास्त्री माउरिस हिल्मनले गरेका थिए।<ref>{{cite book |author=Offit PA |title=Vaccinated: One Man's Quest to Defeat the World's Deadliest Diseases |location=Washington, DC |publisher=Smithsonian |isbn=0-06-122796-X |year=2007 }}</ref><ref>{{cite publication |author=Buynak EB, Weibel RE, Whitman JE Jr, Stokes J Jr, Hilleman MR | title= Combined live measles, mumps, and rubella virus vaccines | journal=JAMA | volume=207 | issue=12| pages=2259-62 |date= March 1969 | pmid= 5818433 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/5818433}}</ref> यो खोप छुट्टै वा दादुरा र रुबेलाको खोपसँग (एमएमआर इम्युनाइजेसन) मिलाएर दिइन्छ। अमेरिकामा एमएमआरको सट्टामा एमएमआरभी प्रयोग गरिन्छ जसले थप ठेउलाबाट (भ्यारिसेला, HHV3) पनि बचाउँछ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सबै देशहरूलाई बालबालिका लक्षित खोप कार्यक्रमहरूमा हाँडेविरुद्धको खोपलाई पनि समावेस गर्न सिफारिस गरेको छ। बेलायतमा नियमित रूपमा बच्चा १३ महिनाको भएपछि मम्प्स भ्याक्सिन लगाइन्छ र पुनर्ताजगीका लागि बच्चा ३-५ वर्षको भएपछि थप अर्को मात्रा दिइन्छ।एक अमेरिकी बालरोग अध्ययन संस्था अमेरिकन एकेडेमी अफ पेडियाट्रिक्सले बच्चाहरूलाई एमएमआर भ्याक्सिन नियमित रूपमा १२-१५ महिना र ४-६ वर्ष र यदि पहिला दिइएको छैन भने ११-१२ वर्षको उमेरमा दिन सुझाव दिएको छ।<ref>{{Citation |publication-date=April 20, 2012 |title=MMR Vaccine |type=PDF |series=Vaccine Information Statement |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |publication-place=United States |page=1 |url=http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-mmr.pdf |accessdate=February 22, 2013 }}</ref>यो खोपको प्रभावकारिता यसको क्षमता (स्ट्रेन)मा भर पर्छ तर साधारणतया करीब ८०% हुन्छ।<ref>{{cite journal | author = Schlegel M, Osterwalder JJ, Galeazzi RL, Vernazza PL | title = Comparative efficacy of three mumps vaccines during disease outbreak in eastern Switzerland: cohort study | journal = BMJ | volume = 319 | issue = 7206 | pages = 352 | year = 1999 | pmid = 10435956 | pmc = 32261 | doi = 10.1136/bmj.319.7206.352 | url = http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10435956 }}</ref><ref>{{cite web | title=Summary | work=WHO: Mumps vaccine | url=http://www.who.int/vaccines/en/mumps.shtml#summary | accessdate=2006-04-18}}</ref> विकसित देशहरूमा जेराइल लिन स्ट्रेन प्रयोग गरिन्छ तर यो स्ट्रेन हाँडेको महामारीको अवस्थामा भने यसको प्रभावकारिता घटेको पाइन्छ। विकासोन्मुख देशहरूमा लेलिन्ग्राद- जग्रेब स्ट्रेन प्रयोग गरिन्छ। महामारीको अवस्थामा पनि यसको प्रभावकारिता अत्यन्तै उच्चस्तरको रहेको पाइन्छ।<ref>{{cite journal | author = Peltola H, Kulkarni PS, Kapre SV, Paunio M, Jadhav SS, Dhere RM | title = Mumps outbreaks in Canada and the United States: time for new thinking on mumps vaccines | journal = Clin. Infect. Dis. | volume = 45 | issue = 4 | pages = 459–66 | date = August 2007 | pmid = 17638194 | doi = 10.1086/520028 | url =https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-08-15_45_4/page/459}}</ref> कलेज तथा विश्वविद्यालयहरूमा महामारी फैलिने सम्भावना भएकोले विश्वका धेरै देशका सरकारहरूले महामारीबाट जोगिन खोप कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्। क्यानडामा प्रान्तीय सरकारहरू तथा पब्लिक हेल्थ एजेन्सी अफ क्यानडा सहभागी भएर कक्षा १ देखि कलेज तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई खोप लगाउन उत्प्रेरित गर्ने खालका सचेतना अभियानहरू सञ्चालन गर्छन्।<ref>[http://www.phac-aspc.gc.ca/mumps-oreillons/prof-eng.php#t2 Table 2: Provincial and Territorial recommendations for mumps-containing immunization, 2007], Information on Outbreaks of Mumps In Canada - Information for Health Professionals, Public Health Agency Canada</ref> केही खोप-विरोधी सामाजिक कार्यकर्ताहरू भने वर्तमान प्रचलनमा रहेको हाँडेविरुद्धको खोपको स्ट्रेन हानिकारक रहेको भन्दै खोप कार्यक्रमको विरुद्ध प्रदर्शन गर्ने गर्छन्। उनीहरूको विचारमा खोपभन्दा रोग नै लाभदायक हुन्छ। यद्यपी अहिलेसम्म रोग लाभदायक भएर एमएमआर भ्याक्सिन हानिकारक भएको कुनै तथ्य फेलापरेको छैन। एन्ड्रिउ वेकफिल्डले गरेका एक अध्ययनसहित अन्यले हाँडेविरुद्धको खोप मानिसमा देखिने अटिजम तथा आन्द्रा सुन्निने रोगको कारक तत्व भएको दावी गरेका थिए।<ref>{{cite web | url=http://www.aap.org/immunization/families/autismwakefield.html | title=Autism and Andrew Wakefield | date=30 October 2013<!--last update--> | website=Immunization | publisher=[[American Academy of Pediatrics]] | deadurl=yes | archivedate=5 January 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140105025757/http://www2.aap.org/immunization/families/autismwakefield.html }}</ref><ref>{{cite web | url=http://autism.about.com/od/causesofautism/a/MMRVaccine.htm | title=Causes of Autism | website=aboutHealth | publisher=[[about.com]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707074839/http://autism.about.com/od/causesofautism/a/MMRVaccine.htm |date=2011-07-07 }}</ref> वेकफिल्डको अध्ययनले (उनले गरेको अनुसन्धानमा सुनियोजित छलकपट भएको पाइएपछि यो प्रतिवेदनलाई गलत घोषणा गरियो र सन् २०१० मा यसलाई फिर्ता गरियो र पछि वेकफिल्डको अनुमतिपत्रसमेत रद्द गरियो)<ref>{{cite web |url= http://www.cnn.com/2011/HEALTH/01/05/autism.vaccines/index.html|title= Retracted autism study an 'elaborate fraud,' British journal finds|author=Cohen, Elizabeth;Falco, Miriam |date= 5 January 2011|work= |publisher=CNN |accessdate=16 May 2011}}</ref> पेटको रोग, अटिजम तथा एमएमआरबीच अन्तरसम्बन्ध रहेको सङ्केत गरेको थियो। त्यसपछि गरिएका अन्य अनुसन्धानहरूले भने हाँडेविरुद्धको खोपको पेटको रोग तथा अटिजमसँग कुनै अन्तरसम्बन्ध नरहेको सङ्केत गरे।<ref>{{cite journal | author = Demicheli V, Rivetti A, Debalini MG, Di Pietrantonj C | title = Vaccines for measles, mumps and rubella in children | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 2 | issue = | pages = CD004407 | year = 2012 | pmid = 22336803 | doi = 10.1002/14651858.CD004407.pub3 }}</ref> रोगले पुर्याउन सक्ने हानीको बारेमा स्पष्ट जानकारी भएको र खोपले पुर्याउन सक्ने हानी एकदमै कम भएको हुनाले प्राय सबै चिकित्सकहरू खोप लगाउने सल्लाह दिन्छन्। ==व्यवस्थापन== हालसम्म हाँडे रोग निको बनाउने कुनै उपाय छैन र यसको असर कम गर्नको लागि मात्र उपचार गरिन्छ।<ref name=Davis2010/> सुन्निएर भएको पीडा कम गर्न घाँटी तथा अण्डकोषमा बरफ वा तातोले बेला बेलामा छोटो समयको लागि सेकाउने र दुखाइ कम गर्न एसिटामिनोफेन (सिटामोल) प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref name=Davis2010/> नुन पानीले गार्गल गर्ने, नरम खाना खाने र प्रसस्त झोल वा तरल पदार्थको सेवन गर्ने गर्नाले पनि यसका लक्षणहरूबाट राहत पाउन सकिन्छ। एस्पिरिन(एसिटाइलस्यालिसाइलिक एसिड)ले रेयेज सिन्ड्रोमको खतरा हुने भएकोले बालबालिकाहरूको उपचारमा यसको प्रयोग गरिँदैन।<ref>{{cite web|title=Mumps - National Library of Medicine - Pubmed Health|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0002524/|accessdate=14 January 2015}}</ref> हालसम्म हाँडेबाट एक व्यक्ति संक्रमित भइसकेपछि उसबाट अन्य व्यक्तिमा सर्न नसक्ने बनाउने कुनै उपाय छैन। त्यस्तै सङ्क्रमपछि खोप लगाउने वा इम्युनोग्लोबुलिन प्रयोग गरे पनि प्रभावकारी हुँदैन।<ref name="urlMumps Clinical Information - Minnesota Dept. of Health">{{cite web |url=http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/mumps/hcp/clinical.html |title=Mumps Clinical Information - Minnesota Dept. of Health |work= |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519011342/http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/mumps/hcp/clinical.html |date=2011-05-19 }}</ref> हाँडे संक्रमित व्यक्तिमा लक्षण सुरु भएको दिनदेखि पाँच दिनसम्म अत्यन्तै संक्रामक हुन्छ। त्यसैले चिकित्सकहरू यो अवधिभर बिरामीलाई अन्य व्यक्तिको सम्पर्कमा आउन नदिन सल्लाह दिन्छन्। यदि कुनै बिरामी अस्पतालमा भर्ना भएको छ भने पनि उच्चस्तरको सतर्कता (स्टान्डर्ड तथा ड्रप्लेट प्रिकसन) अपनाउनु आवस्यक छ। यदि स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने व्यक्तिलाई यो रोग लागेको छ भने उसले पाँच दिनसम्म काम गर्नु हुँदैन।<ref name=Kutty2010/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|mumps|हाँडे}} bmvuhycpoj5gnivkx3empmc48uxy361 0 80439 1368749 1344126 2026-08-08T22:24:59Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368749 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = केट अप्टन | image = Kate Upton at G-Star 2014.jpg | caption = केट अप्टोन | birth_name = क्याथरिन एलिजाबेथ अप्टन | birth_date = {{birth date and age|1992|6|10|df=yes}} | birth_place = मिसिगन, संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = [[अभिनेत्री]], मोडल | nationality = [[अमेरिकन]] | yearsactive = २००९–हाल | height = {{height|ft=5|in=10}}<ref name="FMD">{{cite web|url=http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kate_upton/|title=Kate Upton Profile|publisher=Fashion Model Directory|accessdate=February 26, 2011}}</ref> |website = http://kateupton.com | spouse = }} '''क्याथरिन एलिजाबेथ''' "'''केट'''" '''अप्टन'''<ref name="boldsky">{{cite web|url=http://www.boldsky.com/insync/life/2012/kate-upton-facts-swimsuit-cover-model-150212.html|title=7 Unknown Facts About Swimsuit Cover Model, Kate Upton|publisher=boldsky.com|date=February 15, 2012|accessdate=March 8, 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.vogue.com/voguepedia/Kate_Upton |title=Kate Upton - Voguepedia |work=Vogue |accessdate=April 29, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804215811/http://www.vogue.com/voguepedia/Kate_Upton |date=August 4, 2014 }}</ref> (जन्म: १० जुन १९९२)<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-06-14_1263/page/40|journal=Entertainment Weekly|date=Jun 14, 2013|issue=1263|page=40}}</ref><ref name=FHM>{{cite web|url=http://www.fhm.com/girls/covergirls/kate-upton |title=Kate Upton – Cowgirl beauty |work=FHM |accessdate=March 10, 2012}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री र मोडल हुन् । ==चलचित्र शुरुवात== ==अभिनय जीवन== ==व्यक्तिगत जीवन== केट अप्टन एक अमेरिकी अभिनेत्री और मॉडल हुन्, जसको जन्म 10 जुन 1992 मा सेंट जोसेफ, मिशिगन, संयुक्त राज्य अमेरिका मा भएको थियो। उनले आफ्नो मोडेलिंग करियरको शुरुआत 2008 मा गरिन्, जब उनले एलीट मोडल म्यानेजमेन्टसँग अनुबंध गरिन्। उनको ख्याती 2011 मा स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट इश्यूमा देखा परेपछि व्यापक रूपमा बढ्यो। अप्टनको विवाह 2017 मा मेजर लीग बेसबल (MLB) खेलाडी जस्टिन वेरल्यान्डरसँग भएको थियो। उनीहरूका एक छोरी छिन्, जसको नाम जेनेभीव वेरल्यान्डर हो, जसको जन्म नोभेम्बर 2018 मा भएको थियो। उनले अभिनयमा पनि हात हालेकी छिन्, जसमा उनी 'द अदर वुमन' (2014) र 'द लेअउभर' (2017) जस्ता फिल्महरूमा देखिएकी छिन्।अप्टन स्वास्थ्य र फिटनेसमा पनि सक्रिय छिन् र उनले विभिन्न फिटनेस कार्यक्रमहरूमा भाग लिएकी छिन्। ==फिल्मोग्राफी== ==अवार्ड तथा मनोनयन== ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} == बाह्य लिङ्क == {{commonscat|Kate Upton|केट अप्टन}} * {{Official website|Upton|केट अप्टन}} * {{fashionmodel|id=kate_upton|name=केट अप्टन}} * {{IMDb name|Kate|केट अप्टन}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९२ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:फ्लोरिडाका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] {{stub}} og77xlh0ubg7xmnyr1tobnrrdw2sleg 0 80554 1368691 1345844 2026-08-08T11:59:12Z Bishaldev100 28807 1368691 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = लालबाबु पण्डित |image = लालबाबु पण्डित 03.jpg |image_size = |caption = |nickname = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |residence = |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति |known_for = प्रशासन मन्त्री [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]] |nationality = [[नेपाली]] |religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] |spouse = |relatives = |awards = |website = }} '''लालबाबु पण्डित''' नेकपा एमालेसँग आवद्ध एक नेता हुन् । उनी बिगत दुई कार्यकाल नेपाल सरकार अन्र्तगत सामान्य प्रशासन मन्त्री भएका थिए । राजनीति प्रवेश - २०३९ सालमा मोरङ पुगेर राजनीति गरेका थिए। भूमिगत समयमा श्रवणकुमार र रामेश्वर रायका नामले चिनीने  पण्डित २०४८ र २०५६ सालको आम निर्वाचनमा मोरङबाट संसदमा निर्वाचित भएका थिए। त्यस्तै उनी २०७४ को निर्वाचनमा उनी मोरङ ६बाट निर्वाचित भएका हुन्। == वैवाहिक जीवन == ==संसदीय यात्रा== [[प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन]] २०४८ र २०५६ मा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] निर्वाचित, [[संविधानसभा सदस्य निर्वाचन]] २०६४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]]बाट समानुपातिक सदस्य र [[संघीय संसद् प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०७४[[ मा मोरङ ६ बाट प्रत्यक्ष निर्वाचित भएका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/profile/277?lng=nep|title=लालबाबु पण्डित - नेपाल निर्वाचन २०७९ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref> ==प्रतिनिधि सभा २०७९== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]]मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] <ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/profile/277?lng=nep|title=लालबाबु पण्डित - नेपाल निर्वाचन २०७९ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref>उम्मेदवार '''लालबाबु पण्डित''' [[मोरङ जिल्ला]] प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन क्षेत्र नं ६ बाट २२,९४६<ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang?lng=nep|title=मोरङ : प्रदेश १ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन २०७९ विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref>मत प्राप्त गरि [[नेपाली काँग्रेसका]] [[शेखर कोइराला]] सँग १२,२७८ मतान्तरले पराजित भए ।<ref>{{Cite web|url=https://election.nepalpress.com/candidate/3500|title=Nepal Press - आम निर्वाचन २०७९|website=election.nepalpress.com|accessdate=2022-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202090643/https://election.nepalpress.com/candidate/3500 |date=2022-12-02 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पण्डित]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:संविधान सभा सदस्य]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]][[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालको दोस्रो संविधान सभाका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७४–२०७९]] etqedukl7a7oyzw5tul5lrb0e1tn8xg 1368692 1368691 2026-08-08T11:59:38Z Bishaldev100 28807 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1368692 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = लालबाबु पण्डित |image = लालबाबु पण्डित 03.jpg |image_size = |caption = |nickname = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |residence = |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति |known_for = प्रशासन मन्त्री [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]] |nationality = [[नेपाली]] |religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] |spouse = |relatives = |awards = |website = }} '''लालबाबु पण्डित''' नेकपा एमालेसँग आवद्ध एक नेता हुन् । उनी बिगत दुई कार्यकाल नेपाल सरकार अन्र्तगत सामान्य प्रशासन मन्त्री भएका थिए । राजनीति प्रवेश - २०३९ सालमा मोरङ पुगेर राजनीति गरेका थिए। भूमिगत समयमा श्रवणकुमार र रामेश्वर रायका नामले चिनीने  पण्डित २०४८ र २०५६ सालको आम निर्वाचनमा मोरङबाट संसदमा निर्वाचित भएका थिए। त्यस्तै उनी २०७४ को निर्वाचनमा उनी मोरङ ६बाट निर्वाचित भएका हुन्। == वैवाहिक जीवन == ==संसदीय यात्रा== [[प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन]] २०४८ र २०५६ मा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] निर्वाचित, [[संविधानसभा सदस्य निर्वाचन]] २०६४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]]बाट समानुपातिक सदस्य र [[संघीय संसद् प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०७४[[ मा मोरङ ६ बाट प्रत्यक्ष निर्वाचित भएका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/profile/277?lng=nep|title=लालबाबु पण्डित - नेपाल निर्वाचन २०७९ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref> ==प्रतिनिधि सभा २०७९== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]]मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] <ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/profile/277?lng=nep|title=लालबाबु पण्डित - नेपाल निर्वाचन २०७९ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref>उम्मेदवार '''लालबाबु पण्डित''' [[मोरङ जिल्ला]] प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन क्षेत्र नं ६ बाट २२,९४६<ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang?lng=nep|title=मोरङ : प्रदेश १ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन २०७९ विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-12-02}}</ref>मत प्राप्त गरि [[नेपाली काँग्रेसका]] [[शेखर कोइराला]] सँग १२,२७८ मतान्तरले पराजित भए ।<ref>{{Cite web|url=https://election.nepalpress.com/candidate/3500|title=Nepal Press - आम निर्वाचन २०७९|website=election.nepalpress.com|accessdate=2022-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202090643/https://election.nepalpress.com/candidate/3500 |date=2022-12-02 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पण्डित]] * [[पण्डित (थर)]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:संविधान सभा सदस्य]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]][[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालको दोस्रो संविधान सभाका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७४–२०७९]] 83uiu3lv5djkcmt6qhh3sv23eavqnbm 0 81036 1368926 1323715 2026-08-09T02:24:08Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368926 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = जेनिफर कनेली<br>Jennifer Connelly | image = Jennifer Connelly 2010 TIFF.jpg | caption = सन् २०१० टोरन्टो अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा कनेली | birth_name = जेनिफर लिन कनेली | birth_date = {{birth date and age|1970|12|12}} | birth_place = [[कायरो, न्युयोर्क]], संयुक्त राज्य अमेरिका | education = {{ubl|[[येल विश्वविद्यालय]]|[[स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय]]}} | occupation = अभिनेत्री | years_active = सन् १९८२-वर्तमान | spouse = {{marriage|[[पल बेटनी]]|2003}} | children = ३ }} '''जेनिफर लिन कनेली'''<ref name=Biography>{{cite web|url=http://www.biography.com/articles/Jennifer-Connelly-585958|archive-url=https://archive.today/20130118011921/http://www.biography.com/articles/Jennifer-Connelly-585958|url-status=dead|archive-date=January 18, 2013|title=Jennifer Connelly Biography|work=Biography Channel|publisher=A&E Television Networks|access-date=August 16, 2011}}</ref> (जन्म: डिसेम्बर १२, १९७०<ref>{{cite magazine|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2012-12-14_1237/page/26|magazine=Entertainment Weekly|date=December 14, 2012|issue=1237|pages=26}}</ref>) एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। सन् १९८४ को अपराध चलचित्र ''[[वन्स अपन अ टाइम इन अमेरिका]]'' मा अभिनयको सुरुवात गर्नुअघि उनले बाल मोडलको रूपमा आफ्नो करियर सुरु गरेकी थिइन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Jennifer Connelly}} * {{IMDb name|0000124|जेनिफर कनेली}} * {{Rotten-tomatoes-person|jennifer_connelly|जेनिफर कनेली}} * {{Instagram}} [[श्रेणी:सन् १९७० मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:एकेडेमी पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल मोडलहरू]] {{stub}} i5f125ffk4nw0rpyrlyh170gkqwetbm 0 81038 1368840 1308657 2026-08-09T00:30:57Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368840 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एलिजाबेथ ब्याङ्क्स | image = Elizabeth_Banks_2012_Shankbone_2.JPG | caption = एलिजाबेथ ब्याङ्क्स | birth_name = एलिजाबेथ ब्याङ्क्स | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1974|2|10}} | birth_place = पिट्सफिल्ड, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | occupation = अभिनेत्री, निर्देशक, निर्मात्री | yearsactive = 1998– हालसम्म | website = [http://elizabethbanks.com elizabethbanks.com] }} '''एलिजाबेथ ब्याङ्क्स''' (जन्म नाम: '''एलिजाबेथ आइरिन मिचेल'''<ref>{{cite news |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20234253_2,00.html |title=Elizabeth Banks Fall's First Lady Elizabeth Banks Movie Spotlight Movies Entertainment Weekly 2 |date=2008-10-20 |accessdate=2008-11-01 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |first=Adam B. |last=Vary }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015063730/http://www.ew.com/ew/article/0,,20234253_2,00.html |date=2014-10-15 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://familytreemaker.genealogy.com/users/t/o/n/Jennifer-M-Tondel/WEBSITE-0001/UHP-0095.html|title=Elizabeth Irene Mitchell|work=familytreemaker.genealogy.com|accessdate=July 26, 2012}}</ref> १० फेब्रुअरी १९७४)<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-02-15_1246/page/24|journal=Entertainment Weekly|date=Feb 15, 2013|issue=1246|page=24}}</ref> एक अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्री, चलचित्र निर्देशक र निर्मात्री हुन्। ==चलचित्र शुरुवात== ==व्यक्तिगत जीवन== ==फिल्मोग्राफी== ==अवार्ड तथा मनोनयन== ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} == बाहिरी लिङ्क == ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ofs88v0j6175hzirvotstkof3313b1z 0 81309 1368814 1330399 2026-08-08T23:56:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 6 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368814 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = मूत्रमार्गको सङ्क्रमण | Image = Pyuria.JPG | Caption = मूत्रमार्गको सङ्क्रमण भएको व्यक्तिको पिसाब सुक्ष्मदर्शक यन्त्रमा परीक्षण गर्दा देखिएका सेता रक्त कोषिकाहरू | Field = [[सङ्क्रामक रोग]] | ICD10 = {{ICD10|N|39|0|n|30}} | ICD9 = {{ICD9|599.0}} | ICDO = | OMIM = | OMIM_mult = | MedlinePlus = 000521 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 625 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|626}} | DiseasesDB = 13657 | MeshID = D014552 }} [[File:Urinary Tract Infection(UTI) - Project Wiki Women.mpg|thumb|मूत्रमार्गको सङ्क्रमण सम्बन्धी जानकारी मुलक भिडियो]] '''मूत्रमार्गको सङ्क्रमण'''लाई अङ्ग्रेजीमा युरिनरी ट्रयाक इन्फेक्सन (युटिआई) भनेर चिनिन्छ। कतैकतै एक्युट सिस्टिटिस वा ब्लाडर इन्फेक्सन भनेर चिनिने यो रोगले [[मूत्रमार्ग]]का विभिन्न भागहरूमा असर पुर्‍याउँछ।<ref name="mayoclinic">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/urinary-tract-infection/basics/definition/con-20037892|author=Mayo Clinic Staff|title=Diseases and Conditions - Urinary tract infection (UTI)|publisher=Mayo Clinic|date=August 29, 2012}}</ref> यदि सङ्क्रमणले मूत्रमार्गको तल्लो भागमा मात्र असर गर्यो भने यसलाई सामान्य सिस्टिटिस ( मूत्रथैलीको सङ्क्रमण) भनिन्छ भने माथिल्लो भागमा हुने सङ्क्रमणलाई पाइलनिफ्राइटिस (मृगौलाको सङ्क्रमण) भनिन्छ। मूत्रमार्गको तल्लो भागको सङ्क्रमण भयो भने पिसाब गर्दा दुख्ने तथा लगातार पिसाब लागिरहने वा पिसाब च्यापे जस्तो लाग्ने ( वा दुबै) जस्ता लक्षणहरू देखिन्छ। त्यस्तै माथिल्लो भागको सङ्क्रमणमा तल्लो भागको सङ्क्रमणमा देखा पर्ने लक्षणहरूका साथै ज्वरो आउने तथा कम्मर दुख्ने जस्ता थप लक्षणहरू देखा पर्छन्। केही अवस्थाहरूमा पिसाब नगरेको बेलामा पनि मूत्रनलीमा पोलेको महशुस पनि हुन सक्छ। बुढेसकालमा वा बच्चा बेलामा हुने युटिआईका लक्षणहरू सामान्यभन्दा केही फरक पनि हुन सक्छन्। यो सङ्क्रमणको मुख्य कारक एस्केरिकिया कोलाई नामक ब्याक्टेरियम हो। यद्यपी नगन्य मात्रामा अन्य ब्याक्टेरिया, भाइरस वा फन्जाईहरूका कारण पनि यो सङ्क्रमण भएको पाइन्छ। मूत्रमार्गको सङ्क्रमण प्रायजसो पुरुषहरूमा भन्दा महिलाहरूमा बढी हुने गर्दछ। संसारभरका महिलाहरू मध्ये आधाजसो महिलाहरू जीवनको कुनै न कुनै समयमा कम्तिमा एकपटक यो रोगबाट सङ्क्रमित हुने गर्दछन्। यो रोग पटक पटक दोहोरिने गरेको पाइन्छ। यो रोगको सङ्क्रमणका कारक तत्वहरू महिलाहरूको शारीरिक संरचना, असुरक्षित यौनसम्पर्क तथा पारिवारिक सङ्क्रमण इतिहास आदि हुन्। पाइलनिफ्राइटिस (मृगौलाको सङ्क्रमण) प्रायजसो मूत्रथैलीको सङ्क्रमणपछि देखा पर्ने गर्दछ तर कहिलेकाहीँ यो रगतबाट सर्ने सङ्क्रमणको रूपमा पनि देखा पर्ने गर्दछ। स्वस्थ तथा कम उमेरका महिलाहरूमा लक्षणहरू मात्र हेरेर यो रोगको पहिचान गर्न सकिन्छ। अप्रत्यासित खालका लक्षणहरू देखिएको अवस्थामा यसको पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ किनभने मूत्रमार्गमा सङ्क्रमण नभएको बेलामा पनि ब्याक्टेरिया उपस्थित हुन सक्छन्। यदि जटिल खालको अवस्था छ वा औषधिले काम गरेको छैन भने पिसाबको प्रयोगशाला परीक्षण (कल्चर) गर्नु उपयुक्त हुन सक्छ। बारम्बार सङ्क्रमण भएकाहरूले बचाउको लागि थोरै मात्रा (डोज)को एन्टिबायोटिक औषधि लिँदा उपयुक्त हुन सक्छ। सामान्य खालका अवस्थाहरूमा छोटो अवधिको एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गरेर पनि मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको उपचार गर्न सकिन्छ। यद्यपी यस अवस्थाको उपचारमा प्रयोग हुने एन्टिबायोटिकहरूको प्रतिरोध बढ्दै गइरहेको छ। त्यस्तै जटिल अवस्थाहरूमा लामो अवधिको एन्टिबायोटिक उपचार वा एन्टिबायोटिकको सुई (इन्ट्राभेनस) लगाउनु आवस्यक हुन्छ। महिलाहरूमा ब्याक्टेरियाबाट हुने सङ्क्रमणहरू मध्ये मूत्रमार्गको सङ्क्रमण सबैभन्दा बढी देखापर्छ। प्रत्येक वर्ष यस्ता सङ्क्रमणहरूको लगभग १०% भाग मूत्रमार्गको सङ्क्रमणले ओगटेको पाइन्छ। साधारणतया पिसाबमा ब्याक्टेरिया वा सेता रक्तकोषहरू पाइए पनि यदि कुनै लक्षण देखिएको छैन भने यस्तो अवस्थामा एन्टिबायोटिक औषधिको आवस्यकता पर्दैन। यद्यपी गर्भवती महिलाहरूको लागि यो सिफारिस लागू हुँदैन। ==लक्षण तथा चिह्नहरू== मूत्रमार्गको तल्लो भागमा भएको सङ्क्रमणलाई मूत्रथैलीको सङ्क्रमण (ब्लाडर इन्फेक्सन) पनि भनिन्छ। यो रोग लागेपछि प्रायजसो उल्लेख्य पीडा तथा योनीस्राबबिना पिसाब पोल्ने तथा लगातार पिसाब लागिरहने (वा पिसाब च्यापे जस्तो लाग्ने) जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्।<ref name=Review08/> यस्ता लक्षणहरू मध्यमदेखि अत्यन्त पीडादायीसम्म हुने गर्दछन्<ref name=EM2011>{{cite journal |last1=Lane |first1=DR |author2=Takhar, SS |title=Diagnosis and management of urinary tract infection and pyelonephritis.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/539 |journal=Emergency medicine clinics of North America|date=August 2011|volume=29|issue=3|pages=539–52|pmid=21782073|doi=10.1016/j.emc.2011.04.001}}</ref> र स्वस्थ महिलाहरूमा औसत ६ दिनसम्म देखा पर्न सक्छन्।<ref name=AFP2011>{{cite journal |last1=Colgan |first1=R |author2=Williams, M|title=Diagnosis and treatment of acute uncomplicated cystitis.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-01_84_7/page/771 |journal=American family physician|date=2011-10-01|volume=84|issue=7|pages=771–6|pmid=22010614}}</ref> यो सङ्क्रमणकै कारण कहिलेकाहीँ तल्लोपेट वा ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्या पनि देखिन सक्छ। मूत्रमार्गको माथिल्लो भागको सङ्क्रमण भएका मानिसहरूमा तल्लो भागको सङ्क्रमणमा देखा पर्ने लक्षणहरूका साथै कम्मर दुख्ने, ज्वरो आउने, वाकवाक लाग्ने तथा बान्ता आउने जस्ता थप लक्षणहरू देखा पर्छन्।<ref name=EM2011/> कहिलेकाहीँ पिसाबमा रगत<ref name=Sal2011>{{cite journal |last1=Salvatore |first1=S |author2=Salvatore, S, Cattoni, E, Siesto, G, Serati, M, Sorice, P, Torella, M|title=Urinary tract infections in women.|journal=European journal of obstetrics, gynecology, and reproductive biology|date=June 2011|volume=156|issue=2|pages=131–6|pmid=21349630|doi=10.1016/j.ejogrb.2011.01.028}}</ref> वा पिप देखापर्न पनि सक्छ।<ref>{{cite book|last=Arellano|first=Ronald S.|title=Non-vascular interventional radiology of the abdomen|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4419-7731-1|page=67|url=https://books.google.com/books?id=au-OpXwnibMC&pg=PA67}}</ref> ==कारण== मानव समुदायमा विकसित हुने वा सर्ने मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको ८०-८५% सङ्क्रमण ई. कोलाई नामको ब्याक्टेरियमको कारणले हुने गर्दछ। त्यस्तै ५-१०% सङ्क्रमण स्टेफाइलोककस स्याप्रोफाइटिकस नामको ब्याक्टेरियमका कारणले हुन्छ।<ref name=Review08/> कहिलेकाहीँ [[विषाणु|भाइरस]] तथा [[ढुसी]]का कारणले पनि मूत्रमार्गको सङ्क्रमण हुने गरेको पाइन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Amdekar |first1=S |author2=Singh, V, Singh, DD|title=Probiotic therapy: immunomodulating approach toward urinary tract infection.|journal=Current microbiology|date=November 2011|volume=63|issue=5|pages=484–90|pmid=21901556|doi=10.1007/s00284-011-0006-2}}</ref> स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित (पिसाब गर्न सहजताको लागि राखिने क्याथेटरबाट हुने) मूत्रमार्गको सङ्क्रमणमा अझ धेरै प्रकारका कीटाणुहरूको सम्लग्नता रहेको पाइन्छ। यस्तो सङ्क्रमणमा मुख्यतया ई. कोलाई (२७%) क्लेब्सिला (११%), सुडोमनस (११%), ढुसीजन्य कीटाणु क्यान्डिडा अल्बिकान्स (९%) र इन्टेरोककस (७%) सम्लग्न भएका हुन्छन्।<ref name=Sal2011/><ref>{{cite journal |authors=Sievert DM, Ricks P, Edwards JR, etal |title=Antimicrobial-resistant pathogens associated with healthcare-associated infections: summary of data reported to the National Healthcare Safety Network at the Centers for Disease Control and Prevention, 2009-2010 |journal=Infect Control Hosp Epidemiol |volume=34 |issue=1 |pages=1–14 | date=January 2013 |pmid=23221186 |doi=10.1086/668770 |url=https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_2013-01_34_1/page/1}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bagshaw|first=SM|author2=Laupland, KB |title=Epidemiology of intensive care unit-acquired urinary tract infections.|journal=Current opinion in infectious diseases|date=Feb 2006|volume=19|issue=1|pages=67–71|pmid=16374221|doi=10.1097/01.qco.0000200292.37909.e0}}</ref> स्टेफाइलोककस अरिअसका कारणले हुने सङ्क्रमण प्रायजसो रगतबाट सर्ने सङ्क्रमणको परिणामस्वरुप हुने गर्दछ।<ref name=EM2011/> क्लामिडिया ट्राकोमाटिस तथा माइकोप्लाज्मा जेनिटालियमले मूत्रनलीको सङ्क्रमण गराउँछन् तर यिनीहरूले मूत्रथैलीमा सङ्क्रमण गराउँदैनन्। त्यसैले यस्तो सङ्क्रमणलाई मूत्रमार्गको सङ्क्रमण नभनेर युरेथ्राइटिस (मूत्रनलीको रोग) भन्ने गरिन्छ।<ref>{{cite web |url=http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/utiadult/ |title=Urinary Tract Infections in Adults |accessdate=January 1, 2015}}</ref> ===यौन=== सकृय रूपमा यौन क्रियाकलापमा सम्लग्न हुने युवतीहरूमा यस्ता क्रियाकलापहरूका कारण हुने सङ्क्रमणले मूत्रथैलीको सङ्क्रमणको ७५-९०% ओगटेको हुन्छ। सङ्क्रमणको जोखिम यौन क्रियाकलापको बारम्बारतासँग सम्बन्धित हुन्छ।<ref name=Review08>{{cite journal|author=Nicolle LE|title=Uncomplicated urinary tract infection in adults including uncomplicated pyelonephritis|url=https://archive.org/details/sim_urologic-clinics-of-north-america_2008-02_35_1/page/n14|journal=Urol Clin North Am|volume=35|issue=1|pages=1–12, v|year=2008|pmid=18061019|doi=10.1016/j.ucl.2007.09.004}}</ref> भर्खरै विवाह भएको अवस्थामा बारम्बार हुने युटिआईलाई हनिमुन सिस्टिसिस भनिन्छ। उमेर पुगेर महिनावारी रोकिइ सकेका महिलाहरूमा भने यौन क्रियाकलापहरूले यो रोगको सङ्क्रमणको जोखिमलाई कुनै असर गर्दैनन्। [[शुक्रकीट]]हरूलाई मार्न प्रयोग गरिने स्पर्मिसाइडहरूले पनि मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको जोखिमलाई बढाउने गर्दछ।<ref name=Review08/> त्यस्तै गर्भ निरोधको लागि प्रयोग गरिने डायफ्राम पनि यस्तो जोखिम बढाउन सम्लग्न हुन्छ।<ref name="recurrent uti">{{cite journal|last1=Franco|first1=AV|title=Recurrent urinary tract infections.|journal=Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology|date=December 2005|volume=19|issue=6|pages=861–73|pmid=16298166|doi=10.1016/j.bpobgyn.2005.08.003}}</ref> स्पर्मिसाइडबिनाको कन्डम वा गर्भ निरोधक चक्की औषधिहरूले सामान्यतया मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको जोखिमलाई कुनै असर गर्दैनन्।<ref name=Review08/><ref>{{cite book |last1= Engleberg|first1= N C|authorlink1= |last2=DiRita |first2=V |last3=Dermody |first3=T S |title=Schaechter's Mechanism of Microbial Disease |year=2007 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location= Baltimore|isbn=978-0-7817-5342-5}}</ref> महिलाहरूको [[मूत्रनली]] छोटो र [[मलद्वार]]को नजिक हुने हुनाले पुरुषको तुलनामा महिलामा यो सङ्क्रमण धेरै हुने गर्दछ।<ref name=NA2011>{{cite journal |last1=Dielubanza |first1=EJ |author2=Schaeffer, AJ|title=Urinary tract infections in women.|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-01_95_1/page/27 |journal=The Medical clinics of North America|date=January 2011|volume=95|issue=1|pages=27–41|pmid=21095409|doi=10.1016/j.mcna.2010.08.023}}</ref> उमेर पुगेर महिनावारी रोकिएका महिलाहरूमा एस्ट्रोजेनको मात्रा घटेपछि भजाइनल फ्लोराको कमी हुने हुनाले यस्तो बेलामा मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको जोखिम बढ्छ।<ref name=NA2011/> त्यस्तै यो उमेरमा महिनावारी नभए पनि योनीबाट कहिलेकाहीँ निस्कने विकार तत्वले (भजाइनल अट्रोफी) गर्दा बारम्बार दोहोरिने खालको सङ्क्रमण हुने गर्दछ।<ref name="vaginal atrophy">{{cite journal|last1=Goldstein|first1=I|last2=Dicks|first2=B|last3=Kim|first3=NN|last4=Hartzell|first4=R|title=Multidisciplinary overview of vaginal atrophy and associated genitourinary symptoms in postmenopausal women.|journal=Sexual medicine|date=December 2013|volume=1|issue=2|pages=44–53|pmid=25356287|doi=10.1002/sm2.17}}</ref> लामो अवधिको अण्डकोष सुन्निने रोग (प्रोस्टेटाइटिस)ले पुरुषहरूमा बारम्बार दोहोरिने खालको सङ्क्रमण गराउन सक्छ। यस्तो प्रकारको सङ्क्रमणको जोखिम उमेरसँगै बढ्ने गर्दछ। साधारणतया पाको उमेरका पुरुषहरूको पिसाबमा ब्याक्टेरिया पाइने भएपनि यसले मूत्रमार्गको सङ्क्रमणको जोखिमलाई कुनै असर गर्दैन।<ref name=Lipsky1999>{{cite journal|last1=Lipsky|first1=BA|title=Prostatitis and urinary tract infection in men: what's new; what's true?|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1999-03_106_3/page/327|journal=The American journal of medicine|date=March 1999|volume=106|issue=3|pages=327–34|pmid=10190383|doi=10.1016/s0002-9343(99)00017-0}}</ref> ==बचाउ तथा सुरक्षा== मूत्रमार्गको सङ्क्रमणबाट बच्न निम्नकुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ।<ref name="HNW">{{cite web|title=How to Treat Urinary Tract Infection (UTI) Naturally|url=http://www.healthyandnaturalworld.com/treat-urinary-tract-infection-naturally/|website=Healthy and Natural World|accessdate=6 February 2016}}</ref> *प्रसस्त मात्रामा पानी तथा अन्य तरल पदार्थहरू खानुपर्छ। *पोषणयुक्त खानेकुराहरू खानुपर्छ। *सम्भोग गरेपछि तत्काल पिसाब गर्ने तथा यौनाङ्गहरू सफा गर्ने गर्नुपर्छ। *दिशा गरेपछि पुछ्ने बेलामा अगाडिबाट पछाडितिर हुनेगरी पुछ्नु पर्छ। *लामो समयसम्म पिसाब रोकेर राख्नु हुँदैन। *पानीमा डुबेर नुहाउनेभन्दा माथिबाट झरेको पानीमा नुहाउने गर्नु पर्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Urinary tract infections|मूत्रमार्गको सङ्क्रमण}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] 1ldvqhs9m09v2wlzwgawjqbu26qkmx6 0 81351 1368762 1320248 2026-08-08T22:41:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368762 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = सर टिम बर्नर्स ली | image = Sir Tim Berners-Lee.jpg | image_size = 220px | caption = सन् २०१४ मा टिम बर्नर्स ली | birth_name = टिमोथी जोन बर्नर्स ली | Other_names = टिमबिएल | birth_date = {{birth date and age|1955|6|8|df=y}}<ref name="whoswho">{{Who's Who | surname = BERNERS-LEE | othernames = Sir Timothy (John) | id = U12699 | volume = 2015 | edition = online [[Oxford University Press]]}} {{subscription required}}</ref> | birth_place = [[लन्डन]], [[इङ्ल्यान्ड]] | workplaces = {{Plainlist| * [[वर्ल्ड वाइड वेब कन्सोर्टियम]] * [[साउथह्याम्पटन विश्वविद्यालय]] * [[प्लेसे]] * [[मेसाचुसेट्स प्रविधि संस्थान|एमआइटि]] }} | alma_mater =[[अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय]] (बिए) | occupation = [[कम्प्युटर वैज्ञानिक]] | spouse = {{Plainlist| * {{marriage|नेन्सी कार्ल्सन|1990|2015}} (सम्बन्ध विच्छेद) * {{marriage|रोजमेरी लिथ|2014}}}} | parents = {{Plainlist| * [[कोनवे बर्नर्स ली]] * [[मेरी ली वुड्स]]}} | awards = | website = {{Url|http://www.w3.org/People/Berners-Lee}} }} प्राध्यापक '''सर टिमोथी जोन बर्नर्स ली''', {{post-nominals|post-noms=[[अर्डर अफ मेरिटको सदस्य|ओएम]]}} (जन्म ८ जुन १९५५),<ref name="whoswho" /> '''टिमबिएल'''को नामले समेत जानिन्छन । उनी एक अङ्ग्रेजी [[कम्प्युटर विज्ञान|कम्प्युटर वैज्ञानिक]] र [[वर्ल्ड वाइड वेब]]को जनकको रूपमा चिनिने गरिन्छन । उनले मार्च १९८९ मा जानकारी प्रबन्धन प्रणालीको बारेमा एक प्रस्ताव बनाएका थिए र <ref>{{cite web|url=http://info.cern.ch/Proposal.html |title=info.cern.ch – Tim Berners-Lee's proposal |publisher=Info.cern.ch |accessdate=21 December 2011}}</ref> उनले त्यसै वर्षको मध्य नोभेम्बरमा पहिलो पटक [[हाइपरटेक्स्ट ट्रान्समिसन प्रोटोकल|एचटिटिपी]] क्लाइन्ट र सर्भरको बीच इन्टरनेट चलाउन सफलता प्राप्त गरेका थिए ।<ref name="weavingtheweb">{{cite book | title = [[Weaving the Web: The Original Design and Ultimate Destiny of the World Wide Web by its inventor]] | first = Tim | last = Berners-Lee | author2 = Mark Fischetti | location = Britain | publisher=Orion Business | year = 1999 | isbn = 0-7528-2090-7}}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/scientificamerican1210-80 | last1 = Berners-Lee | first1 = T. | title = Long Live the Web | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2010-12_303_6/page/80 | journal = Scientific American | volume = 303 | issue = 6 | pages = 80–85 | year = 2010 | pmid = 21141362}}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/scientificamerican1008-76 | last1 = Shadbolt | first1 = N.| authorlink1 = Nigel Shadbolt | last2 = Berners-Lee | first2 = T.| authorlink2 = Tim Berners-Lee | title = Web science emerges | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2008-10_299_4/page/76 | journal = Scientific American | volume = 299 | issue = 4 | pages = 76–81 | year = 2008 | pmid = 18847088}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Berners-Lee | first1 = T.| authorlink1 = Tim Berners-Lee | last2 = Hall | first2 = W.|authorlink2 = Wendy Hall | last3 = Hendler | first3 = J.| authorlink3 = James Hendler | last4 = Shadbolt | first4 = N.|authorlink4 = Nigel Shadbolt | last5 = Weitzner | first5 = D. | title = Computer Science: Enhanced: Creating a Science of the Web | url = http://eprints.soton.ac.uk/262615/ | doi = 10.1126/science.1126902 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5788 | pages = 769–771 | year = 2006 | pmid = 16902115}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Tim Berners-Lee|टिम बर्नर्स ली}} * {{Twitter|timberners_lee|टिम बर्नर्स ली}} * {{TED speaker|tim_berners_lee|टिम बर्नर्स ली}} * {{IMDb name|3805083}} * {{Worldcat id|lccn-no99-10609}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अङ्ग्रेजी कम्प्युटर वैज्ञानिकहरू]] ad1unyigwkq549gr7pb4romi6fbjypc 0 81488 1368838 1210448 2026-08-09T00:29:29Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368838 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgrey | name = Bacteria | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] or earlier&nbsp;– Recent}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = [[Scanning electron microscope|Scanning electron micrograph]] of ''[[Escherichia coli]]'' bacilli | domain = '''Bacteria''' | domain_authority = Woese et al., 1990<ref name="Woese">{{cite journal | author = Woese CR, Kandler O, Wheelis ML | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-06_87_12/page/4576 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | pmc = 54159 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | bibcode = 1990PNAS...87.4576W }}</ref> | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=10 September 2008 |work=Taxonomy Browser, US National Institute of Health}}</ref> | subdivision = *'''[[Gram positive]] / no [[Bacterial outer membrane|outer membrane]]''' [[Actinobacteria]] (high-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (low-[[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (no [[Cell wall|wall]]) *'''[[Gram negative]] / [[Bacterial outer membrane|outer membrane]] present''' [[Aquificae]]<br/> [[Bacteroidetes]]/[[Fibrobacteres]]–[[Chlorobi]] ([[Sphingobacteria (phylum)|FCB&nbsp;group]])<br/> [[Deinococcus-Thermus]]<br/> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Planctomycetes]]–[[Verrucomicrobia]]/[[Chlamydiae]] ([[Planctobacteria|PVC&nbsp;group]])<br/> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]] *'''Unknown / ungrouped''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi (phylum)|Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] | synonyms = Eubacteria <small>Woese & Fox, 1977</small><ref name=Woese1977>{{cite journal | author = Woese CR, Fox GE | title = Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-11_74_11/page/5088 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 11 | pages = 5088–90 | year = 1977 | pmid = 270744 | pmc = 432104 | doi = 10.1073/pnas.74.11.5088 | bibcode = 1977PNAS...74.5088W }}</ref> }} '''ब्याक्टेरिया''' (एक वचन: ब्याक्टेरियम) धेरै किसिमका एककोषीय जीवहरूको समूह हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Bacteria|ब्याक्टेरिया}} [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] 0swtaygdsk32opxnadap9u9gne93ovs 0 81897 1368865 1361521 2026-08-09T00:59:18Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368865 wikitext text/x-wiki {{Infobox symptom | Name = पखाला | Image = Multiple rotavirus particles.jpg | Caption = इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोपबाट देखिएको रोटा भाइरस |Field = [[सङ्क्रामक रोग]], [[सङ्क्रामक पखाला|ग्यास्ट्रोएन्टराइटिस]] | DiseasesDB = 3742 | ICD10 = {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|K|59|1|k|55}} | ICD9 = {{ICD9|787.91}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 003126 | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 583 | MeshID = D003967 }} '''पखाला''' (अङ्ग्रेजी:डायरिया) दिनभरमा कम्तिमा तीन पटक पातलो दिसा लाग्ने अवस्था हो। पखाला प्रायजसो केही दिनसम्म लाग्ने गर्दछ जसका कारणले शरीरमा रहेको तरल पदार्थको क्षति भइ [[जलवियोजन]] हुन सक्छ। छालाको लचकतामा कमी आउने तथा मानिसको व्यक्तित्वमा परिवर्तन जलवियोजनको सुरुवातका लक्षणहरू हुन्। पछि बढ्दै गएर पिसाब कम हुने, छालाको रङ्ग परिवर्तन हुने, मुटुको गति तिब्र हुने तथा प्रतिकृया दिन ढिलाइ गर्ने जस्ता लक्षणहरू थपिन सक्छन्। आमाको दूध चुस्ने बालकले सामान्यभन्दा धेरै गिलो तर पानी जस्तो पातलो नभएको दिसा गर्नु पनि सामान्य नै हुन सक्छ।<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Diarrhoeal disease Fact sheet N°330|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs330/en/|website=World Health Organization|accessdate=9 July 2014|date=April 2013}}</ref> == कारण == आन्द्राको सङ्क्रमण गराउने सबैभन्दा प्रमुख कारकहरू [[विषाणु|भाइरस]], [[जीवाणु|ब्याक्टेरिया]] वा [[परजीवी]] हुनसक्छन्। यस्तो अवस्थालाई ग्यास्ट्रोएन्टराइटिस भनिन्छ। यस्ता सङ्क्रमणहरू प्रायजसो दिसाको संसर्गमा आएर प्रदुषित खाना वा पानीबाट, वा सङ्क्रमित मानिसबाट सिधै सर्ने गर्दछ। पखाला मुख्यतया तीन प्रकारको हुन्छ: छोटो अवधिको पानी-जस्तो पखाला, छोटो अवधिको रगतसहितको पखाला र दुई हप्ताभन्दा लामो अवधिसम्म रहिरहने स्थायी पखाला। यीमध्ये छोटो अवधिको पानी-जस्तो पखाला [[हैजा]]को सङ्क्रमणका कारणले भएको हुन सक्छ। यद्यपी विकसित देशहरूमा यस्तो अवस्था विरलै भेटिन्छ। यदि पखालामा रगत मिसिएको छ भने यस्तो अवस्थालाई [[आउँ]] परेको भनिन्छ।<ref name="WHO2013" /> अन्य केही कारणहरू पनि छन् जसमा कुनै सङ्क्रमणबिना पनि पखाला लाग्ने गर्दछ। जस्तै: हाइपरथाइरोडिजम, ल्याक्टोज इन्टोलरेन्स, इन्फ्लेमेटरी बावेल सिन्ड्रोम, केही औषधोपचारहरू र इरिटेबल बावेल सिन्ड्रोम।<ref name="CEM2013">{{cite book|last1=Doyle|first1=edited by Basem Abdelmalak, D. John|title=Anesthesia for otolaryngologic surgery|date=2013|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=1107018676|pages=282–287}}</ref> प्राय अवस्थाहरूमा वास्तविक कारण पहिचान गर्न दिसाको कल्चर (प्रयोगशाला परीक्षण) गरिरहनु आवस्यक छैन।<ref name="NEJM2014">{{cite journal | authors = DuPont HL | title = Acute infectious diarrhea in immunocompetent adults. | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-04-17_370_16/page/1532 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 370 | issue = 16 | pages = 1532–40 | date = Apr 17, 2014 | pmid = 24738670 | doi = 10.1056/nejmra1301069 }}</ref> == बच्ने उपाय == सङ्क्रामक पखालाबाट बच्न सरसफाइ, सफा पिउने पानी तथा साबुन पानीले हात धुने जस्ता कुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ। विशेषज्ञहरूले बालबालिकाहरूलाई कम्तिमा छ महिना आमाको दूध चुसाउन तथा रोटाभाइरसको विरुद्धमा खोप लगाउन सुझाब दिएका छन्। यसको उपचारमा सफा पानीमा तयार पारिएका जीवनजल वा नुन-चिनी-पानी जस्ता [[पुनर्जलीकरण चिकित्सा|ओरल रिहाइड्रेसन सोलुसन]]हरू लाभदायक हुन्छन्। जिङ्क चक्कीको प्रयोग पनि सिफारिस गरिएको छ।<ref name="WHO2013" /> यस्ता उपचारहरूले विगत २५ वर्षमा ५ करोडभन्दा बढी बालबालिकाहरूको ज्यान जोगाइसकेको छ।<ref name="WHO2010a">{{cite web |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241598415_eng.pdf |title=whqlibdoc.who.int |format=PDF |work=[[World Health Organization]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108051648/http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241598415_eng.pdf |date=2010-11-08 }}</ref> जब कसैलाई पखाला लाग्छ तब स्वस्थ खाना नियमित रूपमा खान र बच्चालाई निरन्तर दूध चुसाउन सुझाब दिइएको छ।<ref name="WHO2013" /> यदि बजारमा पाइने ओरल रिहाइड्रेसन सोलुसनहरू उपलब्ध छैनन् भने घरमै पनि नुन-चिनी-पानी बनाउन सकिन्छ।<ref name="Prober2012">{{cite book|last1=Prober|first1=edited by Sarah Long, Larry Pickering, Charles G.|title=Principles and practice of pediatric infectious diseases|date=2012|publisher=Elsevier Saunders|location=Edinburgh|isbn=9781455739851|page=96|edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=TN2Gu2Af1BIC&pg=PA96}}</ref> अत्यन्त गम्भीर जलवियोजन भएकाहरूलाई नसाबाट दिइने तरल पदार्थहरूको आवस्यकता पनि पर्न सक्छ।<ref name="WHO2013" /> यद्यपी प्राय धेरै पखालामा मुखबाट दिइने झोल खानेकुरा नै पर्याप्त हुन्छ।<ref>{{cite web|author1=ACEP|title=Nation’s Emergency Physicians Announce List of Test and Procedures to Question as Part of Choosing Wisely Campaign|url=http://www.choosingwisely.org/nations-emergency-physicians-announce-list-of-test-and-procedures-to-question-as-part-of-choosing-wisely-campaign/|website=Choosing Wisely|accessdate=18 June 2014}}</ref> पखाला लागेको बेलामा एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग अत्यन्तै कम गरिन्छ। रगतसहितको पखालासँगै उच्च ज्वरो आएका, यात्राको लगत्तै गम्भीर पखाला लागेका र दिसामा विशेष प्रकारका [[जीवाणु|ब्याक्टेरिया]] वा [[परजीवी]] भेटिएका मानिसहरूलाई एन्टिबायोटिक औषधिको सिफारिस गरिन्छ।<ref name="NEJM2014" /> लोपेरामाइडले पातलो दिसा कम गराउन सघाउन सक्छ तर गम्भीर अवस्थामा पुगेका बिरामीहरूलाई यो औषधि प्रयोग गर्न हुँदैन।<ref name="NEJM2014"/> == असर == विश्वभर प्रत्येक वर्ष करीब १ अर्ब ७ करोडदेखि ५ अर्ब पखालाका बिरामी भेटिन्छन्।<ref name="WHO2013" /><ref name="CEM2013" /> पखाला प्रायजसो विकासोन्मुख देशहरूमा देखा पर्छ। त्यस्ता देशका बालबालिकाहरू वर्षमा तीन पटकसम्म पखालाको सिकार हुन्छन्।<ref name="WHO2013" /> पखालाका कारण सन् २०१३ मा करीब १२ लाख ६० हजारको मृत्यु भयो जुन सन् १९९० को मृतक सङ्ख्या(२५ लाख ८० हजार)भन्दा कम हो।<ref name="GBD204">{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|volume=385|issue=9963|pages=117–71|pmc=4340604}}</ref> सन् २०१२ मा यो रोग पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको मृत्युको लागि दोस्रो प्रमुख कारणको रूपमा रह्यो (७ लाख ६० हजार वा ११%)।<ref name="WHO2013" /><ref name="CDC2013" /> पटक-पटक पखाला लाग्यो भने यसले [[कुपोषण]] निम्त्याउन सक्छ। पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाहरूमा हुने कुपोषणको प्रमुख कारण पखाला नै हो।<ref name="WHO2013" /> पखालाकै कारणले शारीरिक वृद्धि नहुने तथा बौद्धिक विकास पनि कमजोर हुने समस्या देखा पर्छ।<ref name="CDC2013">{{cite web|title=Global Diarrhea Burden|url=http://www.cdc.gov/healthywater/global/diarrhea-burden.html|website=CDC|accessdate=18 June 2014|date=January 24, 2013}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Diarrhea|पखाला}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] 7n99coxb3uxn9r0zn7cgyyl1gq3l2n1 0 82597 1368923 1368052 2026-08-09T02:17:38Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368923 wikitext text/x-wiki [[File:ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ.jpg|thumb|250px|जन्मस्थल दावणगेरेको मन्दिरमा स्थापित अक्का महादेवीको [[मूर्ति]]]] [[File:Akkamahadevi Vachana (extracted).JPG|thumb|right|250px|अक्का महादेवीद्वारा रचित एक प्रसिद्ध 'वचन' (कविता)]] '''अक्का महादेवी''' (११३०–११६०) [[कन्नड साहित्य]]की एक प्रारम्भिक महिला कवि<ref>{{cite web|url=http://karnatakasinfo.blogspot.com/2013/07/kannadas-first.html|title=Interesting Facts About Karnataka: Kannada's First|first=Abhijit|last=Hipparagi|date=30 July 2013|access-date=14 April 2018}}</ref> र १२औँ शताब्दीमा स्थापना भएको [[हिन्दु धर्म]]को [[लिङ्गायत धर्म|लिङ्गायत]] सम्प्रदायकी प्रमुख व्यक्तित्व थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://thewire.in/167389/karnataka-lingayat-veerashaive- |title=banajiga debate "Making Sense of the Lingayat vs Veerashaiva Debate". |access-date=31 March 2018 |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226164933/https://thewire.in/167389/karnataka-lingayat-veerashaive- |url-status=dead }}</ref> उनका ४३० वटा [[वचन साहित्य|वचन]]हरू (स्वतस्फूर्त आध्यात्मिक कविताहरूको रूप), र 'मन्त्रोगोप्य' तथा 'योगाङ्गत्रिविधि' नामका दुई छोटो रचनाहरू [[कन्नड साहित्य]]मा उनका प्रमुख योगदान मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/biography-of-a-mystic-poet|title=Biography of a mystic poet|newspaper=The Hindu|date=26 September 2006|access-date=14 April 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> "अनुभव मण्डप"मा आयोजित आध्यात्मिक छलफलहरूमा उनको उच्च स्थानको सम्मानस्वरूप [[बसवन्न]], सिद्धराम र अल्लामप्रभु जस्ता सन्तहरूले उनलाई 'अक्का' ("ठुली दिदी" वा "आमा") उपाधि दिएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Mudde |first=Raggi |date=2011-09-23 |title=An Epitome of Feminism - Akka Mahadevi |url=https://www.karnataka.com/personalities/akka-mahadevi/ |access-date=2024-02-05 |website=Karnataka.com |language=en-US}}</ref> उनलाई कन्नड साहित्य र कर्नाटकको इतिहासमा एक प्रमुख महिला व्यक्तित्वको रूपमा मानिन्छ। उनले भगवान् [[शिव]] ("चेन्न मल्लिकाार्जुन") लाई आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गरेकी थिइन् (जसलाई परम्परागत रूपमा भक्ति भावको 'माधुर्य भाव' मानिन्छ)।<ref>{{Cite journal |last=Mudaliar |first=Chandra Y |date=1991 |title=Religious Experiences of Hindu Women: A Study of Akka Mahadevi |url=https://www.jstor.org/stable/20717064 |journal=Mystics Quarterly |volume=17 |issue=3 |pages=137–146 |jstor=20717064 |issn=0742-5503}}</ref> == जीवनी == अक्का महादेविको जन्म सन् ११३० को आसपास भारतको [[कर्नाटक]] राज्यको [[शिमोगा]] नजिकै रहेको [[उडुतडी]]मा भएको थियो।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u297RJP9gvwC&q=tharu+lalita+women+writing+in+india|title=Women Writing in India: 600 B.C. to the early twentieth century|last1=Tharu|first1=Susie |last2=Lalita|first2=K.|date=1991-01-01|publisher=Feminist Press at CUNY|isbn=9781558610279|pages=78|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/a-pleasant-surprise-for-the-people/article3167431.ece|title=A pleasant surprise for the people|newspaper=The Hindu|date=22 March 2006|access-date=14 April 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> केही विद्वानहरूका अनुसार उनी निर्मलशेट्टी र सुमति दम्पतीको छोरीको रूपमा जन्मिएकी थिइन्, जो दुवै [[शिव]]का भक्त थिए।<ref name=":3">{{Cite journal|last=Mudaliar|first=Chandra Y|date=1991-01-01|title=Religious Experiences of Hindu Women: A Study of Akka Mahadevi|jstor=20717064|journal=Mystics Quarterly|volume=17|issue=3|pages=137–146}}</ref> पाश्चात्य स्रोतहरूका अनुसार उनको जीवनका बारेमा धेरै कम जानकारी उपलब्ध छ, यद्यपि मौखिक परम्परा र उनका आफ्नै कविताहरूका आधारमा उनका बारेमा विभिन्न भारतीय सन्त-जीवनी, लोककथा र पौराणिक दाबीहरू गरिएका छन्। उदाहरणका लागि, उनका रचनाहरूमध्ये एउटामा शिवको भक्तिमा समर्पित हुन आफ्नो जन्मस्थान र परिवार छोडेको अनुभव उल्लेख भएको देखिन्छ।<ref name=":0" /> [[सुजी थारू]] र [[के. ललिता]]ले उल्लेख गरे अनुसार कौशिक नामका एक स्थानीय [[जैन धर्म|जैन]] राजाले उनीसँग विवाह गर्न चाहेका थिए, तर उनले शिवप्रतिको भक्ति मार्ग रोज्दै राजाको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिएकी थिइन्।<ref name=":0" /> यद्यपि, यी विवरणहरूको आधार मानिएका मध्यकालीन स्रोतहरू अस्पष्ट र अनिर्णायक छन्।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Ramaswamy|first=Vijaya|date=1992-01-01|title=Rebels — Conformists? Women Saints in Medieval South India|url=https://archive.org/details/sim_anthropos_1992_87_1-3/page/133|jstor=40462578|journal=Anthropos|volume=87|issue=1/3|pages=133–146}}</ref> ती स्रोतहरूमा उनका कविता वा 'वचन'हरूको सन्दर्भ समावेश छ, जसमा उनले राजासँग विवाह गर्नका लागि तीनवटा शर्तहरू राखेकी थिइन्; जसमा राजासँग समय बिताउनुको सट्टा भक्तिमा वा अन्य विद्वान र धार्मिक व्यक्तित्वहरूसँग छलफलमा समय बिताउने छनोटको अधिकार पनि समावेश थियो।<ref name=":3" /> मध्यकालीन विद्वान तथा कवि [[हरिहर (कवि)|हरिहर]]ले आफ्नो जीवनीमा यो विवाह केवल नाम मात्रको थियो भन्ने सुझाव दिएका छन् भने चामसारका अन्य विवरणहरूले ती शर्तहरू स्वीकार नगरिएकाले विवाह नै नभएको उल्लेख गरेका छन्।<ref name=":3" /> हरिहरको विवरण अनुसार जब राजा कौशिकले उनले राखेका शर्तहरूको उल्लङ्घन गरे, तब अक्का महादेविले कपडासहित आफ्ना सम्पूर्ण सम्पत्ति त्यागेर भगवान् शिवको धाम [[श्रीशैलम]]तर्फ यात्रा गर्न दरबार छोडिन्।<ref name=":3" /> अन्य वैकल्पिक विवरणहरूका अनुसार अक्का महादेविको यो त्यागको कार्य राजाको प्रस्ताव अस्वीकार गरेपछि राजाले दिएको धम्कीको प्रतिक्रिया स्वरूप थियो।<ref>{{Cite journal|last=Michael|first=R. Blake|date=1983-01-01|title=Women of the Śūnyasaṃpādane: Housewives and Saints in Vīraśaivism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1983_103_2/page/361|jstor=601458|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=103|issue=2|pages=361–368|doi=10.2307/601458}}</ref> यात्राको क्रममा उनले कल्याण सहरको भ्रमण गरेको सम्भावना छ, जहाँ उनले [[लिङ्गायत धर्म|लिङ्गायत]] आन्दोलनका दुई प्रमुख व्यक्तित्वहरू [[अल्लाम प्रभु|अल्लामा]] र [[बसव]]लाई भेटेकी थिइन्।<ref name=":0" /> आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर उनले [[नल्लमाला पहाड|श्रीशैलम पर्वत]]तर्फ यात्रा गरी तपस्वीका रूपमा जीवन बिताएकी थिइन् र सोही ठाउँमा उनको निधन भएको भनि विश्वास गरिन्छ।<ref name=":0" /> अक्का महादेविको नाममा रहेको एक 'वचन' अनुसार जीवनको अन्त्यतिर राजा कौशिकले उनलाई भेटेर क्षमायाचना गरेका थिए।<ref name=":3" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्सश्रेणी|Akka Mahadevi}} [[श्रेणी:महिला व्यक्तित्वहरू]] [[श्रेणी:भारतीय महिला साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु महिला धर्मगुरुहरू]] [[श्रेणी:कन्नड मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु कविहरू]] e91a786tkex7zpuhp1zqo23sebdqq2e 0 82634 1368958 1367664 2026-08-09T10:05:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368958 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली}} {{Infobox national football team | type = महिला | Name = नेपाल | Badge = All Nepal Football Association.jpg | Badge_size = 180px | Nickname = गोर्खाली चेलीहरू | Association = [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ]] | Confederation = [[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] ([[एसिया]]) | Sub-confederation = [[दक्षिण एसियाली फुटबल सङ्घ|साफ]] ([[दक्षिण एसिया]]) | Coach = [[नवीन न्यौपाने]]<ref>{{Cite web|url=https://radiokantipur.com/sports/2025/09/25/1758799847|title=महिला फुटबल टोलीको मुख्य प्रशिक्षकमा न्यौपाने नियुक्त|language=नेपाली|date=९ असोज २०८२|publisher=रेडियो कान्तिपुर|accessdate=१० साउन २०८३}}</ref> | Captain = [[सावित्रा भण्डारी]] | Most caps = [[सावित्रा भण्डारी]] (६१) | Top scorer = [[सावित्रा भण्डारी]] (६८) | Home Stadium = विभिन्न | FIFA Trigramme = NEP | FIFA Rank = {{FIFA Women's World Rankings|NEP}} | FIFA max = ८७ | FIFA max date = अगस्ट – डिसेम्बर २०२५ | FIFA min = ११९ | FIFA min date = सेप्टेम्बर २०१५ | pattern_la1 = _nep24h | pattern_b1 = _nep24h | pattern_ra1 = _nep24h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = ff0000 | socks1 = ff0000 | pattern_la2 = _nep24a | pattern_b2 = _nep24a | pattern_ra2 = _nep24a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 0000ff | body2 = 0000ff | rightarm2 = 0000ff | shorts2 = 0000ff | socks2 = 0000ff | First game = {{fbw|NEP}} ०–१ {{fbw-rt|HK|1959}}<br> ([[हङकङ]]; १४ डिसेम्बर १९८६) | Largest win = {{fbw|NEP}} १३–० {{fbw-rt|AFG}}<br> {{nowrap|([[कक्सबाजार]], [[बङ्गलादेश]]; १४ डिसेम्बर २०१०)}} | Largest loss = {{fbw|JPN}} १४–० '''नेपाल''' {{flagicon|NEP}}<br> ([[हङकङ]]; २४ डिसेम्बर १९८९)<br>{{fbw|JPN}} १४–० '''नेपाल''' {{flagicon|NEP}}<br>{{nowrap|([[बारोताक नुएभो]], [[फिलिपिन्स]]; १२ नोभेम्बर १९९९)}} | Regional name = [[एएफसी महिला एसिया कप|एसिया कप]] | Regional cup apps = ३ | Regional cup first = [[१९८६ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८६]] | Regional cup best = समूह चरण ([[१९८६ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८६]], [[१९८९ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८९]], [[१९९९ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९९]]) | 2ndRegional name = [[साफ महिला च्याम्पियनसिप]] | 2ndRegional cup apps = ८ | 2ndRegional cup first = [[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१०]] | 2ndRegional cup best = उपविजेता ([[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१०]], [[२०१२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१२]], [[२०१४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१४]], [[२०१९ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१९]], [[२०२२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२२]], [[२०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२४]]) | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[साफ महिला च्याम्पियनसिप]]}} {{MedalSilver|[[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१० बङ्गलादेश]]|}} {{MedalSilver|[[२०१२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१२ श्रीलङ्का]]|}} {{MedalSilver|[[२०१४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१४ पाकिस्तान]]|}} {{MedalSilver|[[२०१९ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१९ नेपाल]]|}} {{MedalSilver|[[२०२२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०२२ नेपाल]]|}} {{MedalSilver|[[२०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०२४ नेपाल]]|}} {{MedalCompetition|[[दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल|दक्षिण एसियाली खेलकुद]]}} {{MedalSilver|[[सन् २०१० दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१० ढाका]]|[[सन् २०१० दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टोली|टोली]]}} {{MedalSilver|[[सन् २०१६ दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१६ गुवाहाटी तथा सिलोङ]]|[[सन् २०१६ दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टोली|टोली]]}} {{MedalSilver|[[सन् २०१९ दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१९ काठमाडौँ तथा पोखरा]]|[[सन् २०१९ दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टोली|टोली]]}} | website = {{URL|https://the-anfa.com/}} }} '''नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली''' [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ]] (एन्फा) को नियन्त्रणमा रहेको र अन्तर्राष्ट्रिय [[महिला फुटबल]] प्रतियोगिताहरूमा [[नेपाल]]को प्रतिनिधित्व गर्ने टोली हो। नेपालमा महिला फुटबल गतिविधिहरूको व्यवस्थापन गर्न महिला फुटबल विभागको विकास गरिएको छ। नेपालमा महिला फुटबलको आधिकारिक नारा "परिवर्तनका लागि फुटबल" रहेको छ। यो टोली [[एसियाली फुटबल महासङ्घ]] र [[दक्षिण एसियाली फुटबल सङ्घ]]को सदस्य हो, तथापि यस टोलीले हालसम्म [[फिफा महिला विश्वकप]]मा छनोट हुन सकेको छैन। == इतिहास == === स्थापना === [[File:First International game.jpg|thumb|left|सन् १९८४ मा नेपाली महिला फुटबलको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल]] नेपालले सन् १९८० को दशकको मध्यतिर महिला राष्ट्रिय टोलीको गठन गरेको थियो र [[सन् १९८६ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप]]बाट अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा पर्दापण (डेब्यु) गरेको थियो। उक्त प्रतियोगिताको क्रममा नेपालले १४ डिसेम्बर १९८६ मा [[हङकङ महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|हङकङ]] विरुद्ध आफ्नो पहिलो आधिकारिक खेल खेलेको थियो, जसमा टोली १–० ले पराजित भएको थियो। नेपालको महिला टोलीले सन् १९८६, सन् १९८९ र सन् १९९९ को एसियाली कपको अन्तिम तीन चरणहरूमा पनि भाग लिएको थियो, तर टोली कहिल्यै पनि समूह चरणभन्दा अगाडि बढ्न सकेन। नेपाल पूर्व विजेता [[थाइल्यान्ड महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|थाइल्यान्ड]], दुई तुलनात्मक रूपमा बलिया टोलीहरू [[इन्डोनेसिया महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|इन्डोनेसिया]] र हङकङसँगै कठिन समूहमा परेको थियो। नतिजास्वरूप नेपालले तीनवटै खेलमा पराजित भएको थियो, जसमध्ये दुई खेल फराकिलो मतान्तरले हारेको थियो भने हङकङ विरुद्धको खेल केही प्रतिस्पर्धात्मक रहेको थियो। सन् १९८९ मा नेपालले पुनः सोही प्रतियोगितामा उही प्रतिस्पर्धीहरूसँग खेलेको थियो, जहाँ थाइल्यान्डको ठाउँमा जापान समावेश थियो। यस प्रतियोगितामा पनि नेपालले निकै कमजोर प्रदर्शन गर्दै प्रत्येक खेल ठूलो अन्तरले पराजित हुन पुगेको थियो, जसमा हङकङ विरुद्ध ०–३ को हार सबैभन्दा सानो अन्तरको पराजय थियो। नेपालका फिफा प्रथम उपाध्यक्ष [[कमल थापा]] थिए। नेपाल महिला टोलीकी पहिलो कप्तान [[रमा सिंह]] थिइन्। नेपाली महिला फुटबल टोली गठन हुँदा [[कमल थापा]] [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ]]का अध्यक्ष थिए। [[बागमती अञ्चल]] टोलीको प्रतिनिधित्व गर्ने सिंहले सन् १९८५ देखि खेल्न थालेकी थिइन्। राष्ट्रिय टोलीकी दोस्रो कप्तान [[गण्डकी अञ्चल]] टोलीको प्रतिनिधित्व गर्ने [[कमला हिराचन]] र तेस्रो कप्तान [[नारायणी अञ्चल]] टोलीको प्रतिनिधित्व गर्ने [[मीरा चौधरी]] थिइन्। सिंह पछि नेपाली टेलिभिजन इतिहासकी पहिलो समाचार वाचक बनेकी थिइन् भने चौधरी नेपाल प्रहरीमा प्रहरी नायब उपरीक्षक (डिएसपी) पदमा कार्यरत रहेकी थिइन्। फिलिपिन्समा आयोजना भएको सन् १९९९ एएफसी महिला च्याम्पियनसिपमा उज्बेकिस्तान विरुद्ध गोल गर्ने [[पेमा डोल्मा लामा]] नेपालका लागि पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय गोलकर्ता महिला खेलाडी हुन्। === सङ्कटका वर्षहरू === [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६]] कारण आठ वर्षसम्म महिला राष्ट्रिय टोली गठन हुन सकेन। यसले खेलाडी छनोटमा नकारात्मक असर पारेको थियो, तर पनि नेपालले सन् १९९९ को [[एएफसी महिला एसिया कप|महिला एसिया कप]] मार्फत चाँडै नै अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा पुनरागमन गरेको थियो। पुनरागमनका बाबजुद नतिजा आठ वर्षको विराम अघिकै जस्तै रहन पुगेको थियो। [[जापान महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|जापान]], [[थाइल्यान्ड महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|थाइल्यान्ड]], [[उज्बेकिस्तान महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]] र [[फिलिपिन्स महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|फिलिपिन्स]] सम्मिलित समूह चरणमै नेपालका चारै खेलमा हारका साथ यात्रा समाप्त भएको थियो। त्यसयता नेपाल महिला एसिया कपमा छनोट हुन सकेको छैन। पुरुष राष्ट्रिय टोलीका पूर्व प्राविधिक निर्देशक [[होल्गर ओबरम्यान]]ले सन् १९९९ को अभियानमा चेलीहरूका लागि प्राविधिक सल्लाहकारको रूपमा काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.angelfire.com/ne/football/archive.html|title=NFH – Archived News|website=Angelfire|access-date=4 March 2016}}</ref> यद्यपि, यसको अर्थ नेपालले सन् १९९९ पछि फुटबल नै खेलेको थिएन भन्ने होइन। देशभरका महिला फुटबल खेलाडीहरूलाई समेट्ने उद्देश्यले करिब एक महिना लामो महिला फुटबल प्रतियोगिता 'मङ्गलादेवी लिग' को स्थापना गरिएको थियो। यो सन् २००० को सुरुवाततिर लिग-कम-नकाउट ढाँचामा खेलाइएको थियो। यो एक व्यक्तिको पहलमा सुरु गरिएको प्रयास थियो, तर दुखद् रूपमा एक वर्षपछि यसलाई निरन्तरता दिन सकिएन।<ref>{{cite web|title=Off-side: In support of the Nepali women footballers|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2012/09/21/sports/off-side-in-support-of-the-nepali-women-footballers/239928.html|website=[[The Kathmandu Post]]|access-date=12 August 2014}}</ref> नेपालले लामो समयसम्म कुनै पनि खेल नखेले पनि, सन् २०१० को [[सन् २०१० दक्षिण एसियाली खेलकुद|दक्षिण एसियाली खेलकुद]]मा धेरै प्रतिस्पर्धीहरूलाई फराकिलो मतान्तरले हराउँदै फाइनलसम्म पुगेर सबैलाई प्रभावित पारेको थियो। फाइनलमा टोली प्रमुख दाबेदार [[भारत महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|भारत]]सँग १–३ को साँघुरो अन्तरले पराजित भएको थियो। यस नतिजाले राष्ट्रिय टोलीलाई निकै आवश्यक पहिचान दिलाउन सफल भएको थियो। ११औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद महिला फुटबल प्रतियोगिता समावेश गर्ने पहिलो साग खेलकुद पनि थियो।<ref name=":2">{{Cite news|url = https://www.youtube.com/watch?v=U0watIPE5nI|title = Nepali football – Sportsworld|last = Richardson|first = Andy|date = 5 March 2009|work = Al-Jazeera Sportsworld|access-date = 4 January 2016|via = YouTube}}</ref> सन् २०१० को साग खेलकुदको उद्घाटन खेलमा नेपालको यु-२३ महिला टोलीले आयोजक बङ्गलादेशको सामना गरेको थियो, जहाँ नेपाल १–० ले विजयी भएको थियो। श्रीलङ्का विरुद्धको दोस्रो खेलमा कुनै गोल नखाई ८ गोल गर्दै उत्कृष्ट जित दर्ता गरेको थियो। यद्यपि, गोलको यो सिलसिला धेरै समय टिक्न सकेन र भारत विरुद्धको तेस्रो समूह चरणको खेलमा नेपाल ०–५ को भारी पराजय भोग्न बाध्य भएको थियो। तैपनि नेपाल दोस्रो चरण (सेमिफाइनल) मा पाकिस्तान विरुद्ध भिड्न पर्याप्त अङ्क जोड्दै अगाडि बढ्यो र सेमिफाइनलमा पाकिस्तानलाई ७–० ले पराजित गरेको थियो। यसको अर्थ नेपालले फाइनलमा पुनः भारतको सामना गर्नुपर्ने भएको थियो, तर जुनसुकै नतिजा आए पनि चेलीहरूका लागि कम्तीमा पदक पक्का भइसकेको थियो। भारत विरुद्ध गोलको खडेरी तोडे पनि खेल १–३ ले गुमाउनु परेको थियो। साहसी प्रदर्शनका बाबजुद चेलीहरू रजत पदक लिएर घर फर्किएका थिए, जसले गर्दा नेपाली फुटबलका समर्थकहरूमाझ ठूलो खुसी छाएको थियो। === पुनर्जागरण === [[File:एन्जिला.jpg|thumb|150px|left|[[एन्जिला तुम्बापो सुब्बा]]ले नेपालका लागि धेरै खेलहरू खेलेकी छिन्।]] सन् २००९ मा राष्ट्रिय लिगहरू पुनरारम्भ भएपछि नेपालमा महिला फुटबलको पुनर्जागरण पहिलोपटक महसुस गरिएको थियो। यसअघि महिला राष्ट्रिय टोलीले ५ वर्षसम्म कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेलेको थिएन। तैपनि, चेलीहरूले अर्को वर्ष हुने दुई ठूला अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि प्रशिक्षण सुरु गरे। सन् २०१० मा नेपाली महिला फुटबलर खेलाडीहरू [[सन् २०१० दक्षिण एसियाली खेलकुद|११औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद]]र अर्को [[सन् २०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|साफ महिला फुटबल च्याम्पियनसिप]]बाट दुईवटा उपविजेता ट्रफी बोकेर फर्किएका थिए। सीमित प्रशिक्षण, स्रोत-साधन र पुरुष टोलीको तुलनामा कम ध्यान दिइएको भए तापनि महिला टोलीले उत्कृष्ट प्रदर्शन जारी राखेको थियो। दक्षिण एसिशियाली खेलकुदमा उनीहरूले श्रीलङ्कालाई ८–० ले पराजित गर्दै साफमा अफगानिस्तानलाई १३–० र पाकिस्तानलाई ११–० ले हराउन सफल भउका थिए। स्ट्राइकर [[अनु लामा]] साफकी स्टार खेलाडी बनेकी थिइन्, जसले तीन ह्याट्रिक गर्दै प्रतियोगिताकी सर्वोत्कृष्ट खेलाडी घोषित भएकी थियन्। यद्यपि, दक्षिण एसियाली खेलकुदको फाइनलमा टोली भारतसँग ०–५ ले पराजित भएको थियो, तर हालै सम्पन्न साफको फाइनलमा उही टोलीसँग ०–१ ले पराजित हुँदा कडा प्रतिस्पर्धा देखिएको थियो। सन् २०१० को पुनर्जागरणपछि महिला टोलीको फिफा वरीयता २२ स्थानले माथि उक्लन सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|title=FIFA Rankings Nepal Women's National Team|url=https://www.fifa.com/associations/association=nep/ranking/gender=f/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070709072825/http://www.fifa.com/associations/association=nep/ranking/gender=f/index.html|url-status=dead|archive-date=July 9, 2007|access-date=24 February 2014}}</ref> == टोलीको छवि == [[File:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|thumb|right|सन् २००८ मा दशरथ रङ्गशाला]] === उपनाम === नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीलाई "नेपाली चेलीहरू" नामले पनि चिनिन्छ। === घरेलु मैदान === {{मुख्य|दशरथ रङ्गशाला}} यो टोलीको घरेलु मैदान मध्य [[काठमाडौँ]]मा रहेको एक बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला [[दशरथ रङ्गशाला]] हो। यो रङ्गशाला [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल पुरुष राष्ट्रिय फुटबल टोलीसँग]] पनि साझा गरिन्छ। ५,००० सिट क्षमतासहित कुल २५,००० दर्शक क्षमता रहेको दशरथ रङ्गशाला नेपालको सबैभन्दा ठूलो रङ्गशाला हो। यसको नाम नेपालका सहिद [[दशरथ चन्द]]को नामबाट राखिएको हो। नेपालमा आयोजना भएको २०१३ साफ च्याम्पियनसिप अघि दशरथ रङ्गशालाको व्यापक मर्मतसम्भार गरिएको थियो, जसअन्तर्गत दर्शक क्षमता २०,००० बाट बढाएर २५,००० पुर्‍याउने लगायतका धेरै सुधारहरू गरिएका थिए।<ref>{{Cite web |title=In Pictures: Renovation of Dasarath Rangasala on a war footing|url=https://thehimalayantimes.com/multimedia/photo-gallery/in-pictures-renovation-of-dasarath-rangasala-on-a-war-footing/ |access-date=2024-09-02 |website=thehimalayantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102144057/https://thehimalayantimes.com/multimedia/photo-gallery/in-pictures-renovation-of-dasarath-rangasala-on-a-war-footing/ |archive-date=2 November 2019 |url-status=dead}}</ref> == फिफा विश्व वरीयता == {{अद्यावधिक|१५ मार्च २०२६}}<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/NEP?gender=women |title=FIFA NEPAL WOMEN'S RANKING |publisher=[[FIFA]] |publication-date=13 December 2024 |access-date=13 December 2024}}</ref> {| class="wikitable" style=" text-align:center; font-size:95%;" width="100%" ! colspan="18" style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">नेपालको फिफा विश्व वरीयता इतिहास</span> |- !scope="col" width="250px" |वर्ष !scope="col" |सन् २००३ !scope="col" |सन् २०१० !scope="col" |सन् २०११ !scope="col" |सन् २०१२ !scope="col" |सन् २०१३ !scope="col" |सन् २०१४ !scope="col" |सन् २०१५ !scope="col" |सन् २०१६ !scope="col" |सन् २०१७ !scope="col" |सन् २०१८ !scope="col" |सन् २०१९ !scope="col" |सन् २०२० !scope="col" |सन् २०२० !scope="col" |सन् २०२२ !scope="col" |सन् २०२३ !scope="col" |सन् २०२४ !scope="col" |सन् २०२५ |- !scope="row" style="text-align:center" |फिफा विश्व वरीयता |१०३||११६||११६||१०८||९४||१०७||११४||१०५||९१||१०८||९७||९२||१०३||१०३||१०५||१०३||८९ |- !scope="row" style="text-align:center" |एएफसी वरीयता |–||२२||२३||२३||२४||२१||२४||२०||२२||२०||२१||१६||२१||२१||२०||२०||१५ |} == नतिजा तथा आगामी खेलहरू == {{मुख्य|नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीको नतिजाहरू}} पछिल्लो १२ महिनामा भएका खेलका नतिजाहरू र तय गरिएका आगामी खेलहरूको सूची निम्न अनुसार छ: ;सङ्केत {{legend2|#CCFFCC|जीत|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFFFCC|बराबरी|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFCCCC|हार|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFFFFF|आगामी खेल|border=1px solid #AAAAAA}} === सन् २०२५ === {{Football box collapsible | format = 1 |round = [[सन् २०२६ एएफसी महिला एसिया कप छनोट#समूह एफ|सन् २०२६ एएफसी एसिया कप छनोट]] |date = {{Start date|2025|06|29|df=y}} |time = {{UTZ|17:00|5}} |team1 = {{fbw-rt|NEP}} |score = ९–० |team2 = {{fbw|LAO}} |goals1 = *[[अनिता बस्नेत|बस्नेत]] {{Goal|१२}} *[[सावित्रा भण्डारी|भण्डारी]] {{Goal|४५||५५||७४||७९|}} *[[सरु लिम्बू|लिम्बू]] {{Goal|४७}} *[[रश्मी घिसिङ|घिसिङ]] {{Goal|५७}} *[[अनिता केसी|केसी]] {{Goal|८३}} *[[से सामोन इन्थाफोन|इन्थाफोन]] {{Goal|८८|o.g.}} |goals2 = |stadium = [[मिल्ली रङ्गशाला]], [[तास्कन्द]] |location = [[तास्केन्त]], उज्बेकिस्तान |attendance = |referee = विन्ट वार तुन ([[म्यानमार फुटबल महासङ्घ|म्यानमार]]) |report = https://www.the-afc.com/en/national/afc_womens_asian_cup.html/news/qualifiers-group-f-nepal-9-0-laos |result = W }} {{Football box collapsible | format = 1 |round = [[२०२६ एएफसी महिला एसिया कप छनोट#समूह एफ|२०२६ एएफसी एसिया कप छनोट]] |date = {{Start date|2025|07|02|df=y}} |time = {{UTZ|17:00|5}} |team1 = {{fbw-rt|SRI}} |score = ०–८ |team2 = {{fbw|NEP}} |goals1 = |goals2 = *[[गीता राना|गीता राना]] {{Goal|७||५५}} *[[सावित्रा भण्डारी|भण्डारी]] {{Goal|१४||३६||४०}} *[[निशा थोकर|थोकर]] {{Goal|६२}} *[[रेखा पौडेल|पौडेल]] {{Goal|७८}} *[[पूजा राना]] {{Goal|89}} |stadium = [[मिल्ली रङ्गशाला]], [[तास्कन्द]] |location = [[तास्केन्त]], उज्बेकिस्तान |attendance = |referee = वाङ चिएह ([[चिनियाँ ताइपेई फुटबल सङ्घ|चिनियाँ ताइपेई]]) |report = https://www.the-afc.com/en/national/afc_womens_asian_cup.html/news/qualifiers-group-f-sri-lanka-0-8-nepal |result = W }} {{Football box collapsible | format = 1 |round = [[२०२६ एएफसी महिला एसिया कप छनोट#समूह एफ|२०२६ एएफसी एसिया कप छनोट]] |date = {{Start date|2025|07|05|df=y}} |time = {{UTZ|20:00|5}} |team1 = {{fbw-rt|UZB}} |score = ३–३ |team2 = {{fbw|NEP}} |goals1 = *[[दियोराखोन खबिबुल्लाएभा|खबिबुल्लाएभा]] {{Goal|२}} *[[ल्युदमिला कराचिक|कराचिक]] {{Goal|११}} *[[माफ्तुना सोयिमोभा|सोयिमोभा]] {{Goal|३९}} |goals2 = *[[सावित्रा भण्डारी|भण्डारी]] {{Goal|२४||७३}} *[[गीता राना|राना]] {{Goal|७१}} |penaltyscore = ४–२ |penalties1 = *[[माफ्तुना सोयिमोभा|सोयिमोभा]] {{pengoal}} *[[उमिदा जोइरोभा|जोइरोभा]] {{pengoal}} *[[मदिना खिक्मातोभा|खिक्मातोभा]] {{pengoal}} *[[असलखोन अमिनजोनोभा|अमिनजोनोभा]] {{pengoal}} |penalties2 = *{{penmiss}} [[सावित्रा भण्डारी|भण्डारी]] *{{pengoal}} [[गीता राना|राना]] *{{pengoal}} [[सविता राना मगर]] *{{penmiss}} [[अञ्जना राना मगर]] |stadium = [[मिल्ली रङ्गशाला]], [[तास्कन्द]] |location = [[तास्केन्त]], उज्बेकिस्तान |attendance = |referee = असाका कोइजुमी ([[जापान फुटबल सङ्घ|जापान]]) |report = https://www.the-afc.com/en/national/afc_womens_asian_cup.html/news/qualifiers-group-f-uzbekistan-3-4-3-2-nepal |result = D }} {{Football box collapsible |format = 1 |round = [[मैत्रीपूर्ण खेल|मैत्रीपूर्ण]] |date = २४ अक्टोबर |time = {{UTZ|18:00|5:30}} |team1 = {{fbw-rt|NEP}} |score = ०–३ |team2 = {{fbw|IRN}} |goals1 = |goals2 = *[[सारा दिदार|दिदार]] {{goal|४९}} *[[जहरा घन्बारी|घन्बारी]] {{goal|५२}} *[[शबनम बेहेस्त|बेहेस्त]] {{goal|५७}} |stadium = [[जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला (सिल्लोङ)|जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला]] |location = [[सिलोङ]], भारत |attendance = |referee = छोकी ओम ([[भूटान फुटबल महासङ्घ|भूटान]]) |result = L }} {{Football box collapsible |format = 1 |round = [[मैत्रीपूर्ण खेल|मैत्रीपूर्ण]] |date = २७ अक्टोबर |time = {{UTZ|18:00|5:30}} |team1 = {{fbw-rt|IND}} |score = १–२ |report = |team2 = {{fbw|NEP}} |goals1 = *[[करिश्मा शिरभोइकर|शिरभोइकर]] {{goal|८१}} |goals2 = *[[सावित्रा भण्डारी|भण्डारी]] {{goal|२||६३}} |stadium = [[जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला (सिल्लोङ)|जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला]] |location = [[सिलोङ]], भारत |attendance = |referee = पन्सा चैसानित ([[थाइल्यान्ड फुटबल सङ्घ|थाइल्यान्ड]]) |result = W }} {{Football box collapsible |format = 1 |round = [[मैत्रीपूर्ण खेल|गैर-आधिकारिक मैत्रीपूर्ण]] |date = २९ अक्टोबर |time = {{UTZ|16:45|+5:30}} |team1 = {{fbw-rt|IND}} |score = १–१ |report = https://www.the-aiff.com/article/india-and-nepal-womens-teams-play-exhibition-match-in-gangtok |team2 = {{fbw|NEP}} |goals1 = [[सौम्या गुगुलोथ|गुगुलोथ]] {{goal|३०}} |goals2 = [[रश्मी घिसिङ|घिसिङ]] {{goal|४५+२}} |penaltyscore = ०–३ |penalties1 = *[[प्रियदर्शिनी सेल्लादुराई|प्रियदर्शिनी]] {{penmiss}} *[[सन्तोष (फुटबलर)|सन्तोष]] {{penmiss}} *[[अस्तम ओराओन|ओराओन]] {{penmiss}} |penalties2 = *[[सविता राना मगर]] {{pengoal}} *[[रश्मीकुमारी घिसिङ|घिसिङ]] {{pengoal}} *[[अनिता बस्नेत|बस्नेत]] {{penmiss}} *[[निशा थोकर|थोकर]] {{pengoal}} |stadium = [[पाल्जोर रङ्गशाला]] |location = [[गान्तोक]], भारत |attendance = |referee = मीरा तामाङ ([[भूटान फुटबल महासङ्घ|भूटान]]) |result = D }} {{Football box collapsible |format = 1 |round = [[मैत्रीपूर्ण खेल|मैत्रीपूर्ण]] |date = २६ नोभेम्बर |time = {{UTZ|19:30|7}} |team1 = {{fbw-rt|INA}} |score = २–१ |report = https://english.ratopati.com/story/42151/tri-nation-international-women-s-football-indonesia-defeats-nepal |team2 = {{fbw|NEP}} |goals1 = *[[गिया युमान्डा|गिया]] {{Goal|५८}} *[[औलिया अल मबरुह|औलिया]] {{Goal|६७}} |goals2 = *[[भिभी ओक्ताभिया|भिभी]] {{Goal|२०|o.g.}} |stadium = [[मगुवोहार्जो रङ्गशाला]] |location = [[योग्यकर्ता]], इन्डोनेसिया |attendance = |referee = |result = L }} {{Football box collapsible |format = 1 |round = [[मैत्रीपूर्ण खेल|मैत्रीपूर्ण]] |date = २ डिसेम्बर |time = {{UTZ|19:30|7}} |team1 = {{fbw-rt|NEP}} |score = ०–१ |report = https://kathmandupost.com/football/2025/12/03/nepal-wrap-up-indonesia-tri-nation-friendlies-winless |team2 = {{fbw|TPE}} |goals1 = |goals2 = *[[हुवाङ के-सिन]] {{goal|५३}} |stadium = [[मगुवोहार्जो रङ्गशाला]] |location = [[योग्यकर्ता]], इन्डोनेसिया |attendance = |referee = |result = L }} === २०२६ === {{football box collapsible |format = 1 |round = {{nobr|[[२०२६ साफ महिला च्याम्पियनसिप#समूह ए|२०२६ साफ समूह चरण]]}} | date = {{Start date|2026|05|25|df=y}} | time = 16:30 | team1 = {{fbw-rt|BHU}} | score = ०–१ | report = https://saffederation.org/wp-content/uploads/2026/05/MATCH_REPORT-1-BHUTAN-WOMENS-vs-NEPAL-WOMENS.pdf | team2 = {{fbw|NEP}} | goals1 = | goals2 = [[गीता राना|राना]] {{goal|२३}} | stadium = [[जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला (मडगाउँ)|जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला]] | location = [[मडगाउँ]], [[गोवा]] | attendance = | referee = टेकचम रञ्जिता ([[अखिल भारतीय फुटबल महासङ्घ|भारत]]) | result = W }} {{football box collapsible | format = 1 | id = Nepal vs Sri Lanka | round = {{nobr|[[२०२६ साफ महिला च्याम्पियनसिप#समूह ए|२०२६ साफ समूह चरण]]}} | date = {{Start date|2026|05|31|df=y}} | time = 16:30 | team1 = {{fbw-rt|NEP}} | score = २–० | report = https://saffederation.org/wp-content/uploads/2026/05/MATCH_REPORT-5-NEPAL-WOMENS-vs-SRI-LANKA-WOMENS.pdf | team2 = {{fbw|SRI}} | goals1 = *[[रश्मी घिसिङ|घिसिङ]] {{goal|४५+३}} *[[रेनुका नगरकोटी|नगरकोटे]] {{goal|६२}} | goals2 = | stadium = [[जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला (मडगाउँ)|जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला]] | location = [[मडगाउँ]], [[गोवा]] | attendance = ७६१ | referee = रञ्जिता देवी टेकचम ([[अखिल भारतीय फुटबल महासङ्घ|भारत]]) | result = W }} {{football box collapsible | format = 1 | id = Nepal vs Bangladesh | round = {{nobr|[[सन् २०२६ साफ महिला च्याम्पियनसिप#सेमिफाइनल्स|२०२६ साफ सेमिफाइनल]]}} | date = {{Start date|2026|06|03|df=y}} | time = 16:00 | team1 = {{fbw-rt|NEP}} | score = १–२ | report = https://saffederation.org/wp-content/uploads/2026/06/MATCH_REPORT-7-NEPAL-WOMENS-vs-BANGLADESH-WOMENS.pdf | team2 = {{fbw|BAN}} | goals1 = *[[गीता राना|गीता]] {{Goal|२२}} | goals2 = *[[रितु पोर्ना चाकमा]] {{Goal|४५+१}} *[[मोसमम्त सागरिका|सागरिका]] {{goal|९०+३}} | stadium = [[जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला (मडगाउँ)|जवाहरलाल नेहरू रङ्गशाला]] | location = [[मडगाउँ]], [[गोवा]] | attendance = २८९ | referee = ओम छोकी ([[भुटान फुटबल महासङ्घ|भुटान]]) | result = L }} == प्रशिक्षक == ''अक्टोबर २०२५ अनुसार'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">पद</span> !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">नाम</span> |- |'''मुख्य प्रशिक्षक''' |{{Flagicon|NEP}} [[नवीन न्यौपाने]] |- |'''सहायक प्रशिक्षक''' |{{Flagicon|NEP}} [[राजकुमार केसी]] <br/> {{Flagicon|NEP}} भगवती थापा |- |'''गोलरक्षक प्रशिक्षक''' |{{Flagicon|NEP}} सुरजकुमार लामा |- |'''चिकित्सक''' |{{Flagicon|NEP}} डा. अलिसा राई |- |'''फिजियो''' |{{Flagicon|NEP}} सिला गिरी |- |'''किट प्रबन्धक''' |{{Flagicon|NEP}} विकास गुरुङ |- |'''टोली अधिकृत''' |रहित |- |'''मिडिया प्रबन्धक''' |{{Flagicon|NEP}} कृष्णसिंह लोथ्याल |- |'''टोली प्रबन्धक''' |{{Flagicon|NEP}} [[बिन्द्रा देवान]] |} === प्रशिक्षण इतिहास === <!-- {{main|नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीका मुख्य प्रशिक्षकहरूको सूची}} --> <!-- {{See also|Category:नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीका मुख्य प्रशिक्षकहरू}} --> {| class="wikitable collapsible collapsed" |- !colspan=4 style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|{{white|मुख्य प्रशिक्षकहरूको सूची}} |- !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">नाम</span> !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">अवधि</span> !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">उपलब्धिहरू</span> |- |{{Flagicon|NEP}} [[ध्रुव केसी]] |२०१०–२०१२ ||[[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप]]: {{Silver2}} उपविजेता<br />[[सन् २०१२ साफ महिला च्याम्पियनसिप]]: {{Silver2}} उपविजेता<br/> |- |{{Flagicon|NEP}} [[हरि खड्का]] |२०१८–२०१९ | |- |{{Flagicon|AUS}} [[गेरी फिलिप्स]] प्राविधिक निर्देशकको रूपमा<ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/football/2019/07/31/australian-national-phillips-named-anfa-technical-director |title=Australian national Phillips named ANFA technical director|accessdate=27 February 2025}}</ref> |२०१९–२०२१ | |- |{{Flagicon|AUS}} [[गेरी फिलिप्स]]<ref>{{Cite web|last=Republica|title=Gary Phillips is new head coach of Women's National Football Team|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/106347/|access-date=2021-02-26|website=My Republica|language=en}}</ref> |२०२१–२०२२ | |- |{{Flagicon|NEP}} [[कुमार थापा]] |२०२२ | |- |{{Flagicon|NEP}} [[राजेन्द्र तामाङ]]<ref>{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.net/rajendra-tamang-appointed-head-coach-of-womens-national-football-team/ |title=Rajendra Tamang Appointed Head Coach Of Women's National Football Team |date=24 January 2024 |accessdate=27 February 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://risingnepaldaily.com/news/56167 |title=Coach Tamang to lead Nepali women in Four Nations Cup |accessdate= 27 February 2025}}</ref> |२०२४–२०२५ |[[२०२४ वाफ महिला च्याम्पियनसिप]]: {{Silver2}} उपविजेता<br />[[२०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप]]: {{Silver2}} उपविजेता<br/>[[२०२५ अन्तर्राष्ट्रिय महिला च्याम्पियनसिप]]: {{Silver2}} उपविजेता |- |{{Flagicon|BEL}} [[प्याट्रिक डे वाइल्ड]] |२०२५ | |- |{{Flagicon|NEP}} [[नवीन न्यौपाने]] |२०२५–हाल | |} == खेलाडीहरू == === वर्तमान टोली === अक्टोबर र नोभेम्बर २०२५ मा [[इन्डोनेसिया महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|इन्डोनेसिया]] र [[चिनियाँ ताइपेई महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|चिनियाँ ताइपेई]] विरुद्धको मैत्रीपूर्ण खेलका लागि निम्न खेलाडीहरूलाई टोलीमा बोलाइएको थियो।<ref>{{cite web|title=ANFA bids farewell to national women's team for Indonesia and Chinese Taipei friendlies|url=https://www.the-anfa.com/news-detail/2442|website=ANFA|access-date=23 November 2025}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251123234918/https://www.the-anfa.com/news-detail/2442 |date=23 November 2025 }}</ref> {{block indent|left=1.5|1=''अङ्क तथा विवरण २७ अक्टोबर २०२५ मा [[भारत महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|भारत]] विरुद्धको खेल पछिको हो।''}} {{nat fs g start}} {{nat fs g player|pos=GK|name=[[अञ्जना राना मगर]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2002|01|17}}|caps=१२|goals=०|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=GK|name=[[एन्जिला तुम्बापो सुब्बा]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1996|05|28}}|caps=५८|goals=०|club=[[सेथु एफसी|सेथु]]|clubnat=IND}} {{nat fs g player|pos=GK|name=[[उषा नाथ]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2001|01|23}}|caps=२|goals=०|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[विमला विक]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2002|01|23}}|caps=१५|goals=०|club=[[राजशाही स्टार्स एफसी|राजशाही स्टार्स]]|clubnat=BAN}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[दिपा शाही]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1999|11|28}}|caps=–|goals=–|club=[[राजशाही स्टार्स एफसी|राजशाही स्टार्स]]|clubnat=BAN}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[हीराकुमारी भुजेल]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2004|01|01}}|caps=–|goals=–|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[पूजा राना]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2001|03|28}}|caps=१७|goals=१|club=[[फरासगन्ज एससी महिला|फरासगन्ज]]|clubnat=BAN}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[समीक्षा घिमिरे]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1999|12|26}}|caps=१५|goals=०|club=[[फरासगन्ज एससी महिला|फरासगन्ज]]|clubnat=BAN}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[मनमाया दमाई]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2004|09|13}}|caps=१|goals=०|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[निशा थोकर]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2001|02|01}}|caps=७|goals=१|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=DF|name=[[प्रतिक्षा चौधरी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2004|10|29}}|caps=०|goals=०|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[अनिता बस्नेत]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1994|02|09}}|caps=५८|goals=७|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[प्रिती राई]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2004|11|20}}|caps=२१|goals=५|club=[[प्रेह खान रिच स्वाय रियङ एफसी|प्रेह खान रिच स्वाय रियङ]]|clubnat=CAM}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[सजनी थोकर]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2000|11|28}}|caps=–|goals=–|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[सविता राना मगर]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2003|07|07}}|caps=१६|goals=३|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[सरस्वती हमाल]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2004|03|07}}|caps=४|goals=०|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[सरू लिम्बू]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1999|03|06}}|caps=५०|goals=३|club=[[किकस्टार्ट एफसी (महिला)|किकस्टार्ट]]|clubnat=IND}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[मीना देउवा]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2002|01|29}}|caps=–|goals=–|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[पूर्णिमा राई]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2000|06|29}}|caps=–|goals=–|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs break}} {{nat fs g player|pos=FW|name=[[रश्मीकुमारी घिसिङ]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2002|06|15}}|caps=२४|goals=३|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=FW|name=[[रेखा पौडेल]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2001|01|07}}|caps=२३|goals=१२|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP}} {{nat fs g player|pos=MF|name=[[रेनुका नगरकोटे]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1995|04|16}}|caps=५६|goals=०|club=[[किकस्टार्ट एफसी (महिला)|किकस्टार्ट]]|clubnat=IND}} {{nat fs g end}} === हालको टोलीमा नभएका खेलाडीहरू === :पछिल्लो १२ महिनामा निम्न खेलाडीहरूलाई राष्ट्रिय टोलीमा चयन गरिएको थियो, तर वर्तमान टोलीमा समावेश छैनन्। {{nat fs r start}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=5|pos=DF|name=[[अमृता जैशी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1994|10|15}}|caps=५६|goals=१|club=[[नेपाल पुलिस क्लब (महिला)|नेपाल पुलिस]]|clubnat=NEP|latest=विरुद्ध. {{fbw|UZB}}, ५ जुलाई २०२५}} {{nat fs r player|no=12|pos=DF|name=[[गीता राना]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1996|09|21}}|caps=५८|goals=४|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP|latest=विरुद्ध. {{fbw|UZB}}, ५ जुलाई २०२५}} {{nat fs r player|no=17|pos=DF|name=[[विमला चौधरी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1997|03|01}}|caps=१९|goals=२|club=[[नेपाल त्रिभुवन आर्मी क्लब (महिला)|त्रिभुवन आर्मी]]|clubnat=NEP|latest=विरुद्ध. {{fbw|UZB}}, ५ जुलाई २०२५}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|no=13|pos=MF|name=[[रेनुका हमाल]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1998|08|20}}|caps=|goals=|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP|latest=२०२५ भायानेट च्याम्पियनसिप फाइनल}} {{nat fs break}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[सावित्रा भण्डारी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1996|05|02}}|caps=६०|goals=६६|club=[[वेलिङ्टन फोनिक्स एफसी (महिला)|वेलिङ्टन फोनिक्स]]|clubnat=NZL|other=[[कप्तान (फुटबल)|कप्तान]]|latest=विरुद्ध. {{fbw|IND}}, अक्टोबर २०२५}} {{nat fs r player|no=15|pos=FW|name=[[अनिता केसी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|1997|01|05}}|caps=३०|goals=१|club=[[एपिएफ क्लब (महिला)|एपिएफ]]|clubnat=NEP|latest=विरुद्ध. {{fbw|UZB}}, ५ जुलाई २०२५}} {{nat fs r player|no=19|pos=FW|name=[[चन्द्रा भण्डारी]]|age={{जन्म मिति र उमेर|2000|07|24}}|caps=३|goals=०|club=[[नेपाल त्रिभुवन आर्मी क्लब (महिला)|त्रिभुवन आर्मी]]|clubnat=NEP|latest=विरुद्ध. {{fbw|UZB}}, ५ जुलाई २०२५}} {{nat fs break}} ^चोट चोटका कारण टोलीबाट बाहिरिएका<br/> ^{प्रारम्भिक} प्रारम्भिक टोली / वैकल्पिक <br/> ^{सन्न्यास} राष्ट्रिय टोलीबाट सन्न्यास लिएका<br/> ^{प्रतिबन्ध} प्रतिबन्धमा रहेका<br/> ^{फिर्ता} गैर-चोट कारणले टोलीबाट नाम फिर्ता लिएका {{nat fs end}} == प्रतिस्पर्धात्मक विवरण == === फिफा महिला विश्वकप === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- ! colspan=10|[[फिफा महिला विश्वकप]] विवरण ! rowspan="15" style="width:1%;background:white" | ! colspan=7|[[फिफा महिला विश्वकप छनोट|छनोट]] विवरण |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">चरण</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">स्थान</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- ! scope="row" |{{flagicon|China}} [[१९९१ फिफा महिला विश्वकप|१९९१]] | colspan="9" rowspan="8" |''सहभागिता नजनाएको'' | colspan="7" rowspan="8" |''सहभागिता नजनाएको'' |- ! scope="row" |{{flagicon|SWE}} [[१९९५ फिफा महिला विश्वकप|१९९५]] |- ! scope="row" |{{flagicon|USA}} [[१९९९ फिफा महिला विश्वकप|१९९९]] |- ! scope="row" |{{flagicon|USA}} [[२००३ फिफा महिला विश्वकप|२००३]] |- ! scope="row" |{{flagicon|CHN}} [[२००७ फिफा महिला विश्वकप|२००७]] |- ! scope="row" |{{flagicon|GER}} [[२०११ फिफा महिला विश्वकप|२०११]] |- ! scope="row" |{{flagicon|CAN}} [[२०१५ फिफा महिला विश्वकप|२०१५]] |- ! scope="row" |{{flagicon|FRA|1974}} [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|२०१९]] |- ! scope="row" |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}} [[२०२३ फिफा महिला विश्वकप|२०२३]] | colspan="9" rowspan="2" |''छनोट नभएको'' | colspan="7" rowspan="2" |''[[नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली#एएफसी महिला एसिया कप|एएफसी महिला एसिया कप]] मार्फत'' |- ! scope="row" |{{flagicon|BRA}} [[२०२७ फिफा महिला विश्वकप|२०२७]] |- ! scope="row" |{{flagicon|CRC}}{{flagicon|JAM}}{{flagicon|MEX}}{{flagicon|USA}} [[२०३१ फिफा महिला विश्वकप|२०३१]] | colspan="9" rowspan="2" |''निर्णय हुन बाँकी'' | colspan="7" rowspan="2" |''निर्णय हुन बाँकी'' |- ! scope="row" |{{flagicon|UK}} [[२०३५ फिफा महिला विश्वकप|२०३५]] |- !कुल||०/१०||–||–||–||–||–||–||–||–||–||–||–||–||–||–||– |} ===ओलम्पिक खेलकुद=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="9" |[[ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक खेलकुदमा फुटबल|ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक]] विवरण ! rowspan="13" style="width:1%;background:white" | ! colspan="7" |[[एएफसी महिला ओलम्पिक छनोट प्रतियोगिता|छनोट]] विवरण |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">चरण</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- ! scope="row" |{{flagicon|USA}} [[१९९६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|१९९६]] | colspan="9" rowspan="6" |''सहभागिता नजनाएको'' | colspan="7" rowspan="6" |''सहभागिता नजनाएको'' |- ! scope="row" |{{flagicon|AUS}} [[२००० ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०००]] |- ! scope="row" |{{flagicon|GRE}} [[२००४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२००४]] |- ! scope="row" |{{flagicon|CHN}} [[२००८ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२००८]] |- ! scope="row" |{{flagicon|UK}} [[२०१२ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०१२]] |- ! scope="row" |{{flagicon|BRA}} [[२०१६ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०१६]] |- ! scope="row" |{{flagicon|JPN}} [[२०२० ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०२०]] |colspan="9" rowspan="3"|''छनोट नभएको''||६||१||३||२||७||१०||−३ |- ! {{flagicon|FRA}} [[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०२४]] |२||०||०||२||१||७||−६ |- ! {{flagicon|USA}} [[२०२८ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०२८]] | colspan="7" |''[[नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली#एएफसी महिला एसिया कप|एएफसी महिला एसिया कप]] मार्फत'' |- ! {{flagicon|Australia}} [[२०३२ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०३२]] | colspan="9" |''निर्णय हुन बाँकी''||colspan="7" |''निर्णय हुन बाँकी'' |- !कुल||०/९||–||–||–||–||–||–||–||८||१||३||४||७||१७||−१० |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===एएफसी महिला एसिया कप=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan=9|[[एएफसी महिला एसिया कप]] विवरण ! width=1 rowspan=25| ! colspan=7|[[एएफसी महिला एसिया कप छनोट|छनोट]] विवरण |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">नतिजा</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- | {{flagicon|Hong Kong|1959}} [[१९७५ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९७५]] || colspan=9 rowspan=5|''अस्तित्वमा नरहेको'' || colspan=7 rowspan=14|''छनोट चरण नरहेको'' |- | {{flagicon|Taiwan}} [[१९७७ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९७७]] |- | {{flagicon|India}} [[१९८० एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८०]] |- | {{flagicon|Hong Kong|1959}} [[१९८१ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८१]] |- | {{flagicon|Thailand}} [[१९८३ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८३]] |- | {{flagicon|HKG|colonial}} [[१९८६ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८६]] || समूह चरण ||३||०||०||३||०||१२||−१२ |- | {{flagicon|HKG|colonial}} [[१९८९ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९८९]] || समूह चरण ||३||०||०||३||०||२५||−२५ |- | {{flagicon|Japan}} [[१९९१ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९१]] || colspan=9 rowspan=4|''सहभागिता नजनाएको'' |- | {{flagicon|Malaysia}} [[१९९३ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९३]] |- | {{flagicon|Malaysia}} [[१९९५ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९५]] |- | {{flagicon|China}} [[१९९७ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९७]] |- | {{flagicon|PHI}} [[१९९९ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|१९९९]] || समूह चरण ||४||०||०||४||१||३०||−२९ |- | {{flagicon|Chinese Taipei}} [[२००१ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|२००१]] || colspan=9 rowspan=7|''सहभागिता नजनाएको'' |- | {{flagicon|Thailand}} [[२००३ एएफसी महिला च्याम्पियनसिप|२००३]] |- | {{flagicon|Australia}} [[२००६ एएफसी महिला एसिया कप|२००६]] || colspan=7 rowspan=5|''सहभागिता नजनाएको'' |- | {{flagicon|Vietnam}} [[२००८ एएफसी महिला एसिया कप|२००८]] |- | {{flagicon|China}} [[२०१० एएफसी महिला एसिया कप|२०१०]] |- | {{flagicon|Vietnam}} [[२०१४ एएफसी महिला एसिया कप|२०१४]] |- | {{flagicon|Jordan}} [[२०१८ एएफसी महिला एसिया कप|२०१८]] |- | {{flagicon|IND}} [[२०२२ एएफसी महिला एसिया कप|२०२२]] || colspan=9 rowspan=2|''छनोट नभएको'' ||२||०||१||१||१||२||−१ |- | {{flagicon|AUS}} [[२०२६ एएफसी महिला एसिया कप|२०२६]] ||३||२||१||०||२०||३||+१७ |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[२०२९ एएफसी महिला एसिया कप|२०२९]]||colspan=9|''निर्णय हुन बाँकी'' ||colspan=7|''निर्णय हुन बाँकी'' |- ! कुल ||३/२१||१०||०||०||१०||१||६७||−६६||५||२||२||१||२१||५||+१६ |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===एसियाली खेलकुद=== {|class="wikitable" style="text-align: center; |- !colspan=10|[[एसियाली खेलकुदमा फुटबल|एसियाली खेलकुद]] विवरण |- !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">चरण</span> !style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">स्थान</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">बराबर</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> !width=20; style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- |{{flagicon|CHN}} [[१९९० एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|१९९०]] ||colspan=9 rowspan=8| ''सहभागिता नजनाएको'' |- |{{flagicon|JPN}} [[१९९४ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|१९९४]] |- |{{flagicon|THA}} [[१९९८ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|१९९८]] |- |{{flagicon|KOR}} [[२००२ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|२००२]] |- |{{flagicon|QAT}} [[२००६ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|२००६]] |- |{{flagicon|CHN}} [[२०१० एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|२०१०]] |- |{{flagicon|KOR}} [[२०१४ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|२०१४]] |- |{{flagicon|INA}} [[२०१८ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला|२०१८]] |- |{{flagicon|CHN}} [[२०२२ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०२२]]|| समूह चरण || ११औँ || ३ || ० || १ || २ || १ || ११ || −१० |- |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०२६]]|| colspan=9|''निर्णय हुन बाँकी'' |- ! कुल || १/९ || ११औँ || ३ || ० || १ || २ || १ || ११ || −१० |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===साफ महिला च्याम्पियनसिप=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:50%;" ! colspan="10" |[[साफ महिला च्याम्पियनसिप]] विवरण |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">नतिजा</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- bgcolor="silver" |{{flagicon|Bangladesh}} [[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१०]] |'''उपविजेता''' |५ |४ |० |१ |३४ |१ | +३३ |- bgcolor="silver" |{{flagicon|Sri Lanka}} [[२०१२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१२]] |'''उपविजेता''' |५ |४ |० |१ |२४ |४ | +२० |- bgcolor="silver" |{{flagicon|Pakistan}} [[२०१४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१४]] |'''उपविजेता''' |५ |४ |० |१ |१७ |६ | +११ |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|India}} [[२०१६ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१६]] |'''सेमीफाइनल''' |४ |३ |० |१ |१९ |३ | +१६ |- bgcolor="silver" | style="border: 3px solid red" |{{flagicon|NEP}} [[२०१९ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१९]] |'''उपविजेता''' |४ |३ |० |१ |११ |३ | +८ |- bgcolor="silver" | style="border: 3px solid red" |{{Flagicon|NEP}} [[२०२२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२२]] |'''उपविजेता''' |४ |३ |० |१ |१२ |१ | +११ |- bgcolor="silver" |style="border: 3px solid red" | {{Flagicon|NEP}} [[२०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२४]] |'''उपविजेता''' |५ |३ |१ |१ |१९ |३ | +१६ |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|India}} [[२०२६ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२६]] |'''सेमीफाइनल''' |३ |२ |० |१ |४ |२ | +२ |- |'''कुल''' |८/८ |३५ |२६ |१ |८ |१४० |२३ | +११७ |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===दक्षिण एसियाली खेलकुद=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:50%;" |- ! colspan="10" |[[दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल|दक्षिण एसियाली खेलकुद]] विवरण |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">नतिजा</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">अङ्क</span> |-bgcolor="silver" |{{flagicon|BAN}} [[२०१० दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०१०]] ||{{Silver medal}}||'''५'''||'''३'''||'''०'''||'''२'''||'''१७'''||'''९'''||'''+८'''||'''९''' |-bgcolor="silver" |{{flagicon|IND}} [[२०१६ दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल – महिला टुर्नामेन्ट|२०१६]] ||{{Silver medal}}||'''५'''||'''३'''||'''१'''||'''१'''||'''९'''||'''४'''||'''+५'''||'''१०''' |-style="background:silver;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|NEP}} [[२०१९ दक्षिण एसियाली खेलकुदमा फुटबल|२०१९]] ||{{Silver medal}}||'''४'''||'''२'''||'''०'''||'''२'''||'''४'''||'''३'''||'''+१'''||'''६''' |- |{{flagicon|PAK}} [[२०२६ दक्षिण एसियाली खेलकुद|२०२६]]|| colspan="9" | ''निर्णय हुन बाँकी'' |- |'''कुल'''||'''३/३'''||'''१४'''||'''८'''||'''१'''||'''५'''||'''३०'''||'''१६'''||'''+१४'''||'''२५''' |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===वाफ महिला च्याम्पियनसिप=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:50%;" ! colspan="10" |[[वाफ महिला च्याम्पियनसिप]] |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">वर्ष</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">नतिजा</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;" |<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |- bgcolor="silver" |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[२०२४ वाफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२४]] |'''उपविजेता''' |५ |४ |१ |० |१७ |४ | +१३ |- |'''कुल''' |१/१ |५ |४ |१ |० |१७ |४ | +१३ |} :''*बराबरमा पेनाल्टी सुटआउटबाट निर्णय भएका नकआउट खेलहरू समावेश छन्।'' ===अन्य प्रतियोगिताहरू=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:50%;" |- ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">आयोजक/वर्ष/प्रतियोगिताको नाम</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">नतिजा</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खेल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">जीत</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">बराबर*</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">हार</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">होनेको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">खाएको गोल</span> ! style="background:#ED1C24;border: 2px solid #3F43A4;"|<span style="color:#FFFFFF;">गोल अन्तर</span> |-bgcolor="silver" | {{flagicon|IND}} [[२०१९ महिला गोल्ड कप (भारत)|२०१९ महिला गोल्ड कप]] ||'''उपविजेता'''||'''४'''||'''२'''||'''०'''||'''२'''||'''६'''||'''७'''||'''–१''' |-bgcolor="silver" |{{Flagicon|KGZ}} २०१९ नादेझदा कप||'''उपविजेता'''||'''४'''||'''२'''||'''०'''||'''२'''||'''११'''||'''७'''||'''+४''' |-bgcolor="silver" |{{Flagicon|NEP}} [[२०२५ अन्तर्राष्ट्रिय महिला च्याम्पियनसिप]] ||'''उपविजेता'''||'''४'''||'''२'''||'''१'''||'''१'''||'''४'''||'''४'''||'''०''' |} == आमनेसामने अभिलेख == {{Updated|५ जुलाई २०२५}}, ''[[उज्बेकिस्तान महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]] विरुद्धको खेलपछि''। {| class="wikitable" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align:center; float:left; width:23%" |+'''सङ्केत''' | style="background: #CCFFCC;" width="20" | | align="left" | {{nowrap|'''धेरै जीत'''}} |- | style="background: #FFFFCC;" width="20" | | align="left" | {{nowrap|'''बराबर जीत/हार अनुपात'''}} |- | style="background: #FFCCCC;" width="20" | | align="left" | {{nowrap|'''धेरै हार'''}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !colspan=10 style="background: #003893; color: #FFFFFF;" |नेपाल महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीको आमनेसामने अभिलेख |- |- style="color:black" !style="width:145px"| प्रतिद्वन्द्वी !style="width:1px"| पहिलो खेल !style="width:1px"| खेल !style="width:1px"| जीत !style="width:1px"| बराबर !style="width:1px"| हार !style="width:1px"| हानेको गोल !style="width:1px"| खाएको गोल !style="width:1px"| गोल अन्तर !style="width:1px" | महासङ्घ |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|AFG}} |२०१०||२||२||०||०||२०||१|| +१९ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|BAN}} |२०१०||१३||६||५||२||१८||९|| +८ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|BHU}} |२०१४||५||४||१||०||२७||०|| +२७ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|HKG}} |१९८६||३||०||१||२||०||४|| −४ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|IND}} |२०१०||१९||३||५||११||१४||४०|| −२६ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|INA}} |१९८६||३||१||०||२||२||१५|| −१३ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor="#FFFACD |{{Fbw|IRN}} |२०१९||२||१||०||१||३||३|| ० |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|IRQ}} |२०२४||१||१||०||०||५||०|| +५ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|JPN}} |१९८९||३||०||०||३||०||३६|| −३६ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor="#FFFACD |{{Fbw|JOR}} |२०२४||१||०||१||०||२||२|| ० |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|KUW}} |२०१३||१||१||०||०||८||०|| +८ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|KGZ}} |२०१९||२||२||०||०||९||२|| +७ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|LAO}} |२०२५||१ ||१ || ०||० ||९ || ०||+९ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|LBN}} |२०२४||२||२||०||०||३||१|| +२ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |- bgcolor="#FFFACD |{{Fbw|MAS}} |२०१६||३||१||१||१||३||५|| −२ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|MDV}} |२०१०||६||६||०||०||३६||० | +३६ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|MYA}} |२०१८||६||०||२||४||५||१४|| −९ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|PAK}} |२०१०||४||४||०||०||२९||०|| +२९ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|PLE}} |२०२४||१||१||०||०||४||०|| +४ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|PHI}} |१९९९||२||०||०||२||१||७|| −६ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|QAT}} |२०१३||२||२||०||०||९||०|| +९ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|SRI}} |२०१०||१०||१०||०||०||४४||०|| +४४ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|SYR}} |२०२४||१||१||०||०||४||१|| +३ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#CCFFCC |{{Fbw|TJK}} |२०१९||१||१||०||०||१||०|| +१ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|THA}} |१९८६||३||०||०||३||०||१२|| −१२ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|UZB}} |१९९९||४||०||१||३||६||१४|| −८ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |-bgcolor=#FFCCCC |{{Fbw|VIE}} |२०२३||३||०||०||३||१||९|| −८ |[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी]] |- !२७ देशहरू !१९८६ !१०४ !५० !१७ !३७ !२६३ !१७५ !+८८ | [[फिफा]] |} == उपाधिहरू == === क्षेत्रीय === * '''[[साफ महिला च्याम्पियनसिप]]''' ** उपविजेता (६): [[२०१० साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१०]], [[२०१२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०१२]], [[सन् २०१४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१४]], [[सन् २०१९ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०१९]], [[सन् २०२२ साफ महिला च्याम्पियनसिप|२०२०]], [[सन् २०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०२४]] * '''[[दक्षिण एसियाली खेलकुद]]''' ** उपविजेता (३): [[सन् २०१० दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१०]], [[सन् २०१६ दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१६]], [[सन् २०१९ दक्षिण एसियाली खेलकुद|सन् २०१९]] * '''[[वाफ महिला च्याम्पियनसिप]]''' ** उपविजेता (१): [[सन् २०२४ वाफ महिला च्याम्पियनसिप|सन् २०२४]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[https://the-anfa.com/national-team/senior%20women टोली प्रोफाइल] [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ]] मा *[https://www.facebook.com/theanfaofficial फेसबुक] {{नेपालमा फुटबल}} [[श्रेणी:महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीहरू| ]] trwt0fw8llk8278xb8mrmvk7wkiy7k1 0 82667 1368858 1205897 2026-08-09T00:53:07Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368858 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = भिरिङ्गी | Image = Treponema pallidum.jpg | Caption = ट्रेपोनेमा प्यालिडम | field = [[सङ्क्रामक रोग]] | ICD10 = {{ICD10|A|50||a|50}}-{{ICD10|A|53||a|50}} | ICD9 = {{ICD9|090}}-{{ICD9|097}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29054 | MedlinePlus = 000861 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2224 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|563}} {{eMedicine2|derm|413}} | MeshID = D013587 | }} '''भिरिङ्गी''' प्यालिडम उपप्रजातिको [[जीवाणु|ब्याक्टेरियम]] ट्रेपोनेमा प्यालिडमका कारणले हुने [[यौनजन्य सङ्क्रमण|यौनरोग]] हो।<ref name=CDC2015Tx>{{cite web|title=Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm|website=CDC|accessdate=3 February 2016|date=June 4, 2015}}</ref> भिरिङ्गीलाई चार चरणमा विभाजन गरिएको छ: प्राथमिक, माध्यमिक, निष्कृय र तेस्रो चरणको भिरिङ्गी। यसका लक्षण तथा चिह्नहरू कुन चरणको भिरिङ्गी लागेको हो भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछन्। प्राथमिक चरणको भिरिङ्गी लागेको व्यक्तिमा एउटा मात्र खटिरा (कङ्कर) देखा पर्छ। कडा, नदुख्ने र नचिलाउने यो खटिरा प्रायजसो प्रजनन् अङ्गको छालामा देखिन्छ। एउटै खटिरा भए पनि धेरै ठाउँमा पीडा महशुस हुन सक्छ। माध्यमिक चरणको भिरिङ्गी लागेको मानिसको प्रायजसो हत्केला तथा पैतालामा रातो र ठूलो आकारमा फैलिएको फोका देखा पर्छ। त्यस्तै मुख तथा [[योनी]]मा पीडा महशुस हुन सक्छ। निष्कृय भिरिङ्गीमा थोरै लक्षणहरू देखिने वा कुनै पनि लक्षण नदेखिने हुन सक्छ। यो धेरै वर्षसम्म निष्कृय रहन सक्छ।<ref name=CDC2015Fact>{{cite web|title=Syphilis - CDC Fact Sheet (Detailed)|url=http://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|website=CDC|accessdate=3 February 2016|date=November 2, 2015}}</ref><ref name=Kent08>{{cite journal |author=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=2 |pages=226–36 |date=February 2008 |pmid=18212261 |doi=10.1345/aph.1K086 |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226}}</ref> == लक्षण == भिरिङ्गीका लक्षणहरू ब्यक्तिमा बर्सौंसम्म नदेखिन पनि सक्छन् । भिरिङ्गीका लक्षणहरू देखिएमा * शरीरभरि डाबर आउने, * लिङ्ग, मलद्धार, भगोष्ठ (योनिको बाहिरी भाग), पाठेघरको मुख, घाँटी अनि ओठका वरिपरि नदुख्नेखाले घाउ खटिरा आउने, * कपाल झर्ने, * टाउको दुख्ने * तौल कम हुने == असर == समयमै यसको उपचार नभएमा यसले आँखा, दिमाग, नसा, मुटु, हाड तथा जोर्नीहरूमा असर पार्छ र शरीरका अन्य प्रणालीहरू नै खराब पार्न सक्छ। साथै भिरिङ्गी भएकी आमाले बच्चा जन्माएमा बच्चा अन्धो वा सुस्त मनस्थितिको जन्मने सम्भावना रहन्छ भने कहिले कही मृत्यु नै पनि हुन सक्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Syphilis|भिरिङ्गी}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] [[श्रेणी:यौनरोगहरू]] fmm45r0iimmpcvk84mozq4git4202us 0 83211 1368950 1364263 2026-08-09T05:43:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368950 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = छवि पाण्डे | birth_date = १८ जुलाई | birth_place = [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेत्री]] | years_active = २०११-वर्तमान | website = | image = Chhavi Pandey.jpeg }} '''छवि पांडे''' एक भारतीय टेलीविजन अभिनेत्री, फिल्म अभिनेत्री तथा गायक हुन् जो [[स्टार प्लस]]को धारावाहिक तेरी मेरी लव स्टोरीमा स्मिताको अभिनयबाट जनिने गर्छिन्। <ref>{{cite web|url=http://m.jagran.com/bihar/patna-city-9576806.html|title=स्टार प्लस पर पटना की छवि पांडे की लव स्टोरी|date=18 अगस्त 2012|published=दैनिक जागरण|accessdate=27 फरवरी 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227193936/http://m.jagran.com/bihar/patna-city-9576806.html |date=2015-02-27 }}</ref> == व्यवसाय == छवि पाण्डेले २००८मा कलर्स टिभीको कार्यक्रम ''इन्डियाज गट टेलेंट''मा भाग लिएकी थिइन्। यस पश्चात उनीले ''बिदेसिया'' नामक एक [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] चलचित्मा पनि काम गरिन्। स्टार प्लसको धारावाहिक तेरी मेरी लव स्टोरीबाट उनलाई विशेष ख्याति मिलयो। वर्तमानमा उनी जी टीवीको धारावाहिक ''बंधन... सारी उमर हमेंसँग रहना हे''मा रियाको भूमिका निभाउदै छिन्। <ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Chhavi-Pandey-and-Mrunal-Jain-to-play-leads-in-Bandhan/articleshow/45930527.cms|title=छवि पांडे र मरुनल जैन "बंधन"मा मुख्य भूमिकामा|date=19 जनवरी 2015|accessdate=27 फरवरी 2015|publisher=द टाइम्स अफ इन्डिया}}</ref> == टेलिभिजन == {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! धारावाहिक !! भूमिका !! टिभी चैनल |- | २०१२ || तेरी मेरी लव स्टोरी || स्मिता बंसल || [[स्टार प्लस]] |- | २०१३-२०१४ || एक बून्द इश्क || तारा सिंह शेखावत || लाइफ ओके |- | २०१४ || ये हे आशिकी ||दृष्टि || यूटीवी बिन्दास |- | २०१५ || बंधन... सारी उमर हमेंसँग रहना हे || रिया (युवा दर्पण) || जी टीवी |- | २०१५ || सिलसिला प्यार का || काजोल || स्टार प्लस |- |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{facebook|OfficialChhaviPandey}} * {{twitter|IamChhaviPandey}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९४ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] anbzqhk418huek2pa4u6i6pevfr0s6d 0 84303 1368867 1294753 2026-08-09T01:01:09Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368867 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = उज्वेकिस्तान गणराज्य |native_name = {{native name|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}} |common_name = उज्वेकिस्तान |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |symbol_type = निसाना छाप<ref>{{cite web |url=http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |title=Constitution of the Republic of Uzbekistan |publisher=ksu.uz |accessdate=1 January 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |date=27 June 2016 }}</ref> |image_map = Узбекистан на глобусе.svg |map_caption = {{map caption |location_color= green}} |national_anthem = <br/>[[:en:State Anthem of Uzbekistan|Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi]]<br />{{small|''उज्वेकिस्तानको राष्ट्रिय गान''}}<br /><center>[[चित्र:Anthem-of-uzbekistan-1992.ogg]]</center> |official_languages = [[:en:Uzbek language|उज्बेक]] |regional_languages = [[:en:Karakalpak language|काराकल्पक]] |languages_type = Inter-ethnic<br />language |languages = [[:en:Russian language|रसियन]] |capital = [[:en:Tashkent|ताशकेन्ट]] |latd=41 |latm=16 |latNS=N |longd=69 |longm=13 |longEW=E |largest_city = ताशकेन्ट |ethnic_groups = {{unbulleted list | 81.1% [[:en:Uzbeks|उज्बेक]] | 5.4% [[:en:Russians|रसियन]] | 4.0% [[:en:Tajik people|ताजिक]] <br>oअन्य, आधिकारिकता नभएको,10%<ref name=Foltz>{{cite journal|authorlink=Richard Foltz|author=Foltz, Richard |title=The Tajiks of Uzbekistan|url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213|journal=Central Asian Survey|volume= 15|issue=2|pages= 213–216 |year=1996|doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Jonson, Lena (1976) ''Tajikistan in the New Central Asia'', I.B.Tauris, ISBN 085771726X, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref><ref>{{cite journal|author=Cornell, Svante E.|url=http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505153156/http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm |archivedate=5 May 2009 |title=Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?|journal=European Security|volume= 20|issue= 2|year=2000}}</ref> | 3.0% [[:en:Kazakhs|काजख]] | 2.5% [[:en:Karakalpaks|काराकलप]] | 1.5% [[:en:Tatars|टाटर]] | 2.5% अन्य<ref name=cia1>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=28 January 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=5 January 2019 }}</ref> }} |ethnic_groups_year = 1996 |demonym = उज्बेक |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential Republic|Presidential]] [[Constitutional Republic]] |leader_title1 = [[President of Uzbekistan|राष्ट्रपति]] |leader_name1 = [[Shavkat Mirziyayev]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Uzbekistan|Prime Minister]] |leader_name2 = |legislature = [[Supreme Assembly (Uzbekistan)|Supreme Assembly]] |upper_house = [[Senate of Uzbekistan|Senate]] |lower_house = [[Legislative Chamber of Uzbekistan|Legislative Chamber]] |sovereignty_type = [[History of Uzbekistan|Formation]] |established_event1 = [[Emirate of Bukhara]] |established_date1 = १७८५ |established_event2 = [[Bukharan People's Soviet Republic]] |established_date2 = २ सेप्टेम्बर १९२० |established_event3 = [[Uzbek SSR]] |established_date3 = २७ अक्टोबर १९२४ |established_event4 = Declared independence from the [[Soviet Union]] |established_date4 = ३१ अगस्ट १९९१ (Independence Day on 1 September) |established_event5 = Recognized |established_date5 = ८ डिसेम्बर १९९१ |established_event6 = Completed |established_date6 = २५ डिसेम्बर १९९१ |area_rank = 56th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448,978 |area_sq_mi = 172,742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4.9 |population_estimate = 31,576,400<ref name="Stat2015">{{cite web|url=http://www.gazeta.uz/2015/03/16/statistics/|title=Official population 1 January 2016|publisher=Stat.uz|language= Russian|accessdate=|date=16 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.uzreport.uz/news_4_r_140161.html|script-title=ru:Численность населения Узбекистана превысила 31,57 млн. человек|publisher=Uzreport.com|language= Russian|accessdate=2016-03-23|date=2016-03-23}}</ref> |population_estimate_rank = 41st |population_estimate_year = 2016 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 61.4 |population_density_sq_mi = 159.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136th |GDP_PPP = $183.933 billion<ref name="IMF"/> |GDP_PPP_rank =62 |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $5,939<ref name="IMF"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 125th |GDP_nominal = $68.190 billion<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=16&sy=2014&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=927&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Uzbekistan reports]. International Monetary Fund</ref> |GDP_nominal_rank = 70th |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $2,202<ref name="IMF"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 130th |Gini_year = 2003 |Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 36.8 <!--number only--> |Gini_ref = |Gini_rank = 95th |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.675 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |year=2015 |accessdate=15 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |HDI_rank = 114th |FSI = {{nowrap|93.5 {{decrease}} 0.9}} |FSI_year = २००७ |FSI_rank = 22nd |FSI_category = <span style="color:#f00;white-space:nowrap;">Alert</span> |Gene = {{nowrap|10.2 {{increase}} 0.02}} |Gene_year = 2004 |Gene_rank = 101st |currency = [[Uzbekistan som|Uzbekistan som {{small|(''Oʻzbekiston soʻmi'')}}]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +५ |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +५ |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Uzbekistan|+९९८]] |cctld = [[.uz]] |footnote_a = Official Uzbek statistics.{{citation needed|date=October 2012}} |footnote_b = As the [[Emirate of Bukhara]], [[Khanate of Kokand|Kokand Khanate]], and [[Khwarezm]]. }} '''उज्वेकिस्तान''' (आधिकारिक रूपमा उज्बेकिस्तान गणतन्त्र) मध्य एसियामा अवस्थित एक दोहोरो स्थलरुद्ध देश हो। यो देश पाँच देशहरूको बिच घेरिएको छ उत्तरमा काजाखस्तान, उत्तरपूर्वमा किर्गिजस्तान, दक्षिणपूर्वमा ताजिकिस्तान, दक्षिणमा अफगानिस्तान, र दक्षिणपश्चिममा तुर्कमेनिस्तान। विश्वमा मात्र दुईवटा दोहोरो स्थलरुद्ध देशहरू मध्ये उज्वेकिस्तान एक हो। उज्बेकिस्तान टर्किक विश्वको हिस्सा हो र टर्किक राज्यहरूको सङ्गठनको सदस्य पनि हो। यहाँको आधिकारिक भाषा उज्बेक भाषा हो, जुन अधिकांश उज्बेक जनताले बोल्छन्, भने रूसी र ताजिक भाषाहरू अल्पसङ्ख्यक नागरिकहरूले बोल्ने भाषाहरू हुन्। यहाँको प्रमुख धर्म इस्लाम हो, र अधिकांश उज्बेकहरू सुन्नी मुस्लिम हुन्। == इतिहास == हालको उज्बेकिस्तान क्षेत्रमा पहिलो पटक पूर्वी इरानी घुमन्तेहरूले बसोबास गरेका थिए, जसले ख्वाराज्म, बाख्त्रिया, र सोग्दिया (ई.पू. ८औँ–६औँ शताब्दी) तथा फरगाना र मार्जियाना (ई.पू. ३औँ शताब्दी – ई. ६औँ शताब्दी) मा राज्यहरू स्थापना गरेका थिए। पछि यो क्षेत्र अखेमेनिड साम्राज्यमा गाभियो। त्यसपछि ग्रेको-बाख्त्रियन शासन, सासानियन साम्राज्य, र सातौँ शताब्दीसम्म मुस्लिम विजय अभियानको भाग रह्यो। मुस्लिम विजय पछि, यो क्षेत्र सामानी साम्राज्य अन्तर्गत इस्लामीकरण भयो। सिल्क रोडको व्यापारले उज्बेक सहरहरू धनी बने र इस्लामको स्वर्णयुगको केन्द्र बने। १३औँ शताब्दीमा मङ्गोल आक्रमणले ख्वाराज्म वंशलाई नष्ट गर्‍यो। १४औँ शताब्दीमा तैमूर (तैमूरलङ्ग) ले तैमुरी साम्राज्य स्थापना गरे, जसको राजधानी समरकन्द थियो। तैमूरी कालमा, विशेष गरी उलुग बेगको शासनकालमा, विज्ञान र संस्कृतिमा ठुलो प्रगति भयो, जसलाई तैमूरी पुनर्जागरण भनिन्छ। १६औँ शताब्दीमा किप्चाक शैबानी वंशले तैमूरी साम्राज्यलाई परास्त गर्‍यो। यस्तै, बाबरले भारततर्फ विजय अभियान गर्दै मुगल साम्राज्यको स्थापना गरे। १९औँ शताब्दीदेखि अधिकांश मध्य एसिया रूसी साम्राज्यमा गाभियो। ताशकन्द रूसी तुर्किस्तानको राजनीतिक केन्द्र बन्यो। १९२४ मा, सोभियत सङ्घ अन्तर्गत उज्बेक सोभियत समाजवादी गणतन्त्र को रूपमा स्थापित भयो। सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घको पतनपछि उज्बेकिस्तानले स्वतन्त्रता घोषणा गर्‍यो। == अर्थतन्त्र == उज्बेकिस्तान हरेक वर्ष ८० टन सुन उत्खनन गर्छ, जसले यसलाई विश्वमा सातौँ स्थानमा पुर्‍याउँछ। २०१५ मा, उज्बेकिस्तानको सुन उत्पादन १०२ मेट्रिक टन थियो।<ref>{{Cite web |title=Our world in data- Gold production, 1681 to 2015 |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table }}</ref> उज्बेकिस्तानको तामाको भण्डार विश्वमा दशौँ स्थानमा छ, भने युरेनियम भण्डार बाह्रौँ स्थानमा छ। उज्बेकिस्तानको युरेनियम उत्पादन विश्वमा सातौँ स्थानमा पर्दछ।<ref>[http://www.world-nuclear.org/info/inf75.html Supply of Uranium] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509123211/http://www.world-nuclear.org/info/inf75.html |date=9 May 2008 }}. World Nuclear Association. August 2012.</ref><ref>[http://www.euronuclear.org/info/encyclopedia/u/uranium-reserves.htm Uranium resources] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522121613/http://www.euronuclear.org/info/encyclopedia/u/uranium-reserves.htm |date=22 May 2008 }}. European Nuclear Society</ref><ref>[http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/statistics/worldStatistics.html The World Mineral Statistics dataset: 100 years and counting] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020095042/http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/statistics/worldStatistics.html |date=20 October 2013 }}. British Geological Survey</ref> उज्बेकिस्तानको राष्ट्रिय ग्यास कम्पनी उज्बेकनेफ्टेगाज विश्वमा प्राकृतिक ग्यास उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूमध्ये ११औँ स्थानमा आउँछ। यस कम्पनीले वर्षेनि ६० देखि ७० अर्ब घन मिटर (२.१–२.५ ट्रिलियन घन फिट) प्राकृतिक ग्यास उत्पादन गर्छ। देशमा तेल र ग्यासका उल्लेखनीय अप्रयुक्त भण्डारहरू छन्। उज्बेकिस्तानमा हालसम्म १९४ हाइड्रोकार्बन भण्डार पत्ता लागेका छन्, जसमा ९८ वटा कन्डेन्सेट र प्राकृतिक ग्यास भण्डार तथा ९६ वटा ग्यास कन्डेन्सेट भण्डार समावेश छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{एसिया}} {{कमन्सश्रेणी|Uzbekistan}} [[श्रेणी:एसिया]] [[श्रेणी:देशहरू]] [[श्रेणी:साङ्घाई सहयोग सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू]] b3dv58mwsnmb9okwphgbg59owit70ji 0 84419 1368753 1318506 2026-08-08T22:29:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368753 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = आँखा पाक्ने रोग | image = An eye with viral conjunctivitis.jpg | caption = आँखा पाक्ने रोग लागेको दृश्य | field = [[नेत्रविज्ञान]], [[दृष्टिमिति]] | synonyms = | symptoms = [[रातो आँखा (चिकित्सा)|आँखा रातो]] हुनु, चिलाउनु<ref name=NIH2015/> | complications = | onset = | duration = दुई हप्ता सम्म<ref>{{cite book |last1=Long |first1=Sarah S. |last2=Prober |first2=Charles G. |last3=Fischer |first3=Marc |title=Principles and Practice of Pediatric Infectious Diseases E-Book |date=2017 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=9780323461320 |page=502 |url=https://books.google.com/books?id=Xw7VDgAAQBAJ&pg=PA502 |language=en}}</ref> | causes = [[विषाणु रोग|विषाणु]], [[रोगजनक जीवाणु|जिवाणु]], एलर्जी<ref name=Az2013/> | risks = | diagnosis = लक्षणमा आधारित, <ref name=NIH2015/> | differential = | prevention = [[हात धुनु]]<ref name=NIH2015/> | treatment = अन्तर्निहित कारणको आधारमा<ref name=Az2013/> | medication = | prognosis = | frequency = ३०–६० लाख प्रति वर्ष (अमेरिका)<ref name=NIH2015/><ref name=Az2013/> | deaths = }} '''आँखा पाक्ने रोग''' लागेपछि आँखाको सेतो भागको बाहिरी तह र आँखाको ढकनीको भित्री तहमा पोलेको महशुस हुन्छ<ref name=Peads10>{{cite journal |author=Richards A, Guzman-Cottrill JA |title=Conjunctivitis |journal=Pediatr Rev |volume=31 |issue=5 |pages=196–208 |date=May 2010 |pmid=20435711 |doi=10.1542/pir.31-5-196 |url=}}</ref> भने आँखा फुस्रो वा रातो देखिन्छ। त्यस्तै आँखामा पीडा हुनुका साथै पोलेको, चिलाएको वा केही बिझाएको महसुस हुन्छ। आँखा पाक्ने रोग लागेको आँखामा धेरै आँसु आउने र बिहान उठ्ने बेलामा आँखाको ढकनी एकआपसमा टाँसिने हुन्छ। यो रोग लाग्दा आँखाको सेतो भाग सुन्निन पनि सक्छ।<ref name=NIH2015>{{cite web|title=Facts About Pink Eye|url=https://nei.nih.gov/health/pinkeye/pink_facts|website=National Eye Institute|accessdate=8 March 2016|date=November 2015}}</ref> यदि आँखा पाक्ने रोगका साथमा एलर्जी भयो भने अझ धेरै चिलाउने हुन सक्छ।<ref name=Az2013>{{cite journal|last1=Azari|first1=AA|last2=Barney|first2=NP|title=Conjunctivitis: a systematic review of diagnosis and treatment.|url=https://archive.org/details/sim_jama_october-23-30-2013_310_16/page/1721|journal=JAMA|date=23 October 2013|volume=310|issue=16|pages=1721–9|pmid=24150468|doi=10.1001/jama.2013.280318}}</ref> यसले एउटा मात्रै वा दुबै आँखामा असर पुर्याउन सक्छ।<ref name=NIH2015/> आँखा पाक्ने रोगको सबैभन्दा मुख्य कारण <ref>[http://www.beautyepic.com/how-to-get-rid-of-pink-eye/ गुलाबी आँखाको प्राकृतिक उपचार]</ref>[[विषाणु|भाइरस]]को सङ्क्रमण भएपछि लगत्तै हुने [[जीवाणु|ब्याक्टेरिया]]को सङ्क्रमण हुनेगरेको पाइन्छ।<ref name=Az2013/> यस्तो भाइरसको सङ्क्रमण भएको बेलामा [[रुगा]]का लक्षणहरू देखिन्छन्। यस्ता भाइरस तथा ब्याक्टेरिया सजिलै एक मानिसबाट अर्कोमा सर्न सक्छन्।<ref name=NIH2015/> फूलहरूको पुङ्केशर वा जनावरको रौँका कारणले हुने एलर्जी आँखा पाक्ने रोगको अर्को मुख्य कारण हो। प्रायजसो यस रोगको पहिचान बिरामीले देखाउने लक्षणहरूका आधारमा गरिन्छ।<ref name=Az2013/> कहिलेकाहिँ आँखाबाट निस्कने चिप्रालाई प्रयोगशालामा परीक्षणको लागि पठाउने गरिन्छ।<ref name=NIH2015/> आवस्यकता अनुसार हातधुने बानि गरेमा आँखा पाक्ने रोगबाट केही मात्रामा बच्न सकिन्छ। आँखा पाक्ने रोगको उपचार यसको उत्पति के कारणले भएको हो भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ।<ref name=NIH2015/> भाइरसका कारणले हुने धेरैजसो सङ्क्रमणहरूको कुनै विशेष उपचार छैन।<ref name=Az2013/> त्यस्तै ब्याक्टेरियाका कारणले हुने धेरैजसो सङ्क्रमणहरू पनि उपचार नगरी निको हुन्छन्। यद्यपी एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोगले रोगको अवधि छोट्याउन सक्छ।<ref name=NIH2015/><ref name=Az2013/> कन्ट्याक्ट लेन्स लगाउने तथा [[सुजाक|गनोरिया]] वा क्लामिडियाका कारणले आँखामा सङ्क्रमण भएकाहरूले समयमै यो रोगको उपचार गराउनु आवस्यक छ। एलर्जीका कारणले आँखा पाकेको बेलामा एन्टिहिस्टामाइन वा मास्ट सेल इन्हिबिटर (थोपा राख्ने) औषधिले उपचार गर्नु पर्छ।<ref name=Az2013/> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा प्रत्येक वर्ष ३० देखि ६० लाख मानिसहरू आँखा पाक्ने रोगको सिकार हुने गर्दछन्।<ref name=NIH2015/><ref name=Az2013/> यो रोग लागेका मध्ये धेरैजसो वयस्कहरूमा भाइरसको सङ्क्रमणका कारणले यो रोग लागेको पाइन्छ भने बालबालिकाहरूमा ब्याक्टेरियाको कारणले आँखा पाक्ने रोग लाग्ने गर्दछ।<ref name=Az2013/> सामान्यतया यो रोग एक वा दुई हप्तामा निको भइसक्छ।<ref name=NIH2015/><ref name=Az2013/> यदि रोगीमा आँखा नदेख्ने, धेरै पीडा हुने, उज्यालोमा बस्न नसक्ने, छालामा मसिना बिमिरा देखा पर्ने भयो वा एक हप्तासम्म पनि कुनै पनि सुधार देखिएन भने थप परीक्षण तथा उपचार आवस्यक हुन सक्छ।<ref name=Az2013/> भर्खरै जन्मेको बच्चामा हुने आँखा पाक्ने रोगलाई अङ्ग्रेजीमा नियोनेटल कन्जङ्टिभाइटिस भनिन्छ। यस्तो रोगको पनि विशेष उपचार गरिनु आवस्यक हुन सक्छ।<ref name=NIH2015/> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== आँखा रातो हुने, आँखाको सेतो भागको बाहिरी तह (कन्जङ्टिभा) सुन्निने तथा आँखा रसिलो हुने जस्ता लक्षणहरू सबै प्रकारका आँखा पाक्ने रोगमा देखा पर्ने लक्षणहरू हुन्। आँखामा सङ्क्रमण भए पनि [[आँखाको नानी]]ले सामान्य रूपमा काम गरेको हुनुपर्छ भने दृष्य क्षमता पनि सामान्य नै हुनु पर्छ। ===भाइरसका कारणले हुने सङ्क्रमण=== [[File:Hemorragicconjunctivitis2.jpg|thumb|upright=2|भाइरसका कारणले हुने आँखा पाक्ने रोगका कारण भएको रक्तस्राव]] भाइरसका कारणले हुने आँखा पाक्ने समस्या प्रायजसो माथिल्लो श्वासप्रश्वास मार्गको सङ्क्रमण, रुगा तथा घाँटी दुख्ने समस्यासँगै आउने गर्दछ। यस्तो सङ्क्रमण भएमा अत्याधिक आँसु बहने तथा चिलाउने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्। साधारणतया भाइरसको सङ्क्रमण एउटा आँखाबाट सुरु हुने गर्दछ तर सजिलै अर्को आँखामा पनि सर्न सक्छ। आँखा पाक्ने रोगले आँखाको सेतो भागको बाहिरी तह (कन्जङ्टिभा)लाई हल्का गुलाफी रङ्गको बनाइदिने हुनाले कहिलेकाहिँ आँखाको आइरिसमा हुने सिलियरी सङ्क्रमण भएको जस्तो पनि लाग्न सक्छ। तर [[सुक्ष्मदर्शक यन्त्र]]ले हेर्दा केही छुट्याउन सकिने खालका थप चिह्नहरू देख्न सकिन्छ। हर्पेस सिम्प्लेक्स तथा भेरिसेला जोस्टर जस्ता अन्य रोगका भाइरसहरूले पनि आँखाको सङ्क्रमण गराउने गरेको पाइन्छ।<ref>Forbes BA, Sahm DF, Weissfeld AS. ''Bailey & Scott's Diagnostic Microbiology''. 12th Edition. Mosby Elsevier, 2007. p. 834.</ref> ===एलर्जीका कारणले हुने सङ्क्रमण=== [[File:Allergicconjunctivitis.jpg|thumb|right|एलर्जिक कन्जङ्टिभाइटिस लागेर सेतो भागको बाहिरी तह सुन्निएको आँखा]] कुनै वस्तुको एलर्जीका कारणले आँखाको सेतो भागको बाहिरी तह (कन्जङ्टिभा) इन्फ्लामेसन भएर हुने आँखा पाक्ने रोगलाई अङ्ग्रेजीमा एलर्जिक कन्जङ्टिभाइटिस भनिन्छ।<ref name="Bielory">{{cite journal | author = Bielory L, Friedlaender MH | title = Allergic conjunctivitis | journal = Immunol Allergy Clin North Am | volume = 28 | issue = 1 | pages = 43–58, vi |date=February 2008 | pmid = 18282545 | doi = 10.1016/j.iac.2007.12.005 }}</ref> एलर्जी गराउने वस्तुहरू मानिस अनुसार फरकफरक हुन्छन्। यस्तो आँखा पाक्ने रोग लागेको बेलामा कन्जङ्टिभाको बाहिरी सतहका रक्तनलीहरू फुलेर आँखा रातो हुने, कन्जङ्टिभा सुन्निने, चिलाउने तथा धेरै आँसु निस्किने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छ। यदि एलर्जीसँगै नाकभित्रको झिल्लीमा पनि इन्फ्लामेसन भएको छ भने त्यस्तो अवस्थालाई एलर्जिक राइनोकन्जङ्टिभाइटिस भनिन्छ। मास्ट जीवकोषहरूले गर्ने हिस्टामाइन तथा अन्य सक्रिय वस्तुहरू निष्कासनका कारण लक्षणहरू देखा पर्ने गर्दछन्। त्यस्ता वस्तुहरूले रक्तनलीहरू फुलाउने, स्नायुको टुप्पाहरूमा चिलाउने र आँसुको उत्पादन बढाउने गर्दछन्। ===ब्याक्टेरियाका कारणले हुने सङ्क्रमण=== [[File:Swollen eye with conjunctivitis.jpg|thumb|right|ब्याक्टेरियाका कारणले लागेको आँखा पाक्ने रोग]] ब्याक्टेरियाका कारणले आँखा पाक्ने रोग लागेको बेलामा तिब्र गतिमा आँखा रातो हुन्छ भने आँखाको ढकनी सुन्निने तथा चिप्रा निस्कने हुन्छ। साधारणतया सुरुमा एउटा आँखामा लक्षणहरू देखिन्छ तर दुईदेखि पाँच दिनसम्ममा अर्को आँखामा पनि सरिसक्छ। पिप निकाल्ने (पायजेनिक) ब्याक्टेरियाका कारणले आँखा पाकेको छ भने आँखा चिलाउने वा बिझाउने हुन सक्छ। त्यस्तै आँखामा धागो जस्तो, अपारदर्शी, खरानी रङ्ग वा पहेलो खालको चिप्रा देखा पर्छ जसले आँखाको ढकनीलाई एकआपसमा टाँसी दिन्छ। विशेषगरी निदाएर उठ्ने बेलामा यस्तो भेटिन सक्छ। सङ्क्रमित आँखा वा आसपासको छाला अत्यन्तै कडा हुने समस्या पनि देखिन सक्छ। यो रोग लागेको बेलामा आँखामा चिलाउने वा बिझाउने महशुस हुने हुनाले बिरामीलाई आँखामा केही बाहिरी वस्तु परेको भान पर्न सक्छ। छोटो अवधिको तर गम्भीर खालको सङ्क्रमण धेरै पीडादायी हुन्छ। साधारणतया स्टाफाइलोकोकाई र स्ट्रेप्टोकोकाई वर्गका ब्याक्टेरियाका कारणले कम असर गर्ने खालको आँखा पाक्ने रोग लाग्ने गर्दछ।<ref>{{cite web |title=Pink Eye (Conjunctivitis) |publisher=MedicineNet |url=http://www.medicinenet.com/pink_eye/article.htm}}</ref> क्लामिडिया, ट्राकोमाटिस वा मोराक्जेला जस्ता ब्याक्टेरियाले चिप्रा नदेखिने र आँखा कम रातो हुने तर लामो अवधिसम्म रहने खालको रोग लगाउने गर्दछन्। ब्याक्टेरियाका कारणले आँखा पाकेको बेलामा आँखाको कन्जङ्टिभालाई ढाक्ने खालको झिल्ली वा नक्कली झिल्ली बन्न पनि सक्छ। नक्कली झिल्लीहरू सुन्निएका कोषहरू तथा चिप्रा मिलेर बनेका हुन्छन् भने आँखाको बाहिरी तहमा खुकुलोसँग टाँसिएका हुन्छन्। तर सक्कली झिल्लीहरू आँखाको बाहिरी तहमा बलियो गरी टाँसिएका हुन्छन् जसलाई सजिलै हटाउन सकिँदैन। == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references /> {{Commonscat|Conjunctivitis|आँखा पाक्ने रोग}} [[श्रेणी:रोगहरू]] [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] msie63vqkdpqfvm8c1hg8xeo8s1m4vv 0 84953 1368797 1099005 2026-08-08T23:36:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368797 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | Name = सङ्क्रामक पखाला | Image = Gastroenteritis viruses.jpg | Caption =ग्यास्ट्रोएन्टराइटिस भाइरसहरू: A = रोटाभाइरस, B = एडेनोभाइरस, C = नोरोभाइरस र D = एस्ट्रोभाइरस। | field = [[सङ्क्रामक रोग]] | synonyms = ग्यास्ट्रोएन्टराइटिस, पेटको फ्लू | DiseasesDB = 30726 | ICD10 = {{ICD10|A|02|0|a|00}}, {{ICD10|A|08||a|00}}, {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|J|10|8|j|09}}, {{ICD10|J|11|8|j|09}}, {{ICD10|K|52||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|008.8}} {{ICD9|009.0}}, {{ICD9|009.1}}, {{ICD9|558}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000252 | MedlinePlus_mult= {{MedlinePlus2|000254}} | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 213 | MeshID = D005759 }} '''सङ्क्रामक पखाला'''लाई [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]मा ग्यास्ट्रोएन्टराइटिस भनेर चिनिन्छ। यस्तो पखाला [[आमाशय]]देखि [[सानोआन्द्रा]]सम्मको पाचन नलीमा हुने इन्फ्लामेसन (सुन्निने, रातो हुने र पोल्ने समस्या)को कारणले देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=Sch2015>{{cite book|last1=Schlossberg|first1=David|title=Clinical infectious disease|date=2015|isbn=9781107038912|page=334|edition=Second|url=https://books.google.ca/books?id=meFwBwAAQBAJ&pg=PA334}}</ref> यो रोग लागेका बिरामीहरूमा पखाला लाग्ने, बान्ता हुने र पेट दुख्ने जस्ता समस्याहरू देखा पर्छन्।<ref name=EBMED2010>{{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|date=July 2010|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> त्यस्तै ज्वरो आउने, कमजोर तथा जलवियोजन हुने जस्ता थप लक्षणहरू पनि देखापर्न सक्छन्।<ref name=Ci2013/><ref>{{cite book|title=Ferri's Clinical Advisor 2015: 5 Books in 1|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323084307|page=479|url=https://books.google.ca/books?id=icTsAwAAQBAJ&pg=PA479}}</ref> सङ्क्रामक पखाला सामान्यतया दुई हप्ताभन्दा कम अवधिको हुने गर्छ।<ref name=Sch2015/> यसलाई कतै कतै पेटको फ्लू भन्ने गरिएको भए तापनि यो रोग [[इन्फ्लुएन्जा]]सँग सम्बन्धित छैन।<ref>{{cite book|last1=Shors|first1=Teri|title=The microbial challenge : a public health perspective|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, Mass.|isbn=9781449673338|page=457|edition=3rd|url=https://books.google.ca/books?id=TDcvAqyx7AIC&pg=PA457}}</ref> सङ्क्रामक पखाला भाइरसहरू, ब्याक्टेरिया, परजीवीहरू तथा ढुसीहरूको सङ्क्रमणका कारणले हुन सक्छ।<ref name=Ci2013/><ref name=Helm2006/> यी मध्ये सबैभन्दा बढी रोग भाइरसहरूका कारणले लाग्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=Helm2006>{{cite book|last1=A. Helms|first1=Richard|title=Textbook of therapeutics : drug and disease management|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=9780781757348|page=2003|edition=8.|url=https://books.google.ca/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA2003}}</ref> बालबालिकाहरूमा प्रायजसो रोटाभाइरसका कारणले गम्भीर खालको सङ्क्रामक पखाला लाग्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=Rota2012>{{cite journal |vauthors=Tate JE, Burton AH, Boschi-Pinto C, Steele AD, Duque J, Parashar UD |title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=12 |issue=2 |pages=136–41 |date=February 2012 |pmid=22030330 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5 }}</ref> वयस्कहरूमा भने मुख्यतया नोरोभाइरस तथा कम्पाइलउब्याक्टर नामक ब्याक्टेरियमका कारणले यो रोग लाग्ने गरेको पाइन्छ।<ref name="pmid21695033">{{cite journal |vauthors=Marshall JA, Bruggink LD |title=The dynamics of norovirus outbreak epidemics: recent insights |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=4 |pages=1141–9 |date=April 2011 |pmid=21695033 |pmc=3118882 |doi=10.3390/ijerph8041141}}</ref><ref name="pmid22025030">{{cite journal |author=Man SM |title=The clinical importance of emerging Campylobacter species |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |volume=8 |issue=12 |pages=669–85 |date=December 2011 |pmid=22025030 |doi=10.1038/nrgastro.2011.191}}</ref> यो पखाला गलत तरिकाबाट तयार पारिएका खानेकुरा खानाले, प्रदुषित पानी पिउनाले वा रोगीसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कका माध्यमले एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने गर्दछ। साधारणतया यो रोगको पहिचान गर्न प्रयोगशाला परीक्षण गरिरहनु आवस्यक छैन।<ref name=Ci2013>{{cite journal|last1=Ciccarelli|first1=S|last2=Stolfi|first2=I|last3=Caramia|first3=G|title=Management strategies in the treatment of neonatal and pediatric gastroenteritis.|journal=Infection and drug resistance|date=29 October 2013|volume=6|pages=133–61|pmid=24194646|doi=10.2147/IDR.S12718|pmc=3815002}}</ref> सङ्क्रामक पखालाबाट बच्न साबुन पानीले हात धुने, सफा पानी पिउने, फोहोरको सही व्यवस्थापन गर्ने तथा बच्चाहरूलाई बजारको खानेकुरा नखुवाएर स्तनपान गराउने गर्न सकिन्छ।<ref name=Ci2013/> बालबालिकाहरूलाई रोटाभाइरसविरुद्धको खोप लगाउन सिफारिस गरिएको छ।<ref name=Ci2013/><ref name=Rota2012/> अन्य पखालाहरूमा जस्तै सङ्क्रामक पखालाको पनि पर्याप्त मात्रामा तरलपदार्थ सेवन गरेर उपचार गर्न सकिन्छ। सामान्य तथा मध्यम खालको पखाला लागेको भए घरमै सफासँग तयार पारिएको नुन-चिनी-पानी खाएर जलवियोजन हटाउन सकिन्छ। आमाको दूध खाने बच्चाहरूलाई निरन्तर रूपमा दूध चुसाउन सल्लाह दिइन्छ। धेरै गम्भीर खालका अवस्थाहरूमा नसाबाट दिइने तरल पदार्थहरूको आवस्यकता पर्न सक्छ। नाकबाट आमाशयसम्म नली घुसाएर पनि तरलपदार्थ दिन सकिन्छ।<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|author2=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian family physician|date=April 2005 |volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref> बालबालिकाहरूलाई जिङ्क चक्की पनि खुवाउन सिफारिस गरिएको छ।<ref name=Ci2013/> साधारणतया यो पखाला लागेको बेलामा एन्टिबायोटिक औषधि खानु आवस्यक छैन।<ref>{{cite journal|last1=Zollner-Schwetz|first1=I|last2=Krause|first2=R|title=Therapy of acute gastroenteritis: role of antibiotics.|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=August 2015|volume=21|issue=8|pages=744–9|pmid=25769427|doi=10.1016/j.cmi.2015.03.002}}</ref> एक अनुमानित तथ्याङ्क अनुसार विश्वभर प्रत्येक वर्ष तीनदेखि पाँच अरब मानिसहरू सङ्क्रामक पखालाबाट पीडित हुने गर्दछन्।<ref name=BMJ2007>{{cite journal|last=Elliott|first=EJ|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=6 January 2007 |volume=334|issue=7583|pages=35–40|pmid=17204802|doi=10.1136/bmj.39036.406169.80|pmc=1764079}}</ref><ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> जसमध्ये करीब १४ लाख मानिसको मृत्यु हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=BMJ2007/> यो रोगबाट विशेष गरी बालबालिकाहरू र त्यसमा पनि धेरैजसो विकासोन्मुख देशहरूका बालबालिकाहरू प्रभावित हुने गर्दछन्।<ref name=Web09>{{cite book|last=Webber|first=Roger|title=Communicable disease epidemiology and control : a global perspective|year=2009|publisher=Cabi|location=Wallingford, Oxfordshire|isbn=978-1-84593-504-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=pZ9fpHtvOGYC&pg=PA79|edition=3rd}}</ref> सन् २०११ मा मात्रै पाँच वर्षमुनिका करीब १७ लाख बालबालिका सङ्क्रामक पखालाबाट प्रभावित भएका थिए भने ती मध्ये करीब सात लाख बालबालिकाको मृत्यु भएको थियो।<ref name=Walk2013>{{cite journal|last=Walker|first=CL|author2=Rudan, I |author3=Liu, L |author4=Nair, H |author5=Theodoratou, E |author6=Bhutta, ZA |author7=O'Brien, KL |author8=Campbell, H |author9= Black, RE |title=Global burden of childhood pneumonia and diarrhoea.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-20-26-2013_381_9875/page/1405|journal=Lancet|date=Apr 20, 2013|volume=381|issue=9875|pages=1405–16|pmid=23582727|doi=10.1016/S0140-6736(13)60222-6}}</ref> विकासोन्मुख देशहरूका दुई वर्षमुनिका बालबालिकाहरू वर्षमा छ वा त्योभन्दा बढी पटक सङ्क्रामक पखालाबाट पीडित हुन्छन्।<ref name=M93>{{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=0-443-06839-9|edition=7th|chapter=93}}</ref> यो रोगविरुद्धको प्रतिरोध क्षमता प्राप्त हुने हुनाले वयस्कहरूमा केही कम लाग्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=Eck2011>{{cite journal |vauthors=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6 |issue=1 |pages=54–63 |date=January 2011 |pmid=21210762 |doi=10.2174/157489111794407877}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} {{Commonscat|Gastroenteritis|सङ्क्रामक पखाला}} [[श्रेणी:रोगहरू]] [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] c7k8y97bugutpagi0n3izdy8duheeqs 0 86759 1368903 849715 2026-08-09T01:48:12Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368903 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | Name = टाइफाइड | Image = Salmonella typhi typhoid fever PHIL 2215 lores.jpg | Caption =टाइफाइड रोगीको छालामा देखिएको गुलाबी रङ्गको दाग | field = [[सङ्क्रामक रोग]] | DiseasesDB = 27829 | ICD10 = {{ICD10|A|01|0|a|00}} | ICD9 = {{ICD9|002}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001332 | eMedicineSubj = oph | eMedicineTopic = 686 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|2331}} | MeshID = D014435 }} '''टाइफाइड'''लाई नेपालीमा आन्तरिक ज्वर वा म्यादी जरो (ज्वरो) पनि भनिन्छ। यो ज्वरो साल्मोनेला टाइफी प्रजातिको ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमणका कारणले आउने गर्दछ।<ref name=Lancet2015>{{cite journal|last1=Wain|first1=J|last2=Hendriksen|first2=RS|last3=Mikoleit|first3=ML|last4=Keddy|first4=KH|last5=Ochiai|first5=RL|title=Typhoid fever.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_march-21-27-2015_385_9973/page/1136|journal=Lancet|date=21 March 2015|volume=385|issue=9973|pages=1136–45|pmid=25458731|doi=10.1016/s0140-6736(13)62708-7}}</ref> सङ्क्रमणको छदेखि तीस दिनपछि देखिने यसका लक्षणहरू मन्ददेखि गम्भीर प्रकृतिका हुने गर्दछन्।<ref name=Yellow2014/><ref name=CDC2013/> टाइफाइड लागेको बेलामा प्रायजसो बिस्तारै बढ्दै जाने खालको उच्च ज्वरो देखिने गर्दछ।<ref name=Yellow2014>{{cite book|author1=Anna E. Newton|title=CDC health information for international travel 2014 : the yellow book|date=2014|isbn=9780199948499|url=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2014/chapter-3-infectious-diseases-related-to-travel/typhoid-and-paratyphoid-fever|chapter=3 Infectious Diseases Related To Travel}}</ref> त्यस्तै कमजोरी हुने, पेट दुख्ने, कब्जियत हुने तथा टाउको दुख्ने जस्ता लक्षणहरू पनि देखिने गर्दछन्।<ref name=CDC2013/><ref name=CDC2013Tech/> सामान्यतया यस्तो बेलामा पखाला लाग्दैन र बान्ता भए पनि कुनै गम्भीर लक्षण देखिँदैन।<ref name=CDC2013Tech/> टाइफाइडका केही रोगीहरूको छालामा गुलाबी रङ्गको दाग देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=CDC2013>{{cite web|title=Typhoid Fever|url=http://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/typhoid_fever/|website=cdc.gov|accessdate=28 March 2015|date=May 14, 2013}}</ref> गम्भीर खालको टाइफाइड लागेको बेलामा बिरामीहरू दिग्भ्रमित हुने गरेको पनि पाइन्छ।<ref name=CDC2013Tech/> यदि टाइफाइडको बेलैमा उपचार गरिएन भने यसका लक्षणहरू केही हप्ता वा महिनौसम्म पनि देखिन सक्छन्।<ref name=CDC2013/> मानिसले कुनै लक्षणहरू नदेखाइकन पनि यो रोग शरीरमा धारण गर्न सक्छन्। यस्तो बेलामा पनि उनीहरूबाट अन्य मानिसहरूमा टाइफाइड सर्न सक्छ।<ref name=WHO2008/> टाइफाइड पाराटाइफाइड ज्वरोसँग आउने आन्द्रासम्बन्धि रोग हो।<ref name=Lancet2015/> टाइफाइडको प्रमुख कारण साल्मोनोला टाइफी नामको ब्याक्टेरियम हो। साल्मोनोला टाइफीलाई कतै कतै साल्मोनोला इन्टेरिका सेरोटाइप टाइफी पनि भनिन्छ। यो ब्याक्टेरियम मानिसको आन्द्रा तथा रगतमा बसेर बढ्ने गर्दछ।<ref name=CDC2013/><ref name=CDC2013Tech>{{cite web|title=Typhoid Fever|url=http://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/typhoid_fever/technical.html|website=cdc.gov|accessdate=28 March 2015|date=May 14, 2013}}</ref> टाइफाइड सामान्यतया रोगीको दिसाबाट प्रदुषित खाना तथा पानीको माध्यमबाट सर्ने गर्दछ।<ref name=WHO2008>{{cite journal|title=Typhoid vaccines: WHO position paper.|journal=Wkly Epidemiol Rec.|date=Feb 8, 2008|volume=83|issue=6|pages=49–59|pmid=18260212|url=http://www.who.int/wer/2008/wer8306.pdf?ua=1}}</ref> व्यक्तिगत तथा वातावरणीय सरसफाइको अभावसँगै यसको सङ्क्रमणको जोखिम बढ्ने गर्दछ।<ref name=Lancet2015/> विकासोन्मुख देशहरूमा भ्रमणका लागि जाने मानिसहरू पनि टाइफाइडको जोखिममा हुन्छन्।<ref name=CDC2013Tech/> यो रोग मानिसबाहेक अन्य जनावरमा लाग्दैन।<ref name=WHO2008/> टाइफाइडको पहिचानको लागि ब्याक्टेरियालाई प्रयोगशालामा कल्चर गर्ने वा रगत, दिसा वा हाडमांसीमा ब्याक्टेरियाको डिएनए पहिचान गर्ने गरिन्छ।<ref name=Lancet2015/><ref name=CDC2013/><ref name=Crump2010>{{cite journal|last1=Crump|first1=JA|last2=Mintz|first2=ED|title=Global trends in typhoid and paratyphoid Fever.|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2010-01-15_50_2/page/241|journal=Clinical Infectious Diseases|date=15 January 2010|volume=50|issue=2|pages=241–6|pmid=20014951|doi=10.1086/649541}}</ref> यो ब्याक्टेरियम कल्चर गर्न गाह्रो हुन सक्छ<ref name=Hunter2013>{{cite book|author1=Alan J. Magill|title=Hunter's tropical medicine and emerging infectious diseases|date=2013|publisher=Saunders/Elsevier|location=London|isbn=9781455740437|pages=568–572|edition=9th|url=https://books.google.ca/books?id=x15umovaD08C&pg=PA568}}</ref> भने हाडमांसीमा गरिने परीक्षण सबैभन्दा सही नतिजा निकाल्ने हुन्छ।<ref name=Crump2010/> यसका लक्षणहरू अन्य धेरै सङ्क्रामक रोगहरूका लक्षणहरूसँग मिल्ने खालका हुन्छन्।<ref name=CDC2013Tech/> नाम सुन्दा उस्तै लागे पनि टाइफस अर्कै प्रकारको रोग हो।<ref>{{cite journal |author=Cunha BA |title=Osler on typhoid fever: differentiating typhoid from typhus and malaria |url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2004-03_18_1/page/111 |journal=Infect. Dis. Clin. North Am. |volume=18 |issue=1 |pages=111–25 |date=March 2004 |pmid=15081508 |doi=10.1016/S0891-5520(03)00094-1}}</ref> टाइफाइडविरुद्धको खोप लगाएर दुई वर्षसम्म ३० देखि ७० प्रतिशत रोग लाग्नबाट बचाउन सकिन्छ। यो खोपको केही प्रभावकारीता सात वर्षसम्म रहन्छ। टाइफाइडको उच्च जोखिममा रहेकाहरू वा प्रकोप रहेका स्थानहरूमा भ्रमणका लागि जानुभन्दा पहिला यो खोप लगाउन सुझाव दिइन्छ। यो रोगबाट बच्न सफा खानेपानीको व्यवस्था, सरसफाइ र साबुन पानीले राम्रोसँग हातधुने जस्ता कुराहरूमा ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ। यदि कसैलाई टाइफाइड लागेको छ भने उसको सङ्क्रमण हटेको स्पष्ट रूपमा प्रमाणित नभइञ्जेलसम्म उसलाई अन्य मानिसको लागि खाना तयार पार्ने काम दिनु हुँदैन। यो रोगको उपचारका लागि अजिथ्रोमाइसिन, फ्लुरोक्विनोलोन वा तेस्रो पुस्ताको सेफालोस्पिरिन जस्ता एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ। अहिले सन्सारभर टाइफाइडको कीटाणुमा एन्टिबायोटिक औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकसित भएको पाइएको छ। यसले टाइफाइडको उपचारलाई झनै अप्ठेरो बनाएको छ। सन् २०१३ मा विश्वभर करीब १ करोड १० लाख टाइफाइडका रोगी दर्ता गरिएको थियो। यो रोग सबैभन्दा बढी भारतमा लाग्ने र यसबाट सबैभन्दा बढी बालबालिकाहरू प्रभावित हुने गरेको पाइन्छ। विकसित देशहरूमा सरसफाइमा सुधार तथा रोगको उपचारमा एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रयोग गर्न थालेपछि सन् १९४० को दशकदेखि नै यो रोग लाग्ने दर घटेको थियो। संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्रत्येक वर्ष करीब ४०० जना टाइफाइडका रोगी दर्ता गरिन्छ भने करीब ६ हजार जनालाई यो रोग लाग्ने गरेको अनुमान गरिन्छ। सन् २०१३ मा टाइफाइडका कारण विश्वभर करीब १ लाख ६१ हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो। यो सङ्ख्या सन् १९९० को. भन्दा करीब २० हजारले कम हो। टाइफाइडको उपचार गरिएन भने करीब २५% रोगीहरूको मृत्यु हुन सक्छ भने उपचार गरिएमा मृत्युदर १ देखि ४ प्रतिशतमा झर्छ। अङ्ग्रेजीमा टाइफाइड शब्दको अर्थ 'टाइफस जस्तै लाग्ने' भन्ने हुन्छ। यो रोग लागेको बेलामा टाइफस रोगको लक्षणहरू जस्तै लक्षणहरू देखा पर्ने भएकोले यसलाई टाइफाइड नामाकरण गरिएको हो। धन्यबाद ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|typhoid|टाइफाइड}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] [[श्रेणी:रोगहरू]] pkgiqhmp0aggirc6sbdoh20wwotylnb 0 87296 1368771 926286 2026-08-08T22:59:52Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368771 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | Name = डेङ्गी | Image = Denguerash.JPG | Alt = डेङ्गीका कारणले देखिएको रातो दाग | Caption = डेङ्गीका कारणले देखिएको रातो दाग | pronounce = {{IPAc-en|UK|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|eɪ}} or {{IPAc-en|US|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|iː}} | field = [[सङ्क्रामक रोग]] | synonyms =डेङ्गी, हड्डीतोड ज्वरो | ICD10 = {{ICD10|A|90||a|00}} | ICD9 = {{ICD9|061}} |OMIM=614371 | DiseasesDB = 3564 | MedlinePlus = 001374 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 528 | MeshName = Dengue | MeshNumber = C02.782.417.214 }} '''डेङ्गी''' (गल्तीले डेङ्गु पनि लेखिने) ज्वरो [[लामखुट्टे]]को टोकाइबाट सर्ने र शीतोष्ण तथा समशीतोष्ण भूभागमा फैलिने रोग हो। यो रोग [[डेङ्गी भाइरस]]का कारणले लाग्ने गर्दछ।<ref name=WHO2015>{{cite web|title=Dengue and severe dengue Fact sheet N°117|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs117/en/|website=WHO|accessdate=3 February 2016|date=May 2015}}</ref> सामान्यतया डेङ्गी भाइरसको सङ्क्रमण भएको तीनदेखि चौध दिनपछि यसका लक्षणहरू देखिन थाल्छन्।<ref name=BMJ2015/> यसका प्रमुख लक्षणहरू ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, मांसपेसी तथा जोर्नीहरूमा पीडा हुने र छालामा एक प्रकारको रातो दाग देखिने आदि हुन्।<ref name=WHO2015/><ref name=BMJ2015/> यो रोग निको हुन दुईदेखि सात दिनसम्म लाग्न सक्छ।<ref name=WHO2015/> केही बिरामीहरूमा यो रोग विकसित (डेङ्गी हेमोरेजिक फिबर) भएर रक्तस्राव हुन्छ र ज्यान नै जोखिममा पर्न सक्छ। यो अवस्थामा [[रक्तस्राव]] हुने मात्र नभइ रगतमा [[प्लेटेलेट्स]]को मात्रा कम हुने तथा रगतको प्लाज्मा खेर जाने हुन सक्छ। त्यस्तै डेङ्गीको अर्को विकसित रूप डेङ्गी सक सिन्ड्रोम पनि हो। यो अवस्थामा बिरामीको [[रक्तचाप]] घटेर खतरनाक अवस्थामा पुग्छ।<ref name=BMJ2015>{{cite journal|last1=Kularatne|first1=SA|title=Dengue fever.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=15 September 2015|volume=351|pages=h4661|pmid=26374064}}</ref> डेङ्गी धेरै प्रजातिका लामखुट्टेहरूका माध्यमबाट मानिसहरूमा सर्न सक्छ।<ref name=WHO2015/> यो रोगका [[विषाणु|भाइरस]]हरू पाँच प्रकारका छन्।<ref name=new_type2013>{{cite journal | author=Normile D | title=Surprising new dengue virus throws a spanner in disease control efforts | url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-25_342_6157/page/415 | journal=Science | year=2013 | volume=342 | issue=6157 | pages=415 | doi=10.1126/science.342.6157.415 | pmid=24159024}}</ref> यी मध्ये कुनै एकको सङ्क्रमण भएपछि हाम्रो शरीरले जीवनभरका लागि त्यस प्रजातिको भाइरसका विरुद्ध प्रतिरोध क्षमता प्राप्त गर्दछ। तर यस्तो प्रतिरोध क्षमताले अन्य प्रजातिका भाइरसका विरुद्ध छोटो अवधिका लागि मात्रै काम गर्छ। एकपछि अर्को गरी लगातार हुने सङ्क्रमणले गम्भीर जटिलताको खतरालाई बढावा दिन्छ।<ref name=WHO2015/> डेङ्गीको पहिचानको टुङ्गो लगाउन धेरै परीक्षणहरू उपलब्ध छन्। यस्ता परीक्षणहरूमा बिरामीको रगतमा डेङ्गीको भाइरसविरुद्ध शरीरले पैदा गर्ने एन्टिबडी वा उक्त भाइरसको [[आर एन ए|आरएनए]] पत्ता लगाउने गरिन्छ।<ref name=BMJ2015/> केही देशहरूमा डेङ्गीको सङ्क्रमणबाट बचाउने एउटा खोपलाई मान्यता दिइएको छ तर अहिलेसम्म यसको व्यापारिक उत्पादन गरिएको छैन।<ref name=Maron2015>{{cite web|last1=Maron|first1=Dina|title=First Dengue Fever Vaccine Gets Green Light in 3 Countries|url=http://www.scientificamerican.com/article/first-dengue-fever-vaccine-gets-green-light-in-3-countries/|website=Scientific American|accessdate=3 February 2016|date=December 30, 2015}}</ref> डेङ्गीबाट बच्न लामखुट्टेको वासस्थानहरू नष्ट गर्ने तथा लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नु पर्छ।<ref name=WHO2015/> यसका लागि मानिसको बसोवास क्षेत्रमा अनावस्यक रूपमा पानी जम्न नदिने वा जमेको पानीलाई ढाकेर राख्ने तथा सकेसम्म शरीरका धेरै भाग ढाक्ने कपडा लगाउने गर्न सकिन्छ। भर्खरै देखा परेको मन्द वा मध्यम खालको डेङ्गी छ भने मुखबाट वा नसाबाट(इन्ट्राभेनस) तरल पदार्थ दिएर उपचार गरिन्छ। गम्भीर खालको डेङ्गीको उपचार गर्न बिरामीलाई रगत दिनु आवस्यक हुन सक्छ।<ref name=BMJ2015/> यो रोगका कारण प्रत्येक वर्ष करीब पाँचलाख मानिसहरू अस्पताल भर्ना हुने गरेका छन्।<ref name=WHO2015/> डेङ्गी लागेको बेलामा इबुप्रोफिन जस्ता नन्स्टेरोइडल एन्टि इन्फ्लामेटरी औषधिहरू प्रयोग गर्नु हुँदैन।<ref name=BMJ2015/> डेङ्गी दोस्रो विश्वयुद्धको समयदेखि विश्वव्यापी समस्या बनेको हो। हाल यो रोग विश्वका ११० देशहरूमा व्याप्त छ।<ref name=Peads10>{{cite journal|vauthors=Ranjit S, Kissoon N |title=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes|journal= [[Pediatr. Crit. Care Med.]] |date=January 2011|pmid=20639791|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |volume=12|pages=90–100|issue=1}}</ref><ref name=Gubler98/> प्रत्येक वर्ष यो रोगका कारण करीब ५ करोडदेखि ५ करोड २८ लाख मानिसहरू बिरामी पर्ने गरेका छन्। जसमध्ये करीब दसहजारदेखि बीसहजार मानिसहरूको मृत्यु हुने गरेको छ।<ref name=White10>{{cite journal|vauthors=Whitehorn J, Farrar J |title=Dengue|journal=Br. Med. Bull.|volume=95|pages=161–73|year=2010|pmid=20616106|doi=10.1093/bmb/ldq019}}</ref><ref name=Bhatt2013>{{cite journal |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, etal |title=The global distribution and burden of dengue |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-04-25_496_7446/page/504 |journal=Nature |volume=496 |issue=7446 |pages=504–7 |date=April 2013 |pmid= 23563266|doi=10.1038/nature12060 |pmc=3651993 }}</ref><ref name=Car2015>{{cite journal|last1=Carabali|first1=M|last2=Hernandez|first2=LM|last3=Arauz|first3=MJ|last4=Villar|first4=LA|last5=Ridde|first5=V|title=Why are people with dengue dying? A scoping review of determinants for dengue mortality.|journal=BMC infectious diseases|date=30 July 2015|volume=15|pages=301|pmid=26223700|doi=10.1186/s12879-015-1058-x|pmc=4520151}} {{open access}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Stanaway|first1=JD|last2=Shepard|first2=DS|last3=Undurraga|first3=EA|last4=Halasa|first4=YA|last5=Coffeng|first5=LE|last6=Brady|first6=OJ|last7=Hay|first7=SI|last8=Bedi|first8=N|last9=Bensenor|first9=IM|last10=Castañeda-Orjuela|first10=CA|last11=Chuang|first11=TW|last12=Gibney|first12=KB|last13=Memish|first13=ZA|last14=Rafay|first14=A|last15=Ukwaja|first15=KN|last16=Yonemoto|first16=N|last17=Murray|first17=CJ|title=The global burden of dengue: an analysis from the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=The Lancet. Infectious diseases|date=10 February 2016|pmid=26874619|doi=10.1016/S1473-3099(16)00026-8}}</ref> डेङ्गीको महामारीको बारेमा सन् १७७९ लिखित तथ्य भेटिएको छ।<ref name=Gubler98>{{cite journal|author=Gubler DJ|title=Dengue and dengue hemorrhagic fever|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=11|issue=3|pages=480–96|date=July 1998|pmid=9665979|pmc=88892|url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/11/3/480}}</ref> यो रोग भाइरसका कारणले लाग्ने र लामखुट्टेका कारणले मानिसमा सर्ने गरेको तथ्य बीसौँ सताब्दीमै पत्ता लागेको थियो।<ref name=Henchal>{{cite journal|vauthors=Henchal EA, Putnak JR |title=The dengue viruses|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=3|issue=4|pages=376–96|date=October 1990|pmid=2224837|pmc=358169|url=http://cmr.asm.org/cgi/reprint/3/4/376|doi=10.1128/CMR.3.4.376}}</ref> लामखुट्टेको निर्मुल पार्न असम्भव जस्तै भएकोले सिँधै भाइरसलाई नियन्त्रण गर्ने औषधिहरूको बारेमा पनि अध्ययन भइरहेको छ।<ref name=Noble>{{cite journal|vauthors=Noble CG, Chen YL, Dong H |title=Strategies for development of Dengue virus inhibitors|journal=Antiviral Res.|volume=85|issue=3|pages=450–62|date=March 2010|pmid=20060421|doi=10.1016/j.antiviral.2009.12.011|displayauthors=etal }}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== सfमान्यतया डेङ्गी भाइरसको सङ्क्रमण भएका करीब ८० प्रतिशत मानिसहरूमा रोगका कुनै लक्षणहरू देखिँदैनन् वा देखिए पनि हल्का ज्वरो जस्ता सामान्य खालका लक्षणहरू मात्र देखिन्छन्।<ref name=White10/><ref name=WHOp14>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp.&nbsp;14–16.</ref><ref name=Euro10>{{cite journal|author=Reiter P |title=Yellow fever and dengue: a threat to Europe?|journal=Euro Surveill |date=11 March 2010|volume=15|issue=10|pages=19509|pmid=20403310 | url=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509}}</ref> सङ्क्रमित मध्ये करीब ५ प्रतिशत मानिसहरूमा गम्भीर प्रकारको डेङ्गी लाग्ने गर्दछ भने ती मध्ये पनि निकै कम मानिसहरू यस रोगका कारण मृत्युको मुखमा पुग्ने गर्दछन्।<ref name=White10/><ref name=Euro10/> यो रोग छिप्पिन तीनदेखि १४ दिन लाग्ने भए पनि धेरैजसो बिरामीहरूमा यो रोगले ४ देखि ७ दिनमै पूर्णता पाउँछ।<ref name=Gubler2010>{{cite book|author=Gubler DJ|editor1=Mahy BWJ |editor2 = Van Regenmortel MHV |title=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|chapter=Dengue viruses|publisher=Academic Press|location=Boston|year=2010|isbn=0-12-375147-0|url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372 | pages=372–82}}</ref> त्यसैले डेङ्गीको जोखिममा रहेका स्थानहरूमा गएर फर्किएका मानिसहरूमा घर पुगेको १४ दिनपछि डेङ्गी वा अन्य लक्षणहरू देखापर्ने सम्भावना हुँदैन।<ref name=Peads10/> प्रायजसो बालबालिकाहरूमा डेङ्गीको सङ्क्रमण हुँदा सामान्य रुगा तथा सङ्क्रामक पखाला (ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस) भएको जस्तै लक्षणहरू देखिने गर्दछन्।<ref name=India10>{{cite journal|author=Varatharaj A|title=Encephalitis in the clinical spectrum of dengue infection|journal=Neurol. India|volume=58|issue=4|pages=585–91|year=2010|pmid=20739797|doi=10.4103/0028-3886.68655|url=http://www.neurologyindia.com/article.asp?issn=0028-3886;year=2010;volume=58;issue=4;spage=585;epage=591;aulast=Varatharaj}}</ref> त्यस्तै बालबालिकाहरूमा विभिन्न जटिलताहरू देखा पर्ने जोखिम पनि तुलनात्मक रूपमा बढी नै हुन्छ।<ref name=Peads10/><ref name=NEJM2012/> सुरुवातमा यसका अन्य लक्षणहरू मन्द खालका भए पनि उच्च ज्वरो पनि देखा पर्छ।<ref name=NEJM2012>{{cite journal |author1=Simmons CP |author2=Farrar JJ |author3=Nguyen vV |author4=Wills B |title=Dengue |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-04-12_366_15/page/1423 |journal=N Engl J Med |volume=366 |issue=15 |pages=1423–32 |date=April 2012 |pmid=22494122 |doi=10.1056/NEJMra1110265}}</ref> ===क्लिनिकल कोर्स=== डेङ्गीको पहिचानका लागि मुख्य लक्षणहरू अचानक ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने (साधारणतया आँखाको पछाडि दुख्ने) मांसपेसी तथा जोर्नी दुख्ने आदि हुन्। डेङ्गीका रोगीहरूको मांसपेसी तथा जोर्नी दुख्ने हुनाले यसलाई हड्डीतोड ज्वरो (अङ्ग्रेजीमा ब्रेकबोन फिबर) पनि भन्ने गरिन्छ।<ref name=White10/><ref name=Chen>{{cite journal|vauthors=Chen LH, Wilson ME |title=Dengue and chikungunya infections in travelers|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=5|pages=438–44|date=October 2010|pmid=20581669 |doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16}}</ref> यो रोग लागेको अवधिलाई तीन चरणमा विभाजन गरिएको छ: लक्षणहरू सुरु हुने अवस्था (फेब्राइल), गम्भीर अवस्था (क्रिटिकल) तथा निको हुने अवस्था (रिकभरी)।<ref name=WHOp25>[[#refWHO2009|WHO (2009)]], pp. 25–27.</ref> लक्षण सुरु हुने अवस्थामा ४० डिग्री सेल्सियस (१०४ डिग्री फरेन्हाइट) भन्दा पनि उच्च ज्वरो आउने, शरीरमा पीडा महशुस हुने तथा टाउको दुख्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्। यो अवस्था प्राय जसो दुईदेखि सात दिनसम्म रहने गर्दछ।<ref name=WHOp25/><ref name=Chen/> वाकवाकी लाग्ने तथा बान्ता हुने पनि हुन सक्छ।<ref name=NEJM2012/> डेङ्गीको सङ्क्रमण भएका ५०-८०% बिरामीहरूमा लक्षण देखिन सुरु भएको पहिलो वा दोस्रो दिनमा छाला रातो तथा तातो हुने समस्या देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=Chen/><ref name=Fitz2009>{{cite book|editor=Wolff K |editor2 = Johnson RA |title=Fitzpatrick's color atlas and synopsis of clinical dermatology|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-159975-7|chapter=Viral infections of skin and mucosa|edition=6th|pages=810–2}}</ref> पछि बढ्दै गएर दादुरा लागेको जस्तो ससाना फोकाहरू देखा पर्छन।<ref name=Fitz2009/><ref name=ER2010>{{cite book|veditors=Knoop KJ, Stack LB, Storrow A, Thurman RJ |title=Atlas of emergency medicine|year=2010|publisher=McGraw-Hill Professional|location=New York|isbn=0-07-149618-1|chapter=Tropical medicine|edition=3rd| pages=658–9}}</ref> रातोको बिचमा सेतो हुने फोकाहरू पनि देखिन सक्छ। यस्ता फोकाहरूलाई अङ्ग्रेजीमा 'आइस्ल्यान्ड अफ ह्वाइट इन अ सी अफ रेड' ( रातो समुद्रमा गोराहरूको टापु) भन्ने गरिन्छ।<ref name=Gould/> यो अवस्थामा शरीरमा हुने केशिकाहरू फुटेर छालामा ससाना राता थोप्लाहरू (अङ्ग्रेजीमा पिटिकी भनिने) देखा पर्ने र मुख तथा नाकका म्युकस मेम्ब्रेनबाट सामान्य रक्तस्राव हुने जस्ता लक्षणहरू पनि देखापर्न सक्छ।<ref name=Peads10/><ref name=Chen/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|dengue|डेङ्गी}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] [[श्रेणी:रोगहरू]] lgg7aeffl40axd9uyw2i3i7x8oswwix 3 88527 1368720 1366924 2026-08-08T18:39:10Z Font8388608 77523 Revert spam 1368720 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:नमस्ते|realName=|name=Mohan Kafle}} -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्ने]]) १३:४७, १० नोभेम्बर २०१६ (युटिसी(UTC)) rgiun81sgwwz7gnx3tc5crlizogd6jw 0 88953 1368910 1308833 2026-08-09T01:59:02Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368910 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = कोप्पिल्लिल राधाकृष्णन<br />Koppillil Radhakrishnan | image = K Radhakrishnan 2013 2.JPG | caption = सन् २०१३ मा राधाकृष्णन | birth_date = {{birth date and age|1949|08|29|df=y}} | birth_place = इरिन्जलकुडा, केरला | death_date = | death_place = | field = [[विद्युतीय इन्जिनियरिङ]] र [[अन्तरिक्ष खोज]] | work_institution = | alma_mater = | known_for = [[चन्द्रयान-१|चन्द्रयान]], [[मङ्गलयान]] | prizes = [[पद्म भूषण]] (२०१४)<ref name="hindu20140125">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/list-of-padma-awardees/article5617946.ece |title=List of Padma awardees |work=The Hindu |date=25 January 2014 |accessdate=26 January 2014}}</ref> | footnotes = }} '''कोप्पिल्लिल राधाकृष्णन'''<ref name="toi_jan_14">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Isro-IISc-men-get-top-national-honour/articleshow/29375165.cms |title=Isro, IISc men get top national honour |work=[[The Times of India]] |date=26 January 2014 |accessdate=26 January 2014}}</ref> (जन्म २९ अगस्ट १९४९) भारतीय वैज्ञानिक हुन् । उनी सन् २०१४ को डिसेम्बर देखि [[भारतीय विज्ञान तथा प्राविधिक इन्जिनियरिङ संस्थान]]का अध्यक्ष हुन् तथा उनी [[भारतीय अन्तरिक्ष विज्ञान एवम् प्राविधिक संस्थान|भारतीय अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्राविधिक संस्थान]]का अध्यक्ष हुन् ।<ref name="iist-board">{{cite web |url=http://www.iist.ac.in/about-us/board-of-management |title=Board of Management |publisher=Indian Institute of Space Science and Technology |date=2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516092135/http://www.iist.ac.in/about-us/board-of-management |date=2013-05-16 }}</ref> राधाकृष्णनले यसभन्दा पूर्व [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन]] (इसरो)को अध्यक्ष पदमा रहेर सन् २००९ देखि सन् २०१४ सम्म कार्य गरेका थिए ।<ref name="deccan20091025">{{cite news |url=http://www.deccanherald.com/content/32322/isro-gets-chairman.html |title=ISRO gets a new chairman |work=Deccan Herald |date=25 October 2009 |accessdate=25 October 2009}}</ref><ref name="ptinews20091024">{{cite news |url=http://www.ptinews.com/news/346110_Dr-K-Radhakrishnan-made-ISRO-chief |title=Dr K Radhakrishnan made ISRO chief |publisher=[[Press Trust of India]] |accessdate=24 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027014449/http://www.ptinews.com/news/346110_Dr-K-Radhakrishnan-made-ISRO-chief |archivedate=27 October 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027014449/http://www.ptinews.com/news/346110_Dr-K-Radhakrishnan-made-ISRO-chief |date=27 October 2009 }}</ref><ref name="hindustan20141231">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/isro-chairman-radhakrishnan-retires-mom-tweets-farewell/article1-1302090.aspx |title=ISRO chairman K Radhakrishnan retires |work=Hindustan Times |agency=[[Press Trust of India]] |date=31 December 2014 |accessdate=31 December 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231173009/http://www.hindustantimes.com/india-news/isro-chairman-radhakrishnan-retires-mom-tweets-farewell/article1-1302090.aspx |date=31 December 2014 }}</ref> उनकै मार्गदर्शनमा इसरोले [[मङ्गलयान]]लाई प्रथम प्रयासमै मङ्गल ग्रहमा पुगाएर विश्वलाई अचम्भित तुल्याएको थियो ।<ref name="pib-hi-30497">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=30497| title= राष्‍ट्रपति ने ‘मंगलयान’ के सफलतापूर्वक मङ्गल की कक्षा में स्‍थापित होने पर इसरो को बधाई दी | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 24 सितंबर 2014 | accessdate = 25 सितंबर 2014}}</ref><ref name="nbt-mangalyaan">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/india-makes-history-mangalyaan-enters-mars-orbit/articleshow/43300180.cms| title= पहली ही कोशिश में मङ्गल तक पहुंचा भारत| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 24 सितंबर 2014| accessdate= 25 सितंबर 2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> राधाकृष्णनको सेवानिवृत्ति पछि सन् २०१४ अक्टोबर ३० मा [[जी माधवन नायर]]ले उनको स्थानमा इसरोका नयाँ अध्यक्ष भएका थिए । कोप्पिल्लिल राधाकृष्णनले [[केरल विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९७० मा [[विद्युतीय इन्जिनियरिङ|इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ]] गरेका थिए । उनी इसरोमा आफ्नो कार्यकाल [[विक्रम साराभाई स्पेस सेन्टर]], [[तिरुवनन्तपुरम]]मा एभियोनिक्स इन्जिनियरको रूपमा सन् १९७१बाट आरम्भ गरेका थिए । उनी विक्रम साराभाई स्पेस सेन्टरका निर्देशक भएर कार्य गरिसकेका छन् । डाक्टर राधाकृष्णनले स्वयं इसरो अध्यक्ष आफ्नो पहिलो प्राथमिकता सालको अन्तसम्ममा उड्ने [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान|जिएसएलभी]]को लागि स्वदेशी क्रायोजेनिक इञ्जिन तयार पार्ने बताएका थिए र आफ्नो यस उद्देश्यमा उनी सफल पनि भए ।<ref name="pib-hi-32972">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=32972| title= 2014- अंतरिक्ष विभाग के लिए सफलता का वर्ष | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 2 नवंबर, 2014 | accessdate = 19 नवंबर, 2014}}</ref> उनी भारतीय भूभौतिक सङ्घका आजीवन सदस्य हुन् र एक स्तरीय गायक र कत्थककली कलाकार पनि हुन् ।<ref name="ht_oct09">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Dr-K-Radhakrishnan-made-ISRO-chief/H1-Article1-468883.aspx |title=Dr K Radhakrishnan made ISRO chief |work=Hindustan Times |date=24 October 2009 |accessdate=24 October 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027034858/http://www.hindustantimes.com/Dr-K-Radhakrishnan-made-ISRO-chief/H1-Article1-468883.aspx |date=27 October 2009 }}</ref> सन् २०१४ मा [[भारत सरकार]]ले उनको अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रमा अभूतपूर्व कार्यको लागि [[पद्म भूषण]]ले सम्मानित गरेको थियो । ==जीवनी== राधाकृष्णनको जन्म [[केरल|केरला]] राज्यको [[थ्रिसुर जिल्ला]]को इरिन्जलकुडामा भएको हो । उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा स्थानीय विद्यालयबाट गरेका थिए भने उच्च शिक्षा क्राइस्ट कलेज, इरिन्जलकुडाबाट गरेका थिए । आफ्नो प्रविणता प्रमाणपत्रसम्मको शिक्षा पश्चात उनले सन् १९७० मा सरकारी इन्जिनियरिङ कलेजबाट इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङको पढाई पुरा गरे । उनी इसरोमा आफ्नो कार्यकाल [[विक्रम साराभाई स्पेस सेन्टर]], [[तिरुवनन्तपुरम]]मा एभियोनिक्स इन्जिनियरको रूपमा सन् १९७१बाट आरम्भ गरेका थिए । ==पद== ==सम्मान== कोप्पिल्लिल राधाकृष्णनलाई सन् २०१४ मा भारत सरकारले उनको विज्ञान र इन्जिनियरिङ अन्तर्गतको अन्तरिक्ष विज्ञान क्षेत्रमा अभूतपूर्व योगदानको लागि [[पद्म भूषण]]<ref name=toi_jan_14 /> ले सम्मानित गरेको थियो भने त्यसै वर्ष '''नेचर (जर्नल)'''ले सन् २०१४ डिसेम्बर १८ मा '''२०१४ का महत्त्व राख्ने व्यक्तित्वहरू'''मा स्थान दिएको थियो उनी सँगै [[मरयम मिर्जाखानी]], [[राधिका नागपाल]] र अन्यलाई समेत यस सूचीमा राखिएको थियो ।<ref name="nature20141218">{{cite journal |title=365 days: Nature's 10 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_december-18-25-2014_516_7531/page/311 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |first1=Elizabeth |last1=Gibney |first2=Heidi |last2=Ledford |first3=Corie |last3=Lok |first4=Erika Check |last4=Hayden |first5=Ron |last5=Cowen |first6=Erica |last6=Klarreich |first7=Sara |last7=Reardon |first8=T. V. |last8=Padma |first9=David |last9=Cyranoski |first10=Ewen |last10=Callaway |display-authors=5 |volume=516 |issue=7531 |pages=311–319 |date=December 18, 2014 |doi=10.1038/516311a}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category-inline|K. Radhakrishnan|के राधाकृष्णन}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:भारतका वैज्ञानिकहरू]] q5370bgbl1uyytg9mw1nc5ka458d5wb 0 89105 1368807 1298171 2026-08-08T23:46:02Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368807 wikitext text/x-wiki '''वयली लिप्यन्तरण''' (Wylie transliteration) तिब्बती लिपिको रोमनीकरण गर्ने एउटा विधि हो जसमा ति रोमन वर्णहरूका उपयोग गरिन्थे जुन अंग्रेजी भाषाको कुनै साधारण टाइपराइटरमा पनि उपलब्ध हुन्छन्। यसको नाम, टरेल वी० वयली (Turrell V. Wylie) को नाममा जोडिएको छ जसले सन् १९५९ मा यस योजनाको प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{cite journal|doi=10.2307/2718544|last=Wylie|first=Turrell V.|authorlink=Turrell Wylie|date=December 1959|title=A Standard System of Tibetan Transcription|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1959-12_22/page/261|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=22|pages=261–267|publisher=Harvard-Yenching Institute|jstor=2718544}}</ref> समयको साथै यो लिप्यन्तरण योजना एउटा मानक हुन गए (विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकामा।) तिब्बतीमा लेख्ने र बोल्ने भाषामा एकदमै फरक हुन्छन्। त्यसै कारण रोमानिकरण गर्दा तिब्बती भाषाको उच्चारण र लिपि वर्तनी दुवैलाई संस्कृत, नेपाली र हिन्दी भाषा जस्तै संरक्षित राख्न सक्दैनन्। वयली लिप्यन्तरण भन्दा पहिले प्रचलित लिप्यन्तरण योजनाहरू भएपनि त्यस द्वारा न त उच्चारणको पूर्णतः संरक्षित गर्न पाउथे न त वर्तनीको। वयली लिप्यन्तरण विधिद्वारा तिब्बतीभाषाको उच्चारणलाई अनुगमन गर्नसक्दैन तर लिपि वर्तनीको रोमन लिपिमा प्रस्तुत गर्ने योजनामा भने लगभग सफलता रहेको छ। == वयली लिप्यन्तरणको योजनामा तिब्बती लिपिको रूप == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! {{Abbr|T|Tibetan}} ! {{Abbr|W|Wylie}} ! [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] ! T ! W ! [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] ! T ! W ! [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] ! T ! W ! [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] |- | ཀ | ka | {{IPA|[ká]}} | ཁ | kha | {{IPA|[kʰá]}} | ག | ga | {{IPA|[ɡà/ʰkà]}} | ང | nga | {{IPA|[ŋà]}} |- | ཅ | ca | {{IPA|[tɕá]}} | ཆ | cha | {{IPA|[tɕʰá]}} | ཇ | ja | {{IPA|[dʑà/ʰtɕà]}} | ཉ | nya | {{IPA|[ɲà]}} |- | ཏ | ta | {{IPA|[tá]}} | ཐ | tha | {{IPA|[tʰá]}} | ད | da | {{IPA|[dà/ʰtà]}} | ན | na | {{IPA|[nà]}} |- | པ | pa | {{IPA|[pá]}} | ཕ | pha | {{IPA|[pʰá]}} | བ | ba | {{IPA|[bà/ʰpà]}} | མ | ma | {{IPA|[mà]}} |- | ཙ | tsa | {{IPA|[tsá]}} | ཚ | tsha | {{IPA|[tsʰá]}} | ཛ | dza | {{IPA|[dzà/ʰtsà]}} | ཝ | wa | {{IPA|[wà]}} |- | ཞ | zha | {{IPA|[ʑà/ɕà]}} | ཟ | za | {{IPA|[zà/sà]}} | འ | 'a | {{IPA|[ɦà/ʔà]}} | ཡ | ya | {{IPA|[jà]}} |- | ར | ra | {{IPA|[rà]}} | ལ | la | {{IPA|[là]}} | ཤ | sha | {{IPA|[ɕá]}} | ས | sa | {{IPA|[sá]}} |- | ཧ | ha | {{IPA|[há]}} | ཨ | a | {{IPA|[ʔá]}} |} ==वयली र देवनागरी लिप्यन्तरणमा तिब्बती लिपिको रूप== {| class="wikitable" ! तिब्बती ! वयली ! देवनागरी ! तिब्बती ! वयली ! देवनागरी ! तिब्बती ! वयली ! देवनागरी ! तिब्बती ! वयली ! देवनागरी |- | {{bo-textonly|ཀ}} | ka | क | {{bo-textonly|ཁ}} | kha | ख | {{bo-textonly|ག}} | ga | ग | {{bo-textonly|ང}} | nga | ङ |- | {{bo-textonly|ཅ}} | ca | च | {{bo-textonly|ཆ}} | cha | छ | {{bo-textonly|ཇ}} | ja | ज | {{bo-textonly|ཉ}} | nya | ञ |- | {{bo-textonly|ཏ}} | ta | त | {{bo-textonly|ཐ}} | tha | थ | {{bo-textonly|ད}} | da | द | {{bo-textonly|ན}} | na | न |- | {{bo-textonly|པ}} | pa | प | {{bo-textonly|ཕ}} | pha | फ | {{bo-textonly|བ}} | ba | ब | {{bo-textonly|མ}} | ma | म |- | {{bo-textonly|ཙ}} | tsa | च़ | {{bo-textonly|ཚ}} | tsha | छ़ | {{bo-textonly|ཛ}} | dza | ज़ | {{bo-textonly|ཝ}} | va/wa | व |- | {{bo-textonly|ཞ}} | zha | श़ | {{bo-textonly|ཟ}} | za | स़ | {{bo-textonly|འ}} | 'a | अ़ | {{bo-textonly|ཡ}} | ya | य |- | {{bo-textonly|ར}} | ra | र | {{bo-textonly|ལ}} | la | ल | {{bo-textonly|ཤ}} | sha | श | {{bo-textonly|ས}} | sa | स |- | {{bo-textonly|ཧ}} | ha | ह | {{bo-textonly|ཨ}} | a | अ | {{bo-textonly|༄༅།།}} | @ | | {{bo-textonly|༈}} | | |} ==वयलीमा अंग्रेजी विराम चिन्हको प्रयोग== तिब्बती लिपिमा व्यंजन अक्षरलाई शब्दको रूपमा लेख्दा उपसर्ग, परसर्ग, सुपरस्क्रिप्ट र सबस्क्रिप्टहरू मूलअक्षरमा जोडिएर लेखिएका हुन्छन। वयली प्रणालीले सामान्यतया व्यवहारमा तिब्बती हिज्जेको नियम अनुसार भेद गर्दैन। तर अपवादको क्रममा {{bo-textonly|གཡང་}} जस्त शब्दलाई वयली प्रणालीमा लेख्दा बीचमा विराम चिन्ह लगाएर छुट्याउनुपर्ने हुन्छ। जस्तै {{bo-textonly|གཡང་}} लाई वयलीमा लेख्दा g.yang भनेर उपसर्गको पछि विराम चिन्ह लगाउनु पर्छा। कतै विराम चिन्हले भेद नगरी gyang लेखेमा {{bo-textonly|གྱང་}} हुन जान्छ। == स्वर वर्ण == तिब्बती अथवा [[सम्भोट लिपि]]मा इकार, उकार, एकार र ओकार गरी चारवटा स्वर चिन्हहरू हुन्छन् र ति स्वर चिन्ह हरूलाई मूल स्वर वर्ण '''अ=a'''सँग जोडिएर '''इ=i, उ=u, ए=e, ओ=o''' भनि वयलीमा निम्नलिखित उदाहरण अनुसार अंग्रेजी स्वर वर्णको प्रयोग गरी लेख्ने गर्दछ। {| cellpadding="8" style="font-size: x-large; font-family: Jomolhari, Kailash, &quot;Tibetan Machine Uni&quot;; margin-bottom: 10px;" class="" |ཨི i  |ཨུ u |ཨེ e |ཨོ o |} == ठुलो अक्षरको प्रयोग == तिब्बती लिप्यन्तरणका धेरै अघिल्लो प्रणालीहरूमा आन्तरिक क्यापिटलाइजेशन योजनाहरू समावेश थिए - अनिवार्य रूपमा, शब्दको पहिलो अक्षरको सट्टा मूल अक्षरलाई क्यापिटल गर्नुपर्छ। तिब्बती शब्दकोशहरू मूल अक्षरद्वारा व्यवस्थित हुन्छन्, र उपसर्गहरू प्रायः मौन हुन्छन्, त्यसैले मूल अक्षर जान्नले उच्चारणको राम्रो विचार दिन्छ। यद्यपि, यी योजनाहरू प्रायः असंगत रूपमा लागू गरिन्थ्यो, र सामान्यतया तब मात्र जब शब्द सामान्यतया ल्याटिन पाठको मानदण्डहरू (अर्थात वाक्यको सुरुमा) अनुसार क्यापिटलाइज हुन्छ। आन्तरिक क्यापिटलाइजेसन अत्यधिक बोझिलो थियो, उच्चारण निर्धारणमा सीमित उपयोगिताको आधारमा, र तिब्बती शब्दकोश प्रयोग गर्न सक्षम पाठकको लागि सम्भवतः अनावश्यक थियो। वाइलीले निर्दिष्ट गरे कि यदि कुनै शब्दलाई क्यापिटल गर्ने हो भने, पश्चिमी क्यापिटलाइजेशनको अभ्यास अनुरूप पहिलो अक्षर क्यापिटल हुनुपर्छ। जस्तैः བཀའ་བརྒྱུད་ को क्यापिटलाइजेशन Bka' brgyud हुनुपर्छ bka' brgyud होइन। == विस्तारित वयली लिप्यन्तरण योजना == वयलीको मूल योजना सबै तिब्बती-लिपि पाठ लिप्यन्तर गर्न सक्षम छैनन्। विशेष गरी, यसमा धेरै तिब्बती विराम चिह्नहरूका लागि कुनै पत्राचार छैनन् र तिब्बती लिपिमा लेखिएका गैर-तिब्बती शब्दहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्ने क्षमताको अभाव छन् (संस्कृत र ध्वन्यात्मक चिनियाँ शब्दहरू सबैभन्दा सामान्य मामलाहरू हुन्)। तदनुसार, विभिन्न विद्वानहरूले आवश्यकता अनुसार तदर्थ र अपूर्ण अधिवेशनहरू अपनाएका छन्। भर्जिनिया विश्वविद्यालयको तिब्बती र हिमालयन पुस्तकालयले एक मानक, विस्तारित वाइली लिप्यन्तरण योजना (Extended Wylie Transliteration Scheme EWTS) विकसित गर्यो जसले यी कमीहरूलाई व्यवस्थित रूपमा सम्बोधन गर्दछ। यसले हराइरहेको वर्णहरू प्रतिनिधित्व गर्न ठूला अक्षरहरू र ल्याटिन विराम चिह्नहरू प्रयोग गर्दछ। तिसे लगायत धेरै सफ्टवेयर प्रणालीहरूले अब ल्याटिन किबोर्डमा अप्रतिबन्धित तिब्बती लिपि (पूर्ण युनिकोड तिब्बती क्यारेक्टर सेट सहित) टाइप गर्न अनुमति दिन यो मानक प्रयोग गर्छन्। वाइली प्रणाली तिब्बती भाषासँग अपरिचित भाषाविद्हरू द्वारा प्रयोगको लागि सहज नभएकोले, अन्तर्राष्ट्रिय फोनेटिक वर्णमालामा आधारित एक नयाँ लिप्यन्तरण प्रणाली तिब्बती ऐतिहासिक ध्वनीशास्त्रका लेखहरूमा वाइलीलाई प्रतिस्थापन गर्न प्रस्ताव गरिएको छ।<ref>{{cite journal |last=Jacques |first= Guillaume |author-link=Guillaume Jacques |year=2012 |title=A new transcription system for Old and Classical Tibetan |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue= 2 |pages= 89–96 |url=https://www.academia.edu/2322359}}</ref> ==विस्तारित वयली लिप्यन्तरण योजना अनुसारको लिप्यन्तरित उदाहरण== {{bo-textonly|༄༅། །དཀར་མཛེས་ཨ་ཡིག་ལས་འཁྲུངས་ཤེས་བློའི་གཏེར།།}}<br> @#/ /dkar mdzes a yig las 'khrungs shes blo'i gter//<br> {{bo-textonly|ཕས་རྒོལ་ཝ་སྐྱེས་ཟིལ་གནོན་གདོང་ལྔ་བཞིན།།}}<br> phas rgol wa skyes zil gnon gdong lnga bzhin//<br> {{bo-textonly|ཆགས་ཐོགས་ཀུན་བྲལ་མཚུངས་མེད་འཇམ་དབྱངས་མཐུས།།}}<br> chags thogs kun bral mtshungs med 'jam dbyangs mthus//<br> {{bo-textonly|མ་ཧཱ་མཁས་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་གྱུར་ཅིག།}}<br> ma hA mkhas pa'i gtso bo nyid gyur cig/<br> {{bo-textonly|ཨོཾ་ཨ་ར་པ་ཙ་ན་དྷཱིཿ}}<br> oM a ra pa tsa na d+hIH ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सम्भोट लिपि|तिब्बती लिपि]] * [[सम्भोट लिपि]] * [[तिब्बती भाषा|मानक तिब्बती]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृत लिप्यन्तरण वर्णमाला]] * [[देवनागरी लिप्यन्तरण]] ==बाह्य कडीहरू== (केही निम्न लिङ्कहरूको राम्ररी प्रदर्शन गर्नलाई तिब्बती फन्ट स्थापनाको आवश्यक छ।) * Wylie, Turrell (1959). [https://web.archive.org/web/20110127175457/http://sites.google.com/site/chrisfynn2/wylietransliteration A Standard System of Tibetan Transcription]. ''Harvard Journal of Asiatic Studies'', p.&nbsp;261-267 *[http://www.nitartha.org/wylie_tables.html The Wylie Translation Table, at Nitartha International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050223032751/http://www.nitartha.org/wylie_tables.html |date=2005-02-23 }} *[http://ead.staatsbibliothek-berlin.de/en/kataloge/tibetan.html Staatsbibliothek Berlin – ''A standard system of Tibetan transcription''] *[http://www.thlib.org/reference/transliteration/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/tibetan%20transliteration%20and%20transcription.html THDL Extended Wylie Transliteration Scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423181558/http://www.thlib.org/reference/transliteration/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/tibetan%20transliteration%20and%20transcription.html |date=2017-04-23 }} (A project of the [http://www.thdl.org Tibetan and Himalayan Digital Library] to adapt and expand the Wylie system for computer use.) *[http://www.digitaltibetan.org/cgi-bin/wylie.pl Tibetan transliteration: convert between Wylie or EWTS and Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422153742/http://www.digitaltibetan.org/cgi-bin/wylie.pl |date=2017-04-22 }} *[http://tbrc.org/#help_FooterNavigationtools Test Tibetan display (enter wylie)] *[http://groups.google.com/group/tibetan-language-utilities/welcome Utility for converting Extended Wylie plain text to Unicode Tibetan]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:तिब्बतमा बोलिने भाषाहरू]] 9rc5uian6cfdyfnjk4v2dq0ctndsie0 0 91710 1368772 1274732 2026-08-08T23:01:12Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368772 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Breast anatomy drawing.png|right|thumb|300px|महिलाको स्तन ग्रन्थी]] '''स्तन ग्रन्थी''' (अङ्ग्रेजी: Mammary gland) एक [[स्तनधारी प्राणी|स्तनधारी]] जनावरको शरीरको विशेष [[ग्रन्थी]] हो। यसको प्रमुख कार्य "[[दूध]]" उत्पादन गर्नु हो जुन नवजात शिशुको लागि पोषक तथा अति आवस्यक आहार हो। स्तनबाट नै यिनिहरूको नाम स्तनधारी प्राणी रहन गएको हो । चिकित्सा विज्ञानको दृष्टिमा स्तन ग्रन्थी बोसो, तथा रेशीय तन्तुहरूले बनेको पिण्ड हो । यो छातीको मांशपेशीको भित्तामा रेशीय तन्तुको स्ट्र्याण्डको मद्दतले टाँसिएको हुन्छ । स्तनभरि नै प्रमुख रूपमा बोसोयुक्त तन्तु हुन्छ र यसले नै स्तनलाई कमलो वा नरम बनाएको हुन्छ र एक निश्चित आकार दिएको हुन्छ । स्तन ग्रन्थी प्राय गरी पोथी स्तनधारी जिवमा मात्र विकसित र दूध उत्पादन हुने गर्छ तर कहिलेकाही भालेमा पनि विकसित हुने र दूध उत्पादन हुने गर्छ । यस गणमा सबभन्दा आदिम (primitive) स्तनधारी डकबिल (duckbill) र प्लेटिपस (platypus) हुन् जसले फुल पार्ने गर्छन्। यिनिहरूको स्तन ग्रन्थीमा मुन्टा (nipples) हुँदैन। जनावरहरूमा स्तन ग्रन्थीको विकास पहिलो गर्भधारण हुँदा हुन्छ तर मनव स्त्रीहरूमा भने स्तन ग्रन्थीको विकास किशोर अवस्था मै हुने गर्छ। एस्ट्रोजन र वृद्धि हर्मोन (Growth Hormone) ले स्तन ग्रन्थीको विकासमा महत्त्वपूर्ण भुमिका खेल्दछ।<ref name="Malley2010">{{Cite journal|title=Hormone Action in the Mammary Gland|author1=Brisken |author2=Malley |doi=10.1101/cshperspect.a003178|publisher=Cold Spring Harb Perspect Biol|date=December 2, 2010|pmc=2982168|volume=2|issue=12|pages=a003178|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|pmid=20739412}}</ref><ref name="pmid9516076">{{cite journal | vauthors = Kleinberg DL | title = Role of IGF-I in normal mammary development | journal = Breast Cancer Res. Treat. | volume = 47 | issue = 3 | pages = 201–8 | year = 1998 | pmid = 9516076 | doi = 10.1023/a:1005998832636| url =https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-02_47_3/page/201}}</ref> गर्भास्थाको समयमा स्तन ग्रन्थीले प्रोजेस्टेरोन र प्रोल्याक्टिन हर्मोन उत्पादन गर्छ। प्रोजेस्टेरोन हर्मोनले प्रोल्याक्टिन हर्मोनको उत्पादनमा कमि गर्छ जसको कारणले गर्भास्थाको समयमा दूध उत्पादन हुदैन अथवा केही मात्रामा बिगौती दूध (colostrum) को उत्पादन हुन्छ र शिशु जन्मिएपछि प्रोजेस्टेरोन हर्मोन उत्पादन कम हुन्छ तेसकारण प्रोल्याक्टिन हर्मोनको उत्पादन वृद्धि हुन्छ र दूधको उत्पादन प्रशस्त मात्रामा हुन्छ। <ref name="Body map">[https://healthline.com/human-body-maps/mammary-gland Mammary Gland Anatomy, Function and Diagram]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == स्तन विकास चक्र == भ्रुण अवस्थाको ६ हप्ता देखिनै स्तनको विकास शुरु हुन्छ । किशोरावस्थामा नपुगेसम्म केटीमा स्तनको विकास शुरु भईसकेको हुँदैन । वाल्यकालमा केटा र केटीको स्तन उस्तै हुन्छन् । तर किशोरावस्थामा पुगेपछि केटीहरूमा स्तनको विकास तीब्र गतिमा हुन थाल्छ । स्तनको वृद्धि धेरैजसोमा ११ वर्षको उमेरमा शुरु भएर १८ वर्षमा पूरा हुन्छ । सामान्यतया २ - ३ वर्षको चाँडो ढिलो हुन सक्छ । इस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन जस्ता रागरसहरूको प्रभावका कारणले यी परिवर्तन देखिन्छन् । पूर्व किशोरावस्थामा मुन्टोबाहेक स्तन पूर्ण रूपमा समतल नै हुन्छ भने शुरुको किशोरावस्थामा मुन्टो वरिपरीको भाग बढ्न थाल्छ, स्तनको अन्य भाग पनि भरिएर आउन थाल्छ । पछिल्लो किशोरावस्थामा भने स्तनमा दुध बनाउने ग्रन्थीको विकास हुनुको साथै बोसोको मात्रामा वृद्धि हुन्छ र मुन्टो वरिपरीको भागसम्म भएर जान्छ । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[स्तन]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:ग्रन्थी]] 2zcu35up6n5q86n953vnr666kikjq2l 0 91837 1368909 1309173 2026-08-09T01:58:13Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368909 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = डोर्थी हडकिन |image =डोर्थी क्रोफट हडकिन.jpg |image_size = 225px |caption = |birth_name=डोर्थी क्रोफट हडकिन |birth_date = {{Birth date|1910|05|12|df=y}} |birth_place = [[इस्लामी कायरो|कायरो]], [[इजिप्ट]] |death_date = {{death date and age|1994|07|29|1910|05|12|df=y}}| death_place = [[वारिकशायर]], इङ्ल्यान्ड |residence = इङ्ल्यान्ड |nationality = ब्रिटिश }} [[चित्र:Dorothy_Hodgkin_im_Talar.jpg|thumb|Dorothy Hodgkin]] '''डोर्थी क्रोफट हडकिन''' (मे १२, १९१० - जूलाई २९, १९९४) ब्रिटिश जीव रसायन विज्ञान बिज्ञ थिइन् जसले प्रोटिन क्रिस्टलोग्राफीको विकास गरेकी थिइन् । उनले यो कार्यको लागि सन् १९६४ मा रसायन शात्रमा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरिन् ।<ref name=frs>{{cite journal|last1=Dodson|first1=Guy|authorlink=Guy Dodson|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 - 29 July 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|publisher=[[Royal Society]]|location=London|volume=48|issue=0|year=2002|pages=179–219|issn=0080-4606|doi=10.1098/rsbm.2002.0011}}</ref><ref name="glusker">{{Cite journal | last1 = Glusker | first1 = J. P. | authorlink = Jenny Glusker | title = Dorothy Crowfoot Hodgkin (1910-1994) | doi = 10.1002/pro.5560031233 | journal = Protein Science | volume = 3 | issue = 12 | pages = 2465–2469 | year = 1994 | pmid = 7757003 | pmc =2142778 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Glusker | first1 = J. P. | last2 = Adams | first2 = M. J. | doi = 10.1063/1.2808036 | title = Dorothy Crowfoot Hodgkin | journal = Physics Today | volume = 48 | issue = 5 | pages = 80 | year = 1995 | pmid = | pmc = |bibcode = 1995PhT....48e..80G }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Johnson | first1 = L. N. | last2 = Phillips | first2 = D. | doi = 10.1038/nsb0994-573 | title = Professor Dorothy Hodgkin, OM, FRS | journal = Nature Structural Biology | volume = 1 | issue = 9 | pages = 573–576 | year = 1994 | pmid = 7634095| pmc = }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Perutz | first1 = Max| authorlink1 = Max Perutz| title = Obituary: Dorothy Hodgkin (1910-94) | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-09-01_371_6492/page/n145 | doi = 10.1038/371020a0 | journal = Nature | volume = 371 | issue = 6492 | pages = 20–20 | year = 1994 | pmid = 7980814| pmc = |bibcode = 1994Natur.371...20P }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Perutz | first1 = M. | title = Professor Dorothy Hodgkin | doi = 10.1017/S0033583500003085 | journal = Quarterly Reviews of Biophysics | volume = 27 | issue = 4 | pages = 333–337 | year = 2009 | pmid = 7784539| pmc = }}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== डोर्थी क्रोफट हडकिनको जन्म [[इस्लामी कायरो|कायरो]], [[इजिप्ट]] मा भएको थियो । ==शिक्षा र अनुसन्धान== उनले आफुमा रसायन विज्ञानका लागि आवेग युवा अवस्था देखिनै विकसित गरेकी थिइन् र उनकी आमाले सामान्य रूपमा उनको विज्ञान प्रतिको रुचीमा हौसला बढाइन् । ==आविष्कारहरू== ==सामाजिक र व्यक्तिगत जीवन== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://webofstories.com/gl/dorothy.hodgkin Dorothy Hodgkin tells her life story at Web of Stories] (video) * [http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Hodgkin,_Dorothy_Crowfoot@841234567.html CWP] – Dorothy Hodgkin in a study of contributions of women to physics * [http://www.britannica.com/eb/article-9040680/Dorothy-Crowfoot-Hodgkin Encyclopaedia Britannica, Dorothy Crowfoot Hodgkin] * [http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/hodgkin.html Dorothy Crowfoot Hodgkin: A Founder of Protein Crystallography] * [http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1964/index.html Nobel Prize 1964 page] * [http://dorothyhodgkin.com/ DorothyHodgkin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929113543/http://dorothyhodgkin.com/ |date=2014-09-29 }} [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 78lcnstj3x2pusrn2la1r98jody1hm3 0 91886 1368789 1357626 2026-08-08T23:24:09Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368789 wikitext text/x-wiki {{Infobox economist | name = इलिनर अस्ट्रम<br />Elinor Ostrom | school_tradition = [[नयाँ संस्थागत अर्थशास्त्र]] | color = black | image = Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg | image_size = 200px | caption = | birth_date = {{birth date|1933|8|7|mf=yes}} | death_date = {{death date and age|2012|6|12|1933|8|7|mf=yes}} |nationality= {{flag|संयुक्त राज्य अमेरिका}} |institution=[[इन्डियाना विश्वविद्यालय]], [[एरिजो़ना राज्य विश्वविद्यालय]] |field=[[सार्वजनिक अर्थशास्त्र]] |alma_mater=[[क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय]], [[लस एन्जलस]] |influences= |opposed= |influenced= |contributions= |awards=[[अर्थशास्त्रको नोबेल स्मृति पुरस्कार]] (२००९) |signature=<!-- file name only --> |repec_prefix= |repec_id= }} '''इलिनर अस्ट्रम''' ([[७ अगस्ट]], [[१९३३]]- [[१२ जुन]], [[सन २०१२|२०१२]]) एक अमेरिकी महिला अर्थशास्त्री थिइन् ।<ref>{{cite news |title=No Panaceas! Elinor Ostrom talks with Fran Korten |date=March 18, 2010 |url=http://shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom |newspaper=Shareable: Civic System |accessdate=February 20, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110216033008/http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom |date=February 16, 2011 }}</ref><ref name="nature-obit">{{Cite journal | last1 = Janssen | first1 = M. A. | title = Elinor Ostrom (1933–2012) | doi = 10.1038/487172a | journal = Nature | volume = 487 | issue = 7406 | page = 172 | year = 2012 | pmid = 22785305| pmc = }}</ref><ref>{{Cite journal| last1 = Wilson | first1 = R. K.| title = Elinor Ostrom (1933–2012)| url = https://archive.org/details/sim_science_2012-08-10_337_6095/page/661 | doi = 10.1126/science.1227725| journal = Science| volume = 337| issue = 6095| pages = 661–61| year = 2012| pmid = 22879496| pmc =}}</ref> यिनी [[ओलिवर विलियमसन]]का साथ संयुक्त रूपमा सन् २००९को [[अर्थशास्त्र]] विधामा नोबल स्मृति पुरस्कार प्राप्त गरेकी थिइन् । अर्थशास्त्रमा यो पुरस्कार प्राप्त गर्ने उनी प्रथम महिला हुन्।<ref>{{cite web|url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/women.html|title = Nobel Prize Awarded Women|date = |access-date = 19 January 2016 |website = |publisher = }}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन र शिक्षा== इलिनर अस्ट्रमको जन्म [[लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]]मा भएको हो । उनको बुवा हपकिन्स, एक सङ्गीतकार थिए भने आमा एड्रियन, एक सेट डिजाइनर थिइन् ।<ref name="Leonard">{{cite news |last=Leonard |first=Mike |title=Nobel winner Elinor Ostrom is a gregarious teacher who loves to solve problems |date=6 December 2009 |newspaper=The Herald-Times |location=Bloomington, Indiana |url=http://ww.heraldtimesonline.com//stories/2009/12/06/news.qp-7916285.sto?code=d9341e1a-e395-11e4-a7e0-10604b9f2f2e |accessdate=15 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415173651/http://ww.heraldtimesonline.com//stories/2009/12/06/news.qp-7916285.sto?code=d9341e1a-e395-11e4-a7e0-10604b9f2f2e |archivedate=April 15, 2015 }}</ref><ref name="TelegraphObit">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9329881/Elinor-Ostrom.html |title=Elinor Ostrom |newspaper=The Telegraph |date=13 June 2012 |accessdate=15 April 2015 |location=London}}</ref> उनको जीवनको शुरुवातमै उनका बुवा आमा आलग भए र उनी धेरै समय आफ्नो आमासँगै बसिन् ।<ref name="Wall">{{cite book |last=Wall |first=Derek |author-link=Derek Wall |title=The Sustainable Economics of Elinor Ostrom: Commons, Contestation and Craft |date=2014 |publisher=Routledge}}</ref> अस्ट्रमले सन् १९५१ मा बेवर्ली हिल्स उच्च विद्यालयबाट स्नातक गरिन् र सन् १९५४ मा युसिएलएबाट बिए (अनर्स) राजनीतिक विज्ञानमा तीन वर्षे स्नातक गरिन् ।<ref name="NAS">{{cite book |author1-last=McKay |author1-first=Bonnie J. |author2-last=Bennett |author2-first=Joan |title=Biographical Memoir of Elinor Ostrom (1933–2012) |date=2014 |publisher=National Academy of Sciences |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/ostrom-elinor.pdf |accessdate=15 April 2015}}</ref> ==करियर== ==अनुसन्धान== ==पुरस्कार== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.slavicvoice.org/ukraine/2012/10/01/elinor-ostrom "Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122134111/http://www.slavicvoice.org/ukraine/2012/10/01/elinor-ostrom/ |date=2012-11-22 }}, published in [[Ukraine]]. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00f1l78 On Collaboration] Elinor Ostrom speaks on [http://www.bbc.co.uk/programmes/p004kln9 BBC The Forum] * [https://web.archive.org/web/20061026035617/http://www.indiana.edu/~workshop/ The Workshop in Political Theory and Policy Analysis] at [[Indiana University]]. ** [https://web.archive.org/web/20111017183218/http://www.indiana.edu/~workshop/people/lostromcv.htm Elinor Ostrom Curriculum Vitae] * [http://csid.asu.edu/ Center for the Study of Institutional Diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206013311/http://csid.asu.edu/ |date=2006-12-06 }} at [[Arizona State University]] * [http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom No Panaceas! Elinor Ostrom Talks with Fran Korten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912201804/http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom |date=2012-09-12 }} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/ostrom-lecture.html Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems], 2009 lecture at [[NobelPrize.org]]. * {{Worldcat id|lccn-n80-1519}} * [https://web.archive.org/web/20101204051702/http://www.iss.nl/About-ISS/History/Honorary-Fellows Profile] at the International Institute of Social Studies (ISS). * Video of [http://www.annualreviews.org/page/audio#ostrom Annual Reviews Conversations Interview with Elinor Ostrom] (2011). {{कमन्सश्रेणी|Elinor Ostrom}} [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] k4hz1pz1n06acrq1osgevufoe5z62qz 0 92886 1368703 1240256 2026-08-08T13:20:04Z Bishaldev100 28807 1368703 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Leena_Al-Hadid,_chairperson,_IAEA,_2018.jpg|अङ्गुठाकार|जोर्डनकी लीना अल-हदीदले अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी, २०१८ को बैठकको अध्यक्षता गर्दै।]] '''अध्यक्ष''' भन्नाले कुनै [[संस्था]], [[समिति]], [[कम्पनी]], [[सभा]], [[संसद]], [[कार्यालय]], [[राजनीतिक दल]], आदिको प्रमुख व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ ।<ref>{{cite web|title=नेपाली बृहत शब्दकोश|url=http://bijaya.do.am/_ld/1/180_NepaliBrihatSab.pdf|publisher=[[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]|accessdate=17 जुन 2017|ref=http://nepalacademy.org.np/?page_id=110&lang=ne}}</ref> == भूमिका र जिम्मेवारी == * आदेश दिन बैठक बोलाउने * कोरम उपस्थित भए नभएको निर्धारण गर्ने * एजेन्डाको घोषणा सदस्यहरूको मान्यता * समुहका नियमहरु लागू गर्ने * मुद्दाहरूको छलफल पछि असहमतिहरू समाधान गर्न मतदानमा राख्नु * बैठक स्थगित ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Chairpersons}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सचिव ]] [[श्रेणी:पद]] ix889k8ppu8sw6wau8wg2rbpmtd96xg 1368704 1368703 2026-08-08T13:20:24Z Bishaldev100 28807 1368704 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Leena_Al-Hadid,_chairperson,_IAEA,_2018.jpg|अङ्गुठाकार|जोर्डनकी लीना अल-हदीदले [[अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा नियोग|अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी]], २०१८ को बैठकको अध्यक्षता गर्दै।]] '''अध्यक्ष''' भन्नाले कुनै [[संस्था]], [[समिति]], [[कम्पनी]], [[सभा]], [[संसद]], [[कार्यालय]], [[राजनीतिक दल]], आदिको प्रमुख व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ ।<ref>{{cite web|title=नेपाली बृहत शब्दकोश|url=http://bijaya.do.am/_ld/1/180_NepaliBrihatSab.pdf|publisher=[[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]|accessdate=17 जुन 2017|ref=http://nepalacademy.org.np/?page_id=110&lang=ne}}</ref> == भूमिका र जिम्मेवारी == * आदेश दिन बैठक बोलाउने * कोरम उपस्थित भए नभएको निर्धारण गर्ने * एजेन्डाको घोषणा सदस्यहरूको मान्यता * समुहका नियमहरु लागू गर्ने * मुद्दाहरूको छलफल पछि असहमतिहरू समाधान गर्न मतदानमा राख्नु * बैठक स्थगित ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Chairpersons}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सचिव ]] [[श्रेणी:पद]] kfsr0rtytg86oxw1iljvif0wkxximio 1368705 1368704 2026-08-08T13:25:14Z Bishaldev100 28807 1368705 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Leena_Al-Hadid,_chairperson,_IAEA,_2018.jpg|अङ्गुठाकार|जोर्डनकी लीना अल-हदीदले [[अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा नियोग|अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी]], २०१८ को बैठकको अध्यक्षता गर्दै।]] '''अध्यक्ष''' भन्नाले कुनै [[संस्था]], [[समिति]], [[कम्पनी]], [[सभा]], [[संसद]], [[कार्यालय]], [[राजनीतिक दल]], आदिको प्रमुख व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ ।<ref>{{cite web|title=नेपाली बृहत शब्दकोश|url=http://bijaya.do.am/_ld/1/180_NepaliBrihatSab.pdf|publisher=[[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]|accessdate=17 जुन 2017|ref=http://nepalacademy.org.np/?page_id=110&lang=ne}}</ref> == भूमिका र जिम्मेवारी == * आदेश दिन बैठक बोलाउने * कोरम उपस्थित भए नभएको निर्धारण गर्ने * एजेन्डाको घोषणा सदस्यहरूको मान्यता * समुहका नियमहरु लागू गर्ने * मुद्दाहरूको छलफल पछि असहमतिहरू समाधान गर्न मतदानमा राख्नु * बैठक स्थगित == अनुशासन कारबाही == यदि अध्यक्षले आफ्नो अधिकार नाघेको छ, गलत आचरण मा संलग्न भएको छ, वा आफ्नो कर्तव्य पालना गर्न असफल भएको छ भने, अनुशासनात्मक कारबाही प्रक्रियाहरूको सामना गर्न सक्छन्। त्यस्ता प्रक्रियाहरूमा निलम्बन, वा पदबाट हटाउने समावेश हुन सक्छ। संस्थाको नियमहरूले यी अनुशासनात्मक प्रक्रियाहरू कसले गर्न सक्छ भन्ने बारे विवरणहरू प्रदान गर्नेछ। सामान्यतया, अध्यक्ष नियुक्त गर्ने वा निर्वाचित गर्ने जो कोहीसँग तिनीहरूलाई अनुशासन गर्ने अधिकार हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Chairpersons}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सचिव ]] [[श्रेणी:पद]] ip47bp8v9xq9rcq1gssiwftqh1qgd1q 0 93202 1368732 1355912 2026-08-08T21:58:01Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368732 wikitext text/x-wiki {{Infobox_lake |lake_name = कश्यप सागर |image_lake = Caspian Sea.png |caption_lake = कश्यप सागरको मानचित्र |image_bathymetry = |caption_bathymetry = |coords = {{coord|40|N|51|E|type:waterbody|display=inline,title}} |type = एण्डोरिक, नुनिलो, स्थायी, प्राकृतिक |inflow = [[भोल्गा|भोल्गा नदी]] |outflow = [[वाष्पीकरण]] |catchment = {{convert|3626000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="vanderLeeden"/> |basin_countries = {{flagcountry|अजरबैजान}}<br /> {{flagcountry|ईरान}}<br /> {{flagcountry|कजाख्स्तान}}<br /> {{flagcountry|रूस}}<br /> {{flagcountry|तुर्कमेनिस्तान}} |length = |width = |area = {{convert|371000|km2|sqmi|abbr=on}} |depth = {{convert|184|m|abbr=on}} |max_depth = {{convert|1025|m|abbr=on}} |volume = {{convert|78200|km3|cumi|abbr=on}} |residence_time = २५० वर्ष |shore = |elevation = {{convert|-28|m|abbr=on}} |islands = |islands_category = कश्यप सागरको द्वीप |cities = [[बाकु|बाकु]] (अजरबैजान), [[राश्त]] (ईरान), [[अकतउ]] (कजाखस्तान), [[मखाचकला]] (रूस), [[तुर्कमेनिस्तान]] |reference =<ref name="vanderLeeden">वान डर लीडेन, ट्रएज, एवम् टड, एड्स, ''द वाटर विश्वकोष'' द्वितीय संस्करण. चेल्सिया, एम.आई: लुविस पब्लिशर्स, १९९०, पृष्ठ १९६</ref> }} '''कश्यप सागर''' ([[फारसी भाषा]]: {{Nastaliq|دریای مازندران}}, कश्यप सागर विश्वको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्देशीय पानीको स्रोत हो। जसलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो तालको रूपमा वर्णन गरिएको छ र सामान्यतया पूर्ण समुद्रको रूपमा चिनिन्छ।<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> यो [[युरोप]] र [[एसिया]] दुवैमा अवस्थित छ। काकेशसको पूर्वमा, मध्य एसियाको फराकिलो मैदानको पश्चिममा, पूर्वी युरोपमा दक्षिणी रूसको उर्वर मैदानको दक्षिणमा र इरानी पठारका पर्वतीय क्षेत्रको उत्तरमा अवस्थित छ। यसले ३७१,००० वर्ग किलोमिटर (१,४३,००० वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ (पूर्वतर्फ रहेको अत्यधिक नुनिलो गराबोगाजकोल लगूनलाई बाहेक), जुन [[जापान]]को क्षेत्रफल बराबर हो। यसको जलआयतन ७८,२०० घन किलोमिटर (१९,००० घन माइल) छ।<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> यसको नुनिलोपन करिब १.२% (१२ ग्राम/लिटर) रहेको छ। जुन सामान्य समुद्री पानीको नुनिलोपनको करिब एक तिहाई मात्र हो। यसलाई उत्तरपूर्वमा [[काजाकिस्तान]], उत्तरपश्चिममा [[रूस]], दक्षिणपश्चिममा [[अजरबैजान]], दक्षिणमा [[इरान]] र दक्षिणपूर्वमा [[तुर्कमेनिस्तान]]ले घेरिएको छ। क्यास्पियन सागरको नाम प्राचीन इरानी '''कास्पी''' मानिसहरूबाट आएको हो। यो ताल उत्तरदेखि दक्षिणसम्म १,२०० किलोमिटर (७५० माइल) फैलिएको छ। जसको औसत चौडाइ ३२० किलोमिटर (२०० माइल) रहेको छ। यसको कुल क्षेत्रफल ३८६,४०० किलोमिटर (१४९,२०० वर्ग माइल) छ भने सतह समुद्र सतहभन्दा लगभग २७ मिटर (८९ फिट) तल रहेको छ। यसको मुख्य ताजा पानीको प्रवाह, युरोपको सबैभन्दा लामो नदी भोल्गा, उथले उत्तरी छेउमा प्रवेश गर्छ। दुई गहिरो बेसिनहरूले यसको मध्य र दक्षिणी क्षेत्रहरू बनाउँछन्। यसले तापक्रम, लवणता र पारिस्थितिकीमा तेर्सो भिन्नता निम्त्याउँछ। दक्षिणमा समुद्री सतह समुद्र सतहभन्दा १,०२३ मिटर (३,३५६ फिट) तल पुग्छ, जुन बैकाल र टांगानिका तालहरू पछि पृथ्वीमा तेस्रो-सबैभन्दा कम प्राकृतिक गैर-समुद्री अवसाद हो। यसका मध्य र दक्षिणी भागहरू दुई गहिरा बेसिनहरूले बनेका छन्। जसले तापक्रम, लवणता र पारिस्थितिकीमा तेर्सो भिन्नता उत्पन्न गर्छ। दक्षिणी बेसिनको गहिराइ समुद्र सतहभन्दा १,०२३ मिटर (३,३५६ फिट) तलसम्म पुग्छ, जसले यसलाई बैकाल ताल र टांगानिका तालपछि पृथ्वीको तेस्रो-सबैभन्दा कम प्राकृतिक गैर-समुद्री अवसाद बनाउँछ। ३७१,००० वर्ग किलोमिटर (१४३,००० वर्ग माइल) क्षेत्रफल भएको कश्यप सागर सुपेरियर ताल भन्दा करिब पाँच गुणा ठूलो रहेको छ। जसको क्षेत्रफल ८२,००० वर्ग किलोमिटर (३२,००० वर्ग माइल) रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029215637/http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Great Lakes – Physical Facts |publisher=United States Environmental Protection Agency |archive-date=29 October 2010 |access-date=1 January 2023}}</ref> कश्यप सागर विभिन्न प्रजातिहरूको आवासस्थल हो र विशेष गरी क्याभियार तथा तेल उद्योगका लागि प्रसिद्ध छ। तेल उद्योगबाट उत्पन्न प्रदूषण तथा यसमा मिसिने नदीहरूमा बनाइएका बाँधहरूले यसको पारिस्थितिकीमा नकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै मरुभूमीकरणको प्रक्रियाका कारण २१औँ शताब्दीभित्र यसको गहिराइ ९–१८ मिटर (३०–६० फिट) ले घट्ने अनुमान गरिएको छ। जसले पारिस्थितिकीय विनाश (इकोसाइड) निम्त्याउन सक्ने खतरा रहेको छ।<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-10-26_377_6551/page/673 |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ==व्युत्पत्ति== कश्यप सागरको नाम '''कास्पी''' शब्दबाट आएको हो। जुन प्राचीन मानिसहरू ट्रान्सकाकेशियामा समुद्रको दक्षिण पश्चिममा बसोबास गर्ने गर्थे।<ref>[https://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080107011626/https://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> इरानमा यस ताललाई ''माजन्दरान सागर'' (फारसी: دریای مازندران) भनिन्छ। जुन यसको दक्षिणी किनारमा अवस्थित ऐतिहासिक माजन्दरान प्रान्तको नामबाट व्युत्पन्न भएको हो।<ref>{{cite book |last1=Zonn |first1=I.S. |last2=Kosarev |first2=A.N. |last3=Glantz |first3=M. |last4=Kostianoy |first4=A.G. |title=The Caspian Sea Encyclopedia |publisher=Springer Berlin Heidelberg |series=Encyclopedia of Seas |year=2010 |isbn=978-3-642-11524-0 |url=https://books.google.com/books?id=fvqYSoRvAI4C&pg=PA290 |access-date=July 20, 2022 |page=290 |archive-date=October 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022516/https://books.google.com/books?id=fvqYSoRvAI4C&pg=PA290 |url-status=live }}</ref> पुराना रूसी स्रोतहरूमा यसलाई ''ख्वालिन वा ख्वालिस सागर'' (रूसी: Хвалынское море / Хвалисское море) भनिएको पाइन्छ। जसको नाम ख्वारज्मिया क्षेत्रसँग सम्बन्धित मानिन्छ।<ref>Max Vasmer, ''Etimologicheskii slovar' russkogo yazyka'', Vol. IV (Moscow: Progress, 1973), p. 229.</ref> प्राचीन शास्त्रीय कालमा ग्रीक र फारसी स्रोतहरूमा यसलाई ''हार्कानियन सागर'' का रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।<ref>[[Pliny the Elder]], [[Natural History (Pliny)|Natural History]] 6.35 et alibi.</ref> == जलाधार (बेसिन) देशहरू == === सीमावर्ती देशहरू === ==== उत्तर ==== {{flag|कजाख्स्तान}} {{flag|रूस}} ==== पूर्व ==== {{flag|तुर्कमेनिस्तान}} ==== पश्चिम ==== {{flag|अजरबैजान}} ==== दक्षिण ==== {{flag|इरान}} === पूर्व सीमावर्ती देशहरू === ==== उत्तर ==== {{flag|सोभियत सङ्घ}} ==== दक्षिण ==== {{flag|इरान}}(पहलवी इरान) ==== पश्चिम ==== ओटोमन साम्राज्य 1736 ==भौतिक विशेषताहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[अरल सागर]] * [[मृत सागर]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Caspian Sea}} {{Wiktionary|Caspian Sea}} {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{Cite EB1911 |wstitle=Caspian Sea |volume=5 |last1=Kropotkin |first1=Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin |last2=Bealby |first2=John Thomas |pages=452&ndash;455 }} * [http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php कश्यप सागरका नामहरू] * [http://www.parstimes.com/caspian/ कश्यप सागर क्षेत्र] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html कश्यप समुद्री सतहमा परिवर्तनहरू बारे डेटिङ] [[श्रेणी:एसियाका तालहरू]] 7xh5yt1di654r9cpccbldzuydy1nte3 0 94962 1368874 1327960 2026-08-09T01:12:09Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368874 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = पोलेको घाउ | image = Hand2ndburn.jpg | caption = दोस्रो डिग्रीको पोलेको घाउ | field = [[आकस्मिक सेवा]] | symptoms = '''पहिलो डिग्री''': फोका हुँदैन र छाला रातो<ref name=Tint2010/><br/>'''दोस्रो डिग्री''': फोका र पीडा<ref name=Tint2010/><br/>'''तेस्रो डिग्री''': पीडा हुँदैन र बलेको ठाउँ कडा<ref name=Tint2010/> | complications = | onset = | duration = केही दिनदेखि केही हप्तासम्म <ref name=Tint2010/> | types = सुपरफिसियल, पार्सियल-थिक्नेस, फुल-थिक्नेस<ref name=Tint2010/> | causes = तातो, चिसो, विद्युत, रसायन, घर्षण वा विकिरण<ref name=TBCChp4/> | risks = खुल्ला आगो.असुरक्षित स्टोभ, धुम्रपान, मद्यपान, काम गर्ने ठाउँको वातावरण<ref name=WHO2016/> | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = पोलेको मात्रामा भर पर्ने<ref name=Tint2010/> | medication = दुखाइ कम गर्ने अौषधि, स्लाइन पानी, [[टिटी खोप]]<ref name=Tint2010/> | prognosis = | frequency = 67 million (2015)<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}</ref> | deaths = 176,000 (2015)<ref name=GBD2015De>{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|pmc=5388903|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1}}</ref> }} '''पोलेको घाउ''' भन्नाले छाला वा अन्य तन्तुहरूमा तातो, चिसो, विद्युत, रसायन, घर्षण वा विकिरणका कारणले हुने घाउलाई चिनिन्छ।<ref name=TBCChp4>{{cite book|editor=Herndon D|title=Total burn care|publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-1-4377-2786-9|page=46|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&pg=PA47-IA4|edition=4th|chapter=Chapter 4: Prevention of Burn Injuries|year=2012}}</ref> प्रायजसो पोलेको घाउ तरल पदार्थ, ठोस पदार्थ वा आगोबाट निस्किने तातोले गर्दा भएको पाइन्छ। <ref name=WHO2014>{{cite web|title=Burns Fact sheet N°365|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|website=WHO|accessdate=3 March 2016|date=April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110140702/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|archive-date=2015-11-10|deadurl=yes|df=}}</ref> महिला र पुरुषमा यो समस्या बराबर मात्रामा देखिने भए पनि पोल्ने कारणहरू फरक-फरक हुने गरेको पाइन्छ। <ref name=WHO2016/> केही क्षेत्रका महिलाहरूमा खाना पकाउन प्रयोग गरिने खुल्ला आगो वा असुरक्षित स्टोभले पोल्ने समस्या भएको पाइन्छ।<ref name=WHO2016/> तर पुरुषहरूमा काम गर्ने ठाउँको वातावरणका कारण जोखिम बढ्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=WHO2016/> त्यस्तै धुम्रपान र मद्यपानले पनि यो समस्या निम्त्याउने गरेको पाइन्छ।<ref name=WHO2016/> आवेसमा आएर आफैंलाई चोट पुर्याउन गरिने आगजनी वा मानिसहरू बिचको द्वन्द्वका कारण हुने हिंसाले पनि पोलेको घाउको समस्या देखिने गरेको पाइन्छ।<ref name=WHO2016/> छालाको बाहिरी तहलाई मात्र असर गर्ने गरी पोलेको घाउलाई सुपरफिसियल बर्न अथवा पहिलो डिग्रीको पोलेको घाउ भनिन्छ। यस्ता घाउहरूमा कुनै फोका हुँदैन र छाला रातो वा कलेजी रङ्गको मात्र हुन्छ भने घाउका कारणले हुने पीडा तीन-चार दिनमा हराएर जान्छ।<ref name=Tint2010/><ref name=EMP2009>{{cite journal|last=Granger|first=Joyce|title=An Evidence-Based Approach to Pediatric Burns|journal=Pediatric Emergency Medicine Practice|date=Jan 2009|volume=6|issue=1|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=186|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017123658/http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=186|archivedate=2013-10-17|df=}}</ref> जब पोलेको घाउ छालाको तल्लो तहसम्म पुग्छ त्यसलाई पार्सियल-थिक्नेस बर्न अथवा दोस्रो डिग्रीको पोलेको घाउ भनिन्छ। यस्तो घाउमा प्रायजसो फोका पनि देखिन्छ र यो निकै पीडादायक हुन्छ।<ref name=Tint2010/> दोस्रो डिग्रीको पोलेको घाउ निको हुन आठ हप्तासम्म लाग्न सक्छ भने घाउ लागेको ठाउँमा दाग पनि बस्न सक्छ।<ref name=Tint2010/> त्यस्तै फुल-थिक्नेस बर्न अथवा तेस्रो डिग्रीको पोलेको घाउमा छालाका सबै तहहरू डढेर नष्ट भएको हुन्छ।<ref name=Tint2010/> प्रायजसो यस्तो घाउमा पीडा हुँदैन र बलेको ठाउँ कडा भएको हुन्छ।<ref name=Tint2010/> साधारणतया यस्तो घाउ आफैँ निको हुँदैन।<ref name=Tint2010/> चौथो डिग्रीको पोलेको घाउमा छालाभन्दा मुनिका मांसपेसी, टेन्डन वा हाड जस्ता तन्तुहरू पनि डढेको हुन्छ।<ref name=Tint2010>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)) |publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=1374–1386|isbn=0-07-148480-9}}</ref> यस्तो पोलेको घाउ पूर्ण रूपमा कालो हुन्छ र प्रायजसो डढेको भाग काम नलाग्ने गरी नष्ट भइसकेको हुन्छ। त्यसैले यो घाउमा मानिहरूले बलेको भाग गुमाउने गर्दछन्।<ref name=Tint2010/><ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's netter patient advisor|date=2012|publisher=Saunders|location=Philadelphia, PA|isbn=9781455728268|page=235|edition=2nd|url=https://books.google.ca/books?id=li1VCwAAQBAJ&pg=PA235|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221093201/https://books.google.ca/books?id=li1VCwAAQBAJ&pg=PA235|archivedate=2016-12-21|df=}}</ref> साधारणतया पोलेको घाउ रोकथाम गर्न सकिने समस्या हो।<ref name=WHO2016>{{cite web|title=Burns|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|website=World Health Organization|accessdate=1 August 2017|date=September 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170721132816/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|archivedate=21 July 2017|df=}}</ref> यसको उपचार पोलेको मात्रामा भर पर्ने गर्दछ।<ref name=Tint2010/> सुपरफिसियल बर्न अथवा पहिलो डिग्रीको पोलेको घाउको व्यवस्थापन सामान्य हेरविचार तथा दुखेको भए दुखाइ कम गर्ने अौषधिले गर्न सकिन्छ भने गम्भीर प्रकृतिका घाउहरूका लागि पोलेको घाउ उपचारका लागि खोलिएका विशेष अस्पतालहरूमा लामो समयसम्म उपचार गर्नु पर्ने हुन सक्छ।<ref name=Tint2010/> धाराको पानीले चिसो बनाएर पीडा कम गर्न तथा अझ धेरै क्षति हुनबाट बचाउन सकिन्छ। तर लामो समयसम्म चिसो पानी मा रहदा शरीरको तापक्रम घटेर हाइपोथर्मिया हुन पनि सक्छ।<ref name=Tint2010/><ref name=EMP2009/> छालाको केही तह मात्र जलेको छ भने यस्तो घाउलाई साबुन पानीले धोएर ड्रेसिङ गर्नु पर्छ।<ref name=Tint2010/> पोलेर उठेको फोकालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने बारेमा हालसम्म स्पष्ट धारणा बन्न सकेको छैन, तर सानो फोका छ भने नफुटाइ राख्नु र ठूलो फोका प्वाल पारेर पानी निकाल्नु राम्रो हुन्छ।<ref name=Tint2010/> छाला पूर्ण रूपमा जलेर भएको घाउको उपचार सल्यक्रियाबाट गर्नु आवस्यक हुन्छ। स्किन ग्राफ्ट भनिने यस्तो उपचारमा शरीरको अन्य भागको छालालाई निकालेर पोलेको ठाउँ टालिन्छ।<ref name=Tint2010/> गम्भीर रूपमा जलेको बेलामा केशीकाहरूबाट तरल पदार्थ चुहावट हुने तथा तन्तुहरू सुन्निने हुनाले बिरामीलाई नसा मार्फत (इन्ट्रा भेनस) तरल पदार्थ (स्लाइन पानी) दिनु पर्छ।<ref name=EMP2009/> धेरै जसो पोलेको घाउमा सङ्क्रमण भएर यसमा जटिलता आउने गर्दछ।<ref name=TBCChp3>{{cite book|editor=Herndon D|title=Total burn care|publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-1-4377-2786-9|page=23|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&pg=PA15|edition=4th|chapter=Chapter 3: Epidemiological, Demographic, and Outcome Characteristics of Burn Injury|year=2012}}</ref>पोलेको बिरामीले यदि नियमित रूपमा टिटी खोप (टिटानस टक्सोइड) नलगाएको भए उक्त खोप दिनु पर्छ।<ref name=Tint2010/> सन् २०१५ मा आगो तथा तापका कारणले करीब ६ करोड ७० लाख मानिसहरू घाइते भए।<ref name=GBD2015Pre/> जसका कारण करीब २९ लाख मानिसहरू अस्पताल भर्ना गरिए भने करीब १ लाख ७६ हजार मानिसको मृत्य भयो।<ref name=GBD2016>{{cite journal|last1=Haagsma|first1=JA|last2=Graetz|first2=N|last3=Bolliger|first3=I|title=The global burden of injury: incidence, mortality, disability-adjusted life years and time trends from the Global Burden of Disease study 2013.|journal=Injury prevention : journal of the International Society for Child and Adolescent Injury Prevention|date=February 2016|volume=22|issue=1|pages=3–18|pmid=26635210|doi=10.1136/injuryprev-2015-041616|pmc=4752630}}</ref><ref name=GBD2015De/> पोलेको घाउका कारण मृत्यु हुने मध्ये प्रायजसो मानिस विकासोन्मुख देशहरू, विशेष गरी दक्षिणपूर्वी एसियाका हुने गर्दछन्।<ref name=WHO2016/> शरीरको ठूलो भाग जलेको छ भने मानिसको मृत्यु हुन सक्ने भए पनि सन् १९६० देखि पोलेको घाउको उपचारमा भएको विकासले विशेष गरी बालबालिका तथा युवायुवतीहरूमा धेरै राम्रो नतिजा निकालेको पाइन्छ।<ref name=TBCChp1>{{cite book|editor=Herndon D|title=Total burn care|publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-1-4377-2786-9|page=1|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&printsec=frontcover|edition=4th|chapter=Chapter 1: A Brief History of Acute Burn Care Management|year=2012}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकामा पोलेको घाउ उपचारका लागि अस्पतालमा भर्ना भएका ९६% मानिसहरू निको भएर फर्केको पाइन्छ।<ref name=ABA2012>{{cite web|title=Burn Incidence and Treatment in the United States: 2012 Fact Sheet|url=http://www.ameriburn.org/resources_factsheet.php|work=American Burn Association|accessdate=20 April 2013|year=2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130221151012/http://www.ameriburn.org/resources_factsheet.php|archivedate=21 February 2013|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221151012/http://www.ameriburn.org/resources_factsheet.php |date=21 February 2013 }}</ref> पोलेको घाउ निको हुन लाग्ने समय तथा नतिजा घाउको आकार तथा घाइतेको उमेरमा भर पर्ने गर्दछ।<ref name=Tint2010/> {{TOC limit|3}} ==लक्षण तथा चिह्नहरू== पोलेको घाउको प्रकृति यसको गहिराइमा निर्भर गर्दछ। सतही घाउ दुई वा तीन दिनसम्म दुख्छ भने छाला निस्केको भए थप केही दिन दुख्न सक्छ।<ref name=EMP2009/><ref name=TBCChp10/> गम्भीर रूपमा जलेका मानिसहरूले अप्ठेरो वा पीडा भन्दा पनि दबाब महशुस गर्ने गरेको पाइन्छ। छाला पूर्ण रूपमा जलेर भएको घाउ हल्का छुँदा वा फुटाउँदा महशुस हुँदैन।<ref name=TBCChp10/> पोलेको बेलामा हुने सतही घाउ साधारणतया रातो हुन्छ भने गम्भीर रूपमा पोलेको घाउ फुस्रो, सेतो वा कालो हुने गर्दछ।<ref name=TBCChp10/> मुखको वरपर पोलेको छ वा नाकभित्रका रौँहरू डढेका छन् भने श्वास नलीमा असर परेको पनि हुन सक्छ तर यस्ता चिह्नहरू सही निर्णय लिन पर्याप्त छैनन्।<ref name=Schw2010/> छोटो सास फेर्ने, धोत्रे स्वर तथा सास फेर्दा घ्यार्-घ्यार् वा सिठी फुकेको जस्तो आवाज आउने जस्ता लक्षणहरूले घाइते गम्भीर अवस्थामा रहेको सङ्केत गर्दछन्।<ref name=Schw2010/> प्रायजसो निको हुँदै गरेको पोलेको घाउमा चिलाउने गरेको पाइन्छ। करीब ९०% वयस्क र लगभग सबै बालबालिकाहरूमा चिलाउने समस्या देखिन्छ।<ref name=Itchy2009>{{cite journal |last=Goutos|first=I |author2=Dziewulski, P |author3=Richardson, PM |title=Pruritus in burns: review article |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-burn-care-research_2009-04_30_2/page/221|journal=Journal of Burn Care & Research |date=Mar–Apr 2009 |volume=30 |issue=2 |pages=221–8 |pmid=19165110 |doi=10.1097/BCR.0b013e318198a2fa}}</ref> यदि विद्युतीय करेन्ट लागेर घाउ भएको छ भने धेरै पछिसम्म पनि छुँदा महशुस नहुने तथा झम्झमाउने समस्या रहिरहन सक्छ।<ref name=RosenChp140/> पोलेका घाउका कारण भावनात्मक तथा मनोवैज्ञानिक तनाव पनि पैदा हुन सक्छ।<ref name=Epi2011/> {{anchor|By_depth}} {| class="wikitable" |- ! प्रकार<ref name=Tint2010/> !! सम्लग्न भाग !! प्रकृति !! ढाँचा !! महशुस !! निको हुने अवधि !! अन्य जटिलता !! उदाहरण |- | सुपरफिसियल (पहिलो डिग्री)|| [[इपिडर्मिस]]<ref name=EMP2009/> ||फोका हुँदैन र छाला रातो<ref name=Tint2010/>|| सुख्खा || दुख्ने<ref name=Tint2010/>|| ५–१०&nbsp;दिन<ref name=Tint2010/><ref name=AFP2012/> || पूर्ण रूपमा निको हुन्छ;<ref name=Tint2010/> लगातार रूपमा घामले पोलेमा पछि गएर छालाको क्यान्सर हुने सम्भावना हुन्छ<ref>{{cite book |last=Buttaro |first=Terry |title=Primary Care: A Collaborative Practice |year=2012 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-07585-5 |page=236 |url=https://books.google.com/books?id=YBcHR-wQOWQC&pg=PA236 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513060829/https://books.google.com/books?id=YBcHR-wQOWQC&pg=PA236 |archivedate=2016-05-13 |df= }}</ref> || [[Image:Sunburn.jpg|70px|घामले पोलेको घाउ साधारणतया पहिलो डिग्रीको हुन्छ]] |- | सुपरफिसियल पार्सियल-थिक्नेस (दोस्रो डिग्री)|| सुपरफिसियल (प्यापिलरी) [[डर्मिस]]सम्म असर गर्छ<ref name=Tint2010/> || छाला रातो र फोका<ref name=Tint2010/> दबाब तथा सेतो<ref name=Tint2010/> || ओसिलो<ref name=Tint2010/> || अत्यन्तै पीडादायक<ref name=Tint2010/> ||दुई–तीन हप्ताभन्दा कम <ref name=Tint2010/><ref name=TBCChp10/> || वरपरको सङ्क्रमण/सेलुलाइटिस तर दाग बस्दैन <ref name=TBCChp10>{{cite book |editor=Herndon D |title=Total burn care |publisher=Saunders| location=Edinburgh |isbn=978-1-4377-2786-9 |page=127 |edition=4th|chapter=Chapter 10: Evaluation of the burn wound: management decisions}}</ref>|| [[Image:Scaldburn.jpg|70px|बुढी औँलामा भएको दोस्रो डिग्रीको पोलेको घाउ]] |- | डिप पार्सियल-थिक्नेस (दोस्रो डिग्री)|| तल्लो [[डर्मिस]]सम्म असर गर्छ<ref name=Tint2010/> || पहेँलो वा सेतो, फोका देखापर्न सक्छ<ref name=Tint2010/> || हल्का सुख्खा<ref name=TBCChp10/> ||दबाब तथा अप्ठेरो महशुस हुन्छ<ref name=TBCChp10/> || ३–८&nbsp;हप्ता<ref name=Tint2010/>|| दाग, छाला खुम्चिने (छालाको सल्यक्रिया आवस्यक छ)<ref name=TBCChp10/> || [[Image:major-2nd-degree-burn.jpg|70px|उम्लेको पानीले पोलेको दोस्रो डिग्रीको पोलेको घाउ]] |- | फुल-थिक्नेस(तेस्रो डिग्री)||[[डर्मिस]] पूर्ण रूपमा नष्ट हुन्छ <ref name=Tint2010/> || कडा तथा सेतो/खैरो<ref name=Tint2010/> सेतो <ref name=TBCChp10/> ||सुकेको छाला जस्तो <ref name=Tint2010/> || कम पीडा<ref name=Tint2010/> || धेरै महिनासम्म लाग्छ र अपूर्ण रूपमा निको हुन्छ<ref name=Tint2010/> || दाग, छाला खुम्चिने, डढेको भाग काट्नु पर्छ (सकेसम्म छिटो काट्नु पर्छ)<ref name=TBCChp10/> || [[Image:8-day-old-3rd-degree-burn.jpg|70px|मोटर साइकलको धुवाँ निस्कने पाइपले पोलेको आठ दिनपछिको घाउ]] |- | चौथो डिग्री||छालाको पूरै भागका साथै बोसो, मांसपेसी तथा हाडसम्म फैलिन्छ<ref name=Tint2010/> || कालो; डढेर पाप्रा निस्केको || सुख्खा || नदुख्ने || निको हुँदैन, काट्नु पर्छ<ref name=Tint2010/> ||डढेको भाग काट्नु पर्छ, अपाङ्ग र केही अवस्थाहरूमा मृत्यु हुन्छ<ref name=Tint2010/> | [[Image:Ожог кисть.jpg|70px|चौथो डिग्रीको पोलेको घाउ]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Burns|पोलेको घाउ}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] a30gb2o9wgqialu927dvvtgm95gcmf5 0 94994 1368876 1285832 2026-08-09T01:15:36Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368876 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = correct | Watchedfields = correct | verifiedrevid = 443307328 | ImageFileL1 = Urea Structural Formula V2.svg | ImageFileR1 = Urea 3D ball.png | ImageFileL2 = Urea 3D spacefill.png | ImageFileR2 = Sample of Urea.jpg | PIN = Urea<ref name=iupac2013>{{cite book | title = Nomenclature of Organic Chemistry : IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013 (Blue Book) | publisher = [[Royal Society of Chemistry|The Royal Society of Chemistry]] | date = 2014 | location = Cambridge | pages = 416, 860–861 | doi = 10.1039/9781849733069-FP001 | isbn = 978-0-85404-182-4 | quote = The compound H₂N-CO-NH₂ has the retained name ‘urea’, which is the preferred IUPAC name, with locants N and N′, as shown above the structure below. The systematic name is ‘carbonic diamide’, (…).}}</ref> | SystematicName = Carbonic diamide<ref name=iupac2013 /> | pronounce = urea {{IPAc-en|j|ʊəˈr|iː|ə}}, carbamide {{IPAc-en|ˈ|k|ɑːr|b|ə|m|aɪ|d}} | OtherNames = {{ubl|Carbamide|Carbonyldiamide|Carbonyldiamine|Diaminomethanal|Diaminomethanone}} | IUPACName = |Section1 = {{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 4539 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 16199 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB03904 | SMILES = C(=O)(N)N | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 8W8T17847W | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00023 | InChI = 1/CH4N2O/c2-1(3)4/h(H4,2,3,4) | InChIKey = XSQUKJJJFZCRTK-UHFFFAOYAF | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 985 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/CH4N2O/c2-1(3)4/h(H4,2,3,4) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = XSQUKJJJFZCRTK-UHFFFAOYSA-N | CASNo = 57-13-6 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 1176 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 1143 | RTECS = YR6250000 | Beilstein = 635724 | Gmelin = 1378 }} |Section2 = {{Chembox Properties | Formula = {{chem2|CO(NH2)2}} | MolarMass = 60.06 g/mol | Appearance = White solid | Density = 1.32 g/cm³ | Solubility = 545 g/L (at 25 °C)<ref name="Solubility">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cfFzJFthLCIC&pg=PP1|title = Handbook of Aqueous Solubility Data|isbn = 9781439802465|last1 = Yalkowsky|first1 = Samuel H.|last2 = He|first2 = Yan|last3 = Jain|first3 = Parijat|date = 19 April 2016| publisher=CRC Press }}</ref> | SolubleOther = 500 g/L glycerol<ref>{{cite web|url=http://msdssearch.dow.com/PublishedLiteratureDOWCOM/dh_0032/0901b8038003228b.pdf?filepath=glycerine/pdfs/noreg/115-00668.pdf|title=Solubility of Various Compounds in Glycerine|work=msdssearch.dow.com|access-date=2014-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413155224/http://msdssearch.dow.com/PublishedLiteratureDOWCOM/dh_0032/0901b8038003228b.pdf?filepath=glycerine%2Fpdfs%2Fnoreg%2F115-00668.pdf|archive-date=2014-04-13|url-status=dead}}</ref> &nbsp;&nbsp;50&nbsp;g/L ethanol<br> &nbsp;&nbsp;~4&nbsp;g/L [[acetonitrile]]<ref>{{cite journal|last1=Loeser|first1=Eric|last2=DelaCruz|first2=Marilyn|last3=Madappalli|first3=Vinay | name-list-style = vanc |title=Solubility of Urea in Acetonitrile–Water Mixtures and Liquid–Liquid Phase Separation of Urea-Saturated Acetonitrile–Water Mixtures|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|date=9 June 2011|volume=56|issue=6|pages=2909–2913|doi=10.1021/je200122b}}</ref> | MeltingPtC = 133 to 135 | BoilingPt = decomposes | MeltingPt_notes = | pKa = | pKb = 13.9<ref name=pK>Calculated from 14−pK_a. The value of pK_a is given as 0.10 by the ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', 49th edition (1968–1969). A value of 0.18 is given by {{cite web|url=http://research.chem.psu.edu/brpgroup/pKa_compilation.pdf|title=pKa Data|last1=Williams|first1=R.|date=2001-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20030824213333/http://research.chem.psu.edu/brpgroup/pKa_compilation.pdf|archive-date=August 24, 2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030824213333/http://research.chem.psu.edu/brpgroup/pKa_compilation.pdf |date=2003-08-24 }}</ref> | ConjugateAcid = Uronium | MagSus = −33.4·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Structure | Dipole = 4.56 [[Debye|D]] }} |Section4 = {{Chembox Thermochemistry | Thermochemistry_ref = CRC Handbook | HeatCapacity = | Entropy = | DeltaHf = −333.19 kJ/mol | DeltaGf = −197.15 kJ/mol | DeltaHc = }} |Section5 = |Section6 = {{Chembox Pharmacology | ATCCode_prefix = B05 | ATCCode_suffix = BC02 | ATC_Supplemental = {{ATC|D02|AE01}} }} |Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalSDS = [https://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0595.htm ICSC 0595] | FlashPt = Non-flammable | LD50 = 8500 mg/kg (oral, rat) | NFPA-H = 1 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 }} |Section8 = {{Chembox Related | OtherFunction = [[Thiourea]]<br />[[Hydroxycarbamide]] | OtherFunction_label = ureas | OtherCompounds = {{ubl|[[Carbamide peroxide]]|[[Urea phosphate]]|[[Acetone]]|[[Carbonic acid]]|[[Carbonyl fluoride]]}} }} }} '''युरिया''' वा '''कारबामाइड''' (अङ्ग्रेजी: Urea, Carabamide, CO(NH₂)₂ सेतो, गन्ध नभएको, ठोस, घुलनसील रासायनिक [[रासायनिक यौगिक|यौगिक]] हो। सन् १८२८ मा जर्मनका वैज्ञानिक फ्रेडरिक होलरले जीवित प्राणी बाहिरी वातावरणमा पनि युरिया बन्न सक्ने पत्ता लगाए। ==प्रयोग == ===कृषि === [[चित्र:Urea_process_plant_UFFL_01.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|[[बङ्गलादेश|बंगलादेश]]को एउटा प्लान्ट जसले युरिया मल उत्पादन गर्छ।]] विश्वमा उत्पादन हुने ९०% भन्दा अधिक युरिया नाइट्रोजन-युक्त मल खाद ([[उर्वरक]] Fertilizer)को रुपमा उपयोग हुन्छ। <ref name=Ullmann>{{ Ullmann | vauthors = Meessen JH, Petersen H | year=2010|title = Urea | doi = 10.1002/14356007.a27_333 }}</ref> युरियामा ठोस वस्तु मध्ये सबैभन्दा उच्च नाइट्रोजन मात्रा हुन्छ। त्यसकारण युरियाको प्रती नाइट्रोजन पोषण ढुवानी खर्च न्यून हुने गर्छ। ===रेजिन=== युरियालाई '''युरिया फर्मलडिहाइड रेजिन'''को उत्पादनमा [[कच्चा पदार्थ]]को रुपमा प्रयोग गरिन्छ। ===विस्फोटक === युरिया युरिया नाइट्रेट लगायतका विस्फोटक बनाउन प्रयोग हुन्छ। युरिय्स नाइट्रेट (इम्प्रोभाइज्ड एक्प्लोसिब डिभाइस) (IED)को रुपमा प्रयोग हुन्छ। ===अटोमोबाइल === === प्रयोगशाला === ===चिकित्सा प्रयोग=== युरिया युक्त क्रिम छालाको पुनर्जलकरणको लागि प्रयोग हुन्छ। युरिया ४०% सोरियासिस, जेरोसिस, अनिकोमाइकोसिस, इक्थिओसिस, इक्जेमा, केराटोसिस, केराटोडेर्म,कर्न, र क्यालुसेस को पहिचानमा प्रयोग हुन्छ। युरिया इन्जेक्सन, पहिले [[गर्भपतन]] गर्न प्रयोग गरिन्थ्यो। <ref>{{cite journal | vauthors = Diggory PL | title = Induction of therapeutic abortion by intra-amniotic injection of urea | url = https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1971-01-02_1_5739/page/28 | journal = British Medical Journal | volume = 1 | issue = 5739 | pages = 28–9 | date = January 1971 | pmid = 5539139 | pmc = 1794772 | doi = 10.1136/bmj.1.5739.28 }}</ref> ===अन्य उपयोग === * भाडा माझ्ने साबुन बनाउन * दाँत चम्काउने पदार्थमा * जनावरको दानाको रुपमा ==उत्पादन == युरिया औद्योगिक स्तरमा उत्पादन हुन्छ। २०१२ मा, विश्वव्यापी युरिया उत्पादन क्षमता करिब १८४ मिलियन टन थियो। <ref>{{cite web|url=http://www.ceresana.com/en/market-studies/agriculture/urea/ |title=Market Study Urea|publisher=Ceresana.com |year=2012 |access-date=2013-05-17}}</ref> ===औद्योगिक विधि=== उद्योगमा, उरिया [[एमोनिया]] र [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]]बाट उत्पादन गरिन्छ। <chem>NH3 + CO2 <=> CO(NH2)2 + H2O</chem>{{space|5}}(Δ''H'' = +15.5&nbsp;kJ/mol at 160–180&nbsp;°C)<ref name="Meessen 2012">{{Ullmann |last=Meessen |first=Jozef H. |title=Urea |year=2012 |doi=10.1002/14356007.a27_333.pub2}}</ref>><ref name="Brouwer 2009">{{cite web |last1=Brouwer |first1=Mark |title=Thermodynamics of the Urea Process |url=https://ureaknowhow.com/pdflib/391_2009%2006%20Brouwer%20UreaKnowHow.com%20Thermodynamics%20of%20the%20%20Urea%20Process.pdf |website=ureaknowhow.com |access-date=26 February 2023}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{ठुटो}} [[श्रेणी:पदार्थहरू]] [[श्रेणी:नाइट्रोजन]] czed9bwirc9xlzhwoi3n9hmo7bhjvi1 0 96760 1368942 875191 2026-08-09T02:46:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368942 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = टन्सिलाइटिस | image = Pos strep.JPG | caption = | alt = | field = [[सङ्क्रामक रोगहरू]] | pronounce = {{IPAc-en|ˌ|t|ɒ|n|s|ɪ|'|l|aɪ|t|ɪ|s}} {{respell|TON|si|LEYE|tis}} | symptoms = [[घाँटी दुख्ने समस्या|घाँटी दुख्ने]], [[ज्वरो]] आउने, टन्सिल बढ्दै जाने, निल्न गाह्रो हुने तथा घाँटी वरपरका लिम्फ नोडहरू बढ्ने<ref name=Pub2016/> | complications = [[Peritonsillar abscess]]<ref name=Klug2016/> | onset = | duration = ~ 1 week<ref name=Cochrane2013/> | causes = [[भाइरसको सङ्क्रमण]], [[ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण]]<ref name=Wind2016/><ref name=Lang2009/> | risks = | diagnosis = Based on symptoms, [[throat swab]], [[rapid strep test]]<ref name=Wind2016/> | differential = | prevention = | treatment = | medication = [[पारासिटामोल]] (एसिटामिनोफिन), [[आइबुप्रोफिन]], [[पेनिसिलिन]]<ref name=Wind2016/> | prognosis = | frequency = 7.5% (in any given 3 months)<ref name=Jones2014/> | deaths = }} '''टन्सिलाइटिस वा टन्सिल सुन्निने समस्या''' घाँटीको माथिल्लो भागमा रहेको टन्सिल नामको ग्रन्थी सुन्निने, रातो तथा तातो हुने (इन्फ्लामेसन) समस्या हो। यो अत्यन्तै तिब्र गतिमा देखापर्छ।<ref name=Pub2016>{{cite web|title=Tonsillitis|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMHT0025779/|website=PubMed Health|accessdate=30 September 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107031248/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMHT0025779/|archivedate=7 January 2017|df=}}</ref> यो एक प्रकारको गला सुन्निने समस्या (फ्यारिन्जाइटिस) हो।<ref>{{cite web|title=Tonsillitis|url=https://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2016/MB_cgi?field=uid&term=D014069|accessdate=4 August 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325080921/http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2016/MB_cgi?field=uid&term=D014069|archivedate=25 March 2016|df=}}</ref> यो रोग लागेको बेलामा घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने, टन्सिल बढ्दै जाने, निल्न गाह्रो हुने तथा घाँटी वरपरका लिम्फ नोडहरू बढ्ने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्।<ref name=Pub2016/> टन्सिलाइटिस बढ्दै गएमा टन्सिलबाट पिप निस्कने समस्या (पेरिटन्सिलार एब्सिस) हुने गर्दछ।<ref name=Klug2016>{{cite journal|last1=Klug|first1=TE|last2=Rusan|first2=M|last3=Fuursted|first3=K|last4=Ovesen|first4=T|title=Peritonsillar Abscess: Complication of Acute Tonsillitis or Weber's Glands Infection?|journal=Otolaryngology--head and neck surgery : official journal of American Academy of Otolaryngology-Head and Neck Surgery|date=August 2016|volume=155|issue=2|pages=199–207|pmid=27026737|doi=10.1177/0194599816639551}}</ref> टन्सिलाइटिस साधारणतया भाइरसको सङ्क्रमणका कारणले हुने गर्दछ। तथ्याङ्क अनुसार टन्सिलाइटिसका कुल बिरामी मध्ये ५ देखि ४० प्रतिशतमा मात्र ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण भएको पाइन्छ।<ref name=Wind2016/><ref name=Lang2009>{{cite book|last1=Lang|first1=Florian|title=Encyclopedia of Molecular Mechanisms of Disease|date=2009|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540671367|page=2083|url=https://books.google.com/books?id=DdBJ6jCf8KgC&pg=PA2083|language=en|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002102233/https://books.google.com/books?id=DdBJ6jCf8KgC&pg=PA2083|archivedate=2016-10-02|df=}}</ref> यदि 'समूह ए'को स्ट्रेप्टोकक्कस ब्याक्टेरियाका कारणले टन्सिलाइटिस भएको हो भने यस्तो अवस्थालाई स्ट्रेप थ्रोअट भनिन्छ।<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's Clinical Advisor 2016: 5 Books in 1|date=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323378222|page=PA1646|url=https://books.google.com/books?id=bbLSCQAAQBAJ&pg=RA1-PA1646|language=en|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002102931/https://books.google.com/books?id=bbLSCQAAQBAJ&pg=RA1-PA1646|archivedate=2016-10-02|df=}}</ref> निकै कम अवस्थामा निसेरिया गनोरी (गनोरियाको ब्याक्टेरिया), कोरिनेब्याक्टेरियम डिफ्थेरी, वा हिमोफिलस इन्फ्लुएन्जीका कारणले पनि टन्सिल सुन्निने गरेको पाइन्छ।<ref name=Wind2016/> यो रोग प्रायजसो हावाका माध्यमबाट एक मानिसदेखि अर्को मानिसमा सर्ने गरेको पाइन्छ।<ref name=Lang2009/> सेन्टोर स्कोर नामको अङ्क दिने प्रणालीको प्रयोग गरेर यो रोगको सम्भावित कारण पत्ता लगाउन सकिन्छ।<ref name=Wind2016/> यसबाट निस्कने नतिजालाई सुनिश्चित गर्न थ्रोअट स्वाब वा र्यापिड स्ट्रेप परीक्षण गर्न सकिन्छ।<ref name=Wind2016>{{cite journal|last1=Windfuhr|first1=JP|last2=Toepfner|first2=N|last3=Steffen|first3=G|last4=Waldfahrer|first4=F|last5=Berner|first5=R|title=Clinical practice guideline: tonsillitis I. Diagnostics and nonsurgical management.|journal=European Archives of Oto-Rhino-Laryngology|date=April 2016|volume=273|issue=4|pages=973–87|pmid=26755048|doi=10.1007/s00405-015-3872-6}}</ref> टन्सिलाइटिसको उपचार गर्दा यसका लक्षणहरूलाई नियन्त्रण गर्ने र जटिलता घटाउने प्रयास गरिन्छ।<ref name=Wind2016/> यसका कारणले हुने पीडा कम गर्न पारासिटामोल (एसिटामिनोफेन) तथा आइबुप्रोफेन जस्ता औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref name=Wind2016/> स्ट्रेप थ्रोअट भएको छ भने पेनिसिलिन नामको एन्टिबायोटिक मुखबाट दिन सिफारिस गरिएको छ।<ref name=Wind2016/> पेनिसिलिनको एलर्जी भएका मानिसहरूलाई सेफालोस्पोरिन वा म्याक्रोलाइड दिन सकिन्छ।<ref name=Wind2016/> लगातार रूपमा टन्सिलाइटिस हुने बालबालिकाहरूमा टन्सिलको सल्यक्रिया गरेर भविस्यमा हुने यसको जोखिमलाई केही मात्रामा घटाउन सकिन्छ।<ref>{{cite journal|last1=Windfuhr|first1=JP|last2=Toepfner|first2=N|last3=Steffen|first3=G|last4=Waldfahrer|first4=F|last5=Berner|first5=R|title=Clinical practice guideline: tonsillitis II. Surgical management.|journal=European Archives of Oto-Rhino-Laryngology|date=April 2016|volume=273|issue=4|pages=989–1009|pmid=26882912|doi=10.1007/s00405-016-3904-x}}</ref> विश्वभरका मानिसहरूमध्ये करीब ७.५ प्रतिशत मानिसहरूलाइ तीन महिनाको अवधि भित्र घाँटी दुख्ने समस्या हुने गरेको पाइन्छ। त्यस्तै प्रत्येक वर्ष करीब २ प्रतिशत मानिसहरू टन्सिलाटिसका कारण अस्पताल पुग्ने गरेको पाइन्छ।<ref name="Jones2014">{{cite book|last1=Jones|first1=Roger|title=Oxford Textbook of Primary Medical Care|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198567820|page=674|url=https://books.google.com/books?id=2LB0PC17uFsC&pg=PA674|language=en|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818174808/https://books.google.com/books?id=2LB0PC17uFsC&pg=PA674|archivedate=2016-08-18|df=}}</ref> यो रोग विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकाहरूमा साधारणतया रूखहरूको पात झर्ने समय तथा हिउँदका महिनाहरूमा बढी मात्रामा देखा पर्ने गर्दछ।<ref name="Wind20162" /><ref name="Lang20092" /> धेरै मानिसहरूले औषधि प्रयोग नगरी पनि यो रोगबाट छुटकारा पाउने गरेका छन्।<ref name="Wind20163" /> करीब ४०% मानिसहरूमा टन्सिलाइटिसको लक्षण तीन दिनमा हराएर जान्छ र स्ट्रेप्टोकक्कस ब्याक्टेरियाका कारणले यो रोग लागेको भए पनि ८०% मानिसहरूमा यसका लक्षणहरू हराउने गरेको पाइन्छ।<ref name="Cochrane2013" /> एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गरेर लक्षणको अवधिलाई १६ घण्टा कम गर्न सकिन्छ।<ref name="Cochrane20132">{{cite journal|last1=Spinks|first1=A|last2=Glasziou|first2=PP|last3=Del Mar|first3=CB|title=Antibiotics for sore throat.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=5 November 2013|volume=11|pages=CD000023|pmid=24190439|doi=10.1002/14651858.CD000023.pub4}}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== टन्सिलाइटिसका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:<ref name=merck>{{MerckManual|08|090|i||Tonsillopharyngitis}}</ref><ref name=wetmore>{{cite book |author=Wetmore RF. |chapter=Tonsils and adenoids |editor1=Bonita F. Stanton |editor2=Kliegman, Robert |editor3=Nelson, Waldo E. |editor4=Behrman, Richard E. |editor5=Jenson, Hal B. |title=Nelson textbook of pediatrics |publisher=Saunders |location=Philadelphia |year=2007 |isbn=978-1-4160-2450-7 }}</ref><ref name=thuma>{{cite book |author=Thuma P. |chapter=Pharyngitis and tonsillitis |editor=Hoekelman, Robert A. |title=Primary pediatric care |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2001 |isbn=978-0-323-00831-0 }}</ref><ref name=simon>{{cite book |author=Simon HB |chapter=Bacterial infections of the upper respiratory tract |editor=Dale, David |title=ACP Medicine, 2006 Edition (Two Volume Set) (Webmd Acp Medicine) |publisher=WebMD Professional Publishing |year=2005 |isbn=978-0-9748327-6-0 }}</ref> * घाँटी दुख्ने <ref name="Bird 2014"/> * राता र सुन्निएका टन्सिलहरू * निल्ने बेलामा पीडा महशुस हुने <ref name="Bird 2014"/> * शरीरको तापक्रम बढ्ने (ज्वरो) * टाउको दुख्ने * थकान महशुस हुने * जाडो अनुभव हुने * बिसञ्चो महशुस हुने * टन्सिल ग्रन्थीहरूमा पिप भरिएका से tf फोका देखा पर्ने * घाँटी वरपरका लिम्फ नोडहरू (ग्रन्थीहरू) सुन्निने <ref name="Bird 2014"/> * कान तथा गर्धनमा पीडा महशुस हुने <ref name="Bird 2014"/> * शरीरको तौल घट्ने * खाना वा पानी निल्न गाह्रो हुने * सुत्न गाह्रो हुने त्यस्तै केही मानिसहरूमा निम्न लक्षणहरू पनि देखिने गरेको पाइन्छ: * वाकवाकी लाग्ने * थकान * पेट दुख्ने * बान्ता हुने * जिभ्रोमा रौं पलाए जस्तो हुने * सास गन्हाउने * आवाज परिवर्तन हुने * मुख खोल्न अप्ठेरो हुने * खाना खान मन नलाग्ने * तर्सिने/खाना अड्किने डर हुने अचानक देखा पर्ने अक्युट टन्सिलाइटिस भएको बेलामा टन्सिल रातो हुन्छ र त्यसमा स्पष्ट देखिने पिपका सेता गिर्खाहरू वा धर्साहरू देखा पर्छन्।<ref>[http://www.medicinenet.com/adenoids_and_tonsils/article.htm Tonsillitis and Adenoid Infection] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210161115/http://www.medicinenet.com/adenoids_and_tonsils/article.htm |date=2010-02-10 }} MedicineNet. Retrieved on 2010-01-25</ref> टन्सिलाइटिस पटकपटक दोहोरिएर आउने मध्ये करीब १० प्रतिशत मानिसहरूमा टन्सिलमा कडा गिर्खा देखिने समस्या (टन्सिलोलिथ्स) हुने गरेको पाइन्छ। <ref>{{cite book |author1=S. G. Nour |author2=Mafee, Mahmood F. |author3=Valvassori, Galdino E. |author4=Galdino E. Valbasson |author5=Minerva Becker |title=Imaging of the head and neck |url=https://archive.org/details/imagingheadneck00mafe |url-access=limited |publisher=Thieme |location=Stuttgart |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/imagingheadneck00mafe/page/n730 716] |isbn=978-1-58890-009-8 }}</ref> ==रोग लाग्ने कारणहरू== [[File:Tonsillitis cause.jpg|thumb|upright=1.3|टन्सिलाइटिस ब्याक्टेरिया तथा भाइरसहरूका कारणले लाग्ने गर्दछ]] यो रोग मुख्यतया भाइरसहरूका कारणले लाग्ने गर्दछ।<ref name="Bird 2014">{{cite journal |last1=Bird |first1=J.H |last2=Biggs |first2=T.C |last3=King |first3=E.V |title=Controversies in the management of acute tonsillitis: an evidence-based review |journal=Clinical Otolaryngology |date=23 November 2014 |volume=39 |issue=6 |doi=10.1111/coa.12299 |pmid=25418818 |pages=368–374|pmc=7162355 }}</ref> विशेष गरी एडेनोभाइरस, राइनोभाइरस, इन्फ्लुएन्जा, कोरोनाभाइरस र रेस्पिरेटरी सिन्साइटलभाइरसका कारणले टन्सिलाइटिस हुन्छ भने कहिलेकाहीँ इप्स्टेन-बरभाइरस, हर्पेस सिम्प्लेक्सभाइरस, साइटोमेगालोभाइरस वा एचआइभीका कारणले पनि यो समस्या देखिने गरेको पाइन्छ।<ref name=merck/><ref name=wetmore/><ref name=thuma/><ref name=simon/> <ref name=merck/><ref name=wetmore/><ref name=thuma/><ref name=simon/> त्यस्तै करीब १ देखि १०% टन्सिलाइटिस इप्स्टेन-बरभाइरस कारणले लाग्ने गर्दछ।<ref name="Bird 2014"/> टन्सिलाइटिसको दोस्रो मुख्य कारण ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण पनि हो।<ref name=merck/><ref name=wetmore/><ref name=thuma/><ref name=simon/> ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमणबाट हुने टन्सिलाइटिस प्राय भाइरल टन्सिलाइटिस लागेका मानिसमा देखिने गरेको पाइन्छ।<ref name="Bird 2014"/> खास गरी स्ट्रेप थ्रोअट लगाउने ब्याक्टेरिया ग्रुप ए बिटा-हेमोलाइटिक स्ट्रेप्टोकक्कस (जिएबिएचएस)का कारणले टन्सिलाइटिस हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal |last=Brook |first=I. |last2=Foote |first2=P. A. |title=Isolation of methicillin resistant ''Staphylococcus aureus'' from the surface and core of tonsils in children |journal=Int J Pediatr Otorhinolaryngol |year=2006 |volume=70 |issue=12 |pages=2099–2102 |pmid=16962178 |doi=10.1016/j.ijporl.2006.08.004 }}</ref> कहिलेकाहीँ स्टाफाइलोकक्कस अरिअस(मेथिसिलिनको प्रतिरोध क्षमता भएको प्रजाति वा एमआरएसएसमेत), स्ट्रेप्टोकक्कस निमोनाई, माइकोप्लाज्मा निमोनाइ, बर्डेटेला पर्ट्युसिस, फ्युजोब्याक्टेरियमका केही प्रजातिहरू, कोरिनेब्याक्टेरियम डिफ्थेरी, ट्रेपोनेमा प्यालिडम तथा निसेरिया गनोरी जस्ता ब्याक्टेरियाहरूका कारणले पनि टन्सिलाइटिस हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=merck/><ref name=wetmore/><ref name=thuma/><ref name=simon/> टन्सिलाइटिस रोग लागेको बेलामा अकस्मात सुन्निने प्रक्रियामा एनारोबिक ब्याक्टेरिया सम्लग्न रहने गरेको तथ्यलाई चिकित्सा विज्ञानका विभिन्न अध्ययनहरूले पुष्टी गरेको पाइन्छ। <ref>{{cite journal |last=Brook |first=I. |title=The role of anaerobic bacteria in tonsillitis |journal=Int J Pediatr Otorhinolaryngol |year=2005 |volume=69 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.ijporl.2004.08.007 |pmid=15627441 }}</ref> सामान्य परिस्थितिमा जब ब्याक्टेरिया तथा भाइरसहरू नाक तथा मुख हुँदै हाम्रो शरीरमा प्रवेस गर्छन्, तिनीहरूलाई टन्सिलले रोकेर राख्छ।<ref name="Kempen"/><ref name="Perry"/> टन्सिलमा हुने प्रतिरोध प्रणाली अन्तर्गतका सेता रक्तकोषिकाहरूले फस्फोलाइपेज ए टू नामको साइटोकाइन निकालेर ब्याक्टेरिया र भाइरसहरूलाई मार्छ।<ref name="pmid22297210">{{cite journal |vauthors=Ezzeddini R, Darabi M, Ghasemi B, Jabbari Moghaddam Y, Jabbari Y, Abdollahi S, etal | title=Circulating phospholipase-A2 activity in obstructive sleep apnea and recurrent tonsillitis. | journal=Int J Pediatr Otorhinolaryngol | year= 2012 | volume= 76 | issue= 4 | pages= 471–4 | pmid=22297210 | doi=10.1016/j.ijporl.2011.12.026 | pmc= }}</ref> जसका कारणले टन्सिल सुन्निएर तातो तथा रातो हुन्छ र ज्वरो पनि आउन सक्छ।<ref name="Kempen">{{cite journal |vauthors=van Kempen MJ, Rijkers GT, Van Cauwenberge PB |title=The immune response in adenoids and tonsils |journal=Int. Arch. Allergy Immunol. |volume=122 |issue=1 |pages=8–19 |date=May 2000 |pmid=10859465 |doi= 10.1159/000024354}}</ref><ref name="Perry">{{cite journal |vauthors=Perry M, Whyte A |title=Immunology of the tonsils |url=https://archive.org/details/sim_immunology-today_1998-09_19_9/page/414 |journal=Immunology Today |volume=19 |issue=9 |pages=414–21 |date=September 1998 |pmid=9745205 |doi= 10.1016/S0167-5699(98)01307-3}}</ref> यो रोग लागेको बेलामा टन्सिलमा मात्र नभएर घाँटी तथा आसपासका भागहरूमा पनि सङ्क्रमण हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=medline>{{MedlinePlusEncyclopedia|001043|Tonsillitis}}</ref> कहिलेकाहीँ स्पाइरोचिता तथा ट्रेपोनेमा प्रजातिका ब्याक्टेरियाका कारण पनि टन्सिलाइटिस हुने गरेको पाइन्छ। यस्तो अवस्थालाई भिन्सेन्टस एन्जाइना वा प्लाउट-भिन्सेन्टस एन्जाइना भन्ने गरिन्छ।<ref name="pmid1015288">{{cite journal |vauthors=Van Cauwenberge P |title=[Significance of the fusospirillum complex (Plaut-Vincent angina)] |language=Dutch |journal=Acta Otorhinolaryngol Belg |volume=30 |issue=3 |pages=334–45 |year=1976 |pmid=1015288 }} — fusospirillum complex (Plaut-Vincent angina) Van Cauwenberge studied the tonsils of 126 patients using direct microscope observation. The results showed that 40% of acute tonsillitis was caused by Vincent's angina and 27% of chronic tonsillitis was caused by Spirochaeta</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Tonsillitis|टन्सिलाइटिस}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] mkuuy90inz45oizk62yecevziqkssmz 0 96762 1368754 743984 2026-08-08T22:32:41Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368754 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ओभरियन सिस्ट | image = Benign Ovarian Cyst.jpg | caption = फोलिकुलर सिस्ट | field = [[स्त्री रोग]] | symptoms = पेट फुल्ने, तल्लो पेट दुख्ने वा ढाडको तल्लो भाग दुख्ने <ref name=Women2014/> | complications = सिस्ट (पानी फोका) फुट्ने, डिम्बाशय बटारिने<ref name=Women2014/> | onset = | duration = | types = [[फोलिकुलर सिस्ट]], [[कर्पस लेक्टम सिस्ट]], [[इन्डोमेट्रियोसिसका कारणले हुने सिस्ट]], [[डर्मोइड सिस्ट]], [[सिस्टाडेनोमा]], [[ओभरियन क्यान्सर]]<ref name=Women2014/> | causes = | risks = | diagnosis = [[अल्ट्रासाउन्ड]]<ref name=Women2014/> | differential = | prevention = [[हर्मोनल गर्भ निरोधक चक्की]]<ref name=Women2014/> | treatment = परम्परागत ब्यवस्थापन, पीडा कम गर्ने औषधिहरू, सल्यकृया<ref name=Women2014/> | medication = | prognosis = प्राय राम्रो<ref name=Women2014/> | frequency = उमेरका कारण महिनावारी रोकिनुभन्दा पहिलाका करीब ८% महिला<ref name=Women2014/> | deaths = }} '''ओभरियन सिस्ट''' भन्नाले महिलाहरूको [[डिम्बाशय]]मा तरल पदार्थ भरिएको पानी फोका देखापर्ने समस्या हो।<ref name=Women2014/> यो समस्या भएका प्रायजसो महिलाहरूमा कुनै पनि लक्षणहरू नदेखिन पनि सक्छ। कहिलेकाहीँ यो रोग लागेपछि पेट फुल्ने, तल्लो पेट दुख्ने वा ढाडको तल्लो भाग दुख्ने समस्या देखापर्न सक्छ।<ref name=Women2014/> धेरै जसो ओभरियन सिस्ट हानि नपुर्याउने खालका हुन्छन्। यदि पानी फोका फुट्यो वा यसले गर्दा डिम्बाशय बटारियो भने गम्भीर पीडा दिनसक्छ। यसले बान्ता हुने वा बेहोस हुने जस्ता समस्या निम्ताउन पनि सक्छ।<ref name=Women2014>{{cite web|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/ovarian-cysts.html?from=AtoZ#|title=Ovarian cysts|date=November 19, 2014|website=Office on Women's Health|accessdate=27 June 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150629070544/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/ovarian-cysts.html?from=AtoZ|archivedate=29 June 2015|df=}}</ref> धेरै जसो ओभरियन सिस्ट डिम्ब निर्माण प्रकृयासँग सम्बन्धित हुन्छन्। यसरी देखा परेका सिस्ट दुई प्रकारका हुन्छन्: फोलिकुलर सिस्ट वा कर्पस लेक्टम सिस्ट। त्यस्तै इन्डोमेट्रियोसिसका कारणले हुने सिस्ट, डर्मोइड सिस्ट तथा सिस्टाडेनोमा सिस्टका अन्य प्रकारहरू हुन्।<ref name=Women2014/> पोलिसिस्टिक ओभरियन सिन्ड्रोम भएको बेलामा दुबै डिम्बाशयमा मसिना तर धेरै पानी फोकाहरू देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=Women2014/> पेल्भिक इन्फ्लामेटरी डिजिज (तल्लो पेट सुन्निने समस्या) भएर पनि ओभरियन सिस्ट हुने दरेको पाइन्छ। ओभरियन सिस्ट एकदमै कम महिलाहरूमा डिम्बाशयको क्यान्सरको रूपमा पनि देखा परेको पाइन्छ। यो रोगको पहिचानको लागि तल्लो पेटको अल्ट्रासाउन्ड गर्न सकिन्छ। बिस्तृत विवरण प्राप्त गर्नका लागि अन्य परीक्षणहरू पनि गर्ने गरिन्छ।<ref name=Women2014/> सिस्टको उपचारका लागि प्रायजसो यसलाई लामो समयसम्म अवलोकन गरिन्छ। यदि सिस्टका कारण धेरै पीडा भएको छ भने पारासिटामोल (एसिटामिनोफेन) वा आइबुप्रोफेन जस्ता पीडा कम गर्ने औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। लगातार रूपमा सिस्टको समस्या देखा पर्ने महिलाहरूले हर्मोनल गर्भ निरोधक चक्की (पिल्स) प्रयोग गरेर यो रोगबाट छुटकारा पाउन सक्छन्।<ref name=Women2014/> यद्यपी हालसम्म पिल्स प्रयोग गरेर ओभरियन सिस्ट पूर्ण रूपमा निको भएको कुनै तथ्य फेला परेको छैन।<ref name=Grime2014>{{cite journal|last1=Grimes|first1=DA|last2=Jones|first2=LB|last3=Lopez|first3=LM|last4=Schulz|first4=KF|title=Oral contraceptives for functional ovarian cysts.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=29 April 2014|volume=4|pages=CD006134|pmid=24782304|doi=10.1002/14651858.CD006134.pub5}}</ref> यदि धेरै महिनासम्म पनि पानी फोकाहरू फुटेर गएनन्, आकार पनि बढ्दै गयो, असामान्य देखिए वा पीडादायक भए भने सल्यकृया गरेर हटाउने गरिन्छ।<ref name=Women2014/> प्राय सबै वयस्क महिलाहरूको डिम्बाशयमा प्रत्येक महिना साना पानी फोका निर्माण हुने गर्दछन्। उमेरका कारण महिनावारी रोकिनुभन्दा पहिलाका करीब ८% महिलाहरूमा ठूला पानी फोकाहरू देखा पर्ने गर्दछ।<ref name=Women2014/> त्यस्तै उमेर पुगेर महिनावारी रोकिएका करीब १६% महिलाहरूमा ओभरियन सिस्ट देखिएको पाइन्छ। यो उमेरमा देखिने प्राय ओभरियन सिस्ट डिम्बाशयको क्यान्सरको लक्षण पनि पनि हुन सक्छ।<ref name=Women2014/><ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Mimoun|first1=C|last2=Fritel|first2=X|last3=Fauconnier|first3=A|last4=Deffieux|first4=X|last5=Dumont|first5=A|last6=Huchon|first6=C|title=[Epidemiology of presumed benign ovarian tumors].|journal=Journal de gynecologie, obstetrique et biologie de la reproduction|date=December 2013|volume=42|issue=8|pages=722–9|pmid=24210235|doi=10.1016/j.jgyn.2013.09.027}}</ref> ==लक्षण तथा चिह्नहरू== यो रोग लागेको बेलामा तल उल्लेखित केही वा सबै लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्। यद्यपी धेरै महिलाहरूमा कुनै पनि लक्षण नदेखिन पनि सक्छ।<ref name=HELM2013>{{cite web|last=Helm|first=William|title=Ovarian Cysts|url=http://emedicine.medscape.com/article/255865-overview|accessdate=30 August 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130907142104/http://emedicine.medscape.com/article/255865-overview|archivedate=7 September 2013|df=}}</ref> * '''तल्लो पेट दुख्ने''': तल्लो पेट वा पेल्भिसमा मन्द पीडा महशुस हुन्छ। विशेषगरी यौन सम्पर्क राख्ने बेलामा पीडा हुने गर्दछ। * '''पाठेघरबाट रगत बग्नु''': महिनावारीको समयमा वा महिनावारी सुरु भएको केहीपछि वा महिनावारीको अन्त्यमा पीडा महशुस हुने, महिनावारी गडबड हुने वा पाठेघरबाट असामान्य रूपमा  रगत बग्नु वा रगत देखा पर्ने। * पेट भरिएको, गह्रुङ्गो, कस्सिएको, फुलेको वा हावा भरिएको महशुस हुने। * डिम्बाशयमा सिस्ट (पानी फोका) फुटेको बेलामा तल्लो पेटको एक पाखोमा अचानक तिक्ष्ण पीडा महशुस हुन्छ। * पिसाब लाग्ने अवधिमा परिवर्तन आउने वा पिसाब अड्किने (जस्तै मूत्रथैलीबाट पूरै खालि गर्न नसक्ने) वा मलाशय (रेक्टम) आसपासको भागमा दबाब पर्ने हुनाले दिसा गर्न गाह्रो हुने हुन्छ। * थकाइ लाग्ने, टाउको दुख्ने * वाकवाक लाग्ने वा बान्ता हुने * शरिरको तौल बढ्ने अन्य ल़क्षणहरू के कारणले यो रोग लागेको हो भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछन्। पोलिसिस्टिक ओभरियन सिन्ड्रोमका कारणले ओभरियन सिस्ट भएको अवस्थामा अनुहार वा शरीरमा रौंहरू बढ्ने, मोटोपन तथा बाँझोपन जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्। त्यस्तै इन्डोमेट्रियोसिसका कारणले ओभरियन सिस्ट भएमा महिनावारीको बेलामा अत्याधिक मात्रामा रगत बग्ने तथा यौन सम्पर्क राख्ने बेलामा पीडा हुने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्। पोलिसिस्टिक ओभरियन सिन्ड्रोम बाहेकका अन्य ओभरियन सिस्टले गर्भधारण क्षमतामा गर्ने असरको बारेमा स्पष्ट धारणा बन्न सकेको छैन।<ref>{{cite journal|last1=Legendre|first1=G|last2=Catala|first2=L|last3=Morinière|first3=C|last4=Lacoeuille|first4=C|last5=Boussion|first5=F|last6=Sentilhes|first6=L|last7=Descamps|first7=P|title=Relationship between ovarian cysts and infertility: what surgery and when?|journal=Fertility and Sterility|date=March 2014|volume=101|issue=3|pages=608–14|pmid=24559614|doi=10.1016/j.fertnstert.2014.01.021}}</ref> ===सिस्ट फुटेपछि=== साधारणतया ओभरियन सिस्ट फुटेपछि आफैं निको भएर जान्छ। त्यसैले उपचार भन्दा पनि यसको अवस्थामा निगरानी राख्ने र धेरै दुखेको छ भने पारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन जस्ता दुखेको कम गर्ने औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। सिस्ट फुटेपछि देखा पर्ने मुख्य लक्षण तल्लो पेट दुख्ने हो। यस्तो दुखाइ केही दिनदेखि महिनौसम्म लम्बिन सक्छ, तर केही महिलाहरूमा ओभरियन सिस्ट फुट्दा कुनै लक्षण नदेखिन पनि सक्छ।<ref>[http://emedicine.medscape.com/article/253620-overview#showall Ovarian Cyst Rupture] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928090329/http://emedicine.medscape.com/article/253620-overview |date=2013-09-28 }} at [[Medscape]]. Authors: Nathan Webb and David Chelmow. Updated: Nov 30, 2012</ref> ठूलो आकारको सिस्ट फुट्दा पेट भित्र रक्तस्राव हुने र केही अवस्थामा बिरामी मुर्छा पर्न पनि सक्छन्। ===डिम्बाशय बटारिने समस्या=== ओभरियन सिस्टले डिम्बासय बटारिने समस्याको जोखिमलाई बढाउँछ। ४ सेन्टिमिटर भन्दा ठूला सिस्टहरूका कारणले करीब १७ % महिलाहरूमा यस्तो समस्या उत्पन्न हुने गरेको पाइन्छ। बटारिने समस्याले डिम्बासयमा रगतको प्रवाह रोकिन गइ डिम्बाशय काम नलाग्ने हुन्छ।<ref name=eMedHealth>{{cite web |url=http://www.emedicinehealth.com/ovarian_cysts/article_em.htm |title=Ovarian Cysts Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |work=eMedicineHealth.com |accessdate= |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070307143243/http://www.emedicinehealth.com/ovarian_cysts/article_em.htm |archivedate=2007-03-07 |df= }}</ref> ==पहिचान== ओभरियन सिस्टको पहिचान गर्न अल्ट्रासाउन्ड, सिटी स्क्यान वा एमआरआई गर्न सकिन्छ। त्यसपछि आवस्यकता अनुसार बिरामीमा देखिएको लक्षण तथा इन्डोक्राइनोलोजिक परीक्षणको नतिजासँग दाँजेर हेरिन्छ। ===अल्ट्रासाउन्ड=== [[File:2cmleftovariancyst.png|thumb|अल्ट्रासाउन्डमा देखिएको ओभरियन सिस्ट]] बच्चा जन्माउने उमेरका महिलामा अल्ट्रासाउन्ड गरेर सामान्य सिस्ट पत्ता लागेको छ भने फलोअप उपचारमा जाँदा फेरि अल्ट्रासाउन्ड गरिरहनु आवस्यक छैन। सामान्यतया ५ सेन्टिमिटरभन्दा साना सिस्टहरू डिम्बासयमा देखिने ससाना थैलीहरूमात्र हुन्। महिनावारी नरोकिएका बयस्क महिलाहरूमा देखा परेका ५-७ सेन्टिमिटरसम्मका सामान्य सिस्टहरू प्रत्येक वर्ष परीक्षण गर्नु पर्छ। त्यस्तै ७ सेन्टिमिटरभन्दा ठूला सिस्टहरू देखापरेको खण्डमा बिस्तृत अध्ययनको लागि एमआरआई वा शल्यक्रिया गर्नु पर्ने हुन्छ। किनकी अल्ट्रासाउन्ड तरङ्गको भित्र छिर्ने क्षमता सिमित भएको हुनाले यसले ठूला आकार भएका सिस्टको नरम तन्तुमा गाँठा बनेको छ/छैन वा डिम्बाशयको भित्तामा कति बाक्लो पत्र (सेप्टम) बनेको छ हेर्न सम्भव छैन। कर्पस लेक्टम सिस्ट डिम्ब उत्पादनसँगै निर्माण हुने थैली हो। यस्तो थैलीको परिधिमा बाक्लो भित्ता भए पनि भित्रपट्टि पातलो किनारा हुन्छ। कर्पस लेक्टम सिस्ट तीन सेन्टिमिटरभन्दा सानो छ भने फलोअप परीक्षण गरिरहनु आवस्यक छैन। उमेरका कारण महिनावारी रोकिइसकेका महिलाहरूमा १-७ सेन्टिमिटरको सामान्य सिस्ट देखापरेको भए बार्षिक फलोअप परीक्षण मात्र गरे पुग्छ। यदि ७ सेन्टिमिटरभन्दा ठूला सिस्टहरू देखापरेको खण्डमा सन्तानोत्पादन गर्ने उमेरका महिलामा जस्तै एमआरआई वा शल्यक्रिया गरी परीक्षण गर्नु पर्ने हुन्छ।<ref name="levine1">{{cite journal|last1=Levine|first1=D|last2=Brown|first2=DL|last3=Andreotti|first3=RF|last4=Benacerraf|first4=B|last5=Benson|first5=CB|last6=Brewster|first6=WR|last7=Coleman|first7=B|last8=Depriest|first8=P|last9=Doubilet|first9=PM|last10=Goldstein|first10=SR|last11=Hamper|first11=UM|last12=Hecht|first12=JL|last13=Horrow|first13=M|last14=Hur|first14=HC|last15=Marnach|first15=M|last16=Patel|first16=MD|last17=Platt|first17=LD|last18=Puscheck|first18=E|last19=Smith-Bindman|first19=R|title=Management of asymptomatic ovarian and other adnexal cysts imaged at US: Society of Radiologists in Ultrasound Consensus Conference Statement.|url=https://archive.org/details/sim_radiology_2010-09_256_3/page/943|journal=Radiology|date=September 2010|volume=256|issue=3|pages=943–54|pmid=20505067|doi=10.1148/radiol.10100213}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist|2}} {{Commonscat|Ovarian cysts|ओभरियन सिस्ट}} [[श्रेणी:विकी स्वास्थ्य परियोजना अन्तर्गत बनाइएका लेखहरू]] 05xihd65qa8kts5qt38shfgxs57wc13 0 96967 1368900 1205967 2026-08-09T01:43:07Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368900 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = मङ्गोल साम्राज्य |native_name = {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ<br>ᠤᠯᠤᠰ}}<br>''Ikh Mongol Uls'' |common_name = मङ्गोल साम्राज्य<br />मङ्गोलियन साम्राज्य |continent = युरेसिया |status = [[फिरन्ते साम्राज्य]] |image_flag = <!--Discuss on the talk page before adding a flag image. This article cannot use fictional or anachronistic flags, and any addition must be well-cited by verifiable third-party reliable sources.--> |flag = |flag_type = |image_map = Mongol Empire map 2.gif |image_map_caption = १२०६ देषि १२९४ सम्म मङ्गोल साम्राज्यको युरेसियामा फैलावट |capital = {{unbulleted list |class=nowrap | {{smaller|१२०६–३५{{nbsp|2}}}}[[अवर्ग]] | {{smaller|१२३५–६०{{nbsp|2}}}}[[काराकोरम]]&thinsp;{{efn|[[काराकोरम]]को स्थापना सन् १२२० मा भएको थियो र सन् १२३५–६० बीच राजधानी भएको थियो ।}} | ''{{resize|75%|1260–1368{{nbsp|2}}}}{{smaller|[[खानबालिक]] (Dadu)}}''&thinsp;{{lower|0.2em|{{efn|सन् १२५९ मा [[मांगके खाँ]]को मृत्युमा कुनै पनि शहर राजधानी थिएन् ।[[खानबालिक]] (दादु), वर्तमान-दिन [[बेइजिङ]] सन् १२७१–१३६८ सम्म [[युआन राजवंश]]को राजधानी थियो ।}}}} }} |common_languages = {{hlist |[[मङ्गोलियन भाषा|मङ्गोलियन]] |[[तुर्केली भाषा|तुर्की]] |[[चिनियाँ भाषा|चिनियाँ]] |[[फारसी भाषा]] तथा अन्य भाषाहरू}} |religion = {{hlist | सुरूवाती तेङ्ग्री धर्म |धामीझाँक्री पछि [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] |[[बुद्ध धर्म|बौद्ध]] |नेस्टोरिया}} |government_type = राजतन्त्र |title_leader = [[खगान]] (खानहरूको खान) |year_leader1 = १२०६–१२२७ |leader1 = [[जङ्गेज खाँ|जंगेज खाँ]] |year_leader2 = १२२९–१२४१ |leader2 = ओगदाइ खाँ |year_leader3 = १२४६–१२४८ |leader3 = गुयुक खाँ |year_leader4 = १२५१–१२५९ |leader4 = मांगके खाँ |year_leader5 = १२६०–१२९४ |leader5 = [[कुब्ला खाँ]] (नाममात्रको) |year_leader6 = १३३३–१३६८ |leader6 = [[तोगन तैमूर खाँ]] (नाममात्रको) |legislature = कचरूलताई |event_start = {{nowrap|[[जङ्गेज खाँ|चंगेज खाँ]]ले <br />मङ्गोल साम्राज्य दाबी गर्छ}} |year_start = १२०६ |event1 = चंगेज खाँको मृत्य |date_event1 = १२२७ |event2 = ''[[पाक्स मङ्गोलिका]]'' |date_event2 = १२५०–१३५० |event3 = मङ्गोल विभाजन |date_event3 = १२६०–१२९४ |event_end = [[युआन वंश]]को पतन |year_end = १३६८ |event_post = {{nowrap|[[चगताई खानत]]को पतन}} |date_post = १६८७ |stat_year1 = १२०६ (मङ्गोलियाको एकीकरण)<ref name="Taagepera499">{{cite journal|date= September 1997|title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|url= https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_1997-09_41_3/page/499|journal= [[International Studies Quarterly]]|volume= 41|issue= 3|page= 499|doi= 10.1111/0020-8833.00053|author= Rein Taagepera|authorlink= Rein Taagepera|jstor= 2600793}}</ref> |stat_area1 = 4000000 |stat_year2 = १२२७ (चंगेज खाँको मृत्यु)<ref name="Taagepera499"/> |stat_area2 = 13500000 |stat_year3 = १२९४ (कुब्लाइको मृत्यु)<ref name="Taagepera499"/> |stat_area3 = 23500000 |stat_year4 = 1309 (अन्तिम औपचारिक पुनः एकीकरण)<ref name="Taagepera499"/> |stat_area4 =24000000 |currency = विभिन्न&thinsp;{{efn|Including coins such as [[dirham]]s and paper currencies based on silver (''[[sukhe (unit)|sukhe]]'') or silk, or the later small amounts of [[Yuan dynasty coinage|Chinese coins]] and paper [[Chao (currency)|Chao]] currency of the [[Yuan dynasty]].}} |p1 = Khamag Mongol |p2 = Khwarazmian Empire{{!}}{{nowrap|Khwarazmian Empire}} |p3 = Qara Khitai{{!}}{{nowrap|Qara Khitai}} |p4 = Jīn dynasty |p5 = Song dynasty |p6 = Western Xia |p7 = Abbasid Caliphate |p8 = Nizari Ismaili state |p9 = Kievan Rus' |p10 = Volga Bulgaria |p11 = Cumania |p12 = Alania |p13 = Kingdom of Dali |p14 = Kimek Khanate |p15 = Sultanate of Rum |s1 = Chagatai Khanate{{!}}{{nowrap|Chagatai Khanate}} |s2 = Golden Horde |flag_s2 = Golden Horde flag 1339.svg |s3 = Ilkhanate |s4 = Yuan dynasty{{!}}{{nowrap|Yuan dynasty}} |flag_s4 = |s5 = Northern Yuan dynasty{{!}}{{nowrap|Northern Yuan dynasty}} |flag_s5 = |s6 = Timurid Empire{{!}}{{nowrap|Timurid Empire}} |flag_s6 = |s7 = Anatolian Beyliks{{!}}{{nowrap|Anatolian Beyliks}} |flag_s7 = |s8 = Mamluk Sultanate (Cairo){{!}}{{nowrap|Mamluk Sultanate}} |flag_s8 = |s9 = Kingdom of Poland (1025–1385){{!}}{{nowrap|Kingdom of Poland}} |flag_s9 = Kingdom of Poland-flag.svg |s10 = Grand Duchy of Lithuania{{!}}{{nowrap|Grand Duchy of Lithuania}} |flag_s10 = |s11 = Ming dynasty |footnotes={{notelist}} }} '''मङ्गोल साम्राज्य''' ([[Mongolian language|Mongolian]]: ''Mongolyn Ezent Güren'' {{audio|Mongoliinezentguren.ogg|listen}}; [[Mongolian Cyrillic alphabet|Mongolian Cyrillic]]: Монголын эзэнт гүрэн; {{IPA-mn|mɔŋɡ(ɔ)ɮˈiːŋ ɛt͡sˈɛnt ˈɡurəŋ|}}; वा रूसी वंशावलीमा {{lang|ru|Орда}} ("होर्द") १३ औँ तथा १४ औँ शताब्दीको साम्राज्य हो जुन विश्व इतिहासकै सर्वाधिक ठूलो जडित जमीनी साम्राज्य हो ।<ref>Morgan. ''The Mongols''. p.&nbsp;5.</ref> मध्य एसियाको स्टीपदेखि सुरू भै मङ्गोल साम्राज्य पश्चिम पट्टि लेभान्त, करपाथियन पर्वत, पूर्वी युरोप र मध्य युरोपका केही भागहरूसम्म पुगेको थियो भने पूर्वमा जापानी समुद्र र इन्डो-चाइना, उत्तरमा साइबेरिया र दक्षिणमा [[भारतीय उपमहाद्वीप]] र इरानी उच्चसमस्थलीसम्म पुगेको थियो । क्रुर शासक [[जङ्गेज खाँ|जंगेज खाँ]]को १२०६ मा सुरूवात भएको घुमन्ते तथा फिरन्ते जातिहरूको एकीकरण अभियानबाट मङ्गोल साम्राज्य खडा भएको थियो । सन् १२०६ मा सम्पूर्ण [[मङ्गोल]]हरूले जंगेजलाई मुखिया स्वीकारेका थिए । उनका वंशजहरूले सबै दिशामा हमला गरी विश्वकै विशाल साम्राज्य खडा गरे ।<ref>Diamond. ''Guns, Germs, and Steel''. p. 367.</ref><ref>''The Mongols and Russia'', by [[George Vernadsky]]</ref> ==सन्दर्भ साम्रगीहरू== {{Reflist}} [[श्रेणी :साम्राज्य]] pxbljqbj3imq79zajthhn4rz55vtu2t 0 97048 1368837 1205532 2026-08-09T00:28:15Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368837 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = बर्मेली भाषा | nativename = မြန်မာစာ | states = [[म्यानमार]] | region = बर्मा | altname = म्यानमार भाषा | ethnicity = [[बमर जनता]] | speakers = ३.३ करोड | familycolor = Sino-Tibetan | fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार]] | fam2 = [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोटबर्मेली]] | fam3 = [[लुलोबर्मेली भाषा परिवार|लुलोबर्मेली]] | fam4 = [[बर्मेली भाषा परिवार|बर्मेली]] | ancestor = [[पुरानो बर्मेली]] | ancestor2 = [[मध्य बर्मेली]] | script = [[बर्मेली वर्णमाला]] | nation = {{flag|म्यानमार}} | agency = म्यानमार भाषा आयोग | ld1 = [[म्यानमार]] | map = Idioma birmano.png | mapcaption = बर्मी भाषा बोलिने क्षेत्रहरू (गाढा नीलोमा ती क्षेत्रहरू जहाँ यो अधिक व्यापक रूपमा बोलिन्छ)। (नक्सामा भाषा बहुसङ्ख्यक वा अल्पसङ्ख्यक कहाँ छ भनेर सङ्केत गर्दैन।) | iso1 = my | iso2b = bur | iso2t = mya | iso3 = mya }} '''बर्मेली''' ('''မြန်မာဘာသာ''') [[म्यानमार]]मा बोलिने एक [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती भाषा]] हो, जहाँ यो [[आधिकारिक भाषा]], [[सम्पर्क भाषा]], र देशको प्रमुख जातीय समूह बर्मेलीहरूको मातृभाषा हो। [[बङ्गलादेश]]को [[चटगाउँ पहाडी क्षेत्र]] (राङ्गमाती, बन्दरबन, खगराचरी, कोक्स बजार) र [[उत्तरपूर्वी भारत]]को [[त्रिपुरा|त्रिपुरा राज्य]]मा आदिवासी जनजातिहरूले पनि बर्मेली भाषा बोल्छन्। बर्मेली म्यानमारको साझा भाषा हो, जुन देशमा सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो।<ref name="NE100">Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in ''[[Nationalencyklopedin]]''</ref> == वर्गीकरण == बर्मेली भाषा तिब्बती-बर्मेली भाषा-परिवारमा आउने गर्छ जून आर्य तथा चीनी भाषा परिवारको बीचमा हो। तिब्बती-बर्मेली भाषापरिवारमा पनि बर्मेली शाखा तथा तिब्बती शाखा भन्ने दुइ प्रकार छन्। ==बर्मेली भाषाको सामान्य विशेषताहरू== * बर्मेली भाषाको अधिकांश शब्द एक वा दुइ अक्षरको हुन्छ तर त्यससँगै प्रत्यय जोडिएको कारण त्यसको एकाक्षरीपन लुकेको हुन्छ। * बर्मेली भाषा एक टोनल भाषा हो। यसमा तीनवटा टोन छन्- उच्च, मध्यम र तल्लो। * बर्मेलीमा ३३ व्यञ्जन र ७ स्वर छन्। * अन्य भाषाझैँ बर्मेली भाषाका दुइ रूप छन् - मौखिक तथा लिखित रूप र दुबै रूपमा केवल शब्दावलीको मात्र अन्तर नभएर व्याकरणमा पनि अन्तर हुन सक्छ। == लिपि == बर्मेली वर्णमाला ३३ अक्षरहरू र १२ स्वरहरू मिलेर बनेको छ र बायाँबाट दायाँ लेखिएको छ। यसलाई शब्दहरू बीच कुनै खाली ठाउँहरू आवश्यक पर्दैन, यद्यपि आधुनिक लेखनमा सामान्यतया पढ्ने क्षमता बढाउन प्रत्येक क्लज पछि खाली ठाउँहरू समावेश हुन्छन्।<ref>{{cite journal |last=Benedict |first=Paul K. |date=Oct–Dec 1948 |title=Tonal Systems in Southeast Asia |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1948_68_4/page/184 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=68 |issue=4 |pages=184–191 |doi=10.2307/595942 |jstor=595942}}</ref> यसको गोलाकार अक्षरहरू र उपचिह्न द्वारा विशेषता, [[अक्षरात्मक लिपि]] हो, सबै अक्षरहरूमा अन्तर्निहित स्वरहरू छन्। अन्य ब्राह्मी लिपिहरू जस्तै व्यञ्जनहरूलाई उच्चारणको आधारमा छवटा व्यञ्जन समूहहरूमा व्यवस्थित गरिएको छ। स्वर चिह्नहरू र स्वर परिमार्जनहरू अक्षरहरूको बाँया, दायाँ, माथि र तल राखिएको उपचिह्नको रूपमा लेखिन्छन्।<ref>{{cite journal |last=Bradley |first=David |date=Spring 1993 |title=Pronouns in Burmese–Lolo |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/bradley1993pronouns.pdf |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=16 |issue=1}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बर्मेली भाषा| ]] [[श्रेणी:म्यानमारमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:विश्लेषणात्मक भाषाहरू]] [[श्रेणी:पृथक भाषाहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:विषय–वस्तु–क्रिया भाषाहरू]] cvhhk0f3qn3smk9k8aswxjrbfizil54 0 97698 1368948 1316761 2026-08-09T05:06:33Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368948 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = सिरियाली गृहयुद्ध | partof = [[सिरियाली क्रान्ति]], [[अरब बसन्त]], [[अरब-इजरायल द्वन्द्व]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2 |total_width=300 | image1 = Bombed out vehicles Aleppo.jpg | alt1 = Ground view of a street after combat, with rubble a destroyed vehicle prominent | image2 = People's Defense Units defending Ras al-Ayn against al-Nusra Front terrorists (8).jpg | alt2 = Four Kurdish soldiers in active combat, shooting through a makeshift hole in a building | image3 = Rebel_rocket_artillery_(Hama_March_2017).png | alt3 = A rocket artillery system being fired from the top of a red truck | image4 = Destroyed_neighborhood_in_Raqqa.png | alt4 = Several multi-story buildings significantly damaged, surrounded by rubble | image5 = Combined_Joint_U.S.,_Turkey_Patrols.jpg | alt5 = A column of three Turkish and three American military vehicles on patrol | image6 = Syrians celebrate the fall of Assad at the Umayyad mosque, 14 December 2024.jpg | alt6 = A large crowd waving the Syrian revolution flag in a mosque}} From top to bottom, left to right: {{flatlist| * अलेप्पोको लडाइँ, २०१२ मा नष्ट भएका गाडी * Kurdish [[People's Protection Units]] fighters during the [[Battle of Ras al-Ayn (2012–13)|Battle of Ras al-Ayn]], 2013 * Opposition rocket artillery bombards government positions during an [[Hama offensive (March–April 2017)|offensive on Hama]], 2017 * २०१७ मा इस्लामिक स्टेटबाट रक्का पुनर्कब्जा गरेपछिको दृश्य * टर्किस र अमेरिकी सैनिक उत्तरी सिरियामा गस्ती गर्दै, २०१८ * असदको पतनमा खुसियाली मनाउँदै सिरियाली, २०२४}} | date = {{Start date|df=yes|2011|03|15}}{{efn|name=InfoboxStartDate}} – {{End date|df=yes|2024|12|8}}{{efn|name=InfoboxEndDate|With the Ba'athist regime prevailing, the hostilities were mostly put on hold<ref name=aje15march/><ref>{{Cite web |date=15 March 2023 |title=Syrians mark 12 years of civil war with no end in sight |url=https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |first1=Amna |last1=Nawaz |first2=Zeba |last2=Warsi |first3=Teresa |last3=Cebrián Aranda |website=PBS News |language=en-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114309/https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |archive-date= 20 June 2024}}</ref> from [[Northwestern Syria offensive (2019–2020)|6 March 2020]] until [[2024 Syrian opposition offensives|27 November 2024]], after which the Syrian opposition launched a campaign of quick successful military offensives in Northwestern Syria, [[Fall of the Assad regime|toppling the Assad regime]] on 8 December.<ref name="end of war">*{{cite news |title=The end of Syria's forever war |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2024/12/10/the-end-of-syrias-forever-war |work=[[Al Jazeera]] |quote=Rapid advances by Syrian opposition forces end a war that began with peaceful protests before spiralling out of control. |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=Monday briefing: How the decade-long war in Syria ended almost overnight |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/09/first-edition-syria-bashar-assad |work=[[The Guardian]] |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=FACTBOX – Syria: the war in numbers |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |work=[[Middle East Monitor]] |date=Dec 2024 |quote=14 years of war and brutality that ended with the fall of President Bashar Al-Assad |archive-date=15 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915054438/https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Demoralized and abandoned by allies: Why Syria's army didn't fight for Assad |url=https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |work=[[The Times of Israel]] |date=Dec 2024 |quote=toppling former president Bashar al-Assad as his army simply melted away. The rout abruptly ended a 13-year conflict |archive-date=20 December 2024 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220151814/https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians mark a month since al-Assad's overthrow with concert in capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |work=[[Al Jazeera]] |date=Jan 2025 |quote=It’s been a month since Bashar al-Assad was overthrown, ending more than five decades of his family’s rule in Syria and almost 14 years of civil war. |archive-date=25 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725045350/https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |url-status=live }} *{{cite web |last1=Triche |first1=Natalie |last2=Hamzawy |first2=Amr |title=The Gulf Shifts Policies in Response to the "New" Syria |url=https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=Jan 2025 |quote=On 8 December 2024, armed militias toppled the brutal dictatorship of the Assad family, ending a nearly fourteen-year civil war in Syria. |access-date=7 July 2025 |archive-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713143803/https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Basbugoglu |first1=Tarik |title=Syria: Understanding Assad's Unexpected Fall |journal=[[Political Insight]] |date=March 2025 |volume=16 |pages=22–25 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/20419058251332341 |publisher=[[Political Studies Association]] |doi=10.1177/20419058251332341 |quote=Bashar al-Assad's downfall marked the culmination of the Syrian civil war that began in 2011. |url-access=subscription }} *{{cite journal |last1=Kardaş |first1=Şaban |title=Turkey's Long Game in Syria: Moving beyond Ascendance |journal=[[Middle East Policy]] |date=March 2025 |volume=32 |pages=22–37 |doi=10.1111/mepo.12807 |quote=Turkey's actions were decisive in the evolution of the Syrian civil war and its unexpected conclusion.|doi-access=free }} *{{cite magazine |last1=Ford |first1=Robert S. |title=America Can Best Help Syria by Getting Out |url=https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |website=[[Foreign Affairs]] |date=March 2025 |quote=Syria’s 13-year civil war ended abruptly in December |access-date=7 July 2025 |archive-date=14 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414050859/https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Yıldırım |first1=Kürşat |last2=Ercan |first2=Murat |title=Geopolitical and strategic analysis of the Syrian problem after regime change |journal=Akademik Hassasiyetler-The Academic Elegance |date=April 2025 |page=619 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |quote=These conflicts, which lasted for nearly 13 years, ended on 8 December 2024 when Bashar al-Assad, the last representative of the 61-year Baathist regime, fled the country |archive-date=19 July 2025 |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719123029/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |url-status=live }} *{{cite news |title=With Assad gone and Syria's war over, the White Helmets have a new mission |url=https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |work=[[NPR]] |date=April 2025 |archive-date=10 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710152709/https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |url-status=live }} *{{cite news |title=U.S. Toughens Demands on Syria's New Islamist-Led Leadership |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 2025 |quote=ousted President Bashar al-Assad from power in December, ending the country’s 13-year-long civil war. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417215208/https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |archive-date=2025-04-17 }} *{{cite news |title=UN development arm plans for $1.3 billion in help for Syria, top official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/imf-world-bank-meetings-discuss-restoring-support-syria-un-official-says-2025-04-18/ |work=[[Reuters]] |date=April 2025 |quote=Syria - hit hard by 14 years of conflict that ended when former leader Bashar al-Assad was ousted by a rebel offensive in December }} *{{cite news |title='I thought I'd died.' How land mines are continuing to claim lives in post-Assad Syria |url=https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |work=[[Associated Press]] |date=April 2025 |quote=While the nearly 14-year Syrian civil war came to an end with the fall of Bashar Assad on Dec. 8, war remnants continue to kill and maim. |archive-date=24 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724233059/https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |url-status=live }} *{{cite news |title=At least 249 dead as Syria's land mines continue to kill civilians months after civil war ends |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |work=[[The Times of India]] |date=April 2025 |archive-date=26 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726011906/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel and Turkey begin talks to avoid conflict in Syria |url=https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |work=[[Financial Times]] |date=April 2025 |quote=Islamist rebels toppled the regime of Bashar al-Assad in December, ending more than a decade of civil war. |archive-date=10 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910005604/https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians heading home find few of the basics needed to survive |url=https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |work=[[UN News]] |publisher=[[United Nations]] |date=May 2025 |quote=after more than 13 years of civil war that ended with the fall of the Assad regime last December |archive-date=17 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717040308/https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians face daunting rebuild after years of war |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |work=[[BBC News]] |date=May 2025 |quote=It began in 2011 and finally ended with a rebel victory in December 2024. |archive-date=3 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703124901/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |url-status=live }} *{{cite news |title=From al-Qaeda to Syria's presidency, the rise of Ahmad al-Sharaa |url=https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |work=[[ABC News (United States)]] |date=May 2025 |quote=Syria's civil war ended in December when al-Sharaa and a band of rebel fighters overthrew the government of strongman Bashar al-Assad. |archive-date=5 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705154222/https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |url-status=live }} *{{cite news |title=Trump signs executive order eliminating Syria sanctions program |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |work=[[CBS News]] |date=June 2025 |quote=The Assad government collapsed in December as rebel groups, including fighters led by Sharaa, swept into Damascus, ending a 13-year-long civil war. |archive-date=7 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707123041/https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |url-status=live }} *{{cite news |title=To rebuild from war, Syrian firefighters work to rebuild trust — in each other |url=https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |work=[[NPR]] |date=July 2025 |quote=With the end of the civil war, Syrians who lived, worked — and sometimes fought — on opposite sides are coming together to rebuild their country. |archive-date=15 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715224608/https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |url-status=live }} *{{cite news |title=Over 30 killed in clashes in predominantly Druze Syrian city |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |work=[[Al Jazeera]] |date=July 2025 |quote=It was the deadliest sectarian flare-up in years in Syria, where a 14-year civil war ended last December with al-Assad fleeing to Russia |archive-date=17 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717003216/https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel launches bombing raids in Syria and Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |work=[[The Guardian]] |date=July 2025 |quote=In Syria, the transitional government has said it had sent the forces south to end days of clashes between Druze and Bedouin groups, who remained armed following the end of the civil war. |archive-date=15 July 2025 |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715022448/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |url-status=live }}</ref>}}<br/> ({{amyd|2011|3|15|2024|12|8}}) | place = [[सिरिया]] ([[इराक]] र [[लेबनान]]) | result = सिरियाली विपक्षीको विजय | combatant1 = | casualties1 = <div class="center">'''कुल मृत्यु'''<br/>656,493+<ref name="SOHR2025">{{cite news |title=14th anniversary of Syrian Revolution {{!}} Nearly 657,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011|url=https://www.syriahr.com/en/358243/|access-date=20 March 2025 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=20 March 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 December 2022 |title=Syria |url=https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128063728/https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-date=28 January 2023 |website=GCR2P}}</ref><br/>'''नागरिक मृत्यु'''<br/>219,223–306,887+{{efn|name=InfoboxCivilianDeaths|According to the [[Syrian Observatory for Human Rights]] (which gave an estimate of 199,068 civilian deaths) and [[Syrian Network for Human Rights]] (which gave an estimate of 231,000 civilian deaths), 88&ndash;91% of these deaths were caused by the Assad regime and its allies.<ref name="SOHR2024">{{cite news |title=Syrian Revolution 13 years on {{!}} Nearly 618,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011 |url=https://www.syriahr.com/en/328044/ |access-date=15 March 2024 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=15 March 2024 |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403162901/https://www.syriahr.com/en/328044/ |url-status=live}}</ref> However, the methodology of both organisations has been criticised for being unreliable. <ref>{{cite web |title=Human Rights and Organizational Wrongs: Investigating the Malpractice of the Syrian Network for Human Rights |url=https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |website=Fair Observer |date=22 August 2025 |access-date=17 September 2025 |archive-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822135428/https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |title=UN Human Rights Office estimates more than 306,000 civilians were killed over 10 years in Syria conflict |date=28 June 2022 |publisher=United Nations |access-date=23 April 2023 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701075327/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |date=28 June 2022 |title=Civilian Deaths in the Syrian Arab Republic: Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628112809/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |archive-date=28 June 2022 |quote=Over the past ten years, civilians have borne the brunt of the conflict, with an estimated 306,887 direct civilian deaths occurring. |publisher=United Nations}}</ref>}} <br/>'''विस्थापित मानिस'''{{Plainlist| *६७ लाख आन्तरिक रुपमा विस्थापित *६६ लाख शरणार्थी (२०२१ मार्च)<ref>{{cite web|url=https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|title=Syria emergency|work=UNHCR|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)|access-date=29 June 2025|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329123555/https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|url-status=live}}</ref> *''See [[Casualties of the Syrian civil war]] for details'' }} </div> }} '''सिरियाली गृहयुद्ध''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}}, ''Al-ḥarb al-ʼahliyyah as-sūriyyah'') [[सिरिया]]मा चलिरहेको बहु पक्षीय शशस्त्र युद्ध हो। यो मुख्यतः रास्ट्रपति [[बसर अल असद]] नेतृत्वको सिरिया अरब गणतन्त्र र बिद्रोही बिचको [[गृहयुद्ध]] हो। द्वन्द्व सुरु हुनुभन्दा पहिला सिरियामा राष्ट्रपति बसर अल असदको राष्ट्रपतिकालमा उच्च बेरोजगारी एवम् भ्रष्टाचार भएको र राजनीतिक स्वतन्त्रता नभएको भनेर गुनासो सुनिने गरिन्थ्यो। असदले सन् २००० मा आफ्ना बुवा हाफिजको निधन भएपछि सत्तारोहण गरेका थिए। छिमेकी देशहरूमा भएको "[[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]"को प्रभावमा सिरियाको दक्षिणी नगर डेरामा मार्च २०११ प्रजातन्त्रको समर्थनमा प्रदर्शनहरू भए। सिरियाको अस्थिरता २०११ को [[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]को लहर संगै बढ्दै गयो। असद सरकारलाई हटाउनको लागि व्यापक विरोध प्रदर्शनहरु भए। सरकारले विरोधीहरूलाई दमन गर्न व्यापक बल प्रयोग गरेपछि राष्ट्रपतिको राजीनामा माग गर्दै देशभरि विरोध प्रदर्शनहरू भए।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |title=Syria: The story of the conflict |date=11 March 2016 |work=BBC News |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622052951/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |archive-date=22 June 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|title=Syrian Troops Open Fire on Protestors in Several Cities|date=25 March 2011|work=The New York Times|access-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621011638/https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|archive-date=21 June 2018|url-status=live}}</ref> १५ मार्च २०११ मा दमास्कस र एल्लेप्पो मा सुरु भएको युद्ध<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|title=Mid-East unrest: Syrian protests in Damascus and Aleppo|last=|first=|date=2011-03-15|newspaper=BBC News|access-date=2013-03-15|work=|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721134738/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|archive-date=21 July 2018|url-status=live}}</ref> विभिन्न पक्षमा लडिए: सिरियन आर्म्ड फोर्स र यसका अन्तरास्ट्रिय सहयोगी, सुन्नी सिरियन बिपक्षी विद्रोही समुह (फ्रि सिरियन आर्मी र अल नुस्रा लगायतका सलाफी जिहादी सहित), कुर्दिस-अरब समुह, सिरियन डेमोक्रेटिक फोर्स (SDF), र आइ.एस.आइ.एस। इरान, रसिया, टर्की, साउदी अरब, अमेरिका लगायतका राष्ट्रहरु पनि एक पक्ष वा अर्को पक्षलाई सहायता दिएपछि यो [[छद्मयुद्ध]]मा परिणत भयो। ==पृष्ठभुमि == ===असद सरकार === १९६३ मा कु द्वारा गैर-धार्मिक अरब समाजवादी बाथ पार्टीको सिरिया शाखा सत्तामा पुग्यो। धेरै वर्ष, सिरियामा थओ कु र नेतृत्व परिवर्तन भए।<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Scott |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |title=Syria escalates attacks against demonstrators |work=The Seattle Times |date=25 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429193035/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |archive-date=29 April 2011}}</ref> १९७१ मा हफिज अल असदले आफूलाई सिरियाको राष्ट्रपति घोषणा गरेपछि मात्र यो क्रम रोकियो। बाथ पार्टीको नेतृत्वमा सिरिया [[एक दलीय राज्य]] जस्तै भएको थियो। सन् २०१२ मा संसदको बहुदलीय निर्वाचन भयो।<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |title=Assad says Syria 'able' to get out of crisis |publisher=[[Al Jazeera]] |date=25 May 2012 |access-date=11 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607214248/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |archive-date=7 June 2012 |url-status=live}}</ref> सन् १९७३ जनवरी ३१ मा, हफेज अल-असदले एक नया,संविधान जारी गरे। यो संविधानबाट देशमा राष्ट्रिय संकट सुरु भयो। अघिल्लो संविधान अनुसार राष्ट्रपति बन्नको लागि मुस्लिम हुनु अनिबार्य थियो। यो संविधानमा यो सर्त हटाइएको थियो। यस संवैधानिक सुधारको बिरुद्ध हामा, होम्स र एलोप्पो सहरमा हिंसात्मक प्रदर्शन भए। यसको आयोजक मुस्लिम ब्रदरहुड र उलेमा थिए। १९७६ देखि १९८२ सम्म इस्लामी, मुख्यतः मुस्लिम ब्रदरहुडका सदस्य, द्वारा शृङ्खलाबद्ध ससस्त्र संघर्ष भए। २००० मा हफेज अल असदको मृत्यु भएपछिय उनका छोरा बसर अल असद, सिरियाको राष्ट्रपति निर्वाचित भए। बसर र उनका पनि अस्मा अल असद बेलायतमा पढेकाले, <ref name=rose>{{cite news |last=Golovnina |first=Maria |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |title=Asma al Assad, a "desert rose" crushed by Syria's strife |work=Reuters |date=19 March 2012 |access-date=8 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923084401/http://www.reuters.com/article/2012/03/19/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |archive-date=23 September 2013 |url-status=live}}</ref> सुरुमा प्रजातान्त्रिक सुधारको अपेक्षा गरिएको थियो; यद्यपि उनका आलोचकहरूका अनुसार, बसर अल असद आफ्नो सुधारको वाचा निभाउन असफल भए। .<ref name=nyt1Apr11>{{cite news |title=Syrian Protesters Clash With Security Forces |url=https://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |date=1 April 2011 |access-date=19 December 2013 |newspaper=The New York Times |author=Liam Stack |author2=J. David Goodman |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513035056/http://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |archive-date=13 May 2013 |url-status=live}}</ref> राष्ट्रपति बसर अल असदके "नरम बिपक्षी" नभएको बताएक थिए र सबै बिपक्षीहरू जिहादी रहेको बताए र तिनको उद्देश्य अहिले सहिष्णु नेतृत्वलाई अन्य रहेको बताए। उनको दृष्टिकोणमा सिरियामा सञ्चालित आतंकबादी सङ्गठनहरू "बिदेशी राष्ट्रका एजेन्डासँग जोडिएका छन्।" .<ref>{{cite web |url=https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |title=President Bashar al-Assad interview with Croatian newspaper Vecernji List |website=leakofnations.com |access-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |archive-date=13 April 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |date=13 April 2017 }}</ref> ===सामाजिक आर्थिक पृष्ठभुमि === हफिज अल असदले आफ्नो शासनकालको उत्तरार्धमा [[खुला बजार]]को नीति सुरु गरेपछि सामाजिक तथा आर्थिक असमानता बढ्यो। बसल अल असद सत्तामा पुगेपछि यो खाडल झनै द्रुत गतिले ठूलो भयो। यो नीतिले, सेवा क्षेत्रलाई प्राथमिकता दियो, केहि मानिस मात्र, जो सरकारसँग जोडिएका थिए र दमास्कस तथा एलेप्पोमा रहेका सुन्नी व्यापारी वर्गका मात्र, लाभान्वित भए।<ref name="Poor rural rebels" /> २०१० मा, सिरियाको प्रति व्यक्ति जिडिपी मात्र २,८३४ डलर थियो। यो छिमेकी लेबनानको भन्दा निकै न्यून र नाइजेरियाको हाराहारीमा थियो। वार्षिक वृद्धिदर ३.३९ प्रतिशत थियो, जुन अन्य अधिकांश विकाशशिल राष्ट्रको भन्दा कम थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130246/https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|url-status=dead|title=Syria GDP per Capita [2002 - 2020] [Data & Charts]|archive-date=14 December 2017|website=www.ceicdata.com|access-date=18 August 2020}}</ref> देशमा उच्च युवा बेरोजगारीको समस्या पनि थियो।<ref>{{cite web |url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |title=Youth Exclusion in Syria: Social, Economic, and Institutional Dimensions |date=11 August 2011 |publisher=Journalist's Resource |access-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614153453/http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |archive-date=14 June 2012 |url-status=live}}</ref> युद्धको सुरुवातमा, सरकार बिरुद्धको असन्तुष्टटी, सिरियाको गरिब क्षेत्रमा धेरै थियो। <ref name="Poor rural rebels">{{cite news |title=Rebels in Syria's largest city of Aleppo mostly poor, pious and from rural backgrounds |url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |access-date=28 January 2013 |publisher=Fox News Channel |agency=Associated Press |date=16 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207232408/http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |archive-date=7 December 2012 |url-status=live}}</ref> यसमा दरा, होम्स र ठूला सहरका गरिब क्षेत्र लगायतका उच्च गरिबी रहेका क्षेत्र पर्थे। ===मानवअधिकार === अन्तरास्ट्रिय सङ्गठनहरूके सिरियामा मानवअधिकारको अवस्था निकै निम्न स्तरमा रहेको बताइरहेका छन्। <ref>[https://www.hrw.org/world-report-2010 "World Report 2010 Human Rights Watch World Report 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118110333/https://www.hrw.org/world-report-2010 |date=18 November 2016}}, p. 555.</ref> अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार, भेला हुन पाउने अधिकार, बिद्रोह पूर्व पनि कडा रुपमा नियंत्रित थिए।<ref name="HRW">[https://books.google.com/?id=OZ3a4M_oZccC Human Rights Watch World Report 2005 Events of 2004], [[Human Rights Watch]] 2005. {{ISBN|1-56432-331-5}}.</ref> देशमा 1९६३ देखि २०११ सम्म [[सङ्कटकाल]] लागेको थियो र पाँच जना भन्दा धेरै मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन प्रतिबन्ध थियो।<ref name="Reuters16Apr11">{{cite news |title=Syria's Assad vows to lift emergency law by next week |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |date=16 April 2011 |access-date=1 January 2014 |work=Reuters |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192245/http://www.reuters.com/article/2011/04/16/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |archive-date=2 January 2014 |url-status=live}}</ref> सुरक्षा बललाई [[पक्राउ]] र नजरबन्द गर्न असिमित अधिकार थियो। <ref name="AmInt2009">{{cite web |url=http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-date=28 February 2012 |url-status=dead |publisher=Amnesty International |year=2009 |title=Syria |access-date=1 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |date=28 February 2012 }}</ref> २००० मा प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको अपेक्षाको बाबजुद, बसल अल असद कुनै पनि सुधार गर्न असफल भए। "ह्युमन राइट वाच" २०११ मा विद्रोह सुरु हुनु केही अगाडि मात्र सत्ता सम्हालेयता बसर अल असदले सिरियाले मानवअधिकारको अवस्था सुधार गर्न नसकेको प्रतिवेदन जारी गरेको थियो। <ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |work=The Guardian |first=Ian |last=Black |title=Syrian human rights record unchanged under Assad, report says |date=16 July 2010 |location=London |access-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813034407/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |archive-date=13 August 2016 |url-status=live}}</ref> === गृहयुद्ध === अस्थिरता बढ्यो र दमन पनि सघन भयो। पहिला आफ्नो सुरक्षाका लागि र पछि आफ्नो क्षेत्रमा सरकारी सुरक्षाकर्मीहरू आउन नदिन, विपक्षीहरूले हतियार उठाए। "विदेशीले उकासेको आतङ्कवाद" भन्दै असदले त्यसलाई निमिट्यान्न पार्ने उद्घोष गरे। हिंसा तीव्र गतिमा बढ्यो र देश गृहयुद्धको चपेटामा पर्‍यो। == युद्ध पक्ष == [[चित्र:Main_factions_-_Syrian_Civil_War.png|thumb|सिरियाली गृहयुद्ध मा लडेका मुख्य समुह]] === सिरिया अरब गणतन्त्र र सहयोगीहरू === * सिरिया सशस्त्र सेना [[चित्र:Azaz,_Syria.jpg|thumb|नष्ट भएका दुई सिरियाली ट्यांक]] [[चित्र:VOA_Arrott_-_A_View_of_Syria,_Under_Government_Crackdown_03.jpg|thumb|२०१२ मा दमास्कसमा हत्या गरिएका सिरियाली जनरल मोहमद अल अव्वाद को अन्तिम बिदाई]] बिद्रोह भन्दा अगाडि सिरियाकी ससस्त्र बलमा, करिब ३,२५,००० जवान र २,८०,०००-३,००,००० रिजर्भ सेना भएको अनुमान गरिन्छ। [[सिरियन अब्जरभेटरी फर ह्युमन राइट]]को अनुमान अनुसार २०१२ जुलाई सम्म दसौं हहार सैनिकले बफादारी परिवर्तन गरे। * राष्ट्रिय रक्षा बल * साबिहा ''साबिहा''' सरकार समर्थक अलावाइट समुदायका मिलिसिया हुन्। विद्रोह सुरु भएयता सिरियाली सरकारलाई प्रदर्शन भड्काउनलाई ''साबिहा''को प्रयोग गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। <ref name="Organized crime">{{cite web |last=Asher |first=Berman |title=Criminalization of the Syrian Conflict |url=http://www.understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |work=Institute for the Study of War |access-date=27 October 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018102104/http://understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |date=18 October 2012 }}</ref> प्रदर्शन बढ्दै गएर सशस्त्र द्वन्द भएपछि, विपक्षीहरूले ''साबिहा'' शब्द बसर अल असदलाई समर्थन गर्ने सर्वसाधारणलाई पनि प्रयोग गर्थे।<ref name="Shabiha">{{cite web |url=http://lb.boell.org/en/2014/03/03/syrian-shabiha-and-their-state-statehood-participation |title=The Syrian Shabiha and Their State – Statehood & Participation |publisher=Heinrich Böll Stiftung |date=3 March 2014 |access-date=7 June 2015 |author=Yassin al-Haj Salih}}</ref> विपक्षीले सरकार विरोधी प्रदर्शनमा हिंसात्मक गतिविधिको लागि र लुटपाट र बिध्वंशको लागि<ref name=Harpers>{{cite web |url=http://harpers.org/archive/2011/06/hbc-90008111 |title=The Two Homs |last=Adorno |first=Esther |date=8 June 2011 |work=Harper's Magazine |access-date=22 September 2012}}</ref> ''साबिहा''माथि आरोप लगाउने गरेका छन्।,<ref name="Shabiha" /> २०१२ डिसेम्बरमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले ''साबिहा''लाई आतंककारी संगठन घोषित गर्यो।<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2012/12/11/world/meast/syria-civil-war/index.html |title=U.S. blacklists al-Nusra Front fighters in Syria |publisher=CNN |access-date=17 December 2012 |date=12 December 2012}}</ref> * [[हिजबुल्लाह]] सिरियाली गृहयुद्धमा हिजबुल्लाहले [[बसर अल असद]]को पक्षमा लड्यो । हिज्बुल्लाहको प्रमुख सहयोगी [[इरान]]बाट उसले [[सिरिया]]को बाटो हुदै हतियार र सैनिक सामग्री आयात गर्छ। यदि सिरियामा [[बसर अल असद]]को सत्ता पल्टियो भने हिज्बुल्लाहलाई समेत संकट पर्ने भएकाले, उसले असद सत्ता टिकाउन पुरै बल लगायो । *[[इरान]]  [[चित्र:Return_of_Iranian_Casualties_in_Syrian_Civil_War_to_Kermanshah_02.jpg|thumb|बीरगति पाएका इरानी सेनाको श्रदान्जली, अगस्ट २०१६]] * विदेशी शिया मिलिशिया * [[रुस|रूस]] === सिरियाली बिपक्षी र सहयोगी === ==मानवीय असर == ===शरणार्थी === ====शरणार्थी फिर्ती ==== ===आन्तरिक रुपमा बिस्थापित शरणार्थी === ===हताहती=== ===मानवअधिकार उल्लंघन === ===महामारी === ===मानवीय सहायता === ====२०१९ संयुक्त राष्ट्र सिमा पार सहायता विवाद ==== ==अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया == गृहयुद्धको प्रारम्भिक समयमा, अरब लिग, युरोपेली युनियन, र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ,<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |title=UN chief slams Syria's crackdown on protests |publisher=Al Jazeera |date=18 March 2011 |access-date=2 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130034801/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |archive-date=30 January 2012 |url-status=live}}</ref> र अन्य धेरै पश्चिमा सरकारले तुरुन्तै बिरोध प्रदर्शनमा सिरियाली सरकारले गरेको हिंसात्मक दमनको र शान्तिपूर्ण अभिव्यक्ति/ प्रदर्शनको अधिकारको लागी समर्थन व्यक्त गरे। <ref>{{cite web |url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |title=Minister Cannon Condemns Ongoing Violence in Yemen, Bahrain and Syria |publisher=Foreign Affairs, Trade and Development Canada |date=21 March 2011 |access-date=7 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626130505/http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> सुरुमा, धेरै मध्य पूर्वी देशका सरजारले असदको समर्थन गरेका थिए। तर जब मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बढ्दै गयो, तब उनीहरूले हिंसात्मक प्रदर्शनको लागि असद सरकार र प्रदर्शनकारी दुवैको आलोचना गरे। अरब लिग र इस्लामिक सहयोग संगठन [[en:Organisation of Islamic Cooperation]] दुवैबाट सिरियाको सदस्यता रद्द गरियो।। २०११ र २०१२ मा रसिया र चीनले पश्चिमा राष्ट्रले मस्यौदा गरेको सिरियाको सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाउने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद् प्रस्तावलाई भिटो गरे।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |title=China and Russia veto UN resolution condemning Syria |publisher=BBC |date=5 October 2011 |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930172947/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> === आर्थिक प्रतिबन्ध === गृहयुद्धमा सिरियाली सरकारको कार्यको विरुद्ध अमेरिकी काङ्ग्रेसले सिरियाली सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाएको छ। यो प्रतिबन्धले सिरियाली सरकारलाई समर्थन गर्ने व्यक्ति (वा संस्था)लाई र सिरियामा सञ्चालित कुनै पनि कम्पनीलाई दण्डित गर्ने प्रावधान छ।<ref name="sanctions mansour">{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|title=Could Congress' latest Syria sanctions bill backfire?|last=Mansour|first=Aiman|date=2019-12-26|website=Al-Monitor|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231061334/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|title=U.S. Adds Bevy of Sanctions in Defense Authorization Law {{!}} Kharon|website=brief.kharon.com|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230151053/https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|title=Syria prepares for a major offensive as the U.S. votes for new sanctions on Assad, Russia and Iran|last=EST|first=Tom O'Connor On 12/17/19 at 1:17 PM|date=2019-12-17|website=Newsweek|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230124207/https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|title=What's the 'Caesar Act' in Trump's $738bn defence policy bill?|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114213101/https://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|url-status=live}}</ref> अमेरिका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यी प्रतिबन्धका असरबाट टर्कीका राष्ट्रपति रचेप तैयप एर्दोगानलाई बचाउने प्रयास गरे।<ref>{{cite web|url=https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|title=Trump administration lays out case against Senate bill that would levy Turkey sanctions|website=Axios|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html |date=2019-12-24 }}</ref> केही अभियानकर्मीले यो कानुनको स्वागत गरे।<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/us-congress-approves-measure-sweeping-sanctions-against-syrian-government|title=US Congress approves bill to impose sweeping sanctions against Syrian government|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17}}</ref> केही आलोचकले यी प्रतिबन्धात्मक नियमले ब्याकफायर वा नचिताइएको असर हुन सक्ने चिता व्यक्त गरे। उनीहरूले यी प्रतिबन्धको कारण सिरियाली सर्वसाधारणहरूसँग सिमित स्रोत हुने र उनीहरू सिरियाली सरकार र यसका मित्र शक्तिमा निर्भर रहने कुरा व्यक्त गरे र शासक वर्गमा यो प्रतिबन्धको असर सिमित हुने कुरा व्यक्त गरे।<ref name="sanctions mansour"/><ref>{{cite web|author=Oula A. Alrifai|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|title=Assad is growing stronger under Trump's nonexistent Syria policy|work=[[The Washington Post]]|date=December 29, 2019|access-date=31 December 2019|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230170214/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author=Angus McDowall|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|title=Long reach of U.S. sanctions hits Syria reconstruction|date=2018-09-04|work=Reuters|access-date=17 January 2020|archive-date=2 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402144253/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:अरब-इजरायल द्वन्द]] [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] 04szjs8ch2vkhuqzky4y5io837vus03 1368949 1368948 2026-08-09T05:19:21Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368949 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = सिरियाली गृहयुद्ध | partof = [[सिरियाली क्रान्ति]], [[अरब बसन्त]], [[अरब-इजरायल द्वन्द्व]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2 |total_width=300 | image1 = Bombed out vehicles Aleppo.jpg | alt1 = Ground view of a street after combat, with rubble a destroyed vehicle prominent | image2 = People's Defense Units defending Ras al-Ayn against al-Nusra Front terrorists (8).jpg | alt2 = Four Kurdish soldiers in active combat, shooting through a makeshift hole in a building | image3 = Rebel_rocket_artillery_(Hama_March_2017).png | alt3 = A rocket artillery system being fired from the top of a red truck | image4 = Destroyed_neighborhood_in_Raqqa.png | alt4 = Several multi-story buildings significantly damaged, surrounded by rubble | image5 = Combined_Joint_U.S.,_Turkey_Patrols.jpg | alt5 = A column of three Turkish and three American military vehicles on patrol | image6 = Syrians celebrate the fall of Assad at the Umayyad mosque, 14 December 2024.jpg | alt6 = A large crowd waving the Syrian revolution flag in a mosque}} From top to bottom, left to right: {{flatlist| * अलेप्पोको लडाइँ, २०१२ मा नष्ट भएका गाडी * Kurdish [[People's Protection Units]] fighters during the [[Battle of Ras al-Ayn (2012–13)|Battle of Ras al-Ayn]], 2013 * Opposition rocket artillery bombards government positions during an [[Hama offensive (March–April 2017)|offensive on Hama]], 2017 * २०१७ मा इस्लामिक स्टेटबाट रक्का पुनर्कब्जा गरेपछिको दृश्य * टर्किस र अमेरिकी सैनिक उत्तरी सिरियामा गस्ती गर्दै, २०१८ * असदको पतनमा खुसियाली मनाउँदै सिरियाली, २०२४}} | date = {{Start date|df=yes|2011|03|15}}{{efn|name=InfoboxStartDate}} – {{End date|df=yes|2024|12|8}}{{efn|name=InfoboxEndDate|With the Ba'athist regime prevailing, the hostilities were mostly put on hold<ref name=aje15march/><ref>{{Cite web |date=15 March 2023 |title=Syrians mark 12 years of civil war with no end in sight |url=https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |first1=Amna |last1=Nawaz |first2=Zeba |last2=Warsi |first3=Teresa |last3=Cebrián Aranda |website=PBS News |language=en-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114309/https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |archive-date= 20 June 2024}}</ref> from [[Northwestern Syria offensive (2019–2020)|6 March 2020]] until [[2024 Syrian opposition offensives|27 November 2024]], after which the Syrian opposition launched a campaign of quick successful military offensives in Northwestern Syria, [[Fall of the Assad regime|toppling the Assad regime]] on 8 December.<ref name="end of war">*{{cite news |title=The end of Syria's forever war |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2024/12/10/the-end-of-syrias-forever-war |work=[[Al Jazeera]] |quote=Rapid advances by Syrian opposition forces end a war that began with peaceful protests before spiralling out of control. |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=Monday briefing: How the decade-long war in Syria ended almost overnight |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/09/first-edition-syria-bashar-assad |work=[[The Guardian]] |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=FACTBOX – Syria: the war in numbers |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |work=[[Middle East Monitor]] |date=Dec 2024 |quote=14 years of war and brutality that ended with the fall of President Bashar Al-Assad |archive-date=15 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915054438/https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Demoralized and abandoned by allies: Why Syria's army didn't fight for Assad |url=https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |work=[[The Times of Israel]] |date=Dec 2024 |quote=toppling former president Bashar al-Assad as his army simply melted away. The rout abruptly ended a 13-year conflict |archive-date=20 December 2024 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220151814/https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians mark a month since al-Assad's overthrow with concert in capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |work=[[Al Jazeera]] |date=Jan 2025 |quote=It’s been a month since Bashar al-Assad was overthrown, ending more than five decades of his family’s rule in Syria and almost 14 years of civil war. |archive-date=25 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725045350/https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |url-status=live }} *{{cite web |last1=Triche |first1=Natalie |last2=Hamzawy |first2=Amr |title=The Gulf Shifts Policies in Response to the "New" Syria |url=https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=Jan 2025 |quote=On 8 December 2024, armed militias toppled the brutal dictatorship of the Assad family, ending a nearly fourteen-year civil war in Syria. |access-date=7 July 2025 |archive-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713143803/https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Basbugoglu |first1=Tarik |title=Syria: Understanding Assad's Unexpected Fall |journal=[[Political Insight]] |date=March 2025 |volume=16 |pages=22–25 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/20419058251332341 |publisher=[[Political Studies Association]] |doi=10.1177/20419058251332341 |quote=Bashar al-Assad's downfall marked the culmination of the Syrian civil war that began in 2011. |url-access=subscription }} *{{cite journal |last1=Kardaş |first1=Şaban |title=Turkey's Long Game in Syria: Moving beyond Ascendance |journal=[[Middle East Policy]] |date=March 2025 |volume=32 |pages=22–37 |doi=10.1111/mepo.12807 |quote=Turkey's actions were decisive in the evolution of the Syrian civil war and its unexpected conclusion.|doi-access=free }} *{{cite magazine |last1=Ford |first1=Robert S. |title=America Can Best Help Syria by Getting Out |url=https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |website=[[Foreign Affairs]] |date=March 2025 |quote=Syria’s 13-year civil war ended abruptly in December |access-date=7 July 2025 |archive-date=14 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414050859/https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Yıldırım |first1=Kürşat |last2=Ercan |first2=Murat |title=Geopolitical and strategic analysis of the Syrian problem after regime change |journal=Akademik Hassasiyetler-The Academic Elegance |date=April 2025 |page=619 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |quote=These conflicts, which lasted for nearly 13 years, ended on 8 December 2024 when Bashar al-Assad, the last representative of the 61-year Baathist regime, fled the country |archive-date=19 July 2025 |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719123029/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |url-status=live }} *{{cite news |title=With Assad gone and Syria's war over, the White Helmets have a new mission |url=https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |work=[[NPR]] |date=April 2025 |archive-date=10 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710152709/https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |url-status=live }} *{{cite news |title=U.S. Toughens Demands on Syria's New Islamist-Led Leadership |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 2025 |quote=ousted President Bashar al-Assad from power in December, ending the country’s 13-year-long civil war. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417215208/https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |archive-date=2025-04-17 }} *{{cite news |title=UN development arm plans for $1.3 billion in help for Syria, top official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/imf-world-bank-meetings-discuss-restoring-support-syria-un-official-says-2025-04-18/ |work=[[Reuters]] |date=April 2025 |quote=Syria - hit hard by 14 years of conflict that ended when former leader Bashar al-Assad was ousted by a rebel offensive in December }} *{{cite news |title='I thought I'd died.' How land mines are continuing to claim lives in post-Assad Syria |url=https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |work=[[Associated Press]] |date=April 2025 |quote=While the nearly 14-year Syrian civil war came to an end with the fall of Bashar Assad on Dec. 8, war remnants continue to kill and maim. |archive-date=24 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724233059/https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |url-status=live }} *{{cite news |title=At least 249 dead as Syria's land mines continue to kill civilians months after civil war ends |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |work=[[The Times of India]] |date=April 2025 |archive-date=26 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726011906/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel and Turkey begin talks to avoid conflict in Syria |url=https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |work=[[Financial Times]] |date=April 2025 |quote=Islamist rebels toppled the regime of Bashar al-Assad in December, ending more than a decade of civil war. |archive-date=10 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910005604/https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians heading home find few of the basics needed to survive |url=https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |work=[[UN News]] |publisher=[[United Nations]] |date=May 2025 |quote=after more than 13 years of civil war that ended with the fall of the Assad regime last December |archive-date=17 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717040308/https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians face daunting rebuild after years of war |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |work=[[BBC News]] |date=May 2025 |quote=It began in 2011 and finally ended with a rebel victory in December 2024. |archive-date=3 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703124901/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |url-status=live }} *{{cite news |title=From al-Qaeda to Syria's presidency, the rise of Ahmad al-Sharaa |url=https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |work=[[ABC News (United States)]] |date=May 2025 |quote=Syria's civil war ended in December when al-Sharaa and a band of rebel fighters overthrew the government of strongman Bashar al-Assad. |archive-date=5 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705154222/https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |url-status=live }} *{{cite news |title=Trump signs executive order eliminating Syria sanctions program |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |work=[[CBS News]] |date=June 2025 |quote=The Assad government collapsed in December as rebel groups, including fighters led by Sharaa, swept into Damascus, ending a 13-year-long civil war. |archive-date=7 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707123041/https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |url-status=live }} *{{cite news |title=To rebuild from war, Syrian firefighters work to rebuild trust — in each other |url=https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |work=[[NPR]] |date=July 2025 |quote=With the end of the civil war, Syrians who lived, worked — and sometimes fought — on opposite sides are coming together to rebuild their country. |archive-date=15 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715224608/https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |url-status=live }} *{{cite news |title=Over 30 killed in clashes in predominantly Druze Syrian city |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |work=[[Al Jazeera]] |date=July 2025 |quote=It was the deadliest sectarian flare-up in years in Syria, where a 14-year civil war ended last December with al-Assad fleeing to Russia |archive-date=17 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717003216/https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel launches bombing raids in Syria and Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |work=[[The Guardian]] |date=July 2025 |quote=In Syria, the transitional government has said it had sent the forces south to end days of clashes between Druze and Bedouin groups, who remained armed following the end of the civil war. |archive-date=15 July 2025 |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715022448/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |url-status=live }}</ref>}}<br/> ({{amyd|2011|3|15|2024|12|8}}) | place = [[सिरिया]] ([[इराक]] र [[लेबनान]]) | result = सिरियाली विपक्षीको विजय | combatant1 = | casualties1 = <div class="center">'''कुल मृत्यु'''<br/>656,493+<ref name="SOHR2025">{{cite news |title=14th anniversary of Syrian Revolution {{!}} Nearly 657,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011|url=https://www.syriahr.com/en/358243/|access-date=20 March 2025 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=20 March 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 December 2022 |title=Syria |url=https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128063728/https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-date=28 January 2023 |website=GCR2P}}</ref><br/>'''नागरिक मृत्यु'''<br/>219,223–306,887+{{efn|name=InfoboxCivilianDeaths|According to the [[Syrian Observatory for Human Rights]] (which gave an estimate of 199,068 civilian deaths) and [[Syrian Network for Human Rights]] (which gave an estimate of 231,000 civilian deaths), 88&ndash;91% of these deaths were caused by the Assad regime and its allies.<ref name="SOHR2024">{{cite news |title=Syrian Revolution 13 years on {{!}} Nearly 618,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011 |url=https://www.syriahr.com/en/328044/ |access-date=15 March 2024 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=15 March 2024 |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403162901/https://www.syriahr.com/en/328044/ |url-status=live}}</ref> However, the methodology of both organisations has been criticised for being unreliable. <ref>{{cite web |title=Human Rights and Organizational Wrongs: Investigating the Malpractice of the Syrian Network for Human Rights |url=https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |website=Fair Observer |date=22 August 2025 |access-date=17 September 2025 |archive-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822135428/https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |title=UN Human Rights Office estimates more than 306,000 civilians were killed over 10 years in Syria conflict |date=28 June 2022 |publisher=United Nations |access-date=23 April 2023 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701075327/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |date=28 June 2022 |title=Civilian Deaths in the Syrian Arab Republic: Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628112809/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |archive-date=28 June 2022 |quote=Over the past ten years, civilians have borne the brunt of the conflict, with an estimated 306,887 direct civilian deaths occurring. |publisher=United Nations}}</ref>}} <br/>'''विस्थापित मानिस'''{{Plainlist| *६७ लाख आन्तरिक रुपमा विस्थापित *६६ लाख शरणार्थी (२०२१ मार्च)<ref>{{cite web|url=https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|title=Syria emergency|work=UNHCR|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)|access-date=29 June 2025|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329123555/https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|url-status=live}}</ref> *''See [[Casualties of the Syrian civil war]] for details'' }} </div> }} '''सिरियाली गृहयुद्ध''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}}, ''Al-ḥarb al-ʼahliyyah as-sūriyyah'') २०११ मार्चमा सिरियाली क्रान्तिसँगै सुरु भएको एक सशस्त्र द्वन्द्व थियो। २०११ मा बसर अल-असदद्वारा शासित बाथिस्ट शासनसँगको असन्तुष्टिले व्यापक अरब वसन्तको भागको रूपमा सिरियाभरि ठूलो मात्रामा विरोध प्रदर्शन र लोकतन्त्र समर्थक जुलुस सुरु भयो। असद शासनले विरोध प्रदर्शनलाई घातक शक्तिका साथ प्रतिक्रिया दियो, जसले गर्दा श्रृंखलाबद्ध रूपमा देश छोड्ने, सशस्त्र विपक्षी समूहहरूको उदय हुने र नागरिक विद्रोह गृहयुद्धमा परिणत हुने अवस्था सिर्जना भयो। युद्ध लगभग १४ वर्षसम्म चल्यो र डिसेम्बर २०२४ मा असद शासनको पतन भयो। धेरै स्रोतहरूले यसलाई गृहयुद्धको अन्त्यको रूपमा मान्छन्, <ref name="end of war" /> यद्यपि {{CURRENTYEAR}} मा पनि झडपहरू निरन्तर चलिरहेका छन्। द्वन्द्व सुरु हुनुभन्दा पहिला सिरियामा राष्ट्रपति बसर अल असदको राष्ट्रपतिकालमा उच्च बेरोजगारी एवम् भ्रष्टाचार भएको र राजनीतिक स्वतन्त्रता नभएको भनेर गुनासो सुनिने गरिन्थ्यो। असदले सन् २००० मा आफ्ना बुवा हाफिजको निधन भएपछि सत्तारोहण गरेका थिए। छिमेकी देशहरूमा भएको "[[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]"को प्रभावमा सिरियाको दक्षिणी नगर डेरामा मार्च २०११ प्रजातन्त्रको समर्थनमा प्रदर्शनहरू भए। सिरियाको अस्थिरता २०११ को [[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]को लहर संगै बढ्दै गयो। असद सरकारलाई हटाउनको लागि व्यापक विरोध प्रदर्शनहरु भए। सरकारले विरोधीहरूलाई दमन गर्न व्यापक बल प्रयोग गरेपछि राष्ट्रपतिको राजीनामा माग गर्दै देशभरि विरोध प्रदर्शनहरू भए।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |title=Syria: The story of the conflict |date=11 March 2016 |work=BBC News |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622052951/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |archive-date=22 June 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|title=Syrian Troops Open Fire on Protestors in Several Cities|date=25 March 2011|work=The New York Times|access-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621011638/https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|archive-date=21 June 2018|url-status=live}}</ref> १५ मार्च २०११ मा दमास्कस र एल्लेप्पो मा सुरु भएको युद्ध<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|title=Mid-East unrest: Syrian protests in Damascus and Aleppo|last=|first=|date=2011-03-15|newspaper=BBC News|access-date=2013-03-15|work=|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721134738/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|archive-date=21 July 2018|url-status=live}}</ref> विभिन्न पक्षमा लडिए: सिरियन आर्म्ड फोर्स र यसका अन्तरास्ट्रिय सहयोगी, सुन्नी सिरियन बिपक्षी विद्रोही समुह (फ्रि सिरियन आर्मी र अल नुस्रा लगायतका सलाफी जिहादी सहित), कुर्दिस-अरब समुह, सिरियन डेमोक्रेटिक फोर्स (SDF), र आइ.एस.आइ.एस। इरान, रसिया, टर्की, साउदी अरब, अमेरिका लगायतका राष्ट्रहरु पनि एक पक्ष वा अर्को पक्षलाई सहायता दिएपछि यो [[छद्मयुद्ध]]मा परिणत भयो। ==पृष्ठभुमि == ===असद सरकार === १९६३ मा कु द्वारा गैर-धार्मिक अरब समाजवादी बाथ पार्टीको सिरिया शाखा सत्तामा पुग्यो। धेरै वर्ष, सिरियामा थओ कु र नेतृत्व परिवर्तन भए।<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Scott |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |title=Syria escalates attacks against demonstrators |work=The Seattle Times |date=25 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429193035/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |archive-date=29 April 2011}}</ref> १९७१ मा हफिज अल असदले आफूलाई सिरियाको राष्ट्रपति घोषणा गरेपछि मात्र यो क्रम रोकियो। बाथ पार्टीको नेतृत्वमा सिरिया [[एक दलीय राज्य]] जस्तै भएको थियो। सन् २०१२ मा संसदको बहुदलीय निर्वाचन भयो।<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |title=Assad says Syria 'able' to get out of crisis |publisher=[[Al Jazeera]] |date=25 May 2012 |access-date=11 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607214248/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |archive-date=7 June 2012 |url-status=live}}</ref> सन् १९७३ जनवरी ३१ मा, हफेज अल-असदले एक नया,संविधान जारी गरे। यो संविधानबाट देशमा राष्ट्रिय संकट सुरु भयो। अघिल्लो संविधान अनुसार राष्ट्रपति बन्नको लागि मुस्लिम हुनु अनिबार्य थियो। यो संविधानमा यो सर्त हटाइएको थियो। यस संवैधानिक सुधारको बिरुद्ध हामा, होम्स र एलोप्पो सहरमा हिंसात्मक प्रदर्शन भए। यसको आयोजक मुस्लिम ब्रदरहुड र उलेमा थिए। १९७६ देखि १९८२ सम्म इस्लामी, मुख्यतः मुस्लिम ब्रदरहुडका सदस्य, द्वारा शृङ्खलाबद्ध ससस्त्र संघर्ष भए। २००० मा हफेज अल असदको मृत्यु भएपछिय उनका छोरा बसर अल असद, सिरियाको राष्ट्रपति निर्वाचित भए। बसर र उनका पनि अस्मा अल असद बेलायतमा पढेकाले, <ref name=rose>{{cite news |last=Golovnina |first=Maria |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |title=Asma al Assad, a "desert rose" crushed by Syria's strife |work=Reuters |date=19 March 2012 |access-date=8 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923084401/http://www.reuters.com/article/2012/03/19/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |archive-date=23 September 2013 |url-status=live}}</ref> सुरुमा प्रजातान्त्रिक सुधारको अपेक्षा गरिएको थियो; यद्यपि उनका आलोचकहरूका अनुसार, बसर अल असद आफ्नो सुधारको वाचा निभाउन असफल भए। .<ref name=nyt1Apr11>{{cite news |title=Syrian Protesters Clash With Security Forces |url=https://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |date=1 April 2011 |access-date=19 December 2013 |newspaper=The New York Times |author=Liam Stack |author2=J. David Goodman |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513035056/http://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |archive-date=13 May 2013 |url-status=live}}</ref> राष्ट्रपति बसर अल असदके "नरम बिपक्षी" नभएको बताएक थिए र सबै बिपक्षीहरू जिहादी रहेको बताए र तिनको उद्देश्य अहिले सहिष्णु नेतृत्वलाई अन्य रहेको बताए। उनको दृष्टिकोणमा सिरियामा सञ्चालित आतंकबादी सङ्गठनहरू "बिदेशी राष्ट्रका एजेन्डासँग जोडिएका छन्।" .<ref>{{cite web |url=https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |title=President Bashar al-Assad interview with Croatian newspaper Vecernji List |website=leakofnations.com |access-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |archive-date=13 April 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |date=13 April 2017 }}</ref> ===सामाजिक आर्थिक पृष्ठभुमि === हफिज अल असदले आफ्नो शासनकालको उत्तरार्धमा [[खुला बजार]]को नीति सुरु गरेपछि सामाजिक तथा आर्थिक असमानता बढ्यो। बसल अल असद सत्तामा पुगेपछि यो खाडल झनै द्रुत गतिले ठूलो भयो। यो नीतिले, सेवा क्षेत्रलाई प्राथमिकता दियो, केहि मानिस मात्र, जो सरकारसँग जोडिएका थिए र दमास्कस तथा एलेप्पोमा रहेका सुन्नी व्यापारी वर्गका मात्र, लाभान्वित भए।<ref name="Poor rural rebels" /> २०१० मा, सिरियाको प्रति व्यक्ति जिडिपी मात्र २,८३४ डलर थियो। यो छिमेकी लेबनानको भन्दा निकै न्यून र नाइजेरियाको हाराहारीमा थियो। वार्षिक वृद्धिदर ३.३९ प्रतिशत थियो, जुन अन्य अधिकांश विकाशशिल राष्ट्रको भन्दा कम थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130246/https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|url-status=dead|title=Syria GDP per Capita [2002 - 2020] [Data & Charts]|archive-date=14 December 2017|website=www.ceicdata.com|access-date=18 August 2020}}</ref> देशमा उच्च युवा बेरोजगारीको समस्या पनि थियो।<ref>{{cite web |url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |title=Youth Exclusion in Syria: Social, Economic, and Institutional Dimensions |date=11 August 2011 |publisher=Journalist's Resource |access-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614153453/http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |archive-date=14 June 2012 |url-status=live}}</ref> युद्धको सुरुवातमा, सरकार बिरुद्धको असन्तुष्टटी, सिरियाको गरिब क्षेत्रमा धेरै थियो। <ref name="Poor rural rebels">{{cite news |title=Rebels in Syria's largest city of Aleppo mostly poor, pious and from rural backgrounds |url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |access-date=28 January 2013 |publisher=Fox News Channel |agency=Associated Press |date=16 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207232408/http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |archive-date=7 December 2012 |url-status=live}}</ref> यसमा दरा, होम्स र ठूला सहरका गरिब क्षेत्र लगायतका उच्च गरिबी रहेका क्षेत्र पर्थे। ===मानवअधिकार === अन्तरास्ट्रिय सङ्गठनहरूके सिरियामा मानवअधिकारको अवस्था निकै निम्न स्तरमा रहेको बताइरहेका छन्। <ref>[https://www.hrw.org/world-report-2010 "World Report 2010 Human Rights Watch World Report 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118110333/https://www.hrw.org/world-report-2010 |date=18 November 2016}}, p. 555.</ref> अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार, भेला हुन पाउने अधिकार, बिद्रोह पूर्व पनि कडा रुपमा नियंत्रित थिए।<ref name="HRW">[https://books.google.com/?id=OZ3a4M_oZccC Human Rights Watch World Report 2005 Events of 2004], [[Human Rights Watch]] 2005. {{ISBN|1-56432-331-5}}.</ref> देशमा 1९६३ देखि २०११ सम्म [[सङ्कटकाल]] लागेको थियो र पाँच जना भन्दा धेरै मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन प्रतिबन्ध थियो।<ref name="Reuters16Apr11">{{cite news |title=Syria's Assad vows to lift emergency law by next week |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |date=16 April 2011 |access-date=1 January 2014 |work=Reuters |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192245/http://www.reuters.com/article/2011/04/16/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |archive-date=2 January 2014 |url-status=live}}</ref> सुरक्षा बललाई [[पक्राउ]] र नजरबन्द गर्न असिमित अधिकार थियो। <ref name="AmInt2009">{{cite web |url=http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-date=28 February 2012 |url-status=dead |publisher=Amnesty International |year=2009 |title=Syria |access-date=1 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |date=28 February 2012 }}</ref> २००० मा प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको अपेक्षाको बाबजुद, बसल अल असद कुनै पनि सुधार गर्न असफल भए। "ह्युमन राइट वाच" २०११ मा विद्रोह सुरु हुनु केही अगाडि मात्र सत्ता सम्हालेयता बसर अल असदले सिरियाले मानवअधिकारको अवस्था सुधार गर्न नसकेको प्रतिवेदन जारी गरेको थियो। <ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |work=The Guardian |first=Ian |last=Black |title=Syrian human rights record unchanged under Assad, report says |date=16 July 2010 |location=London |access-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813034407/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |archive-date=13 August 2016 |url-status=live}}</ref> === गृहयुद्ध === अस्थिरता बढ्यो र दमन पनि सघन भयो। पहिला आफ्नो सुरक्षाका लागि र पछि आफ्नो क्षेत्रमा सरकारी सुरक्षाकर्मीहरू आउन नदिन, विपक्षीहरूले हतियार उठाए। "विदेशीले उकासेको आतङ्कवाद" भन्दै असदले त्यसलाई निमिट्यान्न पार्ने उद्घोष गरे। हिंसा तीव्र गतिमा बढ्यो र देश गृहयुद्धको चपेटामा पर्‍यो। == युद्ध पक्ष == [[चित्र:Main_factions_-_Syrian_Civil_War.png|thumb|सिरियाली गृहयुद्ध मा लडेका मुख्य समुह]] === सिरिया अरब गणतन्त्र र सहयोगीहरू === * सिरिया सशस्त्र सेना [[चित्र:Azaz,_Syria.jpg|thumb|नष्ट भएका दुई सिरियाली ट्यांक]] [[चित्र:VOA_Arrott_-_A_View_of_Syria,_Under_Government_Crackdown_03.jpg|thumb|२०१२ मा दमास्कसमा हत्या गरिएका सिरियाली जनरल मोहमद अल अव्वाद को अन्तिम बिदाई]] बिद्रोह भन्दा अगाडि सिरियाकी ससस्त्र बलमा, करिब ३,२५,००० जवान र २,८०,०००-३,००,००० रिजर्भ सेना भएको अनुमान गरिन्छ। [[सिरियन अब्जरभेटरी फर ह्युमन राइट]]को अनुमान अनुसार २०१२ जुलाई सम्म दसौं हहार सैनिकले बफादारी परिवर्तन गरे। * राष्ट्रिय रक्षा बल * साबिहा ''साबिहा''' सरकार समर्थक अलावाइट समुदायका मिलिसिया हुन्। विद्रोह सुरु भएयता सिरियाली सरकारलाई प्रदर्शन भड्काउनलाई ''साबिहा''को प्रयोग गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। <ref name="Organized crime">{{cite web |last=Asher |first=Berman |title=Criminalization of the Syrian Conflict |url=http://www.understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |work=Institute for the Study of War |access-date=27 October 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018102104/http://understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |date=18 October 2012 }}</ref> प्रदर्शन बढ्दै गएर सशस्त्र द्वन्द भएपछि, विपक्षीहरूले ''साबिहा'' शब्द बसर अल असदलाई समर्थन गर्ने सर्वसाधारणलाई पनि प्रयोग गर्थे।<ref name="Shabiha">{{cite web |url=http://lb.boell.org/en/2014/03/03/syrian-shabiha-and-their-state-statehood-participation |title=The Syrian Shabiha and Their State – Statehood & Participation |publisher=Heinrich Böll Stiftung |date=3 March 2014 |access-date=7 June 2015 |author=Yassin al-Haj Salih}}</ref> विपक्षीले सरकार विरोधी प्रदर्शनमा हिंसात्मक गतिविधिको लागि र लुटपाट र बिध्वंशको लागि<ref name=Harpers>{{cite web |url=http://harpers.org/archive/2011/06/hbc-90008111 |title=The Two Homs |last=Adorno |first=Esther |date=8 June 2011 |work=Harper's Magazine |access-date=22 September 2012}}</ref> ''साबिहा''माथि आरोप लगाउने गरेका छन्।,<ref name="Shabiha" /> २०१२ डिसेम्बरमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले ''साबिहा''लाई आतंककारी संगठन घोषित गर्यो।<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2012/12/11/world/meast/syria-civil-war/index.html |title=U.S. blacklists al-Nusra Front fighters in Syria |publisher=CNN |access-date=17 December 2012 |date=12 December 2012}}</ref> * [[हिजबुल्लाह]] सिरियाली गृहयुद्धमा हिजबुल्लाहले [[बसर अल असद]]को पक्षमा लड्यो । हिज्बुल्लाहको प्रमुख सहयोगी [[इरान]]बाट उसले [[सिरिया]]को बाटो हुदै हतियार र सैनिक सामग्री आयात गर्छ। यदि सिरियामा [[बसर अल असद]]को सत्ता पल्टियो भने हिज्बुल्लाहलाई समेत संकट पर्ने भएकाले, उसले असद सत्ता टिकाउन पुरै बल लगायो । *[[इरान]]  [[चित्र:Return_of_Iranian_Casualties_in_Syrian_Civil_War_to_Kermanshah_02.jpg|thumb|बीरगति पाएका इरानी सेनाको श्रदान्जली, अगस्ट २०१६]] * विदेशी शिया मिलिशिया * [[रुस|रूस]] === सिरियाली बिपक्षी र सहयोगी === ==मानवीय असर == ===शरणार्थी === ====शरणार्थी फिर्ती ==== ===आन्तरिक रुपमा बिस्थापित शरणार्थी === ===हताहती=== ===मानवअधिकार उल्लंघन === ===महामारी === ===मानवीय सहायता === ====२०१९ संयुक्त राष्ट्र सिमा पार सहायता विवाद ==== ==अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया == गृहयुद्धको प्रारम्भिक समयमा, अरब लिग, युरोपेली युनियन, र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ,<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |title=UN chief slams Syria's crackdown on protests |publisher=Al Jazeera |date=18 March 2011 |access-date=2 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130034801/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |archive-date=30 January 2012 |url-status=live}}</ref> र अन्य धेरै पश्चिमा सरकारले तुरुन्तै बिरोध प्रदर्शनमा सिरियाली सरकारले गरेको हिंसात्मक दमनको र शान्तिपूर्ण अभिव्यक्ति/ प्रदर्शनको अधिकारको लागी समर्थन व्यक्त गरे। <ref>{{cite web |url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |title=Minister Cannon Condemns Ongoing Violence in Yemen, Bahrain and Syria |publisher=Foreign Affairs, Trade and Development Canada |date=21 March 2011 |access-date=7 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626130505/http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> सुरुमा, धेरै मध्य पूर्वी देशका सरजारले असदको समर्थन गरेका थिए। तर जब मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बढ्दै गयो, तब उनीहरूले हिंसात्मक प्रदर्शनको लागि असद सरकार र प्रदर्शनकारी दुवैको आलोचना गरे। अरब लिग र इस्लामिक सहयोग संगठन [[en:Organisation of Islamic Cooperation]] दुवैबाट सिरियाको सदस्यता रद्द गरियो।। २०११ र २०१२ मा रसिया र चीनले पश्चिमा राष्ट्रले मस्यौदा गरेको सिरियाको सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाउने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद् प्रस्तावलाई भिटो गरे।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |title=China and Russia veto UN resolution condemning Syria |publisher=BBC |date=5 October 2011 |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930172947/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> === आर्थिक प्रतिबन्ध === गृहयुद्धमा सिरियाली सरकारको कार्यको विरुद्ध अमेरिकी काङ्ग्रेसले सिरियाली सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाएको छ। यो प्रतिबन्धले सिरियाली सरकारलाई समर्थन गर्ने व्यक्ति (वा संस्था)लाई र सिरियामा सञ्चालित कुनै पनि कम्पनीलाई दण्डित गर्ने प्रावधान छ।<ref name="sanctions mansour">{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|title=Could Congress' latest Syria sanctions bill backfire?|last=Mansour|first=Aiman|date=2019-12-26|website=Al-Monitor|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231061334/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|title=U.S. Adds Bevy of Sanctions in Defense Authorization Law {{!}} Kharon|website=brief.kharon.com|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230151053/https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|title=Syria prepares for a major offensive as the U.S. votes for new sanctions on Assad, Russia and Iran|last=EST|first=Tom O'Connor On 12/17/19 at 1:17 PM|date=2019-12-17|website=Newsweek|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230124207/https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|title=What's the 'Caesar Act' in Trump's $738bn defence policy bill?|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114213101/https://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|url-status=live}}</ref> अमेरिका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यी प्रतिबन्धका असरबाट टर्कीका राष्ट्रपति रचेप तैयप एर्दोगानलाई बचाउने प्रयास गरे।<ref>{{cite web|url=https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|title=Trump administration lays out case against Senate bill that would levy Turkey sanctions|website=Axios|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html |date=2019-12-24 }}</ref> केही अभियानकर्मीले यो कानुनको स्वागत गरे।<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/us-congress-approves-measure-sweeping-sanctions-against-syrian-government|title=US Congress approves bill to impose sweeping sanctions against Syrian government|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17}}</ref> केही आलोचकले यी प्रतिबन्धात्मक नियमले ब्याकफायर वा नचिताइएको असर हुन सक्ने चिता व्यक्त गरे। उनीहरूले यी प्रतिबन्धको कारण सिरियाली सर्वसाधारणहरूसँग सिमित स्रोत हुने र उनीहरू सिरियाली सरकार र यसका मित्र शक्तिमा निर्भर रहने कुरा व्यक्त गरे र शासक वर्गमा यो प्रतिबन्धको असर सिमित हुने कुरा व्यक्त गरे।<ref name="sanctions mansour"/><ref>{{cite web|author=Oula A. Alrifai|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|title=Assad is growing stronger under Trump's nonexistent Syria policy|work=[[The Washington Post]]|date=December 29, 2019|access-date=31 December 2019|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230170214/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author=Angus McDowall|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|title=Long reach of U.S. sanctions hits Syria reconstruction|date=2018-09-04|work=Reuters|access-date=17 January 2020|archive-date=2 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402144253/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:अरब-इजरायल द्वन्द]] [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] axnitvvrbsor52ndy32leubvc9tz92q 1368951 1368949 2026-08-09T05:44:38Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368951 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = सिरियाली गृहयुद्ध | partof = [[सिरियाली क्रान्ति]], [[अरब बसन्त]], [[अरब-इजरायल द्वन्द्व]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2 |total_width=300 | image1 = Bombed out vehicles Aleppo.jpg | alt1 = Ground view of a street after combat, with rubble a destroyed vehicle prominent | image2 = People's Defense Units defending Ras al-Ayn against al-Nusra Front terrorists (8).jpg | alt2 = Four Kurdish soldiers in active combat, shooting through a makeshift hole in a building | image3 = Rebel_rocket_artillery_(Hama_March_2017).png | alt3 = A rocket artillery system being fired from the top of a red truck | image4 = Destroyed_neighborhood_in_Raqqa.png | alt4 = Several multi-story buildings significantly damaged, surrounded by rubble | image5 = Combined_Joint_U.S.,_Turkey_Patrols.jpg | alt5 = A column of three Turkish and three American military vehicles on patrol | image6 = Syrians celebrate the fall of Assad at the Umayyad mosque, 14 December 2024.jpg | alt6 = A large crowd waving the Syrian revolution flag in a mosque}} From top to bottom, left to right: {{flatlist| * अलेप्पोको लडाइँ, २०१२ मा नष्ट भएका गाडी * Kurdish [[People's Protection Units]] fighters during the [[Battle of Ras al-Ayn (2012–13)|Battle of Ras al-Ayn]], 2013 * Opposition rocket artillery bombards government positions during an [[Hama offensive (March–April 2017)|offensive on Hama]], 2017 * २०१७ मा इस्लामिक स्टेटबाट रक्का पुनर्कब्जा गरेपछिको दृश्य * टर्किस र अमेरिकी सैनिक उत्तरी सिरियामा गस्ती गर्दै, २०१८ * असदको पतनमा खुसियाली मनाउँदै सिरियाली, २०२४}} | date = {{Start date|df=yes|2011|03|15}}{{efn|name=InfoboxStartDate}} – {{End date|df=yes|2024|12|8}}{{efn|name=InfoboxEndDate|With the Ba'athist regime prevailing, the hostilities were mostly put on hold<ref name=aje15march/><ref>{{Cite web |date=15 March 2023 |title=Syrians mark 12 years of civil war with no end in sight |url=https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |first1=Amna |last1=Nawaz |first2=Zeba |last2=Warsi |first3=Teresa |last3=Cebrián Aranda |website=PBS News |language=en-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114309/https://www.pbs.org/newshour/show/syrians-mark-12-years-of-civil-war-with-no-end-in-sight |archive-date= 20 June 2024}}</ref> from [[Northwestern Syria offensive (2019–2020)|6 March 2020]] until [[2024 Syrian opposition offensives|27 November 2024]], after which the Syrian opposition launched a campaign of quick successful military offensives in Northwestern Syria, [[Fall of the Assad regime|toppling the Assad regime]] on 8 December.<ref name="end of war">*{{cite news |title=The end of Syria's forever war |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2024/12/10/the-end-of-syrias-forever-war |work=[[Al Jazeera]] |quote=Rapid advances by Syrian opposition forces end a war that began with peaceful protests before spiralling out of control. |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=Monday briefing: How the decade-long war in Syria ended almost overnight |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/09/first-edition-syria-bashar-assad |work=[[The Guardian]] |date=Dec 2024 }} *{{cite news |title=FACTBOX – Syria: the war in numbers |url=https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |work=[[Middle East Monitor]] |date=Dec 2024 |quote=14 years of war and brutality that ended with the fall of President Bashar Al-Assad |archive-date=15 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915054438/https://www.middleeastmonitor.com/20241216-factbox-syria-the-war-in-numbers/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Demoralized and abandoned by allies: Why Syria's army didn't fight for Assad |url=https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |work=[[The Times of Israel]] |date=Dec 2024 |quote=toppling former president Bashar al-Assad as his army simply melted away. The rout abruptly ended a 13-year conflict |archive-date=20 December 2024 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220151814/https://www.timesofisrael.com/demoralized-and-abandoned-by-allies-why-syrias-army-didnt-fight-for-assad/ |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians mark a month since al-Assad's overthrow with concert in capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |work=[[Al Jazeera]] |date=Jan 2025 |quote=It’s been a month since Bashar al-Assad was overthrown, ending more than five decades of his family’s rule in Syria and almost 14 years of civil war. |archive-date=25 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725045350/https://www.aljazeera.com/news/2025/1/9/syrians-mark-a-month-since-al-assads-overthrow-with-concert-in-capital |url-status=live }} *{{cite web |last1=Triche |first1=Natalie |last2=Hamzawy |first2=Amr |title=The Gulf Shifts Policies in Response to the "New" Syria |url=https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=Jan 2025 |quote=On 8 December 2024, armed militias toppled the brutal dictatorship of the Assad family, ending a nearly fourteen-year civil war in Syria. |access-date=7 July 2025 |archive-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713143803/https://carnegieendowment.org/research/2025/01/the-gulf-shifts-policies-in-response-to-the-new-syria?lang=en |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Basbugoglu |first1=Tarik |title=Syria: Understanding Assad's Unexpected Fall |journal=[[Political Insight]] |date=March 2025 |volume=16 |pages=22–25 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/20419058251332341 |publisher=[[Political Studies Association]] |doi=10.1177/20419058251332341 |quote=Bashar al-Assad's downfall marked the culmination of the Syrian civil war that began in 2011. |url-access=subscription }} *{{cite journal |last1=Kardaş |first1=Şaban |title=Turkey's Long Game in Syria: Moving beyond Ascendance |journal=[[Middle East Policy]] |date=March 2025 |volume=32 |pages=22–37 |doi=10.1111/mepo.12807 |quote=Turkey's actions were decisive in the evolution of the Syrian civil war and its unexpected conclusion.|doi-access=free }} *{{cite magazine |last1=Ford |first1=Robert S. |title=America Can Best Help Syria by Getting Out |url=https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |website=[[Foreign Affairs]] |date=March 2025 |quote=Syria’s 13-year civil war ended abruptly in December |access-date=7 July 2025 |archive-date=14 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414050859/https://www.foreignaffairs.com/syria/america-can-best-help-syria-getting-out |url-status=live }} *{{cite journal |last1=Yıldırım |first1=Kürşat |last2=Ercan |first2=Murat |title=Geopolitical and strategic analysis of the Syrian problem after regime change |journal=Akademik Hassasiyetler-The Academic Elegance |date=April 2025 |page=619 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |quote=These conflicts, which lasted for nearly 13 years, ended on 8 December 2024 when Bashar al-Assad, the last representative of the 61-year Baathist regime, fled the country |archive-date=19 July 2025 |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719123029/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589044 |url-status=live }} *{{cite news |title=With Assad gone and Syria's war over, the White Helmets have a new mission |url=https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |work=[[NPR]] |date=April 2025 |archive-date=10 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710152709/https://www.npr.org/2025/04/21/nx-s1-5361048/syria-white-helmets |url-status=live }} *{{cite news |title=U.S. Toughens Demands on Syria's New Islamist-Led Leadership |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 2025 |quote=ousted President Bashar al-Assad from power in December, ending the country’s 13-year-long civil war. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417215208/https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-toughens-demands-on-syrias-new-islamist-led-leadership-695bff58 |archive-date=2025-04-17 }} *{{cite news |title=UN development arm plans for $1.3 billion in help for Syria, top official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/imf-world-bank-meetings-discuss-restoring-support-syria-un-official-says-2025-04-18/ |work=[[Reuters]] |date=April 2025 |quote=Syria - hit hard by 14 years of conflict that ended when former leader Bashar al-Assad was ousted by a rebel offensive in December }} *{{cite news |title='I thought I'd died.' How land mines are continuing to claim lives in post-Assad Syria |url=https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |work=[[Associated Press]] |date=April 2025 |quote=While the nearly 14-year Syrian civil war came to an end with the fall of Bashar Assad on Dec. 8, war remnants continue to kill and maim. |archive-date=24 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724233059/https://apnews.com/article/syria-landmines-assad-amputations-03f8c5672c9dd943622cd622c8d80b6c |url-status=live }} *{{cite news |title=At least 249 dead as Syria's land mines continue to kill civilians months after civil war ends |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |work=[[The Times of India]] |date=April 2025 |archive-date=26 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726011906/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/itll-take-ages-to-clear-them-at-least-249-dead-as-syrias-land-mines-continue-to-kill-civilians-months-after-civil-war-ends/articleshow/120450495.cms |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel and Turkey begin talks to avoid conflict in Syria |url=https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |work=[[Financial Times]] |date=April 2025 |quote=Islamist rebels toppled the regime of Bashar al-Assad in December, ending more than a decade of civil war. |archive-date=10 September 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910005604/https://www.ft.com/content/5fe34023-a81f-4f1a-baf5-4059b69121c9 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians heading home find few of the basics needed to survive |url=https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |work=[[UN News]] |publisher=[[United Nations]] |date=May 2025 |quote=after more than 13 years of civil war that ended with the fall of the Assad regime last December |archive-date=17 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717040308/https://news.un.org/en/story/2025/05/1163431 |url-status=live }} *{{cite news |title=Syrians face daunting rebuild after years of war |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |work=[[BBC News]] |date=May 2025 |quote=It began in 2011 and finally ended with a rebel victory in December 2024. |archive-date=3 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703124901/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyg20822j7o |url-status=live }} *{{cite news |title=From al-Qaeda to Syria's presidency, the rise of Ahmad al-Sharaa |url=https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |work=[[ABC News (United States)]] |date=May 2025 |quote=Syria's civil war ended in December when al-Sharaa and a band of rebel fighters overthrew the government of strongman Bashar al-Assad. |archive-date=5 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705154222/https://abcnews.go.com/International/al-qaeda-syrias-presidency-rise-ahmad-al-sharaa/story?id=121788656 |url-status=live }} *{{cite news |title=Trump signs executive order eliminating Syria sanctions program |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |work=[[CBS News]] |date=June 2025 |quote=The Assad government collapsed in December as rebel groups, including fighters led by Sharaa, swept into Damascus, ending a 13-year-long civil war. |archive-date=7 July 2025 |access-date=7 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707123041/https://www.cbsnews.com/news/trump-executive-order-syria-sanctions/ |url-status=live }} *{{cite news |title=To rebuild from war, Syrian firefighters work to rebuild trust — in each other |url=https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |work=[[NPR]] |date=July 2025 |quote=With the end of the civil war, Syrians who lived, worked — and sometimes fought — on opposite sides are coming together to rebuild their country. |archive-date=15 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715224608/https://www.npr.org/2025/07/10/g-s1-74722/syria-war-firefighters-white-helmets-assad-trust |url-status=live }} *{{cite news |title=Over 30 killed in clashes in predominantly Druze Syrian city |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |work=[[Al Jazeera]] |date=July 2025 |quote=It was the deadliest sectarian flare-up in years in Syria, where a 14-year civil war ended last December with al-Assad fleeing to Russia |archive-date=17 July 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717003216/https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/several-dead-in-clashes-in-predominantly-druze-syrian-city |url-status=live }} *{{cite news |title=Israel launches bombing raids in Syria and Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |work=[[The Guardian]] |date=July 2025 |quote=In Syria, the transitional government has said it had sent the forces south to end days of clashes between Druze and Bedouin groups, who remained armed following the end of the civil war. |archive-date=15 July 2025 |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715022448/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/15/israel-attacks-syrian-military-amid-deadly-clashes-between-druze-and-bedouin-clans |url-status=live }}</ref>}}<br/> ({{amyd|2011|3|15|2024|12|8}}) | place = [[सिरिया]] ([[इराक]] र [[लेबनान]]) | result = सिरियाली विपक्षीको विजय | combatant1 = | casualties1 = <div class="center">'''कुल मृत्यु'''<br/>656,493+<ref name="SOHR2025">{{cite news |title=14th anniversary of Syrian Revolution {{!}} Nearly 657,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011|url=https://www.syriahr.com/en/358243/|access-date=20 March 2025 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=20 March 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 December 2022 |title=Syria |url=https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128063728/https://www.globalr2p.org/countries/syria/ |archive-date=28 January 2023 |website=GCR2P}}</ref><br/>'''नागरिक मृत्यु'''<br/>219,223–306,887+{{efn|name=InfoboxCivilianDeaths|According to the [[Syrian Observatory for Human Rights]] (which gave an estimate of 199,068 civilian deaths) and [[Syrian Network for Human Rights]] (which gave an estimate of 231,000 civilian deaths), 88&ndash;91% of these deaths were caused by the Assad regime and its allies.<ref name="SOHR2024">{{cite news |title=Syrian Revolution 13 years on {{!}} Nearly 618,000 persons killed since the onset of the revolution in March 2011 |url=https://www.syriahr.com/en/328044/ |access-date=15 March 2024 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=15 March 2024 |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403162901/https://www.syriahr.com/en/328044/ |url-status=live}}</ref> However, the methodology of both organisations has been criticised for being unreliable. <ref>{{cite web |title=Human Rights and Organizational Wrongs: Investigating the Malpractice of the Syrian Network for Human Rights |url=https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |website=Fair Observer |date=22 August 2025 |access-date=17 September 2025 |archive-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822135428/https://www.fairobserver.com/politics/human-rights-and-organizational-wrongs-investigating-the-malpractice-of-the-syrian-network-for-human-rights/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |title=UN Human Rights Office estimates more than 306,000 civilians were killed over 10 years in Syria conflict |date=28 June 2022 |publisher=United Nations |access-date=23 April 2023 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701075327/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/06/un-human-rights-office-estimates-more-306000-civilians-were-killed-over-10 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |date=28 June 2022 |title=Civilian Deaths in the Syrian Arab Republic: Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628112809/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-06/A_HRC_50_68_AdvanceUneditedVersion.docx |archive-date=28 June 2022 |quote=Over the past ten years, civilians have borne the brunt of the conflict, with an estimated 306,887 direct civilian deaths occurring. |publisher=United Nations}}</ref>}} <br/>'''विस्थापित मानिस'''{{Plainlist| *६७ लाख आन्तरिक रुपमा विस्थापित *६६ लाख शरणार्थी (२०२१ मार्च)<ref>{{cite web|url=https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|title=Syria emergency|work=UNHCR|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)|access-date=29 June 2025|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329123555/https://www.unhcr.org/syria-emergency.html|url-status=live}}</ref> *''See [[Casualties of the Syrian civil war]] for details'' }} </div> }} '''सिरियाली गृहयुद्ध''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}}, ''Al-ḥarb al-ʼahliyyah as-sūriyyah'') २०११ मार्चमा सिरियाली क्रान्तिसँगै सुरु भएको एक सशस्त्र द्वन्द्व थियो। २०११ मा बसर अल-असदद्वारा शासित बाथिस्ट शासनसँगको असन्तुष्टिले व्यापक अरब वसन्तको भागको रूपमा सिरियाभरि ठूलो मात्रामा विरोध प्रदर्शन र लोकतन्त्र समर्थक जुलुस सुरु भयो। असद शासनले विरोध प्रदर्शनलाई घातक शक्तिका साथ प्रतिक्रिया दियो, जसले गर्दा श्रृंखलाबद्ध रूपमा देश छोड्ने, सशस्त्र विपक्षी समूहहरूको उदय हुने र नागरिक विद्रोह गृहयुद्धमा परिणत हुने अवस्था सिर्जना भयो। युद्ध लगभग १४ वर्षसम्म चल्यो र डिसेम्बर २०२४ मा असद शासनको पतन भयो। धेरै स्रोतहरूले यसलाई गृहयुद्धको अन्त्यको रूपमा मान्छन्, <ref name="end of war" /> यद्यपि {{CURRENTYEAR}} मा पनि झडपहरू निरन्तर चलिरहेका छन्। द्वन्द्व सुरु हुनुभन्दा पहिला सिरियामा राष्ट्रपति बसर अल असदको राष्ट्रपतिकालमा उच्च बेरोजगारी एवम् भ्रष्टाचार भएको र राजनीतिक स्वतन्त्रता नभएको भनेर आक्रोश थियो। छिमेकी देशहरूमा भएको "[[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]"को प्रभावमा सिरियाको दक्षिणी नगर डेरामा मार्च २०११ प्रजातन्त्रको समर्थनमा प्रदर्शनहरू भए। सिरियाको अस्थिरता २०११ को [[अरब बसन्त|अरब क्रान्ति]]को लहर संगै बढ्दै गयो। असद सरकारलाई हटाउनको लागि व्यापक विरोध प्रदर्शनहरु भए। सरकारले विरोधीहरूलाई दमन गर्न व्यापक बल प्रयोग गरेपछि राष्ट्रपतिको राजीनामा माग गर्दै देशभरि विरोध प्रदर्शनहरू भए।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |title=Syria: The story of the conflict |date=11 March 2016 |work=BBC News |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622052951/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26116868 |archive-date=22 June 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|title=Syrian Troops Open Fire on Protestors in Several Cities|date=25 March 2011|work=The New York Times|access-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621011638/https://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html|archive-date=21 June 2018|url-status=live}}</ref> १५ मार्च २०११ मा दमास्कस र एल्लेप्पो मा सुरु भएको युद्ध<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|title=Mid-East unrest: Syrian protests in Damascus and Aleppo|last=|first=|date=2011-03-15|newspaper=BBC News|access-date=2013-03-15|work=|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721134738/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-12749674|archive-date=21 July 2018|url-status=live}}</ref> विभिन्न पक्षमा लडिए: सिरियन आर्म्ड फोर्स र यसका अन्तरास्ट्रिय सहयोगी, सुन्नी सिरियन बिपक्षी विद्रोही समुह (फ्रि सिरियन आर्मी र अल नुस्रा लगायतका सलाफी जिहादी सहित), कुर्दिस-अरब समुह, सिरियन डेमोक्रेटिक फोर्स (SDF), र आइ.एस.आइ.एस। इरान, रसिया, टर्की, साउदी अरब, अमेरिका लगायतका राष्ट्रहरु पनि एक पक्ष वा अर्को पक्षलाई सहायता दिएपछि यो [[छद्मयुद्ध]]मा परिणत भयो। ==पृष्ठभुमि == ===असद सरकार === १९६३ मा कु द्वारा गैर-धार्मिक अरब समाजवादी बाथ पार्टीको सिरिया शाखा सत्तामा पुग्यो। धेरै वर्ष, सिरियामा थओ कु र नेतृत्व परिवर्तन भए।<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Scott |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |title=Syria escalates attacks against demonstrators |work=The Seattle Times |date=25 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429193035/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |archive-date=29 April 2011}}</ref> १९७१ मा हफिज अल असदले आफूलाई सिरियाको राष्ट्रपति घोषणा गरेपछि मात्र यो क्रम रोकियो। बाथ पार्टीको नेतृत्वमा सिरिया [[एक दलीय राज्य]] जस्तै भएको थियो। सन् २०१२ मा संसदको बहुदलीय निर्वाचन भयो।<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |title=Assad says Syria 'able' to get out of crisis |publisher=[[Al Jazeera]] |date=25 May 2012 |access-date=11 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607214248/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/05/2012524113941282101.html |archive-date=7 June 2012 |url-status=live}}</ref> सन् १९७३ जनवरी ३१ मा, हफेज अल-असदले एक नया,संविधान जारी गरे। यो संविधानबाट देशमा राष्ट्रिय संकट सुरु भयो। अघिल्लो संविधान अनुसार राष्ट्रपति बन्नको लागि मुस्लिम हुनु अनिबार्य थियो। यो संविधानमा यो सर्त हटाइएको थियो। यस संवैधानिक सुधारको बिरुद्ध हामा, होम्स र एलोप्पो सहरमा हिंसात्मक प्रदर्शन भए। यसको आयोजक मुस्लिम ब्रदरहुड र उलेमा थिए। १९७६ देखि १९८२ सम्म इस्लामी, मुख्यतः मुस्लिम ब्रदरहुडका सदस्य, द्वारा शृङ्खलाबद्ध ससस्त्र संघर्ष भए। २००० मा हफेज अल असदको मृत्यु भएपछिय उनका छोरा बसर अल असद, सिरियाको राष्ट्रपति निर्वाचित भए। बसर र उनका पनि अस्मा अल असद बेलायतमा पढेकाले, <ref name=rose>{{cite news |last=Golovnina |first=Maria |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |title=Asma al Assad, a "desert rose" crushed by Syria's strife |work=Reuters |date=19 March 2012 |access-date=8 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923084401/http://www.reuters.com/article/2012/03/19/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |archive-date=23 September 2013 |url-status=live}}</ref> सुरुमा प्रजातान्त्रिक सुधारको अपेक्षा गरिएको थियो; यद्यपि उनका आलोचकहरूका अनुसार, बसर अल असद आफ्नो सुधारको वाचा निभाउन असफल भए। .<ref name=nyt1Apr11>{{cite news |title=Syrian Protesters Clash With Security Forces |url=https://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |date=1 April 2011 |access-date=19 December 2013 |newspaper=The New York Times |author=Liam Stack |author2=J. David Goodman |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513035056/http://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html |archive-date=13 May 2013 |url-status=live}}</ref> राष्ट्रपति बसर अल असदके "नरम बिपक्षी" नभएको बताएक थिए र सबै बिपक्षीहरू जिहादी रहेको बताए र तिनको उद्देश्य अहिले सहिष्णु नेतृत्वलाई अन्य रहेको बताए। उनको दृष्टिकोणमा सिरियामा सञ्चालित आतंकबादी सङ्गठनहरू "बिदेशी राष्ट्रका एजेन्डासँग जोडिएका छन्।" .<ref>{{cite web |url=https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |title=President Bashar al-Assad interview with Croatian newspaper Vecernji List |website=leakofnations.com |access-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |archive-date=13 April 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413073030/https://leakofnations.com/president-bashar-al-assad-interview-with-croatian-newspaper-vecernji-list-syrian-civil-war/ |date=13 April 2017 }}</ref> ===सामाजिक आर्थिक पृष्ठभुमि === हफिज अल असदले आफ्नो शासनकालको उत्तरार्धमा [[खुला बजार]]को नीति सुरु गरेपछि सामाजिक तथा आर्थिक असमानता बढ्यो। बसल अल असद सत्तामा पुगेपछि यो खाडल झनै द्रुत गतिले ठूलो भयो। यो नीतिले, सेवा क्षेत्रलाई प्राथमिकता दियो, केहि मानिस मात्र, जो सरकारसँग जोडिएका थिए र दमास्कस तथा एलेप्पोमा रहेका सुन्नी व्यापारी वर्गका मात्र, लाभान्वित भए।<ref name="Poor rural rebels" /> २०१० मा, सिरियाको प्रति व्यक्ति जिडिपी मात्र २,८३४ डलर थियो। यो छिमेकी लेबनानको भन्दा निकै न्यून र नाइजेरियाको हाराहारीमा थियो। वार्षिक वृद्धिदर ३.३९ प्रतिशत थियो, जुन अन्य अधिकांश विकाशशिल राष्ट्रको भन्दा कम थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214130246/https://www.ceicdata.com/en/indicator/syria/gdp-per-capita|url-status=dead|title=Syria GDP per Capita [2002 - 2020] [Data & Charts]|archive-date=14 December 2017|website=www.ceicdata.com|access-date=18 August 2020}}</ref> देशमा उच्च युवा बेरोजगारीको समस्या पनि थियो।<ref>{{cite web |url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |title=Youth Exclusion in Syria: Social, Economic, and Institutional Dimensions |date=11 August 2011 |publisher=Journalist's Resource |access-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614153453/http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |archive-date=14 June 2012 |url-status=live}}</ref> युद्धको सुरुवातमा, सरकार बिरुद्धको असन्तुष्टटी, सिरियाको गरिब क्षेत्रमा धेरै थियो। <ref name="Poor rural rebels">{{cite news |title=Rebels in Syria's largest city of Aleppo mostly poor, pious and from rural backgrounds |url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |access-date=28 January 2013 |publisher=Fox News Channel |agency=Associated Press |date=16 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207232408/http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |archive-date=7 December 2012 |url-status=live}}</ref> यसमा दरा, होम्स र ठूला सहरका गरिब क्षेत्र लगायतका उच्च गरिबी रहेका क्षेत्र पर्थे। ===मानवअधिकार === अन्तरास्ट्रिय सङ्गठनहरूके सिरियामा मानवअधिकारको अवस्था निकै निम्न स्तरमा रहेको बताइरहेका छन्। <ref>[https://www.hrw.org/world-report-2010 "World Report 2010 Human Rights Watch World Report 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118110333/https://www.hrw.org/world-report-2010 |date=18 November 2016}}, p. 555.</ref> अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार, भेला हुन पाउने अधिकार, बिद्रोह पूर्व पनि कडा रुपमा नियंत्रित थिए।<ref name="HRW">[https://books.google.com/?id=OZ3a4M_oZccC Human Rights Watch World Report 2005 Events of 2004], [[Human Rights Watch]] 2005. {{ISBN|1-56432-331-5}}.</ref> देशमा 1९६३ देखि २०११ सम्म [[सङ्कटकाल]] लागेको थियो र पाँच जना भन्दा धेरै मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन प्रतिबन्ध थियो।<ref name="Reuters16Apr11">{{cite news |title=Syria's Assad vows to lift emergency law by next week |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |date=16 April 2011 |access-date=1 January 2014 |work=Reuters |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192245/http://www.reuters.com/article/2011/04/16/us-syria-idUSTRE72N2MC20110416 |archive-date=2 January 2014 |url-status=live}}</ref> सुरक्षा बललाई [[पक्राउ]] र नजरबन्द गर्न असिमित अधिकार थियो। <ref name="AmInt2009">{{cite web |url=http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-date=28 February 2012 |url-status=dead |publisher=Amnesty International |year=2009 |title=Syria |access-date=1 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228221417/http://report2009.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |date=28 February 2012 }}</ref> २००० मा प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको अपेक्षाको बाबजुद, बसल अल असद कुनै पनि सुधार गर्न असफल भए। "ह्युमन राइट वाच" २०११ मा विद्रोह सुरु हुनु केही अगाडि मात्र सत्ता सम्हालेयता बसर अल असदले सिरियाले मानवअधिकारको अवस्था सुधार गर्न नसकेको प्रतिवेदन जारी गरेको थियो। <ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |work=The Guardian |first=Ian |last=Black |title=Syrian human rights record unchanged under Assad, report says |date=16 July 2010 |location=London |access-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813034407/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad |archive-date=13 August 2016 |url-status=live}}</ref> === गृहयुद्ध === अस्थिरता बढ्यो र दमन पनि सघन भयो। पहिला आफ्नो सुरक्षाका लागि र पछि आफ्नो क्षेत्रमा सरकारी सुरक्षाकर्मीहरू आउन नदिन, विपक्षीहरूले हतियार उठाए। "विदेशीले उकासेको आतङ्कवाद" भन्दै असदले त्यसलाई निमिट्यान्न पार्ने उद्घोष गरे। हिंसा तीव्र गतिमा बढ्यो र देश गृहयुद्धको चपेटामा पर्‍यो। == युद्ध पक्ष == [[चित्र:Main_factions_-_Syrian_Civil_War.png|thumb|सिरियाली गृहयुद्ध मा लडेका मुख्य समुह]] === सिरिया अरब गणतन्त्र र सहयोगीहरू === * सिरिया सशस्त्र सेना [[चित्र:Azaz,_Syria.jpg|thumb|नष्ट भएका दुई सिरियाली ट्यांक]] [[चित्र:VOA_Arrott_-_A_View_of_Syria,_Under_Government_Crackdown_03.jpg|thumb|२०१२ मा दमास्कसमा हत्या गरिएका सिरियाली जनरल मोहमद अल अव्वाद को अन्तिम बिदाई]] बिद्रोह भन्दा अगाडि सिरियाकी ससस्त्र बलमा, करिब ३,२५,००० जवान र २,८०,०००-३,००,००० रिजर्भ सेना भएको अनुमान गरिन्छ। [[सिरियन अब्जरभेटरी फर ह्युमन राइट]]को अनुमान अनुसार २०१२ जुलाई सम्म दसौं हहार सैनिकले बफादारी परिवर्तन गरे। * राष्ट्रिय रक्षा बल * साबिहा ''साबिहा''' सरकार समर्थक अलावाइट समुदायका मिलिसिया हुन्। विद्रोह सुरु भएयता सिरियाली सरकारलाई प्रदर्शन भड्काउनलाई ''साबिहा''को प्रयोग गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। <ref name="Organized crime">{{cite web |last=Asher |first=Berman |title=Criminalization of the Syrian Conflict |url=http://www.understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |work=Institute for the Study of War |access-date=27 October 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018102104/http://understandingwar.org/article/criminalization-syrian-conflict |date=18 October 2012 }}</ref> प्रदर्शन बढ्दै गएर सशस्त्र द्वन्द भएपछि, विपक्षीहरूले ''साबिहा'' शब्द बसर अल असदलाई समर्थन गर्ने सर्वसाधारणलाई पनि प्रयोग गर्थे।<ref name="Shabiha">{{cite web |url=http://lb.boell.org/en/2014/03/03/syrian-shabiha-and-their-state-statehood-participation |title=The Syrian Shabiha and Their State – Statehood & Participation |publisher=Heinrich Böll Stiftung |date=3 March 2014 |access-date=7 June 2015 |author=Yassin al-Haj Salih}}</ref> विपक्षीले सरकार विरोधी प्रदर्शनमा हिंसात्मक गतिविधिको लागि र लुटपाट र बिध्वंशको लागि<ref name=Harpers>{{cite web |url=http://harpers.org/archive/2011/06/hbc-90008111 |title=The Two Homs |last=Adorno |first=Esther |date=8 June 2011 |work=Harper's Magazine |access-date=22 September 2012}}</ref> ''साबिहा''माथि आरोप लगाउने गरेका छन्।,<ref name="Shabiha" /> २०१२ डिसेम्बरमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले ''साबिहा''लाई आतंककारी संगठन घोषित गर्यो।<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2012/12/11/world/meast/syria-civil-war/index.html |title=U.S. blacklists al-Nusra Front fighters in Syria |publisher=CNN |access-date=17 December 2012 |date=12 December 2012}}</ref> * [[हिजबुल्लाह]] सिरियाली गृहयुद्धमा हिजबुल्लाहले [[बसर अल असद]]को पक्षमा लड्यो । हिज्बुल्लाहको प्रमुख सहयोगी [[इरान]]बाट उसले [[सिरिया]]को बाटो हुदै हतियार र सैनिक सामग्री आयात गर्छ। यदि सिरियामा [[बसर अल असद]]को सत्ता पल्टियो भने हिज्बुल्लाहलाई समेत संकट पर्ने भएकाले, उसले असद सत्ता टिकाउन पुरै बल लगायो । *[[इरान]]  [[चित्र:Return_of_Iranian_Casualties_in_Syrian_Civil_War_to_Kermanshah_02.jpg|thumb|बीरगति पाएका इरानी सेनाको श्रदान्जली, अगस्ट २०१६]] * विदेशी शिया मिलिशिया * [[रुस|रूस]] === सिरियाली बिपक्षी र सहयोगी === ==मानवीय असर == ===शरणार्थी === ====शरणार्थी फिर्ती ==== ===आन्तरिक रुपमा बिस्थापित शरणार्थी === ===हताहती=== ===मानवअधिकार उल्लंघन === ===महामारी === ===मानवीय सहायता === ====२०१९ संयुक्त राष्ट्र सिमा पार सहायता विवाद ==== ==अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया == गृहयुद्धको प्रारम्भिक समयमा, अरब लिग, युरोपेली युनियन, र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ,<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |title=UN chief slams Syria's crackdown on protests |publisher=Al Jazeera |date=18 March 2011 |access-date=2 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130034801/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011318231622114396.html |archive-date=30 January 2012 |url-status=live}}</ref> र अन्य धेरै पश्चिमा सरकारले तुरुन्तै बिरोध प्रदर्शनमा सिरियाली सरकारले गरेको हिंसात्मक दमनको र शान्तिपूर्ण अभिव्यक्ति/ प्रदर्शनको अधिकारको लागी समर्थन व्यक्त गरे। <ref>{{cite web |url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |title=Minister Cannon Condemns Ongoing Violence in Yemen, Bahrain and Syria |publisher=Foreign Affairs, Trade and Development Canada |date=21 March 2011 |access-date=7 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626130505/http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2011/113.aspx?lang=eng |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> सुरुमा, धेरै मध्य पूर्वी देशका सरजारले असदको समर्थन गरेका थिए। तर जब मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बढ्दै गयो, तब उनीहरूले हिंसात्मक प्रदर्शनको लागि असद सरकार र प्रदर्शनकारी दुवैको आलोचना गरे। अरब लिग र इस्लामिक सहयोग संगठन [[en:Organisation of Islamic Cooperation]] दुवैबाट सिरियाको सदस्यता रद्द गरियो।। २०११ र २०१२ मा रसिया र चीनले पश्चिमा राष्ट्रले मस्यौदा गरेको सिरियाको सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाउने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद् प्रस्तावलाई भिटो गरे।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |title=China and Russia veto UN resolution condemning Syria |publisher=BBC |date=5 October 2011 |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930172947/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15177114 |archive-date=30 September 2018 |url-status=live}}</ref> === आर्थिक प्रतिबन्ध === गृहयुद्धमा सिरियाली सरकारको कार्यको विरुद्ध अमेरिकी काङ्ग्रेसले सिरियाली सरकार माथि प्रतिबन्ध लगाएको छ। यो प्रतिबन्धले सिरियाली सरकारलाई समर्थन गर्ने व्यक्ति (वा संस्था)लाई र सिरियामा सञ्चालित कुनै पनि कम्पनीलाई दण्डित गर्ने प्रावधान छ।<ref name="sanctions mansour">{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|title=Could Congress' latest Syria sanctions bill backfire?|last=Mansour|first=Aiman|date=2019-12-26|website=Al-Monitor|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231061334/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/syria-sanctions-caesar-bill-economy-dependency-iran.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|title=U.S. Adds Bevy of Sanctions in Defense Authorization Law {{!}} Kharon|website=brief.kharon.com|language=en|access-date=2020-01-15|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230151053/https://brief.kharon.com/updates/us-adds-bevy-of-sanctions-in-defense-authorization-law/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|title=Syria prepares for a major offensive as the U.S. votes for new sanctions on Assad, Russia and Iran|last=EST|first=Tom O'Connor On 12/17/19 at 1:17 PM|date=2019-12-17|website=Newsweek|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230124207/https://www.newsweek.com/syria-prepares-massive-offensive-us-votes-new-sanctions-assad-russia-iran-1477752|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|title=What's the 'Caesar Act' in Trump's $738bn defence policy bill?|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114213101/https://www.middleeasteye.net/news/whats-caesar-act-donald-trumps-738bn-defence-policy-bill|url-status=live}}</ref> अमेरिका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यी प्रतिबन्धका असरबाट टर्कीका राष्ट्रपति रचेप तैयप एर्दोगानलाई बचाउने प्रयास गरे।<ref>{{cite web|url=https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|title=Trump administration lays out case against Senate bill that would levy Turkey sanctions|website=Axios|language=en|access-date=2020-01-17|archive-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224013117/https://www.axios.com/trump-congress-turkey-sanctions-russia-aab99e82-0df8-4575-968c-923f6cf50fc9.html |date=2019-12-24 }}</ref> केही अभियानकर्मीले यो कानुनको स्वागत गरे।<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/us-congress-approves-measure-sweeping-sanctions-against-syrian-government|title=US Congress approves bill to impose sweeping sanctions against Syrian government|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-17}}</ref> केही आलोचकले यी प्रतिबन्धात्मक नियमले ब्याकफायर वा नचिताइएको असर हुन सक्ने चिता व्यक्त गरे। उनीहरूले यी प्रतिबन्धको कारण सिरियाली सर्वसाधारणहरूसँग सिमित स्रोत हुने र उनीहरू सिरियाली सरकार र यसका मित्र शक्तिमा निर्भर रहने कुरा व्यक्त गरे र शासक वर्गमा यो प्रतिबन्धको असर सिमित हुने कुरा व्यक्त गरे।<ref name="sanctions mansour"/><ref>{{cite web|author=Oula A. Alrifai|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|title=Assad is growing stronger under Trump's nonexistent Syria policy|work=[[The Washington Post]]|date=December 29, 2019|access-date=31 December 2019|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230170214/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/12/29/assad-is-growing-stronger-under-trumps-nonexistent-syria-policy/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author=Angus McDowall|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|title=Long reach of U.S. sanctions hits Syria reconstruction|date=2018-09-04|work=Reuters|access-date=17 January 2020|archive-date=2 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402144253/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sanctions-idUSKCN1LI06Z|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:अरब-इजरायल द्वन्द]] [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] d3w5tm5asbv1a4njpvl2nyzhbfb2dkb 0 97705 1368697 906316 2026-08-08T12:43:45Z Bishaldev100 28807 1368697 wikitext text/x-wiki '''सिन्डिकेट''' भनेको कुनै खास व्यवसाय सञ्चालन गर्न, साझा हितलाई प्रवर्द्धन गर्न गठन गरिएको व्यक्ति, [[कम्पनी]], निगम वा संस्थाहरूको स्व-संगठित समूह हो। मेरियम वेब्सटर्स शब्दकोषले "एउटै टिमका रूपमा सँगै काम गर्ने मानिस वा व्यवसायीको समूह' भनी सिन्डिकेटलाई परिभाषित गरेको छ । यो परिषद वा मानिसको सङ्घ वा कम्पनीको संघसमेत हुन सक्छ, जसले आफ्ना सदस्यको सामूहिक हितका लागि काम गर्छ । संसारमा धेरै कानुनी सिन्डिकेट पनि छन्, तर सिन्डिकेट शब्द सुन्नेबित्तिकै अधिकांशले त्यसलाई गैरकानुनी क्रियाकलापका रूपमा बुझ्ने गरेका छन् । == श्रम सिन्डिकेट == श्रमको सिन्डिकेट भन्नाले [[ट्रेड युनियन]] बुझिन्छ। == अपराध सिन्डिकेट == == मिडिया सिन्डिकेट == == व्यापार सिन्डिकेट == == बिक्री सिन्डिकेट == बिक्री सिन्डिकेट भनेको बिक्री एजेन्सीसँगको कार्टेल हो।<ref>[[Robert Liefmann]]: ''Cartels, Concerns and Trusts'', Ontario 2001 [London 1932], p. 65, 194.</ref> दोस्रो विश्वयुद्ध अघि यस्ता मिलनहरू व्यापक थिए। कुनै एउटै वस्तु वा सेवा उत्पादकले समूह मूल्य तय गर्ने, आपूर्ति सीमित गर्ने वा अन्य अवरोधकारी गतिविधि गरी अकुत नाफा कमाउने काम गर्छन् । सामान्यतया कार्टेल गर्नेहरूले बिक्रीमूल्यमा नियन्त्रण कायम गर्छन्, कतिपयले खरिद मूल्यमा पनि नियन्त्रण गर्छन् । उदाहरणका लागि बैङ्कर्स संघले ब्याजदर, सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले सुनको मूल्य, चिनी उत्पादकले चिनीको मूल्य तोक्नुसम्म सबै कार्टेल हुन् । == वित्त सिन्डिकेट == == बीमा सिन्डिकेट == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:अर्थ वाणिज्य]] 1pawt3wuch66bduk77n5whh2jnmbuz9 1368698 1368697 2026-08-08T12:48:25Z Bishaldev100 28807 /* अपराध सिन्डिकेट */ 1368698 wikitext text/x-wiki '''सिन्डिकेट''' भनेको कुनै खास व्यवसाय सञ्चालन गर्न, साझा हितलाई प्रवर्द्धन गर्न गठन गरिएको व्यक्ति, [[कम्पनी]], निगम वा संस्थाहरूको स्व-संगठित समूह हो। मेरियम वेब्सटर्स शब्दकोषले "एउटै टिमका रूपमा सँगै काम गर्ने मानिस वा व्यवसायीको समूह' भनी सिन्डिकेटलाई परिभाषित गरेको छ । '''सिन्डिकेट''' परिषद वा मानिसको सङ्घ वा कम्पनीको संघसमेत हुन सक्छ, जसले आफ्ना सदस्यको सामूहिक हितका लागि काम गर्छ । संसारमा धेरै कानुनी सिन्डिकेट पनि छन्, तर सिन्डिकेट शब्द सुन्नेबित्तिकै अधिकांशले त्यसलाई गैरकानुनी क्रियाकलापका रूपमा बुझ्ने गरेका छन् । == श्रम सिन्डिकेट == श्रमको सिन्डिकेट भन्नाले [[ट्रेड युनियन]] बुझिन्छ। == अपराध सिन्डिकेट == अपराध सिन्डिकेट [[सङ्गठित अपराध|संगठित अपराध]]को समन्वय, प्रवर्द्धन र संलग्न हुन, राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सामान्य अवैध व्यवसायहरू सञ्चालन गर्न गठन गरिन्छ। == मिडिया सिन्डिकेट == == व्यापार सिन्डिकेट == व्यापार सिन्डिकेट भनेको धेरै व्यावसायिक संस्थाहरू मिलेर बनेको समूह हो जसले बजारमा साझा स्वार्थहरू साझा गर्छन् तर सामान्यतया प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धी हुँदैनन्। ठूला कम्पनीहरू वा निगमहरूले बजारमा आफ्नो स्थिति बलियो बनाउन सिन्डिकेटहरू बनाउँछन्। == बिक्री सिन्डिकेट == बिक्री सिन्डिकेट भनेको बिक्री एजेन्सीसँगको कार्टेल हो।<ref>[[Robert Liefmann]]: ''Cartels, Concerns and Trusts'', Ontario 2001 [London 1932], p. 65, 194.</ref> दोस्रो विश्वयुद्ध अघि यस्ता मिलनहरू व्यापक थिए। कुनै एउटै वस्तु वा सेवा उत्पादकले समूह मूल्य तय गर्ने, आपूर्ति सीमित गर्ने वा अन्य अवरोधकारी गतिविधि गरी अकुत नाफा कमाउने काम गर्छन् । सामान्यतया कार्टेल गर्नेहरूले बिक्रीमूल्यमा नियन्त्रण कायम गर्छन्, कतिपयले खरिद मूल्यमा पनि नियन्त्रण गर्छन् । उदाहरणका लागि बैङ्कर्स संघले ब्याजदर, सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले सुनको मूल्य, चिनी उत्पादकले चिनीको मूल्य तोक्नुसम्म सबै कार्टेल हुन् । == वित्त सिन्डिकेट == == बीमा सिन्डिकेट == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:अर्थ वाणिज्य]] 5x7s5m67fjbbe8jh9n0suyv6dsehgql 0 97706 1368890 1355764 2026-08-09T01:30:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368890 wikitext text/x-wiki {{अपूर्ण अनुवाद|listed=yes|date=नोभेम्बर २०२०}} {{Infobox person | name = वारेन बफेट | image = Warren Buffett at the 2015 SelectUSA Investment Summit.jpg | caption = वारेन बफेट २०१५को सेलेक्ट युएसए लगानी शिखर सम्मेलनमा | birth_name = वारेन एडवार्ड बफेट | birth_date = {{birth date and age|1930|8|30}} | birth_place = [[ओहामा, नेब्रास्का|ओहामा]], [[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | death_date = | death_place = | residence = [[ओहामा, नेब्रास्का]],[[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | alma_mater = [[पेन्सिलभेनिया विश्वविद्यालय]] <br/> [[नेब्रास्का - लिंकन विश्वविद्यालय]]<br/> [[कोलाम्बिया विश्वविद्यालय]] | occupation = लगानीकर्ता व्यापार उद्यमी, र परोपकारी | years_active = १९५१ –हाल | known_for =[[चार्ल्स मङ्गर]]को साथमा [[बर्कसायर हाथवे]] को नेतृत्व | party = | spouse = {{Marriage|[[Susan Buffett|Susan Thompson]]<br/>|1952|2004|reason=उनको मृत्यु}}<br/>{{Marriage|अस्ट्रिड मेन्क्स<br/>|2006}} | children = [[सुसन एलिस बफेट]]<br/>[[हवार्ड ग्राहम बफेट]]<br/>[[पिटर बफेट]] | parents = [[हवार्ड बफेट]]<br/>Leila Stahl Buffett | relatives = [[हवार्ड वारेन बफेट]] {{small|(नाति)}} | signature = Warren Buffett Signature.svg | networth = <!--No increase/decrease symbol-->[[अमेरिकी डलर|US$]]८७.५ अरब (February 2018) }} '''वारेन एड्वार्ड बफेट''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|f|ᵻ|t}}; जन्म अगस्ट ३०, १९३०)<ref name=biography.com>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|title=Warren Buffett Biography|website=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]])| accessdate=January 28, 2016}}</ref> एक अमेरिकी अरबपती, लगानीकर्ता तथा लोक परोपकारी हुन, जो वर्कसायर हाथवे का अध्यक्ष र [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|सिइओ]] हुन्। उनलाई विश्वको सर्वाधिक सफल [[लगानीकर्ता]] मध्ये एक मानिन्छ।<ref>{{cite web|title=Ten great investors|url=http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|website=Incademy Investor Education|publisher=Harriman House Ltd.|accessdate=November 20, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120201106/http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|archivedate=November 20, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Farrington|first1=Robert|title=The top 10 investors of all time|url=http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time|website=The College Investor|publisher=The College Investor, LLC|accessdate=November 20, 2015|date=April 22, 2011}}</ref> २०१९ को डिसेम्बर अनुसार उनको [[खुद सम्पत्ति]] [[अमेरिकी डलर|US$]]88.9&nbsp;अर्ब छ , र उनी विश्वको चौथो सर्वाधिक धनी व्यक्ति हुन्।<ref>{{cite web|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett|work=[[Forbes]]|accessdate=December 25, 2019}}</ref>बफेट ओरेकल अफ ओमाहा अर्थात् ओमाहाको सबै भन्दा ठुलो लगानीकर्ताको रूपमा पनि चिनिन्छन । उनले अमेरिकाको कोकाकोला, वेल्स फार्गो एण्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एण्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठुलो कम्पनीहरूमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे । यी कम्पनीहरूमा ठुलो स्वामित्व कसैसंग छ भने त्यो वारेन बफेटसंग रहेको छ । बफेट एक उल्लेखनीय परोपकारी समेत हुन्, उनले ९९ प्रतिशत <ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|title=My philanthropic pledge|last=Buffett|first=Warren|date=June 16, 2010|publisher=CNN}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626220032/https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm |date=June 26, 2019 }}</ref> आफ्नो सम्पत्ति दान गरेका छन्, मुख्यतः [[:en:Bill_&_Melinda_Gates_Foundation|बिल एण्ड मेलिन्दा गेट्स फाउन्डेसन बाट]]. उनले २००९ मा [[बिल गेट्स]]सँग मिलेर [[:en:The_Giving_Pledge|द गिभिङ प्लेज]] को स्थापना गरेका थिए , जहाँ अरबपति हरूले आफ्नो सम्पत्तिको आधा भन्दा बढी हिस्सा दाङ गरेका थिए।<ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-10870361|title=US billionaires pledge 50% of their wealth to charity|date=August 4, 2010|accessdate=September 6, 2010|publisher=BBC}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== अमेरिकी शहर ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा ३० अगस्ट १९३० मा वारेन बफेट लिला स्टाह र हवार्ड बफेटको तीन सन्तान मध्ये दोश्रो सन्तान र एक मात्र छोराको रूपमा जन्मेका थिए। उनका पिता शेयर कारोबारी थिए।<ref>{{cite news|last=Blair |first=Elliot |url=https://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm |title=Nebraska family clashes over love, money and death |work=USA Today |date=January 29, 2004 |accessdate=May 23, 2010}}</ref> बफेटले आफ्नो पढाई रोज हिल्स इलिमेन्टरी स्कुलमा सुरु गरे। १९४२ मा उनको पिता पहिलो चार वर्षे कार्यकालको [[अमेरिकी कङ्ग्रेस|अमेरिकी कंग्रेस]]मा निर्वाचित भए, र उनको परिवार वासिङ्टन डि.सी. मा सरे पछि वारेनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरे, अलिस डिल जुनियर हाइ स्कुल भर्ना भए र १९४७ मा वूड्रो विल्सन हाइ स्कुलबाट दिक्षित भए, जहाँ उनले माथिल्लो कक्षाको किताब पढे: "likes math; a future stockbroker."<ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffetts-high-school-yearbook-foreshadowed-his-future-career-2012-6?IR=T|title=Warren Buffett's High School Yearbook Totally Nailed What He Would Be When He Grew Up|work=Business Insider|access-date=May 15, 2017|language=en}}</ref> हाइ स्कुल पूरा गरेपछि र आफ्नो साइड उद्यम व्यापारमा सफल भएपछि , बफेट कलेज छोडेर सिधै व्यापरमा जान चाहन्थे तर उनका पिताले त्यसो गर्न दिएनन्।<ref>{{cite web | url={{google books |plainurl=y |id=xmgzFy71zUkC|page=29}}|p=29 | title=The Warren Buffett Way | publisher=Wiley Publishers | accessdate=May 6, 2016 | author=Robert G. Hagstrom}}</ref><ref>{{cite book | title=The Essential Buffett: Timeless Principles for the New Economy | publisher=Wiley | author=Hagstrom, Robert | year=2001 | pages=24}}</ref>११ वर्षको कलिलो उमेरमै बुबासँगै शेयर बजार कारोबारी जीवनको शुरुवात गरे, आफूलाई चाहिने पाकेट खर्च निकालनको लागि पत्रिका पनि बेचे। १३ वर्षको उमेरमा बफेटले पहिलो शेयर प्रतिफल प्राप्त गरे। करिब १५ वर्षको उमेरमा ओपेन हाईस्कूलका साथीहरूसँग मिलेर एक कपाल काट्ने पसलमा पिन बाल मेसिन लगाएर राम्रो पैसा कमाए, त्यो पैसाबाट वारेनले ४० एकडको एक फार्म किने। त्यसपछि वारेनले शेयरमा लगानी गर्न शुरु गरे जसबाट उनले राम्रो प्रतिफल प्राप्त गरे। अमेरिको हार्वड स्कूलमा पढेका बफेट कोलम्बिया बिजनेस स्कूलमा अध्ययन गरे। उक्त स्कुलमा वारेनले बैन्जामिन ग्रामह र डेविड डाड जस्ता अर्थशास्त्रीबाट शेयर बजारमा लगानी गर्ने सुत्र सिक्ने मौका पाएका थिए। ग्राहमको कम्पनीमा १२ हजार डलर वार्षिक तलब आउने गरी वाफेटले काम शुरु गरेका थिए। सोहीक्रममा उनले सेयर बजार कसरी उकालो ओरालो लाग्छ भन्ने कुराको केही प्राविधिक ज्ञान लिए। सैनीक सेवामा जागिरे [[बेन्जामिन ग्राहम]]को कम्पनीमा कार्यरत वाफेटले उनको सेवा निवृति पछि उक्त जागिर छोडे। त्यसपछि उनले आफ्नो पूँजी बजारको चाखलाई मेटाउन बफेट पार्टनरसिप लिमिटेडका रूपमा कम्पनीको स्थापना गरे। ==लगानी== [[चित्र:Warren Buffett quote.png|thumb|वारेन बफेट]] बफेटले सन् १९४१ मा पहिलोपटक सेयर खरिद गरेका थिए । उनले ३८ डलरमा उक्त सेयर किनेका थिए जुन ३० प्रतिशत सम्म घट्यो । पछि सो सेयर उनले ४० डलरमा बेचे । तर, उनले बेचेको उक्त सेयर केहि महिनामा नै २०० डलर सम्म पुग्यो । आफ्नो सम्पत्तिको ८० प्रतिशत एक सामाजिक सङ्गठनलाई दान दिएर वारेन बफेट अमेरिकी इतिहासमै यति ठूलो धनी राशी दान गर्ने पहिलो व्यक्ति भएका छ। सन १९६२ मा ३२ वर्षको उमेरमा नै बाफेट अमेरिकाको करोडपति सूचीमा समावेस भईसकेका थिए। उक्त समयमा बाफेटको कम्पनी बाफेट पार्टनरसिप लिमिटेडको पूँजी ७ करोड १७ लाख अमेरिकी डलर पुगिसकेको थियो भने त्यसमा अधिकांश हिस्सा उनको थियो। त्यसपछि बाफेटको जीवनमा बर्कशायर ह्याथवेले प्रवेश पायो। उनले उक्त कम्पनीको सेयर खरीद गर्न थाले र सन १९६५ मा उक्त कम्पनीको सम्पूर्ण नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन सफल भए। बर्कशायरका मालिक बन्दा उनको उमेर जम्मा ३५ वर्ष थियो। त्यसपछि सन १९७९ मा वाफेट पहिलोपटक [[फोर्ब्स|फोर्ब्स]]को अर्वपति सुचीमा नाम अंकित गरे। १९८८ मा, बफेटले कोकाकोला कम्पनीको सेयर खरिद गर्न सुरु गरे, र अन्ततः कम्पनीको ७% सेयर $१.०२&nbsp;अर्ब मा खरिद गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436|title=Learn About the Life and Business of Billionaire, Warren Buffett|work=The Balance|access-date=March 3, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304114440/https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436 |date=March 4, 2017 }}</ref> यो वर्कसायर को एक नाफा दिने लगानी सिद्ध भयो जुन अझै सम्म राखिरहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/investing/2017/11/13/8-warren-buffett-deals-that-won-big.aspx|title=8 Warren Buffett Deals That Won Big|last=CFP|first=Matthew Frankel|date=November 13, 2017|website=The Motley Fool|language=en|access-date=September 5, 2019}}</ref>वारेनले अमरिकाको [[कोका-कोला|कोकाकोला]], वेल्स फार्गो एन्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एन्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठूला कम्पनीमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे। ==सरल जीवनशैली== [[चित्र:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|thumb|ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा रहेको वारेनको घर]] १९५७ मा, वारेनले ओहामामा ३१,५०० $ मा पाँच बेड रुम भएको घर खरिद गरेका थिए ,जहाँ उनी अहिले बस्छन् <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mmk45fgld/warren-buffett-house-omaha-nebraska/|title=Billionaire Houses|access-date=October 20, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/|title=This Is How Much It Costs to Live Next Door to Warren Buffett|last=Poppick|first=Susie|date=May 1, 2016|work=Time|access-date=October 1, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922064856/http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/ |date=September 22, 2016 }}</ref> १९५८ मा उनको तेश्रो सन्तान पिटर एन्ड्रीउको जन्म भयो। वारेन १९५७ मा, किनेका घरमा बस्छन् भने उनी सधैं गाडी आफैं चलाउछन्। उनले कहिल्यै ड्राइभर र सुरक्षा गार्ड राखेनन्। साथै उनले जीवनमा कहिले निजी विमानबाट पनि यात्रा गरेनन्। यद्यपि, उनी संसारकै ठूलो विमान कम्पनीका मालिक हुन्। उनको कम्पनी बर्कसायर हेथवेको स्वामित्वमा ६३ कम्पनी रहेका छन्। उनले आफ्ना सबै सीईओलाई वर्षमा एकपटक मात्र चिठी लेख्छन्। जसमा पूरै एक वर्ष भरि गरिने कामको सूची र सुझावले भरिएको हुन्छ। कहिल्यै आफ्ना अधिकारीहरू कारोबारीसँग कुनै मिटिङ राख्दैनन् उनको दुई मुलमन्त्र छ, पहिलो शेयर होल्डरको धन कुनै हालतमा नोक्सान नगर्नु र दोस्रो कहिले पनि पहिलो नियम नबिर्सिनु। वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्। प्रविधिको क्षेत्रमा पहिलो नंम्बरमा एप्पलको नाम आउँछ। वाफेटले उक्त कम्पनीमा पनि पूँजी लगानी गरेका छन। तर एप्पल कम्पनीमा वाफेटको लगानी छ भन्दा पनि वाफेटले एप्पलका उत्पादन प्रयोग गर्दैनन भन्दा धेरैले पत्याउँदैनन्। त्यसो त वाफेटले आधुनीक ग्याजेट तथा स्मार्टफोनको प्रयोग नै गर्दैनन। सन २०१३ मा एउटा अन्र्तवार्तामा उनले नोकीया कम्पनीको साघारण फोन देखाउँदै उक्त फोन आफुलाई [[अलेकजेण्डर ग्राहमबेल]]ले दिएको बताए। यसको मतलब के भने वाफेट प्रविधिसँग त्यतिसाह्रो लगाव राख्दैनन। कतिपयले वाफेटको पूँजी बजारमा लगानी गर्ने तरिकालाई प्रेरणाका रूपमा लिन्छन र पछ्याउँछन भने कतिपयले उनको भाग्य चम्किलो रहेको ठान्छन। तर यो कुरा कसैबाट पनि लुक्न सकेको छैन कि बाफेट सामान्य जीवन बाँचेर पनि असामान्य व्यक्तित्व हुन। अमेरिकाको ओमाहा सहरमा प्रधान कार्यालय रहेको ह्याथ्वे कम्पनीको विश्वकै महंगो सेयर मुल्य रहेको छ। कम्पनीको एक कित्ता सेयर मुल्य २ लाख ५८ हजार ९ सय २५ अमेरिकन डलर रहेको छ। बर्कसायर ह्याथवे अन्तर्गत नेटजेट, हल्र्जबर्ग डाईमोन्ड, कोकाकोला, लुब्रीजोल, डेरी क्वीन, फ्लाईट सेफ्टी लगायतका कम्पनीहरू पर्दछन्। वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्। ==सम्पत्ति तथा परोपकार== ==राजनैतिक तथा सार्वजनिक नीति दृष्टि == ===स्वास्थ सेवा=== ===कर=== {{See also|बफेट नियम}} [[File:President Obama Speaks on the Buffett Rule.webm|thumb|राष्ट्रपति ओबामा [[बफेट नियम]]को घोषणा गर्दै]] बफेटले २००६ को लागि कुल सङ्घीय करको लागि आफ्नो आयको १९% मात्र तिरेको ($४८.१&nbsp;मिलियन) बताएका थिए (त्यसको स्रोत लाभंश तथा पूँजीगत लाभ भएकाले), भने उनका कर्मचारी हरू भने थोरै पैसा कमाएपनी आफ्नो आयको ३३ % कर तिर्थे । <ref>{{cite journal|journal=[[Forbes]]|date=November 26, 2007|pages=24, 42–3|title=Warren Buffett|url=https://archive.org/details/sim_forbes_2007-11-26_180_11/page/24|ref=harv}}</ref> "How can this be fair?" उनले कसरी आफ्नो कर्मचारीको तुलनामा करमा थोरै मात्र तिर्छन् भन्ने सन्दर्भमा प्रश्न गरेका थिए, " यो कसरी स्वच्छ भयो?" उनले यसमा थपे " यो एउटा वर्ग संघर्ष हो,। धनी वर्गमा त्यो भनेको युद्ध सुरु गर्नु हो, र हामी जितिरहेका छौ"<ref name=Stein>Ben Stein, [https://www.nytimes.com/2006/11/26/business/yourmoney/26every.html "In Class Warfare, Guess Which Class Is Winning"], ''The New York Times'', November 26, 2006</ref><ref name=Zweifel>Dave Zweifel, [http://host.madison.com/ct/news/opinion/column/dave_zweifel/article_4741b42c-cfd9-5904-84ff-eac61f661fd4.html "Plain Talk: There's Class War, and Rich Are Winning"], ''[[The Cap Times]]'', October 6, 2010</ref> [[डोनाल्ड ट्रम्प]]ले उनलाई ठूलो कटौलीको आरोप लगाए पछि बफेटले प्रत्युत्तरमा भने,"म सँग मेरो सबै ७२ वटा फिर्ता को प्रति छ र कुनौलिले पनि कर छलेको छैन।"<ref>Pramuck, Jacob. [https://www.cnbc.com/2016/10/10/warren-buffett-fires-back-at-donald-trumps-comments-about-his-taxes.html "Warren Buffett fires back at Donald Trump's comments about his taxes."] CNBC. October 10, 2016. October 10, 2016.</ref> बफेट पुस्तौनी सम्पत्तिमा करको पक्षमा छन्। यसबारे उनले भनेका छन्, यो भनेको "२०२० ओलम्पिक टिम छोनोटको लागि २००० ओलम्पिकको संवरण विजेताका जेष्ठ छोराहरू छन्नु" जस्तै हो। <ref>{{cite news|accessdate=May 20, 2008| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1170874.stm| title=Rich Americans back inheritance tax|publisher=BBC |date=February 14, 2001}}</ref> २००७ मा, उनले सिनेटमा [[धनतन्त्र]]बाट बच्नको लागि घरजग्गा कर लगाउनु पर्ने बयान दिएका थिए।<ref>{{cite journal |url=http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |title=Buffett tells Senate Finance panel 'dynastic' wealth on the rise in U.S. |author=Jim Snyder |date=November 15, 2007 |journal=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |archivedate=November 20, 2007 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |date=2007-11-20 }}</ref> केहि आलोचकहरूले बफेटको (वर्कसायर हाथवे को माध्यमबाट) घरजग्गा करलाई निरन्तरता दिन आफ्ना केही व्यक्तिगत स्वार्थ छ।<ref>{{cite journal| url=http://www.nationalreview.com/article/211907/buffetted-john-berlau| title=Buffetted. The Sage of Omaha loves the estate tax – as well he might| authorlink=John Berlau|author=Berlau, John | date=August 23, 2004 | journal=[[National Review]]| publisher=[[FindArticles]]| ref=harv}}</ref> ===व्यापार घाटा=== ===डलर र सुन=== ===चीन=== ===सुर्ती === ===कोइला=== ===नविकरणीय उर्जा=== ===स्टक विकल्प=== ===प्रविधि === मे २०१२ मा, बफेटले बताए कि उनले फेसबुक, गुगल जस्ता सामाजिक सञ्जाल कम्पनी स्टक खरिद गर्न छाडेका छन्। किनकि यसको भविष्यको मूल्य थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ। उनले [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन]]/ आइ.पि.ओ प्रायः सधैं खराब लगानी हुन्छ। लगानीकर्ताले त्यस्ता कम्पनी हेर्नू पर्छ जसको दस वर्षमा राम्रो मूल्य हुन्छ।<ref>{{cite news | title = Buffett on Facebook and Google: hard to estimate future value | date = May 7, 2012 | url = http://www.suntimes.com/business/12373627-420/buffett-on-facebook-and-google-hard-to-estimate-future-value.html | work = Chicago Sun-Times| agency = Associated Press | accessdate = May 7, 2012}}</ref> ===बिटकोइन र कृप्टोकरेन्सी=== जनवरी २०१८ को सि.एन.बि.सि.सँगको अन्तर्वार्ताको क्रममा बफेटले भनेका थिए, " हालै देखिएको [[बिटकोइन]] र अन्य [[क्रिप्टोकरेन्सी]] प्रतिको लगावको अन्त्य राम्रो हुने छैन। त्यस थप उनले भने "त्यो कहिले हुन्छ व कासरी हुब्छ वा त्यसको केहि थाहा छैन।" तर उनले बताए कि उनले बिटकोइनको भविष्यामा स्थान लिने छैनन्।<ref>{{cite news | title = Buffett on cryptocurrencies: 'I can say almost with certainty that they will come to a bad ending' | date = January 10, 2018 | url = https://www.cnbc.com/2018/01/10/buffett-says-cyrptocurrencies-will-almost-certainly-end-badly.html?lipi=urn%3Ali%3Apage%3Ad_flagship3_search_srp_content%3BRTR8Is%2B%2BTE2eh9STcXX9yw%3D%3D | work = CNBC| accessdate = January 11, 2012}}</ref> <blockquote>In terms of cryptocurrencies, generally, I can say with almost certainty that they will come to a bad ending.<br> अनुवाद: क्रिप्टोकरेन्सीको ममिलामा, प्रायः, म निश्चितरूपमा भन्न सक्छु कि यो खराब अन्त्यमा आउनेछ।</blockquote> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अरबपतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३० मा जन्म]] 7cto5ytytrzq04f87n4t6mwnicehtqp 0 97898 1368702 1143736 2026-08-08T13:01:52Z Bishaldev100 28807 1368702 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = | native_name = | logo = | logo_size = 100px | leader = | president = [[ऋषि कट्टेल]] | secretary = | foundation = २०६९ | ideology = [[साम्यवाद]]<br>[[माओवाद]] | international = | colours = {{Colorbox|#C31D29}} [[रातो]] | native_name_lang = ne | merger = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत)|नेकपा (एकीकृत)]]<br>[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी–समाजवादी)]]<br> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त मार्क्सवादी)|नेकपा (संयुक्त मार्क्सवादी)]] | colorcode = #C31D29 | headquarters = [[काठमाडौँ]] | flag = | website = communistpartyofnepal.com | electoral_symbol = | country = नेपाल }} '''नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी'''{{Efn|आधिकारिक रूपमा निर्वाचन आयोगमा '''नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी'''को नाममा यही मात्र दल दर्ता रहेको छ।|name=|group=}}वि.सं २०६९ मा निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको एक नेपालको साम्यवादी दल हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=को हुन् सर्वोच्चको निर्णयबाट नेकपा फिर्ता लैजाने ऋषि कट्टेल?|युआरएल=https://www.setopati.com/politics/231306/?fb_comment_id=3876862472432046_3879752992142994|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ जनवरी २०२२}}</ref> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकिकृत)]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी-समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी-समाजवादी)]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त मार्क्सवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (संयुक्त मार्क्सवादी)]], मार्क्सवादी कम्युनिष्ट पार्टी नेपाल र स्वतन्त्र विचार समूहलाई विलय गराएर पार्टी गठन गरिएको थियो। [[ऋषि कट्टेल]] पार्टीका अध्यक्ष हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अध्यक्ष ऋषि कट्टेल भन्छन्, ‘एकता गर्दिनँ, नेकपा दिन्नँ’|युआरएल=https://www.setopati.com/from-paper/134742|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ जनवरी २०२२}}</ref> जगतबहादुर बोगटी र लोकनारायण सुवेदी पार्टीको सह–अध्यक्षका रूपमा रहेका छन् भने भने हरिदेव ज्ञवाली, रामबहादुर भण्डारी र टङ्क राई उपाध्यक्षको रहेका छन्। == चुनावी प्रदर्शन == {|class="wikitable" !rowspan="2"|निर्वाचन !rowspan="2"|नेता !colspan="2"|मत !rowspan="2"|सिट |- !क्रम !% |- |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[ऋषि कट्टेल]] |१८,१४० |०.१९ |{{Infobox political party/seats|0|575|red}} |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालका साम्यवादी दलहरूको सूची]] == टिप्पणी == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू]] j3w0u8k4flytqtg42yrsricsx040bre 0 98046 1368921 1317214 2026-08-09T02:15:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368921 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hahnemann.jpg|alt=Samuel Hahnemann|thumb|डा. क्रिश्चियन फ्रेडरिक श्यामुएल हनिम्यान]] '''होमियोप्याथी''' एक [[छद्म विज्ञान|छद्म-वैज्ञानिक]] चिकित्सा पद्धति हो।<ref name="Tuomela">{{Cite book|title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning|last=Tuomela, R|publisher=Springer|year=1987|isbn=978-94-010-8181-8|veditors=Pitt JC, Marcello P|series=Boston Studies in the Philosophy of Science|volume=98|pages=83–101|chapter=Chapter 4: Science, Protoscience, and Pseudoscience|doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|author-link=Raimo Tuomela}}</ref><ref name="Smith2012">{{Cite journal|last=Smith K|year=2012|title=Homeopathy is Unscientific and Unethical|journal=Bioethics|volume=26|issue=9|pages=508–12|doi=10.1111/j.1467-8519.2011.01956.x}}</ref><ref name="Ladyman">{{Cite book|title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem|last=Ladyman J|publisher=University of Chicago Press|year=2013|isbn=978-0-226-05196-3|veditors=Pigliucci M, Boudry M|pages=48–49|chapter=Chapter 3: Towards a Demarcation of Science from Pseudoscience|quote=Yet homeopathy is a paradigmatic example of pseudoscience. It is neither simply bad science nor science fraud, but rather profoundly departs from scientific method and theories while being described as scientific by some of its adherents (often sincerely).}}</ref><ref name="Baran2014">{{Cite book|title=Chapter 2: Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ?|vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP|work=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-1-4614-8540-7|pages=19–57|chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ?|doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2|quote=within the traditional medical community it is considered to be quackery}}</ref> होम्‍योपैथी चिकित्‍सा छद्म-विज्ञानको जन्‍मदाता [[जर्मनी]]का '''डा. क्रिश्चियन फ्रेडरिक श्यामुएल हनिम्यान''' हुन्। यो चिकित्सा कथित रूपमा 'समरूपताको सिंद्धात' माथि आधारित छ जसअनुसार औषधिहरू ती रोग संग मिल्दो जुल्दो रोगलाई हटाउन सक्छन्, जसले तीनलाई उत्पन्न गर्छ।{{cn}} सन् १७९६ मा [[जर्मनी]]का '''डा. क्रिश्चियन फ्रेडरिक श्यामुएल हनिम्यान'''ले प्रतिपादन गरेपछि होमियोप्याथिक उपचार पद्धती संसारभर प्रचलनमा आएको हो । डा. हनिम्यानको जन्म जयन्ती १० अप्रिललाई विशेष उत्सवको रूपमा विश्व होमियोप्याथिक दिवस मनाइने गरिएको छ । होमियोप्याथिक चिकित्सामा आकस्मिक सेवाभन्दा पूरानो अर्थात दीर्घ रोगको उपचार हुने गर्छ ।<ref>https://www.hamrodoctornews.com/detail/392</ref> == शब्द युत्पत्ति == होमियोप्याथी शब्द [[युनानी भाषा|युनानि भाषा]]को दुई शब्दहरु (Homois) यानि सदृश्य (similar) र पैथोज (pathos) अर्थात रोग (suffering) मिलेर बनेको हो । यसको अर्थ हो सदृश रोग चिकित्सा । जस अनुसार जुन औषधीय पदार्थ एउटा स्वस्थ्य मानिसमा प्रयोग गर्नले जुन प्रकारको रोगका लक्षणहरु उत्पन्न हुन्छ । उही औषधिले त्यस्तै प्रकारका लक्षण युक्त भएका रोगीलाई सुक्ष्म रूपमा सेवन गराउनले आरोग्य प्रदान गर्दछ । यस चिकित्सा विज्ञानको जन्मदाता डा. हैनिमैन एम.डी. (१७५५-१८४३) हुन् । सन १८०५ मा हैनिमैनले यस सिद्धान्तको खोज गरे र १८९० तिर यसलाई प्रतिपादित गरे । यो प्रकृतिक सिद्धान्त “समानताले समानताको उपचार” मा आधारित छ । चिकित्सा विज्ञानको रूपमा आज संसारको प्रत्येक मुलुकमा पुगिसकेको छ। [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|विश्व स्वास्थ्य सगंठन]] (डब्लु.एच.ओ.) को एक सर्बेक्षण अनुसार एलोप्याथी पछि को दोश्रो चिकित्सा पद्धति होमियोप्याथी हो ।।<ref>https://www.kantipurdaily.com/health/2017/02/28/20170228165814.html{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == नियमन र व्यापकता == होमियोप्याथी केही देशहरूमा सामान्य छ भने अरूमा असामान्य छ; केही देशहरूमा अत्यधिक नियमन गरिएको छ र अरूमा प्रायः बिना नियमन चलेको छ। यो विश्वव्यापी रूपमा अभ्यास गरिएको छ र धेरै देशहरूमा व्यावसायिक योग्यता र इजाजतपत्र आवश्यक पर्छ।<ref name="Who Legal">{{Cite web |date=2001 |title=Legal Status of Traditional Medicine and Complementary/Alternative Medicine: A Worldwide Review |url=http://apps.who.int/medicinedocs/pdf/h2943e/h2943e.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927001352/http://apps.who.int/medicinedocs/pdf/h2943e/h2943e.pdf |archive-date=September 27, 2009 |access-date=2020-09-01 |website=World Health Organization}}</ref> २०१९ [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|डब्ल्यूएचओ]] प्रतिवेदन अनुसार २०१२ मा सर्वेक्षण गरेको १३३ सदस्य राष्ट्रहरू मध्ये १०० ले आफ्नो जनसंख्या होमियोप्याथी प्रयोग गरेको स्वीकार गरेको छ, २२ ले अभ्यासलाई नियमन गरिएको र १३ ले स्वास्थ्य बीमा सुबिधा प्रदान गरेको बताए। <ref name="WHO traditional">{{Cite web |date=4 June 2019 |title=WHO global report on traditional and complementary medicine 2019 |url=https://www.who.int/traditional-complementary-integrative-medicine/WhoGlobalReportOnTraditionalAndComplementaryMedicine2019.pdf?ua=1 |access-date=2020-09-04 |website=WHO |language=en}}</ref> केही देशहरूमा, होमियोप्याथीको प्रयोगको सम्बन्धमा कुनै विशेष कानुनी नियमहरू छैनन्, जबकि अन्यमा, मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयहरूबाट परम्परागत चिकित्सामा इजाजतपत्र वा डिग्री आवश्यक पर्दछ। सन् २००१ मा होमियोप्याथीलाई [[भारत]], [[मेक्सिको]], [[पाकिस्तान]], [[श्रीलङ्का|श्रीलंका]] र [[संयुक्त अधिराज्य|युनाइटेड किंगडम]]लगायत धेरै देशहरूको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा एकीकृत गरिएको थियो।<ref name="Who Legal" /> === नियमन === केही होमियोप्याथिक उपचार [[स्कटल्यान्ड|स्कटल्याण्ड]]<ref>{{cite news|url=https://inews.co.uk/news/health/scotland-urged-stop-funding-homeopathy-nhs-522057|title=Scotland urged to stop funding homeopathy on NHS|last1=Green|first1=Chris|date=2 August 2017|access-date=18 January 2020|publisher=iNews}}</ref>, र [[लक्जेम्बर्ग|लक्जमबर्ग]]<ref>{{cite web |last1=Clarinval |first1=France |title=Homeopathy to remain reimbursable in Luxembourg |url=https://today.rtl.lu/news/luxembourg/a/1393668.html |access-date=4 May 2020 |website=today.rt.lu |publisher=RTL Today}}</ref> सहित धेरै युरोपेली देशहरूको सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाद्वारा बहन गरिएको छ। यसलाई [[फ्रान्स]]मा २०२१ सम्म बहन गरिन्थ्यो।<ref name="FranceEndFunding2021" /><ref name="FranceEndFunding2021">{{cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/sante/medicament/homeopathie/homeopathie-2021-signe-la-fin-du-remboursement_4240961.html |title=Homéopathie: 2021 signe la fin du remboursement |publisher=France Info | date=January 2021 | access-date=18 November 2023 }}</ref> अन्य देशहरूमा, जस्तै बेल्जियम, होमियोप्याथी बहन गरिएको छैन। [[अस्ट्रिया]]मा, सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवालाई चिकित्सा उपचारहरू प्रतिपूर्ति गर्नको लागि प्रभावकारिताको वैज्ञानिक प्रमाण चाहिन्छ र होमियोप्याथीलाई प्रतिपूर्ति नहुने रूपमा सूचीबद्ध गरिएको छ,<ref>{{cite web |author=[[Central Association of Austrian Social Insurance Authorities|Hauptverband der österreichischen Sozialversicherungsträger]] |date=March 31, 2004 |title=Liste nicht erstattungsfähiger Arzneimittelkategorien gemäß § 351c Abs. 2 ASVG (List of treatments not reimbursable by social service providers in Austria) |url=https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706091417/https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |archive-date=July 6, 2011 |language=de |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706091417/https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |date=July 6, 2011 }}</ref> तर अपवादहरू बनाउन सकिन्छ;<ref>{{cite court|litigants=Rechtssatz (legal rule)|court=Oberster Gerichtshof (Austrian supreme court)|opinion=RS0083796 {{in lang|de}}|date=February 28, 1994|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJR_19940228_OGH0002_010OBS00103_9300000_001/JJR_19940228_OGH0002_010OBS00103_9300000_001.pdf|format=PDF}}</ref> निजी स्वास्थ्य बीमा नीतिहरूले कहिलेकाहीं होमियोप्याथिक उपचारहरू समावेश गर्दछ।<ref name="Who Legal" /> २०१८ मा, अस्ट्रियाको मेडिकल युनिभर्सिटी अफ भियनाले होमियोप्याथी पढाउन बन्द गर्यो। <ref name="Undark 2020-09-02">{{Cite web |date=2020-03-16 |title=In Germany, a Heated Debate Over Homeopathy |url=https://undark.org/2020/03/16/homeopathy-globuli-germany/ |access-date=2020-09-02 |website=Undark Magazine |language=en-US}}</ref> स्विस सरकारले २००५ मा प्रभावकारिता र लागत-प्रभावकारिता मापदण्डहरू पूरा नगरेको भन्दै होमियोप्याथी र अन्य चार पूरक उपचारको कभरेज फिर्ता लिएको थियो, <ref name="EndofHomeopathy">{{cite journal |author=<!-- No author listed --> |year=2005 |title=The end of homoeopathy |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_august-27-september-2-2005_366_9487/page/690|journal=The Lancet |volume=366 |issue=9487 |page=690 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67149-8 |pmid=16125567 |s2cid=6115077 |doi-access=free}}</ref> तर २००९ मा [[जनमत सङ्ग्रह|जनमत संग्रह]] पछि पाँचवटा उपचारहरू थप ६-वर्षको परीक्षण अवधिको लागि पुनर्स्थापित गरियो। <ref>{{cite web |author=Dacey J |date=January 14, 2011 |title=Alternative therapies are put to the test |url=http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422184705/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |archive-date=April 22, 2014 |access-date=January 17, 2011 |publisher=swissinfo.ch }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422184705/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |date=April 22, 2014 }}</ref> जर्मनीमा, होमियोप्याथिक उपचारहरू ७० प्रतिशत सरकारी चिकित्सा योजनाहरूद्वारा समेटिएका छन्, र लगभग हरेक फार्मेसीमा उपलब्ध छन्।<ref name="Undark 2020-09-02" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{notelist}} [[श्रेणी:चिकित्सा]] 1tbfcr5jh63cfu94o41e0ntkmaifshc 0 98630 1368928 1365703 2026-08-09T02:26:18Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368928 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{अशुद्ध}} {{Infobox historical event |Event_Name = फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति |Image_Name = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg |Image_Caption = बास्तिल कब्जा, १४ जुलाई १७८९ |Location = {{झण्डा|फ्रान्स}} |Date = १७८९ मे ५ - १७९९ नोभेम्बर ९ <br>(१० वर्ष , ६ महिना र ४ दिन ) |Result = * फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य * प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना * अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात * [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय * }} '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' ({{lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) रेभोलुस्योँ फ्रँसेस ; सन् १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल तथा आमूल परिवर्तनको अवधि थियो। [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केही अंशसम्म यस क्रान्तिलाई अघि बढाएका थिए। क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाई गणतन्त्रको स्थापना भएको थियो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसबाट विश्वभर निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन सुरु भएको थियो।<ref>Livesey, James. ''Making Democracy in the French Revolution'' p. 19 "The Revolution created and elaborated...the ideal of democracy, which forms the creative tension with the notion of sovereignty that informs the functioning of modern democratic liberal states. This was the truly original contribution of the Revolution to modern political culture."</ref> इतिहासकारहरूले यो क्रान्तिलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मान्दै आएका छन्।<ref name="Linda S 2004">Linda S. Frey and Marsha L. Frey, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन'' (२००४), Foreword.</ref><ref name="Joel Colton 1978 p. 341">R.R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (5th ed. 1978), p. 341</ref><ref name="Ferenc Fehér 1990 pp. 117-30">Ferenc Fehér, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन एण्ड द बर्थ अफ मोडर्निटी'', (१९९०) pp. ११७-३०</ref> क्रान्ति पछिको तीन वर्ष सत्ता कब्जाका लागि गरिएका पहलहरू निकै सङ्घर्षपूर्ण भएको थियो। अस्ट्रिया, बेलायत र प्रसिया जस्ता बाहिरी शक्तिहरूले यस क्रान्तिलाई खतराको रूपमा हेरेकाले अप्रिल १७९२ मा फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध सुरु भएको थियो। लुई सह्रौको शासन अन्त्य गरी २२ सेप्टेम्बर १७९२ मा पहिलो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सन् १७९३ को जनवरीमा राजालाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो। जुन महिनामा भएको पेरिस विद्रोहले संसदमा अधिपत्य जमाएका जिरोन्दलाई [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा निकायले विस्थापित गरेको थियो। यस क्रान्तिले विश्वव्यापी रूपमा गणतन्त्र र प्रजातन्त्रको उदयको गतिलाई तीब्रता दिनुका साथै यो क्रान्ति थुप्रै आधुनिक राजनैतिक विचारधाराको विकासको केन्द्रिय बिन्दु बनेको थियो। यसले [[उदारवाद]], [[पुरातनवाद]], [[राष्ट्रवाद]], [[धर्म निरपेक्षता]] र अन्य धेरै राजनैतिक आदर्शहरूको विस्तारको लागि दिशानिर्देश गरेको थियो। यो क्रान्ति [[फ्रान्स]]का जनता र स्रोतहरूलाई एकक्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाको लक्ष्य तर्फ केन्दृत गरी पूर्ण युद्धको उदयको साक्षी समेत बनेको थियो।<ref>{{Cite book|title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It|last=बेल|first=डेभिड एभ्रोम|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=न्यु योर्क|isbn=978-0-618-34965-4|page=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]|url=https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51}}</ref> == पृष्ठभुमि == [[File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुइस सोह्रौ]], जो १७७४ मा गद्दीमा आए।]] [[फ्रान्स]]मा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो। फ्रान्समा [[लुई चौधौँ]] योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन्। लुई चौधौँको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ वर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए। उनी अयोग्य, विलासी र अदुरदर्शी थिए। सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] २० वर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे। यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रूपमा शोषित थिए। क्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा लुई १६ औँ (१७७४-९३)को शासन थियो। उनी एक अकर्मण्य र अयोग्य शासक थिए। उनले पनि स्वेच्छाचारित र निरंकुशताको गरे प्रदर्शन गरे। उनको भनाइ थियो कि "यो चीज यसकारण कानूनी हो किनभने म नै यो चाहन्छु।" आफ्नो एक मन्त्रीले राजिनामा दिदा उनले भनेका थिए कि-सायद! म पनि राजीनामा दिन पाए। उनी माथी उसकी पत्नी मेरी एन्टोनिएट को अत्यधिक प्रभाव थियो। रानी फिजूलखर्ची थिइन्। उनलाई सर्वसाधारण जनताको समस्याको कुनै ज्ञान थिएन। एक पटक जब मानिसहरूको जुलूस रोटीको माग गरिरहेका थिए तब उनले सल्लाह दिएका थिए कि-" यदि रोटी उपलब्ध छैन भने केक किन खादैनौ?" {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो। उक्त क्रान्तिलाई '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' भनिन्छ। == कारणहरू == फ्रान्सेली क्रान्तिको कारणहरु निकै जटिल छन् र अझै पनि इतिहासकाहरूमा बहसको विषय बन्ने गरेको छ । [[सात वर्षे युद्ध]] र [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात,<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. Random House (2007) {{ISBN|978-1-4000-4024-7}}. p. १७९.</ref> फ्रान्सेली सरकार नराम्रोसँग ऋणमा डुबेको थियो। सरकारले आर्थिक अवस्थ सुधार्न अलोकपि्रय कर नियम ल्यायो, जसले गरिब माथी भारी करको दर र धनी माथी करको दर कम हुन्थ्यो। सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि [[खडेरी]] पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै [[आर्थिक मन्दी]] आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । [[थोमस जेफर्सन]]ले घोषणा गरेका थिए:"हाम्रो [[अमेरिकी क्रान्ति]]ले फ्रान्सलाई जगाएको थियो ।"<ref>{{Cite book|title=सिस्टर रिभोलुसन्स|last=डन|first=सुसन|publisher=Faber and Faber|year=१९९९|location=न्युयोर्क|page=९}}</ref> === राजनीतिक कारण === * फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए। उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन। * त्यस समयको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरूले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए । * राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे। * जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आज्ञापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो। देशको शासन पद्धति पुर्ण रूपले नोकरशाही माथि निर्भर थियो। जो वंशानुगत थियो। जसको भर्ती तथा प्रशिक्षणको कुनै नियम थिएन र यी नोकरशाही माथि नियन्त्रण गर्ने कुनै संस्थाको व्यवस्था नै थिएन। यस प्रकार शासन प्रणाली पुरै भ्रष्ट, निरंकुश, निष्क्रिय र शोषणकारी थियो। व्यक्तिगत कानून र राजाको इच्छा नै कानून लागू हुन्थ्यो। फलतः देशमा एक समान कानून संहिताको अभाव तथा विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न कानून प्रचलित थिए। यस अव्यवस्थित र जटिल कानूनको कारण जनतालाई आफ्नै कानूनको ज्ञान थिएन। यस अव्यवस्थित निरंकुश तथा संवेदनहीन शासन तन्त्रको अस्तित्व जनताको लागि कष्टदायी बन्यो। यी उत्पीडक राजनीतिक परिस्थितिहरूले क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। फ्रान्सको अराजकपूर्ण स्थिति बारे मा भनिन्थ्यो कि "खराब व्यवस्थाको त कुनै प्रश्न नै थिएन, वास्तवमा कुनै व्यवस्था नै थिएन।" === सामाजिक कारण === [[चित्र:Troisordres.jpg|thumb|साधारण वर्ग; कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्गको चित्रण]] फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधा प्राप्त वर्ग र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो । सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग, बौद्दिक वर्ग कालिगढ, व्यापारी, किसान तथा मजदुरवर्ग पर्दथे । पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए। उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरूलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो । स्वतन्त्र किसानको जग्गा जमिन हुन्थ्यो। यी किसानले अनेकानेक कर तिर्नु पर्दथ्यो भने अर्धदासले जागिरदारको खेतमा काम गर्नु पर्थ्यो भने स्वतन्त्र किसानले नगद तिर्नु पर्थ्यो। पादरी र कुलीन वर्ग [[कर]]बाट मुक्त थिए ।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''प्रथम स्टेट''': पादरी वर्ग प्रथम स्टेट सदस्य भनिन्थे । चर्चको आफ्नो बेग्लै सरकार थियो । यसको आफ्नै सङ्गठन, न्यायलय थियो र आफ्नै आर्थिक स्रोत थियो। चर्चको उच्च पदमा कुलीन वंशको व्यक्ती नियुक्त हुन्थे र आम्दानी भोगविलास जीवन बिताउथे। साधारण पादरी दोश्रो श्रेणीका थिए। यिनीहरू इमानदार हुन्थे तर यिनीहरूको अवस्था भने एकदमै नाजुक थियो। यिनीहरूको अवस्था साधारण वर्गको जस्तो थियो। उच्च पादरीको भोग विलासपूर्ण जीवन देखेर यिनीहरू रिसले आगो हुन्थे। यिनीहरू सुधारवादी र आन्दोलनप्रती समेत जागरुक थिए। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू अग्रमोर्चामा देखा परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''द्वितीय वर्ग''': कुलीनवर्ग जो विशेषाधिकार सम्पन्न थियो, यसलाई फ्रान्समा दोश्रो स्टेट भनिन्थ्यो। यिनीहरूलाई '''मेरा मालिक''' (My Lord) र '''अन्न दाता''' (Your Grace) भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। राजदरबारमा यिनीहरू भेला भैरहन्थे र राज्यको प्रमुख ठाँउमा यिनीहरूको नै पहुँच थियो । इङ्ल्याण्डको जस्तो जेठो छोराले मात्र कुलीन पद पाउने नभएर फ्रान्समा कुलीनका सबै सन्तान कुलीन हुन्थे। यो वर्गले आफ्नो सम्पत्ति जाँड-रक्सी, जुवा तास र भोगविलासमा सकेको थियो र धेरै कुलीन गरीब भएका थिए तर बित्थाको अधिकार प्राप्त गरेको हुनाले साधारण वर्ग यिनीहरू देखि सन्तुष्ट थिएनन्। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू प्रती कसैले सहानुभूति देखाएनन्।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''तृतीय स्टेट''' : तृतीय स्टेटमा जनसाधारण वर्गसँग संबद्ध थिए जसलाई कुनै विशेषाधिकार प्राप्त थिए। यसमा मध्यम वर्ग किसान, मजदूर, शिल्पी, व्यापारी र बुद्धिजीवी मानिस थिए। यस वर्गमा पनि भारी असमानता थियो। यी सबै वर्गको आ आफ्नो समस्याहरू थिए। किसानको संख्या सर्वाधिक थियो र यीनको अवस्था निम्न र दयनीय थियो। किसानले राज्य, चर्च तथा अन्य जमीदारहरूलाई अनेक प्रकारको कर दिनु पर्थ्यो। र सामन्ती अत्याचारीलाई सहनु बाहेक अर्को बाटो थिएन। एक दृष्टिबाट किसानको असन्तोषको मुख्य कारण सामन्तद्वारा दिइने कष्ट एवं असुविधा थिए र राजतन् यसमा चुप्पी साधे हुए था। यस प्रकार किसान यति दुःखी थिए कि उनीहरू स्वयं नै एक क्रान्तिकारी तत्वको रूपमा परिणत भए र उनीहरूले क्रान्ति गर्नको लागि मात्र एक झिल्को को आवश्यकता थियो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} मध्यम वर्ग ([[बुर्जुवा|बुर्जुआ]])मा साहुकार व्यापारी, शिक्षक, वकील, डॉक्टर, लेखक, कलाकार, कर्मचारी आदि सम्मिलित थिए। उनकी आर्थिक अवस्था अवश्य ठीक थियो तर पनि उनीहरू तत्कालीन राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थिति प्रति आक्रोशित थिए। यस वर्गलाई कुनै राजनीतिक अधिकार प्राप्त थिएन र पादरी र कुलीन वर्गको व्यवहार उनीहरू प्रति राम्रो थिएन। यस कारण मध्यमवर्ग कुलीन को सामाजिक श्रेष्ठतालाई घृणा गर्थे र राजनीतिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरेर आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न इच्छुक थिए। यही कारण फ्रान्सको क्रान्ति मा उनीहरूको मुख्य योगदान रह्यो र यसै वर्गले क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। मध्यवर्गको केहि आर्थिक उजुरी पनि थिए। पूर्वको वाणिज्य व्यापारको कारण यस वर्गले धनसम्पत्ति अर्जिन गरेका थिए तर सामन्ती वातावरण मा उनीहरूको व्यापारमा धेरै प्रकारको प्रतिबन्ध लागेको थियो र ठाउँ ठाँउ चुंगी कर/ घुस दिनु पर्थ्यो। उनीहरू आफ्नो व्यापार व्यवसायको लागि उन्मुक्त वातावरण चाहन्थे। यसको लागि उनीहरूले क्रान्तिको नेतृत्व गरे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सेली समाजको दुई परस्पर विरोधी गुटको सङ्घर्षको परिणाम थियो। एक तर्फ राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली र अर्को तर्फ आर्थिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली वर्ग थिए। देशको राजनीति र सरकारमाथि प्रभुत्व कायम गर्नको लागि यी दुई सङ्घर्ष अनिवार्य थियो। यस प्रकार १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्ति, फ्रान्सेली समाजमा असमानताको विरूद्धको सङ्घर्ष थियो। === आर्थिक कारण === सन् १७७४ मा लुइ १६ औँ आर्थिक सङ्कटको माझ फ्रान्सको गद्दी सम्हाले। राज्यमा चरम घाटाको बजेट थियो र टाट पल्टने अवस्थामा पुगेको थियो। <ref>Frey, p. 3</ref> यसको कारण भनेको फ्रान्सको [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]] र पछि [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] मा सहभागी हुनु थियो जुन फ्रान्सलाई निकै महङ्गो पर्न गयो।<ref>{{cite web|url=http://www.sparknotes.com/history/european/frenchrev/section1.html|title=France's Financial Crisis: 1783–1788|accessdate=26 October 2008}}</ref> वस्तुतः फ्रान्सको राजपरिवारको फजुलखर्च र लुइस १४औं को लगातार युद्धमा सामेल हुने नीतिको कारणले शाही कोष खाली भएको थियो। उनको मृत्यु पछि लुइस १५औं ले अष्ट्रियाको उत्तराधिकार युद्ध एवं सप्तवर्षीय युद्धमा भाग लिए जसबाट राज्यकोष माथिको बोझ झनै बढ्यो र लुइस १६औं ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिएपछि फ्रान्सको आर्थिक अवस्था झनै जर्जर बन्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सम्राट, साम्राज्ञी र उनका परिवारमाथि राज्यको अत्यधिक धनराशी खर्च गरिन्थ्यो। भर्साइल राजदरबार राजकोषको लुटपाटको साधन बनिरहेको थियो। अर्को तर्फ कर प्रणाली असन्तोषजनक थियो। विशेषाधिकारको कारण सम्पन्न वर्ग करबाट मुक्त थुए भने गरिब किसान जो आर्थिक दृष्टिले विपन्न थिए, एकमात्र करदाता उनीहरू थिए। यसप्रकार राजकोषको स्थिति अत्यन्त दयनीय भएको थियो। सरकार फ्रान्समा आय अनुसार व्याव निश्चित गर्नुको साटो व्यवको अनुसार आय निर्धारण गर्थ्यो। मे १७७६ मा, अर्थमन्त्री टुर्गोटलाई हटाइयो, र नेकरलाई, विदेशी,लाई आर्थिक जनरल बनाइयो। उनलाई आधिकारिक मन्त्री बनाउन मिल्दैनथ्यो किनभने उनी एक प्रोटेस्टेन्ट थिए।<ref name="Hib35">Hibbert, pp. 35, 36</ref> फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हुनुमा फ्रान्सको जर्जर हुँदै गइरहेको आर्थिक कारण पनि थियो। मुलुक ऋणको भारले थिचिएको थियो। प्रत्येक वर्षको बजेट कैयौँ करोड घाटा भइ रहेको थियो। यो घाटा पूर्तिको लागि केवल दुईवटा उपाय थिए, नयाँ ऋण लिने या जनतामाथी थप कर लगाउने। सरकारलाई ॠण दिन जनताले पत्याउन छोडिसकेका थिए भने जनताहरू पहिला नै करको बोझले यसरी थिचिएका थिए कि नयाँ कर तिर्ने उनीहरूमा कुनै शक्ति थिएन।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} फ्रान्सको राज्य क्रान्ति हुनु अघि केही अर्थमन्त्रीले फ्रान्सको अर्थतन्त्र सुधारको विभिन्न प्रयास गरेका थिए, जस्तो टुर्गोट, नेकर, केलोन आदि । टुर्गोटले भू-स्वामीलाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहे तर सामन्तले यिनको विरोध गरेर रानीसँग यिनलाई हटाउन विन्ती गरे। राजा लुई सोर्हौं रानीको कुरा टाल्न सक्दैनथे परिणाम टुर्गोटलाई राजाले पदबाट हटाए। यिनी पछि नेकर नयाँ अर्थमन्त्री बने। यिनको जोड खर्च कम गर्ने कुरामा थियो। यिनले देशको आर्थिक अवस्था जनतामा प्रस्तुत गरे जसले गर्दा देशको आर्थिक अवस्था कती बिध्न नाजुक रहेछ भनेर पहिलो पटक जनताले थाहा पाए। यिनका खर्च कम गर्ने नीतिबाट खर्चालु र विलासी [[मारी अँतवानेत|रानी एन्टोनिएट]] प्रसन्न भइनन्। राजालाई दबाब दिएर नेकरलाई पदबाट हटाउन लगाइन्। {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} == दार्शनिकको भूमिका == फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरूको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडि आउँछ -एक, दार्शनिकहरूले क्रान्तिको परिस्थितिहरूको सिर्जना गरेर क्रान्ति उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरूले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् । === मन्टेस्क्यु === [[शार्ल लुई मन्टेस्क्यु|मन्टेस्क्यु]] (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे। उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “[[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिको पृथकीकरण]] ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकार अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने विचार राखेका थिए। उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} किनकी त्यहां [[संवैधानिक राजतन्त्र]] थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो। यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्था माथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो। === भोल्टेयर === [[भोल्टेयर]] ( १६९४ - १७७८ ई .) ले आफ्नो पुस्तक, "लेटर्स अन द इंगलिश" आदि, को माध्यमबाट ब्रिटेनमा प्रचलित उदार राजनीति, धर्म र विचारको स्वतन्त्रताको चित्रण गरे तथा पुरातन फ्रान्सेली व्यवस्थासँग तुलना गरे र फ्रान्समा व्याप्त बिकृती एवं कमजोरीको उल्लेख गरे। प्रतिबन्धित हुनुको बाबजुद यो पुस्तक बहुत लोकप्रिय भएको थियो । भोल्टेयरले चर्चको भ्रष्ट अचारण, असहिष्णुता, अन्याय, दमन र अत्याचारको विरोधमा लेखे । चर्चको भ्रष्टता माथी औंला उठाउदै उनले लेखे "अब कोही पनि ईसाइलाई बचाउन सकिदैन किनकी एक मात्र ईसाई थिए र उसलाई पनि सुलीमा चढाइयो।" उनले थप लेखे "कुख्यात एवं बदनाम चीजलाई खुट्टाले धसिदियौँ।" यो स्पष्ट रूपमा फ्रान्सको निरंकुश राजतन्त्र एवं चर्चको अत्याचारमाथि प्रहार थियो। भोल्टेयर इंग्ल्याण्डको [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को अनुरूप फ्रान्समा पनि त्यसै अनुसारको शासन स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले भनेका थिए "म सयौँ मुसाको स्थानमा एक सिंहको शासन मन पराउँछु ।" भोल्टेयरले क्रान्तिको कुरा गरेनन् तर वैचारिक स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमि तयार गरे। उनले उच्च पादरीको विलासी जीवनको सक्दो विरोध र निन्दा गर्‍। अन्याय, शोषण, अत्याचारको, असमानता, अन्धविश्वासको विरोध गर्दा जेल पनि परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} === रूसो === [[चित्र:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|alt=Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|जिन ज्याक्स रुसो]] [[जँ-जाक रूसो|रूसो]]ले आफ्नो पुस्तक “एमिली”, “सोशल कन्ट्रयाक्ट” र “रूसोनी”को माध्यमद्वारा मनुष्यको स्वतन्त्रताको कुरा उठाए। उनको भनाइ थियो कि "मनुष्य स्वतन्त्र जन्मन्छ र सर्वत्र जन्जिरमा बाधिन्छ। यी जन्जिरबाट मुक्ति पाउनको लागि एक मात्र तरिका छ कि हामी प्राकृतिक आदिम अवस्था व्यवस्थामा फर्कौ। रूसोले बताए की कि सामूहिक इच्छाबाट बनेको राज्यको यो अनिवार्य तथा सार्वभौम कर्तव्य हो कि यो सम्पूर्ण समाजको सर्वोपरि मान्य हुने कार्य संचालित गरोस्। जो जसलाई कार्यपालिका शक्ति सुम्पिएको छ; उनीहरू जनताको स्वामी होईनन्, उनको कार्यकारी हो र उनका कर्तव्य जनताको आज्ञाको पालन गर्नु हो।" यस प्रकार उसलाई दृढ विश्वास थियो कि सर्वोपरि सत्ता जनताको हातमा हुन आवश्यक छ, कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको हातमा होईन। सार्वभौम सत्ता जनताको इच्छामा निहित हुन्छ जसलाई “जन इच्छा” (General Wills ) भनियो । रूसोले क्रान्तिको कुरा गरेका थिएनन् तर सबै व्यक्तिलाई स्वतन्त्र एवं समान माने र क्रान्तिको "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" नारा उनको विचारबाट नै प्रभावित थियो। नेपोलियनले उनको महत्त्वको स्वीकार गर्दै भनेका छन् कि "यदि रूसो नभएका भए फ्रान्समा क्रान्ति हुँदैनथयो। रूसोको "सोसल कन्ट्र्याक्ट" को लोकप्रियता को अनुमान यस कुराबाट लगाउन सकिन्छ कि एक वर्षमा यसको १३ संस्करण प्रकाशित भएको थियो। === दिदेरो === दिदेरो आफ्नो वाक्शक्ती र लेखनशक्तिको कारण प्रसिद्ध मानिन्छन्। यिनले सम्पादन गरेको इन्साइक्लोपेडियामा [[दासप्रथा]], शासनको भ्रष्टता, निरंकुश शासन, [[सामन्तवाद|सामन्तप्रथा]], समाजका विभिन्न वर्ग तथा फौजदारी कानुन बारे लेखिएको थियो जुन पुस्तक फ्रान्समा बहुत रुचाइयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=16}} === क्वेस्ने === क्वेस्ने अर्थशास्त्री थिए । यिनी फ्रान्सको तत्कालीन अर्थ व्यवस्था परिवर्तन चाहन्थे । === हेलिभेरास === == घटना क्रम == === सङ्कट === [[फ्रान्स]]को इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो । स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरू पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।{{sfn|Doyle|1990|p=93}} === स्टेट जनरल बैठक === [[चित्र:Estatesgeneral.jpg|thumb|भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९]] स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । निर्वाचन १७८९ को बसन्त ऋतुमा भयो। साधारण वर्गको लागि मतदानको योग्यता भनेको फ्रान्समा जन्मेको वा वंशज नागरिक पुरुष; उमेर २५ वर्ष वा सो भन्दा बढी, जो मतदान हुने स्थानमा बसोबास गरेको र कर तिर्ने गरेको थिए। स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २९१, उच्च पादरी वर्गका ३०३ र साधारण वर्गका ६१० गरी १२०१ प्रतिनिधि थिए । साधारण वर्गको प्रतिनिधित्व दोब्बर गरी ६१० पुर्याइएको थियो जसले ९५ % जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो; ती मध्ये आधा सुशिक्षित वकिल तथा स्थानीय अधिकारी थिए; करिब एक तिहाइ उद्योग व्यापार व्यवसाय मा सम्बद्ध थिए भने ५१ जना धनी जमिनदारहरू थिए । <ref>Doyle, '' The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 99–101</ref><ref>Albert Soboul, ''The French Revolution 1787–1799'' (1975) pp. 127–29.</ref> स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग, उच्च पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=17}} राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरूसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे। उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो। उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए। सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरूले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए। ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो । यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो । साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रूपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो। यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो, त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो )। जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्य साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=18}} === टेनिस कोर्टको सपथ === [[चित्र:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|alt=|left|thumb|टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित)]] सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठक गर्नको लागि सभा भवनतिर गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए। त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो। सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो। सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरूले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए। साधारण वर्गका ५७७ जना मध्ये ५७६ सदस्य त्यहाँ उपस्थित थिए। बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे। उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए।<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Bunker Hilll Monument Association at the annual meeting|first=Marshall Putnam|last=Thompson|chapter=The Fifth Musketeer: The Marquis de la Fayette|url=https://books.google.com/books?id=qbvW7zpvRg8C|page=50|year=1914|accessdate=10 February 2011}}</ref> सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औँ राजाले उनीहरू विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए। त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] डराए। अब राजाको केहि उपाय चलेन र उनले राष्ट्रिय सभालाई मान्यता प्रदान गरे र सबै वर्गका प्रतिनिधिहरु मिलेर कुनै पनि निर्णय बहुमतले गर्ने घोषणा गरे। राष्ट्रिय सभाले मान्यता पाएपछी साधारण वर्गका प्रतिनिधिको शक्ति बढ्यो किनकी उनीहरू बहुमतमा थिए।   === अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त === [[चित्र:Necker,_Jacques_-_Duplessis.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री / अर्थमन्त्री नेकर]] यसपछि साधारण वर्गका प्रतिनिधिहरूले राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव पास गरेर विशेषाधिकार खत्तम पार्ने र उनीहरूमाथी पनि कर लगाउने योजना गर्न थाले । यो योजना बुझेपछी विशेषाधिकार वर्गका प्रतिनिधिहरूले रानी एन्टोनिएट, राजाका भाइ काउण्ट आर्तोसद्वारा राजालाई दबाब दिएर राष्ट्रिय सभा भङ्ग गर्ने र क्रान्तिकारीलाई दमन गर्न विदेशी सैनिकको सहयोग लिने कुरामा सहमत गराए । राजाले पनि जुलाई १७८९ मा पेरिस र भर्साइलमा स्वीस र प्रसियन सेना सैनिक डफ्फा तैनाथ गराए । राजाको यो कदमको विरोध गर्दै साधारण वर्गका राष्ट्रिय सभाका प्रतिनिधिले विदेशी सैनिक हटाउन अनुरोध गरे । तर उनीहरूको कुराको सुनुवाई हुनु त कता हो कता कुलीन र पादरीलाई पनि करको दायरामा ल्याएर राज्यको अर्थव्यवस्था ठीक पार्नुपर्छ भन्ने अर्थमन्त्री नेकरलाई पदबाट हटाए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि ११ जुलाई १७८९ मा उनलाई मन्त्रीवाट नै बर्खास्त गरेका थिए।<ref>Schama 2004, p. 317</ref> === सङ्घर्ष === ==== पेरिसमा जनविद्रोह ==== पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो । सर्वसाधारण प्रति सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकारवालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो । १२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । " यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो। मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले। १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।<ref>Schama 2004, p. 331</ref> ==== बेस्टाइल कब्जा ==== [[चित्र:Prise_de_la_Bastille,_H._Jannin,_Musée_de_la_Ré&volution_française_-_Vizille.jpg|thumb|बेस्टाइल किल्ला कब्जा गर्ने क्रममा झडप]] यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड १४ जुलाईमा बेस्टाइलको किल्लातिर गयो, जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए । बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दीलाई मुक्त गरियो।<ref>Schama 2004, p. 344</ref> बेस्टाइलको पतन एक युगान्तकारी घटना थियो जुन निरंकुशताको पतन एवं जनताको विजयको प्रतीक थियो। वास्तवमा यो क्रान्तिको उद्घोष थियो र यसकारण फ्रान्समा १४ जुलाई लाई स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाइन्छ। राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा भिषण सङ्घर्ष भयो। राजा उक्त सङ्घर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए। कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरूले समेत जनताका प्रतिनिधिहरूलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए। उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रूपमा पुनःस्थापना गराए। सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरूको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो। == संविधान == [[चित्र:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|'''२६ अगस्डिट १७८९ को क्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन.''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789'''’|links=no}})]] उक्त क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरूको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरूमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘'''डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'''’|links=no}}) झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन्, अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ । [[चित्र:Execution_of_Louis_XVI.jpg|alt=|left|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]लाई मृत्युदण्ड]] उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे। यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरूमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु पर्यो । == क्रान्तिको विभिन्न चरणहरू == <nowiki>'''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति'''</nowiki> विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ। {| class="wikitable" |+ !चरण !समय अवधि !शासन व्यवस्था |- |प्रथम चरण |१७८९-१७९२ ई. |संवैधानिक राजतन्त्रको समय |- |द्वितीय चरण |१७९२-१७९४ ई |उग्र गणतन्त्रवादको समय |- |तृतीय चरण |१७९४-१७९९ ई. |उदार गणतन्त्रवादको चरण |- |चतुर्थ चरण |१७९९-१८१४ ई. |तानाशाही एवं साम्राज्यवादी समय |} === प्रथम चरण: संवैधानिक राजतन्त्रको समय (१७८९-१७९२) === यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियन्त्रण स्थापित गर्‍यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरूलाई आगो लगाइयो, जलाइयो। जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरी सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्‍यो। राष्ट्रिय सभाको महत्त्वपूर्ण कार्य- एक संविधान निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रिय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो । ==== मानवाधिकारको सीमा ==== संविधान सभाले आफ्नो आदर्श तथा उद्देश्यको रूपमा मानवाधिकारको घोषणा गर्‍यो। यस घोषणामा समानताको सिद्धान्तलाई बल दिइयो "सबै मनुष्य समान रूपमा पैदा हुन्छन्, अतः सबैलाई समान अधिकार मिल्नुपर्छ।" भन्ने उल्लेख थियो। यी अधिकारहरूमा स्वतन्त्रता, सम्पत्ति सुरक्षा तथा अत्याचारको विरोध गर्ने अधिकार आदि थिए। यस प्रकार संविधान सभाले आधारभूत सिद्धान्त, स्वतन्त्रता, समानता र जनताको प्रभुत्वको घोषणा गर्‍यो। सम्पत्ति अधिकारलाई घोषणा पत्रमा पटकपटक दोहोर्याइयो। यस अधिकारबाट कसैलाई बञ्चित गर्न सकिदैन थियो। ==== चर्चमाथि नियन्त्रण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो । राज्य प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जसअनुसार पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो। पोप र केहि पादरिहरूले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरूलाई “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन- ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरूले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरू यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहाँ युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले । ==== संविधान निर्माण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्त्वका साथ लेखिएको थियो * एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ * दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।{{sfn|Schama|1989|pp=527-529}} यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो तथापी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए। अब राजा कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो। व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरूलाई सक्रिय र निष्क्रय दुइ भागमा विभाजन गरियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष भन्दा अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु थिए । राष्ट्रिय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants) मा विभक्ति गरियो । यी डिपार्टमेन्टहरूलाई Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बुर्जआ वर्गमा आयो । === द्वितीय चरण: पहिलो गणतन्त्र (१७९२-१७९४) === अगस्टको अन्त्यतिर, नेशनल कन्भेन्सन (राष्ट्रिय सम्मेलन)को लागि चुनाव भयो। मताधिकारमा प्रतिबन्धका कारण १७९१ मा ४० लाखको तुलनामा खसालिएको मत संख्या ३३ लाखमा झर्यो।{{Sfn|Crook|1996|p=94}} राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो ।{{sfn|Crook|1996|p=94}} यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरू अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्नेलाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रान्तिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - [[जिरोन्दिस्ट]] र [[ज्याकोबियन]]। यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरूमा समेत फैलन लाग्यो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरूमा पुगेका थिए उनिहरूले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरू सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरूले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरूलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अप्रिल १७९२ ई मा अस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो, किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले अष्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरू विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको स्थिति उत्पन्न गर्‍यो । यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झनै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने, नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो । ==== नेशनल कन्भेन्सन ==== २१ सेप्टेम्बर १७९२ मा नेशनल कन्भेन्सनको प्रथम अधिवेशन भयो। यसमा ज्याकोबियन एवं जिरोन्दिस्त दल प्रमुख थिए। ज्याकोबियन अनुशासित र संगठित थिए। पेरिसको भीडमाथी यिनको प्रभाव थिए। यसमा प्रमुख नेता - दांते, [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|रबस्पियर]], हीटर आदि थिए। अर्को तर्फ जिरोन्दिस्त थिए - उनीहरू शिक्षित र सुसंस्कृत थिए। उनीहरूमा किताबी ज्ञान अधिक थियो। फलतः उनीहरू  व्यावहारिक राजनीतिज्ञ बन्न सकेनन्। प्रमुख नेताहरूमा - इस्नार, म्याडम रोलां, ब्रिसो आदि थिए। यो दुबै समुह गणतन्त्रको हिमायती थिए, विदेशी शक्तिहरु विरूद्ध युद्धको समर्थन गर्थे। अन्तर केवल पर्टिको स्वरूपको थियो। वस्तुतः जिरोन्दिस्तहरूले फ्रान्समा उदारवादी स्थान ग्रहण गरे। उनीहरू "क्रान्ति निकै अगडी गैसक्यो र यसको अन्त हुनुपर्छ।" भन्ने मान्थे। उनीहरू र अधिक सामाजिक समानताको विरूद्ध थिए। उनीहरू समानाताअको साटो स्वतन्त्रतामा अधिक जोड दिन्थे। उता ज्याकोबियनहरु समानता माथि अधिक जोड दिन्थे तथा निम्न वर्गप्रति सद्भावपूर्ण व्यबहार गर्थे। '''नेशनल कन्भेन्सनको कठिनाइ''' नेशनल कन्भेन्सनको सामु तीन प्रमुख समस्याहरु थिए- विदेशी आक्रमण, राजाको उपस्थिती र गृहयुद्ध। सेप्टेम्बर १७९२ मा फ्रान्स्सेली सेनाले बेल्जियममाथी अधिकार कायम गर्‍यो र दक्षिणमा निस र सेवय पनि फ्रान्सको अधिकारमा आयो । यी विजयबाट हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशा र इंग्ल्याण्ड डराए । क्रान्तिकारिहरूले १७९२ मा घोषणा गर्‍यो कि " फ्रान्सको गणतन्त्र स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको भावनामा आधारित छ र यी भावनाहरूको प्रचार- प्रसार गर्नु उनीहरू आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन्। फ्रान्स जुन जुन क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे त्यहाँ क्रान्तिकारी सिद्धान्त लागू गर्नेछ र पादरी र कुलीनहरूको  सम्पत्ति जफत गरिनेछ र जो सुकैले विरोध गर्छ उसलाई क्रान्तिको शत्रु मानिनेछ ।" यस घोषणाबाट युरोपको निरंकुश राजतन्त्री देशहरू भयभीत भए र अब फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सको नभएर पुरै युरोपको भयो। अतः युरोपीय देश क्रान्तिको प्रचार-प्रसार रोक्न एकजूट भए र इंल्यान्ड, हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशाको एक गुट फ्रान्सको विरूद्ध निर्माण भयो। यस गुटले कयौँ युद्धक्षेत्रमा फ्रान्सलाई पराजित गर्‍यो। फलतः विदेशी युद्धमा फ्रान्सको पराजय नेशनल कन्भेन्सन समक्ष एक मुख्य समस्या बन्यो। नेशनल कन्भेन्सनले एक प्रस्ताव पारित गरेर राजतन्त्र समाप्त गर्‍यो र गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। राजामाथी देशद्रोहको मुद्धा चलाइयो र मृत्युदण्डको सजाय दिइयो। राजाको मृत्युदण्डको सवालामा जिरोन्दिस्तहरूको नीति स्पष्ट थिएन। उनीहरू राजतन्त्रको विरोधी त थिए तर मृत्युदण्डको सवालामा [[जनमत सङ्ग्रह]]को कुरा गरिरहेका थिए। यस विपरीत ज्याकोबियन्सको यो मत थियो कि "राजाको देशद्रोह सिद्ध भैसक्यो। अतः उनलाई मृत्युदण्ड तत्काल दिनुपर्छ ।" अन्ततः २१ जनवरी १७९३ मा लुई १६औँ लाई फाँसी दिइयो । ====आतंकको राज्य ==== {{main|आतंकको राज्य}} [[चित्र:Robespierre.jpg|alt=Robespierre.jpg|left|thumb|म्याक्समिलन रबस्पियर]] नेशनल कन्भेन्सनको सामु ज्याकोबियन र जिरोन्दिस्तहरूको बीच सङ्घर्षको समस्या पनि देखा पर्‍यो। वस्तुतः युद्धको कारण फ्रान्स आर्थिक संकटबाट गुज्रिनु पर्‍यो, मुल्यवृद्धी बढ्यो जसबाट कन्भेन्सनले राहत दिनको लागि विधान बनायो, धनीसंग कर उठाउने नियम बनाइयो । यी कदमहरु जिरोन्दिस्तहरूले विरोध गरे। जब ज्याकोबियनाहरूले पेरिसको भीड र कम्यूनको सहायताले कन्भेन्सनमाथी आक्रमण गरी सत्ता कब्जा गरे र जिरोन्दिस्तहरूलाई गिरफ्तार गरी आतंकको राज्य ({{lang-fr|la Terreur|link=no}} / {{lang-en|reign of terror|link=no}}) को स्थापना भयो। अभिलेख दस्तावेज अनुसार, सेप्टेम्बर १७९३ देखि जुलाई १७९४ मा, करिब १६,६०० व्यक्तिलाई क्रान्ति विरोधी गतिबिधी गरेको आरोपमा [[मृत्युदण्ड]] दिइयो; ४०,००० लाई बिना कुनै पुर्पक्ष वा सुनुवाई मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Gough|1998|p=77}} 'आतंकको राज्य' स्थापनाको साथ फ्रान्स फेरी एक पटक पुनः अव्यवस्थाको शिकार भयो। [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|म्याक्समिलन रबस्पियर]]को नेतृत्वमा यसको स्थापना भएको थियो । यसमा क्रान्तिकारी, जनसुरक्षाको स्थापना गरिएको थियो र जो कोहीले ज्याकाबिन्सको विरूद्ध काम गर्थ्यो उसलाई मृत्युदण्डको सजाय दिइन्थ्यो। रबस्पियर रूसोको विचारधाराबाट निकै प्रभावित थिए। जस अनुसार “सामान्य इच्छा” (जनरल विल) नै सार्वभौमिक इच्छा हो। रबस्पियरले सत्तामा नियन्त्रण राख्नको लागि विरोधीहरूलाई “जिलेटिन/ [[गियोतिन|गिलेटिन]]” (फाँसी)मा शीर छेदन गरे। अतः सबै व्यक्ति आफ्नो जीवनको आयु कती होला भनेर सशंकित रहन्थे। १७९३ मा एउटा प्रस्ताव पास गरेर जेकोबिनद्वारा जिरोन्दिस्टका नेतालाई कन्भेन्सनबाट निकालिएको थियो जसको दक्षिण फ्रान्समा भयङ्कर विरोध भयो तर त्यसलाई क्रुरतापुर्वक दवाइयो। यस्तै लिऔं  शहरका बासिन्दाले विद्रोह गर्दा कन्भेन्सनले यसको पनि कठोरतापूर्वक दमन गर्‍यो। यो दमनमा विशाल सैनिक शक्तिको प्रयोग गरियो । सामन्तका घरहरु नष्ट गरिए । ३,५०० भन्दा बढी समाइए र लगभग २,००० जनालाई मारियो । [[चित्र:Robespierre_exécutant_le_bourreau.jpg|thumb|रबस्पियरले [[गियोतिन|जिलेटिन]]मा शीर छेदन गरी मृत्युदण्ड दिएको व्यङ्ग्यचित्र]] '''बेन्दी''' जिरोन्दिस्ट दल तथा राजतन्त्रवादीहरूको आँखाडा थियो। यो शहरका बासिन्दाले गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह गरे। यहाँ कन्भेन्सनले केरियार नामक व्यक्तीलाई दमनको लागि पठायो । यिनले क्रुरताको परिचय दिए। मानिसलाई लाईनमा राखेर गोली ठोकियो र आइमाई, केटाकेटीलाई नदिमा बगाइयो।<ref>{{Cite book|title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी|last=खरेल|first=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन|year=|location=काठमाडौँ|page=४०}}</ref> २६ जुलाईमा कन्भेन्सनमा गरेको एक भाषणमा, रबिस्पियरले केही सदस्यहरूले गणतन्त्र र क्रान्तिको विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको दाबी गरे र पुष्टि भएमा मृत्युदण्ड निश्चित भएको कुरा बताए। तर उनले ती सदस्यको नाम दिएनन् र कन्भेन्सनको सत्र अन्योलता सँगै अन्त्य भयो। त्यो साँझ, उनले ज्याकोबिन्स क्लबमा पनि त्यही भाषण गरे। भीडले ठूलो उत्साहले उनको भनाइको स्वागत गर्‍यो र 'गद्दार'हरूलाई मृत्युदण्डको माग गर्‍यो। अब यो स्पस्ट थियो कि विपक्षीहरूले कुनै कदम नचाले रबिस्पियरले चाल्नेछन्। अर्को दिन कन्भेन्सनमा, रबिस्पियर र उनका साथीहरूलाई ती सदस्यको नाम सोधियो। रबिस्पियरको बोली बन्द भयो।{{sfn|Schama|1989|p=844}} कन्भेन्सनले [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को [[गिरफ्तारी]]लाई अनुमति दिएपछि उनले उनका समर्थकहरूले होटल डे भिल्लीमा शरण लिए। त्यहाँ [[नेसनल गार्ड]]को एक टुकुडीले प्रतिरक्षा गरेको थियो। साँझ कन्भेन्सन प्रति वफादार अर्को टुकुडीले भवनमा हमला गर्‍यो र रविस्पियरलाई हिरासतमा राख्यो। आत्महत्या गर्ने प्रयासमा आफूले आफैंलाई चोट पुर्याएकाले उनी गम्भीर घाइते भएका थिए। २८ जुलाईमा उनलाई उनका १९ जना साथीहरू सहित मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Schama|1989|p=845}} २२ प्राइरियालको कानुन खारेज गरियो, जीवित जिरोन्दिस्त डेपुटी बने, र ज्याकोबिन्स क्लबलाई बन्द गरियो अनि प्रतिबन्ध लगाइयो।{{sfn|Soboul|1975|pp=425–428}} यसैको साथ साथ आंतकको राज्य पनि समाप्ति भयो। आतंकी राज्य पछि '[[थर्मिदोरियनको प्रतिक्रिया]]' (Thermidorian reaction) भयो। उदारवादी थर्मिदोरियन नेताहरूले देशको सत्ता सम्हाले र आंतक राज्यको व्यवस्थाहरूलाई भंग गरियो, ज्याकोबियन्सलाई अवैध घोषित गरियो। आंतकी शासनको दौरान लगाइएको मूल्य तथा पारिश्रमिक माथिको नियन्त्रण उठाइयो। यसबाट मूल्य फेरि बढ्न थाल्यो, सट्टेबाजहरूको प्रभाव बढ्यो र प्रतिक्रिया स्वरूप विद्रोह हुन लाग्यो तर यी विद्रोहहरूलाई दबाइयो। ====नेसनल कन्भेन्सनको कार्य ==== # राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] राष्ट्रभाषा घोषित गरियो । #[[दासप्रथा|दास प्रथा]] समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो । #जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो। #[[राजतन्त्र]] समाप्त गरी [[गणतन्त्र]] स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पञ्चाङ्ग पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो #नाप मापन तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लिटर, [[मिटर]] शुरू गरियो । #[[कालो बजार|कालोबजारी]] रोक्न रासनिङ व्यवस्था लागू गरियो। #मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो। धनीहरूलाई [[आयकर]] तथा युद्धकर लगाइयो । #धर्मको मामिलामा राज्यले [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन । === तृतीय चरण /“डाइरेक्टरी” शासन (१७९५-१७९९) === २२ अगस्ट १७९५ मा कनभेन्सनले नयाँ संबिधान पारित गर्‍यो । फ्रेन्च [[जनमत सङ्ग्रह]]ले यो दस्तावेजलाई अनुमोदन गर्‍यो । यसको पक्षमा करिव १०,५७,००० मत आएको थियो भने विपक्षमा ४९,००० मत परेको थियो।<ref name="Doyle-p320">Doyle (1989), p. 320</ref> मतदानको नतिजाको घोषणा २३ सेप्टेम्बर १७९५ मा भयो, नयाँ संबिधान २७ सेप्टेम्बर १७९५ देखि लागु हुने भयो ।<ref name="Doyle-p320" /> नयाँ संविधान ले द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहितको डाइरेक्टरी ({{lang-fr|Directoire}}) ({{lang-en|Directory}}) को सिर्जना गर्‍यो। “डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो। निर्देशनालयको सबै सदस्यहरूको अधिकार बराबर थियो। प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो। यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछि फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो। अन्तमा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो। सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्ष र [[जर्नेल|जनरल]]को नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा [[युद्धको घोषणा]] गर्ने अधिकार थियो। संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो, अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए। अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो, व्यापार ठप्प भयो र [[विदेश नीति]] पनि कमजोर रह्यो। यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस्। यस कालमा नेपोलियनले सैन्य [[विजय]]द्वारा फ्रान्सको सम्मान प्रतिष्ठा स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।{{sfn|McLynn|1997|p=219}} === चतुर्थ चरण: काउन्सल (१७९९-१८०४ ) === १७९९ मा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार ) काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको [[तानाशाही]] साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध == {{main|आतंकको राज्य}}{{main|नेपोलियनकालीन युद्ध}} क्रान्तिबाट द्वन्दको एक शृंखला सुरु भयो। यसको सुरुवात १७९२ मा भयो र १८१५ मा नेपोलियनको पराजय भएपछी मात्र अन्त्य भयो। मे १७९२ देखि जुन १८१५, फ्रान्स लगभग निरन्तर ब्रिटिस र अन्य मुख्य शक्तिको परिवर्तित सङ्गठन विरुद्ध युद्धमा संलग्न भयो । यो युद्धमा भएको फ्रान्सको धेरै सफलता/ [[विजय]]ले फ्रान्सेली क्रान्तिको विचारधारा छिमेकी देशहरू र युरोप भरि फैलियो । तर, १८१४ (र १८१५) मा नेपोलियनको आखिरी पराजयले प्रतिक्रिया ल्यायो जसले फ्रान्स र युरोपमा केहि- तर सम्पूर्ण होइन- क्रान्तिकारी उपलब्धीहरू उल्त्यायो। बुर्बोनहरू राजगद्दीमा पुनर्स्थापित भए, [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] को भाइ लुइस अठारौको नाममा राजगद्दीमा बसे। १७९२ अप्रिल मा, फ्रेन्च सेनाले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डमा आक्रमण गर्‍यो तर सेप्टेम्बरमा हार व्यहोर्नु पर्यो। नोवेम्बर ६ मा अष्ट्रियाको सेनालाई पराजित गरेर राइनल्यान्ड, नाइस र सेभोई कब्जा गर्‍यो। यी सफलताको उत्साहबाट, १७९३ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले डच रिपब्लिक, स्पेन र ब्रिटेन माथि युद्धको घोषणा गर्‍यो। यसबाट पहिलो गठबन्धनको सुरु भयो ।{{sfn|Rothenberg|1988|p=785}} १७९४ मे सम्ममा, फ्रेन्च सेनामा ७,५०,००० देखि ८,००,००० जवान थिए।{{sfn|Blanning|1996|pp=120-121}} सेनामा उच्च परित्यागको वावजुद, उनीहरूसँग आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको सामना गर्न पर्याप्त सेना थियो।{{sfn|Brown|1995|p=35}}[[चित्र:La_Bataille_du_Pont_d'Arcole.jpg|left|thumb|नेपोलियनको इटालीको अभियानले इतालीको नक्सा बनाए।]] १७९५ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डलाई विलय गरायो। १७९७ अक्टोबर मा, बोनापार्टले इटालीमा अष्ट्रियालाई शृंखलाबद्ध पराजित गरे। यसबाट इटालीले काम्पो फोर्मियोको सन्धि गर्‍यो। जसबाट नेदरल्याण्डलाई हातबाट गुमाउनु पर्यो।{{sfn|McLynn|1997|p=157}} == परिणाम == # '''संसारलाई [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]] पाठ सिकाउदै मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा''' फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रेरक शब्दहरू -स्वतन्त्रता, समानता र बंधुत्व। यी तीन शब्दले विश्वको राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूपमा आमूलचूल परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो । जस प्रकार धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा सत्यम् शिवम् र सुन्दरमको महत्त्व छ उसैप्रकार राजव्यवस्थामा स्वतन्त्रता एवं बन्धुत्व भावना धेरै देशको संविधानमा देखिन्छ । # '''युरोपमा गतिशील राष्ट्रियताको जन्म :[[इटालीको एकीकरण]], [[जर्मनीको एकीकरण]]''' # '''धर्मनिरपेक्षताको भावनाको प्रसार''' : फ्रान्सेली क्रान्तिले धर्मलाई राज्यबाट अलग गरेर धर्मनिरपेक्ष स्वरूप प्रदान गर्‍यो। अब धर्म व्यक्तिगत विश्वासको वस्तु बन्यो। जसबाट राज्यलाई कुनै किसिमको हस्तक्षेप गर्नु पर्दैनथ्यो। # '''सैन्यवादको विकास''' फ्रान्सेली क्रान्तिले [[सैन्यवाद]]लाई प्रेरित गर्‍यो । युद्धको समयमा नागरिकहरूको लागि सैनिक सेवा अनिवार्य गरिएको थियो। युद्धको लागि जनताको सेनामा भर्ती हुनको लागि यो पहिलो पटक अपिल थियो । बताइएको थियो "अबबाट जबसम्म गणतन्त्रको शत्रुहरूलाई बाहिर निकालिदैन तबसम्म फ्रान्सेली जनताहरू स्थायी रूपमा सैनिक सेवाको लागि उपलब्ध रहनेछन् ।" त्यस अघिसम्म युद्ध राजाको पेशेवर सैनिकहरुद्वारा लडिन्थ्यो । यसै सैन्यवादले पछि अनेक राष्ट्रहरूलाई प्रभावित गर्‍यो र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो। # '''अधिनायकवादको शुरूआत''' फ्रान्सेली क्रान्तिलाई [[तानाशाही|अधिनायकवाद]]को उद्गम स्रोत मानिन्छ। रबस्पिरको 'आतंकको शासन' यसको पहिलो मञ्चन थियो । क्रान्तिको दौरान अनेक नीति र सिद्धान्तहरू असफल भयो र परिवर्तन गरिनु पर्यो । फलस्वरूप एक व्यक्तिलाई योग्यतामाथी बल दिइन थालियो। यसैबाट नेपोलियन जस्ता तानाशाहको उदय उद्भव सम्भव भयो। पछि इटली, जर्मनी सहित कयौं देशहरूमा अधिनायकवादको उदय भयो । # '''समाजवादको मार्ग प्रशस्त''' # '''मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्‍यो''' फ्रान्सेली क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्थामाथी प्रहार गर्दै सामन्ती विशेषाधिकारहरूको अन्त गर्‍यो र क्रान्तिको यो उपलब्धि यूरोपको अन्य देशहरूलाई समेत प्रभावित गर्‍यो । # '''कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरी किसानहरूलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि, किसानहरूको जीवन स्तरमा वृद्धि''' # '''कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार''' # '''धार्मिक स्वतन्त्रता''' # '''संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार''' # '''फ्रान्समा अस्थिरता''' # '''[[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय''' इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए। उनले मिश्र(इजिप्ट) माथि पनि आक्रमण गरे। विभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियता बढ्यो। त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार) बने। कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे। उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए। नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो। र १८०४ मा नेपोलियन [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सको सम्राट]] बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति लाई क्रान्तिको आर्दर्श, क्रान्तिको नेतृत्व, क्रान्तिको प्रगती, क्रान्तिको दौरान ल्याइएका परिवर्तन र विश्वमा परेको प्रभावको प्रकाशमा बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले क्रान्ति एक यस्तो क्रान्ति थियो जसको प्रारम्भ त कुलीन वर्ग ले गरे, फेरि यसको नेतृत्व मध्यमवर्गको हातमा आयो। केही समयको लागि यो क्रान्तिकारी तत्त्वको प्रभावमा रह्यो र अन्तमा एक सैनिक तानाशाहको साथ खत्तम भयो। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्ति विशाल नदीजस्तै उच्च पर्वत शिखरबाट प्रारम्भ भइ मार्गमा अनेक पहाड पर्वत हुँदै कहिले तिव्र गति त कहिले मन्द गति सँगै प्रवाहित भइरह्यो। === क्रान्तिको मध्यवर्गीय स्वरूप === १७८९ मा भएको फ्रान्सेली क्रान्तिलाई एक बुर्जुवा क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। क्रान्तिको पहिलो चरणमा नेतृत्व तृतीय स्टेटको बुर्जुवा वर्गको हातमा थियो। मध्यवर्गीय नेतृत्वले निजी सम्पत्तिलाई ध्यानमा राख्दै केही सिद्धान्त पनि बनाए। वस्तुतः सामन्तवादको अन्तको घोषणा त गरियो तर सामन्ती अधिकारलाई यत्तिकै छाडिएन, तर भूमिपतिहरूलाई क्षतिपूर्ति गरेपछि नै किसान कुनै उत्तरदायित्वबाट मुक्त हुन सक्थे। मानवाधिकारको घोषणामा मध्यवर्गीय प्रभाव देख्न सकिन्छ। सम्पत्तिको अधिकारलाई मनुष्यको नैसर्गिक अधिकारहरूको श्रेणीमा राखियो जुन बुर्जुआ हितको संरक्षणसंग सम्बन्धित छ। यस प्रकार प्रकार वयस्क मताधिकारको कुरा त गरियो तर संविधानमा “नागरिक” शब्दको अत्यन्त संकुचित अर्थमा प्रयोग गरिएको थियो। नागरिकलाई सक्रिय वा निष्क्रिय नागरिकमा विभाजित गरिएको थियो। सक्रिय नागरिक जो आफ्नो कम से कम तीन दिनको आयको रकम प्रत्यक्ष करको रुपमा बुझाउथे र मात्र उनीहरूलाई मात्र मत दिन पाउने अधिकार थियो। प्रतिनिधि हुनको लागि पनि सम्पत्तिको योग्यतालाई आधार बनाइएको थियो र यो धनी मानिसहरू नै राजनीतिक क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्थे र यसको मतलब यो थियो कि धनी मानिस मध्यवर्गसंग सम्बन्धित थिए। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्तिले जन्ममा आधारित भेदभावलाई अन्त्य गर्‍यो तर त्यस प्राचीन सामन्तवादको स्थानमा धनमा आधारित नयाँ सामन्तवादको प्रभुत्व सुरु भयो। क्रान्तिको दौरान क्रान्तिकारिहरूले निरंकुश सरकारद्वारा लिइएको ऋणको कुरा त उठाए तर उक्त ऋण माफ गर्ने कुरा कसैले गरेनन्। यसको कारण थियो कि यो ऋण सरकारलाई बुर्जुआ वर्गले दिएको थियो। यस प्रकार सरकारलले चर्चको सम्पत्तिलाई जफत गरियो तर उक्त सम्पत्तिलाई भूमिहीनलाई वितरण गरिएन। जमिन सर्वाधिक उच्च मुल्यमा बेचियो र त्यस जमीनलाई किन्ने क्षमता मध्यवर्गसँग थियो। फ्रान्सेली क्रान्तिले मजदुरको हितलाई वेवास्ता गर्‍यो र र श्रमिक आन्दोलनलाई हतोत्साहित गर्‍यो। क्रान्तिको दौरान श्रमिक वर्गले महत्वपूर्ण भूमिका निभएका थिए तर बुर्जुआ नेतृत्वलाई उसको बढ्दो स्थिति मन्जुर थिएन। अतः नेशनल असेम्बलीले निरंकुश राजतन्त्र युगमा निर्मित कानूनलाई पुनः लागू गरियो। जसअनुसार सबै श्रमिक संघ सम्बन्धी कार्य प्रतिबन्ध लगाइयो र गिल्डलाई गैरकानूनी घोषित गरियो। नेशनल एसेम्बलीमा बुर्जुआको प्रधानता थियो र त्यसमा जिरोन्दिस्त र ज्याकोबियन पनि बुर्जुआ वर्ग संग सम्बन्धित थिए । यद्यपि ज्याकोबियन सर्वहारा वर्गको हितको कुरा गर्थे तर आतंकी राज्यको स्थापनामा बुर्जुआ हितलाई माथि राखिएको थियो र श्रमिक प्रतिक्रिया दबाउन सेनाको सहायता लिइयो। डायरेक्टरीको शासनमा पनि मध्यवर्गीय हितलाई प्रमुखता दिइयो । संचालक मंडलले जुन द्विसदनात्नीमक विधायिकाको निर्माण गरेका थिए, त्यसका सबै सदस्य मध्यवर्गीय बुद्धिजीवी थिए। नेपोलियनको सुधारहरूमा पनि बुर्जुआ प्रभाव देख्न सकिन्छ। उनले बुर्जुआ हितलाई संरक्षित राखेर आफ्नो विधि संहितामा सम्पत्तिको अधिकारलाई सुरक्षित राखियो, कुलीनलाई अपेक्षाकृत व्यापक अधिकार दिए तथा उनको व्यापारिक र वाणिज्यिक सुधारको फाइदा मध्यवर्गलाई नै मिल्यो। यस प्रकार क्रान्तिको स्वरूपमा मध्यवर्गीय तत्व देखिन्छ। तर पुरै क्रान्ति र उसको प्रभावको विश्लेषणबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि कि क्रान्तिमा मध्यवर्गीय तत्वको साथ कृषक, मजदूर, महिलाको सहमागिता थियो। यस तरिकाले यो मात्र मध्यवर्गीय क्रान्ति थिएन तर एक लोकप्रिय क्रान्तिको रुपमा यसलाई देख्न सकिन्छ। ===विश्वव्यापी स्वरूप=== फ्रांन्सेली राज्य क्रान्ति एक विश्वव्यापी चरित्रको लागि भएको थियो। क्रान्तिकारीहरूले १७८९ मा मनुष्य तथा नागरिक अधिकारको घोषणा गरे, जस अनुसार "जन्म बाट समान पैदा भएको कारण सबै मानवलाई समान अधिकार हुनुपर्छ। र यो सबै देशको लागि, सबै मानवको लागी र सबै विश्वको लागि हो। , सबै समयको लागि, मिलना चाहिए और यह सभी देशों के लिए यो घोषणा फ्रान्सको लागि मात्र नभएर स्वतन्त्र हुन चाहने र राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारको बोझबाट मुक्त हुन चाहनेहरूको लागि थियो। नेसनल एसेम्बली(राष्ट्रिय सभा)द्वारा १७९२ मा कामपेने नामक एक इंलिस नायकलाई फ्रान्सेली नागरिकको उपाधी दिइयो र उनलाई फ्रान्सेली नेसनल कन्भेन्सनको प्रतिनिधि चुनियो। यस प्रकार "क्रान्तिको दौरान क्रान्तिलाई स्थायी र सुदृढ राख्नको लागी क्रान्तिलाई युरोपको अन्य देशमा पनि विस्तार गरिनु पर्छ" भन्ने विचारको विकास भयो। यसमा एउटा यस्तो युद्धको कल्पना गरियो जसमा फ्रान्सेली सेना छिमेकी देशमा प्रवेश गरेर त्यहाँका स्थानीय क्रान्तिकारीहरूसँग मिलेर राजतन्त्रलाई अपदस्त गरि गणतन्त्र स्थापना गर्नेछ। फ्रान्सको क्रान्ति एक राष्ट्रिय घटना मात्र थिएन। यो त -स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा सम्पूर्ण युरोपमा गुञ्जेको घटना थियो। क्रान्तिको प्रभाव यति दूरगामी रह्यो कि समस्त यूरोप यसमा आच्छादित भयो। यसै सन्दर्भमा "यदि फ्रान्स बिरामी भयो भने सम्स्त युरोपलाई हाच्छ्यु आउँछ।" भनिन्थ्यो। ===क्रान्ति सुनियोजित थिएन=== ==='सामाजिक क्रान्ति'को रूपमा === फ्रान्सेली क्रान्तिको मूल कारण तत्कालीन फ्रान्सेली समाजको दुरावस्था पनि एक थियो। समाज विशेषाधिकार प्राप्त र अधिकार विहीन वर्गमा विभाजित थियो। कृषक किसानको स्थिति कर को बोझबाट नाजुक थियो र अर्को तर्फ उनीहरूलाई सामन्तको अत्याचार र चर्चको हस्तक्षेपबाट पनि शोषणको सिकार हुनु पर्थ्यो। यी स्थितिले क्रान्तिको मार्ग देखायो। क्रान्तिकारीहरूले यसै असमानताको विरुद्ध आवाज उठाए र स्वतंत्रता, समानता तथा बन्धुत्व का नारा दिए। क्रान्तिको समय नै [[सामन्तवाद]]को अन्तको घोषणा भयो, विशेषाधिकारको अन्त्य गरियो। ===अधिनायकवादी स्वरूप=== फ्रान्सेली क्रान्तिमा सर्वसाधारणको सहभागिता थियो तर उनीहरूको हितलाई नजरअन्दाज गरेर क्रान्तिले अधिनायकवादको रुप धारण गर्‍यो जसमा कुनै एक व्यक्तिको सिद्धान्त र इच्छाको विशेष स्थान थियो। वस्तुतः क्रान्तिको समय रबिस्पियरको नेतृत्वमा एक तानाशाही सरकार वा अधिनायकतन्त्रको स्थापना भएको थियो र पछी गएर नेपालियनले पनि अधिनायकवादको स्थापना गरे। === प्रगतिशील क्रान्तिको रूपमा === फ्रान्सको क्रान्ती त्यहाँको पुरातन व्यवस्थामा व्याप्त तमाम विकृति, विसंगति तथा आधारभूत दोषको बिरुद्ध एक शसक्त प्रतिकृया थियो। क्रान्तिले निरंकुश राजतन्त्र, असमानतामा आधारित फ्रान्सेली समाज, विलासितापूर्ण पादरी वर्ग तथा आर्थिक अव्यवस्थाको सङ्कट सँग जुधिरहेको कुशासनको अन्त गरि फ्रान्समा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यस दृष्टिबाट यसलाई प्रगतिशील क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। साथै मानवाधिकार को घोषणा, स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा तथा राष्ट्रियताको विचारधाराबाट समस्त विश्वलाई जागरुक गरायो। परिणामस्वरूप विश्वको कयौं देशमा राजनैतिक अधिकारको माग लाई लिएर आन्दोलन सुरु भयो। इटली एवं जर्मनीको एकीकरणको भावनालाई प्रोत्साहन मिल्यो। धर्म र राजनीतिको पृथक्करणको मुद्दा पहिलो पटक यस क्रान्तिको दौरान उठ्यो। == प्रतीक == === ला मार्सेलाइज === {{Main|ला मार्सेलाइज}} [[चित्र:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg|thumb|क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले, ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।]] {{Listen |filename = La Marseillaise.ogg |title = ला मार्सेलाइज |description = फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] ''ला मार्सेलाइज''; text in French. }} "ला मार्सेलाइज" ({{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}}) फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रूपमा स्वीकार गर्‍यो ।<ref>{{cite journal|first=Karen A.|last=Cerulo|title=Symbols and the world system: national anthems and flags|url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243|journal=Sociological Forum|year=1993|volume=8|issue=2|pages=243–71|doi=10.1007/BF01115492}}</ref> === गिलेटिन === [[गियोतिन|गिलेटिन]] फ्रेच क्रान्तिको आतंकको मुख्य प्रतिकको रूपमा उभिएको छ।<ref>{{cite book|author=Paul R. Hanson|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://books.google.com/books?id=yYJ4AAAAQBAJ&pg=PA151|year=2007|publisher=Scarecrow Press|page=151|isbn=978-1-4617-1606-8}}</ref> == दीर्घकालीन प्रभाव == युरोपेली र पश्चिमी इतिहासमा फ्रेन्च क्रान्तिको ठूलो प्रभाव छ। यसले सामन्तवादको अन्त्य गर्‍यो र भविष्यमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको परिभाषाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। {{sfn|Palmer|Colton|1995|p=341}}{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}} यसको फ्रेन्च राष्ट्रवादमा परेको ओरभाव गहन छ र युरोप भरी नै राष्ट्रवादी आन्दोलनको लागि उत्साह मिल्यो।{{sfn|Dann|Dinwiddy|1988|p=13}} आधुनिक इतिहासकारहरू राष्ट्र राज्यको अवधारणा क्रान्तिको प्रत्यक्ष परिणाम भएको कुरामा सहमत छन्। {{sfn|Keitner|2007|p=12}} === फ्रान्स === क्रान्ति फ्रान्सको समाजमा कयौं परिवर्तन ल्यायो,। ती मध्ये केही सर्वस्वीकार्य छन् भने केहीमा अझै बहस जारी छन्। {{sfn|Stewart|1951|pp=783–94}} लुइस चौधौको पालामा, राजनैतिक शक्ति भर्सेलिजमा केन्द्रित थियो र राजाको नियन्त्रणमा थियो। राजाको शक्ति अथाह व्यक्तिगत धन, सेना माथिको नियन्त्रण र क्लर्जी, प्रादेशिक गभर्नर, वकिल तथा न्यायाधीशको नियुक्तिबाट मिलेको थियो।{{sfn|Thompson|1952|p=22}} एक वर्ष भन्दा कम समयमा, राजालाई नाम मात्रको बनाइयो, कुलीनहरूलाई सम्पत्ति र उपाधीबाट, चर्च र यसका सम्पत्तिबाट बञ्चित गरियो। क्लर्जी, न्यायाधीश र मेजिस्ट्रेटको नियन्त्रण राज्यबाट गरिने भयो र सेनाको साथ साथ क्रान्तिकारी नेसनल गार्डको व्यवस्था गरियो। १७८९ को केन्द्रिय तत्त्व "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व"को नारा थियो। र "मानव तथा नागतिकको अधिकारको घओषणा"लाई नै पूर्ण रुपमा क्रान्तिको रुप मानियो। "{{sfn|Lefebvre|1947|p=212}} ==== क्याथोलिक चर्चको स्थिति ==== क्रान्तिताका क्याथोलिक चर्चको स्थिती एक सबैभन्दा तातो विवाद थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=145–167}} १७८८ मा, यसले समाजमा प्रभुत्व कायम गरेको थियो; फ्रेन्च नै क्याथोलिक र क्याथोलिक नै फ्रेन्च भन्ने मान्यता थियो। १७९९ सम्ममा, चर्चको अधिकांश सम्पत्ति जफत गरियो र यसमा प्रमुख नेताहरू कि त मारिए वा निर्वासित थिए। यसको सांस्कृतिक प्रभाव माथि हमला गरियो र आइतबार, पवित्र दिन, प्राथना, संस्कार र पर्वहरू हटाउने प्रयास गरियो। अन्ततः यी प्रयासहरू विफल भए बरु धर्म माने सन्तहरू बाट आक्रोशित प्रतिकृया सामना गर्नु पर्यो। यी परिवर्तनहरूको विरोध नै वेन्दीको विद्रोहको मुख्य कारण थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=338–353}} [[File:Le Bataillon Carré, Affaire de Fougères 1793 (Square Battalion).jpg|thumb|upright=1.0|left|The 1793 [[War in the Vendée]] was in part sparked by opposition to state persecution of the Catholic church]] शताब्दियौं देखि, परोपकारी संस्थाहरूले अस्पताल, गरिबलाई राहत दिन, स्कुललाई पैसा दिने गर्थ्यो। जब यसका सम्पत्ति जफत गरियो र बेचियो पैसा आउन बन्द भयो र समाजमा अव्यवस्था भयो। {{sfn|Sutherland|2002|pp=1-24}} ==== अर्थतन्त्र ==== दुई तिहाई भन्दा धेरै फ्रान्सेली हरू कृषिमा काम गर्थे, जुनलाई क्रान्तिले परिवर्तन गर्‍यो। चर्च र कुलीनवर्गले नियन्त्रण गर्ने ठूलो जमिन जफत भएपछि फ्रान्समा धेरै सङ्ख्यामा साना स्वतन्त्र फार्मको विकास भयो। बाली फसल कटाइमा कर अन्त्य गरियो। परिवारमा पितृसत्ता कमजोर हुँदै गयो। परिवारका सबै सन्तानसँग पैतृक सम्पत्तिको हक हुने भएपछि जन्मदरमा कमी आयो। {{Sfn|Jones|1988|pp=251–54, 265}} सहरमा, साना स्तरको उद्यम विस्तार भयो। [[एकाधिकार]], प्राथमिकता, बाधा, नियम, कर उदार भएकाले त्यस्तो भएको थियो। यद्यपि बेलायती [[नाकाबन्दी]]को कारणले समुद्रपार र उपनीवेशको व्यापार लगभग अन्त्य भएको थियो। त्यसले उनीहरूको आपूर्ति चक्र बिथोलिएको थियो। समग्रमा, क्रान्तिले फ्रान्सको व्यापार क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन भएन। एक सामान्य व्यापारीको स्वामित्वमा एक सानो स्टोर, मिल वा पसल हुन्थ्यो, परिवारको सहयोग वा केही कर्मचारीहरू को साथ चलाउथ्यो। ठूला उद्योगहरू अन्य औद्योगिकशील राष्ट्रभन्दा कम थियो।{{sfn|Cobban|1964|pp=68-80}} ==== संविधानवाद ==== क्रान्तिको मुख्य उद्देश्य राजाको स्वेच्छाचारी शासनको अन्त्य थियो। क्रान्तिको समयमा संवैधानिक व्यवस्था सहितको [[कानूनको शासन|विधिको शासन]]को वाचा गरिएको थियो। नेपोलियनले सम्राटको रुपमा संवैधानिक प्रणालीको स्थापना गरेका थिए (यद्यपि उनको हातमा नै सम्पूर्ण नियन्त्रण थियो), र पुर्नार्स्थापित बुर्बोन राजवंश पनि संवैधानिक मार्गमा नै हिड्न बाध्य भयो। १८७१ मा [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन तृतीयको]] बहिर्गमन पछी, राजतन्त्रवादीहरूस संग बहुमत थियो, तर उनीहरू यति विभाजित थिए कि को राजा भन्नेमा उनीहरू सहमत हुन सकेनन्। र क्रान्तिको विचारप्रति अझै बढी प्रतिबद्ध तेस्रो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भयो।<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref><ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> क्रान्तिको पुरातनवादी क्याथोलिक दुश्मन भिची फ्रान्स (१९४०-४४)मा सत्तामा आयो। भिचीले समानताको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्‍यो र क्रान्तिको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ ९(Liberty, Equality, Fraternity)को स्थानमा "काम, परिवार र मातृभूमी" ले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गरेको थियो। यद्यपि बुर्बोन, भिची वा कसैले पनि १७८९ अगाडी कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने विशेषाधिकार पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेनन्। फ्रान्स स्थायी रुपमा कानुनीको नजरमा सबै बराबर रहेको समाज बन्यो ।{{sfn|Hanson|2009|p=189}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==स्रोत == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}} * {{cite book |last1=खरेल|first1=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन |year=२०६४ |isbn= |title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति]] pggzsmlvmtzdsr0omdle0eo3vn4nxgl 0 99403 1368809 1297967 2026-08-08T23:49:11Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368809 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = रिपब्लिकन पार्टी | native_name = Republican Party | logo = [[चित्र:GOP logo.svg|250px|border|alt=Logo of the Republican Party]] | symbol = [[File:Republican Party Disc (alternate).svg|150px]] | colorcode = #E81B23 | chairperson = [[रोना म्याकडेनियल]] ([[मिसिगन]]) | leader1_title = राष्ट्रपति | leader1_name = [[डोनाल्ड ट्रम्प]] | leader2_title = उप-राष्ट्रपति | leader2_name = [[जेडी भान्स]] | leader3_title = गृह नेता | leader3_name = सभामुख [[माइक जोनसन]] | leader4_title = सदन नेता | leader4_name = मेजोरिटी नेता [[मिच म्याककलेज]] ([[केन्टाकी]]) | leader5_title = चेयर अफ गभर्नर्स सङ्घ | leader5_name = [[डग डुसी]] ([[एरिजोना]]) | foundation = {{Start date and age|1854|3|20}} | predecessor = [[हुइग पाार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|हुइग पार्टी]]<br />[[फ्रि सएल पाार्टी]]<br />[[पिपल्स पार्टी (इन्डियाना)|पिपल्स पार्टी]] | headquarters = ३१० प्रथम मार्ग एसई<br />[[वासिङ्टन डिसी]] २०००३ | student_wing = [[कलेज रिपब्लिकन्स]] | youth_wing = [[योङ रिपब्लिकन्स]]<br />[[टिन एज रिपब्लिकन्स]] | wing1_title = महिला शाखा | wing1 = [[राष्ट्रिय महिला सङ्घ =रिपब्लिकन पार्टी)|राष्ट्रिय महिला सङ्घ]] | wing2_title = वैदेशिक शाखा | wing2 = रिपब्लिकन्स ओभरसिज | membership_year = सन् २०२० | membership = {{increase}} ३,३२,८४,०२०<ref>{{cite web |last1=উইন্গার |first1=রিচার্ড |title=মার্চ 2020 ব্যালট অ্যাক্সেস সংবাদ মুদ্রণ সংস্করণ |url=http://ballot-access.org/2020/03/27/march-2020-ballot-access-news-print-edition/ |website=Ballot Access News |accessdate=5 April 2020}}</ref> | ideology = रक्षणशीलतावाद<ref name="Paul Gottfried 2009 p. 12">Paul Gottfried, ''Conservatism in America: Making Sense of the American Right'', p. 9, "Postwar conservatives set about creating their own synthesis of free-market capitalism, Christian morality, and the global struggle against Communism." (2009); Gottfried, ''Theologies and moral concern'' (1995) p. 12</ref><br />अर्थनैतिक उदारनीति<ref>[http://www.jstor.org/discover/10.2307/3485908?uid=3739864&uid=2&uid=4&uid=3739256&sid=21104580423173. Laissez-faire capitalism and economic liberalism]. Jstor.com. Retrieved on 2014-08-12.</ref><br />राजकोष रक्षणशीलता<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=Quinn|प्रथम=Justin|शीर्षक=Fiscal Conservatism|युआरएल=http://usconservatives.about.com/od/typesofconservatives/a/FiscalCons.htm|वेबसाइट=about news}}</ref><br />सामाजिक रक्षणशीलता<ref>[http://www.thecrimson.com/article/2013/2/5/Nair-conservatism/ No Country for Old Social Conservatives?]. Nair. Thecrimson.com. Retrieved on 2014-08-17.</ref><br>दक्षिणपन्थी राजनीति<br><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.newyorker.com/news/john-cassidy/donald-trump-is-transforming-the-g-o-p-into-a-populist-nativist-party|शीर्षक=Donald Trump is Transforming the G.O.P. Into a Populist, Nativist Party|अन्तिम=Cassidy|प्रथम=John|वेबसाइट=The New Yorker|मिति=February 29, 2016}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/07/populism-american-right/489800/|शीर्षक=Why Is Populism Winning on the American Right?|वेबसाइट=The Atlantic|अन्तिम=Gould|प्रथम=J.J.|मिति=July 2, 2016}}</ref><br>केन्दपन्थी राजनीति<ref name="Illinois' Mark Kirk: Can a Moderate Republican Thrive in Today's Senate?">{{वेब स्रोत|अन्तिम=Gray|प्रथम=Steven|शीर्षक=Illinois' Mark Kirk: Can a Moderate Republican Thrive in Today's Senate?|युआरएल=http://content.time.com/time/politics/article/0,8599,2035561,00.html|वेबसाइट=Time (magazine)|पहुँचमिति=July 23, 2014|मिति=December 11, 2010}}</ref><ref name="GOP Feud on Full Display in New Idaho Ad">{{वेब स्रोत|अन्तिम=O'Connor|प्रथम=Patrick|शीर्षक=GOP Feud on Full Display in New Idaho Ad|युआरएल=http://blogs.wsj.com/washwire/2014/04/16/gop-feud-on-full-display-in-new-idaho-ad/|वेबसाइट=The Wall Street Journal|पहुँचमिति=July 23, 2014|मिति=April 16, 2014}}</ref> | international = अन्तर्राष्ट्रिय डेमोक्रेट सङ्घ | european = युरोपेली संरक्षणकर्ता तथा सुधारवादीहरूको गठबन्धन <ref name="AECR membership">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.aecr.eu/members|शीर्षक=Members|प्रकाशक=AECR|पहुँचमिति=३० अगस्ट २०१६|अभिलेखमिति=https://web.archive.org/web/20151016050413/http://www.aecr.eu/members/|अभिलेखमिति=१६ अक्टोबर २०१५}}</ref> (क्षेत्रीय भागदारी) | affiliation1_title = क्षेत्रीय संयुक्तिकरण | affiliation1 = एसिया प्रशान्त डेमोक्रेट सङ्घ<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://idu.org/members/regional-unions/apdu/|शीर्षक=International Democrat Union » APDU|कार्य=International Democrat Union|पहुँचमिति=३० अगस्ट २०१६|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150702053517/https://idu.org/members/regional-unions/apdu/|अभिलेखमिति=२ जुलाई २०१५}}</ref> | colors = {{colorbox|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} रातो | seats1_title = सदन आसन | seats1 = {{Infobox political party/seats|51|100|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats2_title = गृह आसन | seats2 = {{Infobox political party/seats|211|435|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats3_title = राज्यपाल-शासन | seats3 = {{Infobox political party/seats|31|50|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats4_title = राज्य उच्चकक्ष आसन | seats4 = {{Infobox political party/seats|1080|1972|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats5_title = राज्य निम्नकक्ष आसन | seats5 = {{Infobox political party/seats|2773|5411|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats6_title = स्थानीय राज्य-शासन | seats6 = {{Infobox political party/seats|1|6|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats7_title = क्षेत्रीय उच्च सदन आसन | seats7 = {{Infobox political party/seats|12|97|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | seats8_title = क्षेत्रीय निम्न कक्ष आसन | seats8 = {{Infobox political party/seats|14|91|{{Republican Party (US)/meta/color}}}} | website = {{URL|http://www.gop.com/}} | country = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] }} '''रिपब्लिकन पार्टी''' ({{lang-en| '''The Republican Party''', '''GOP''' ('''Grand Old Party''')}}, संयुक्त राज्य अमेरिकामा [[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डेमोक्रेटिक पार्टी]]सँगै दुई प्रमुख राजनैतिक दल मध्ये एक हो। यस राजनैतिक दलको ऐतिहासिक प्रतिद्वन्द्वी [[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डेमोक्रेटिक पार्टी]] हो। [[अब्राहम लिङ्कन]] प्रथम रिपब्लिकन राष्ट्रपति थिए। लिङ्कन र रिपब्लिकन काङ्ग्रेस नेतृत्वमा सन् १८६५ मा [[दासप्रथा]]माथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। सन् १९१२ पछि रिपब्लिकन पार्टीले [[दक्षिणपन्थी राजनीति|दक्षिणपन्थी विचारधारा]] अँगाल्न सुरु गरेको थियो।<ref>{{cite journal|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894529_1894528_1894519,00.html|title=The Ol' Switcheroo. Theodore Roosevelt, 1912.|journal=Time|date=April 29, 2009|access-date=February 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005180052/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894529_1894528_1894519,00.html|archive-date=October 5, 2018|url-status=live}}</ref> नागरिक अधिकार ऐन, सन् १९६४ र मताधिकार ऐन, सन् १९६५ पछि पार्टीको मूल जनाधार दक्षिणी राज्यहरू हुन पुगेको थियो।<ref>{{Cite journal|last=Zingher|first=Joshua N.|date=2018|title=Polarization, Demographic Change, and White Flight from the Democratic Party|journal=The Journal of Politics|language=en|volume=80|issue=3|pages=860–72|doi=10.1086/696994|issn=0022-3816}}</ref> [[अमेरिकी क्रान्ति]]को एक प्रमुख विचारधारा रिपब्लिकनवादबाट पार्टीको नाम दिइएको छ। रिपब्लिकन पार्टी सज् १८५४ मा दासत्व विरोधी कार्यकर्ताहरू, आर्थिक सुधारक, पूर्व-राष्ट्रिय रिपब्लिकनहरू, पूर्व-फ्रि सोएल पार्टी  र ह्विङ्गद्वारा स्थापित भएको हो। सन् १८६० देखि सन् १९३२ सम्म रिपब्लिकनहरूले ठुलो मात्रामा राजनीति र बहुमतमा प्रभुत्व पाएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=x1ai7Vtiiu0C&pg=PA157|title=Elections A to Z|publisher=CQ Press}}</ref> == राजनैतिक विचारधारा == === आर्थिक नीति === [[चित्र:Calvin Coolidge cph.3g10777 (cropped).jpg|thumb|upright|left|[[क्याल्भिन कुलिज]], संयुक्त राज्य अमेरिकाको ३०औँ राष्ट्रपति (१९२३–१९२९) ]] रिपब्लिकनहरू यो मान्छन् कि "[[स्वतन्त्र बजार]] र व्यक्तिगत उपलब्धि भनेको आर्थिक समृद्धिको तत्त्व हुन्।" रिपब्लिकनहरू बेलाबेला मा आर्थिक/ वित्तीय पुरातनवादको पक्षमा वकालत गर्छन्; यद्यपि आफू सरकारमा रहँदा उनीहरू आफैले सङ्घीय ऋण बढाउन रुचि देखाएका छन्। (बुस ट्याक्स कटौती, मेडिकेयर पार्ट डि र ट्याक्स कट्स एन्ड जब्स एक्ट २०१७ उदाहरण हुन्।)<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/01/us/politics/tax-cuts-deficit-debt.html|title=Debt Concerns, Once a Core Republican Tenet, Take a Back Seat to Tax Cuts|last=Appelbaum|first=Binyamin|date=December 1, 2017|work=The New York Times|accessdate=December 2, 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202005246/https://www.nytimes.com/2017/12/01/us/politics/tax-cuts-deficit-debt.html|archive-date=December 2, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Politics/wireStory/republicans-fought-budget-debt-now-embrace-51528700|title=Why Republicans who once fought budget debt now embrace it|publisher=ABC News|accessdate=December 2, 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171202203156/https://abcnews.go.com/Politics/wireStory/republicans-fought-budget-debt-now-embrace-51528700|archivedate=December 2, 2017|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2012/04/05/is-there-a-fiscal-crisis-in-the-united-states/|title=Is There a Fiscal Crisis in the United States?|last=Johnson|first=Simon|work=Economix Blog|accessdate=December 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221245/https://economix.blogs.nytimes.com/2012/04/05/is-there-a-fiscal-crisis-in-the-united-states/|archive-date=June 21, 2018|url-status=live}}</ref> रिपब्लिकन प्रशासनहरूले, १९६० को दशकको उत्तरार्ध यता, अघिल्ला सरकारको भन्दा खर्च बढाएका थिए।<ref>{{Cite journal|last1=Milkis|first1=Sidney M.|last2=King|first2=Desmond|last3=Jacobs|first3=Nicholas F.|date=2019|title=Building a Conservative State: Partisan Polarization and the Redeployment of Administrative Power|journal=Perspectives on Politics|language=en|volume=17|issue=2|pages=453–469|doi=10.1017/S1537592718003511|issn=1537-5927|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-11-12|title=The Rise in Per Capita Federal Spending|url=https://www.mercatus.org/publications/government-spending/rise-capita-federal-spending|access-date=2020-08-30|website=Mercatus Center|language=en}}</ref> आधुनिक रिपब्लिकनहरू आपुर्ती अर्थशास्त्रको वकालत गर्छन्, जसले न्यून करको दरले आर्थिक बढोत्तरीलाई बढाउँछ भन्ने बिचार राख्छ।<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/node/21530093|work=The Economist|title=Diving into the rich pool|date=September 24, 2011|accessdate=January 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112210317/http://www.economist.com/node/21530093|archive-date=January 12, 2012|url-status=live}}</ref> धेरै रिपब्लिकनहरू प्रगतिशील कर प्रणाली/(धेरै कमाउनेलाई धेरै कर लाग्ने प्रणाली) को बिरोध गर्छन्। उनीहरू यसलाई जसले रोजगार र धन सिर्जना गर्छ, उसलाई अनुचित रुपमा निसाना बनाइएको बिश्वास गर्छन्। उनीहरू सरकारले गर्ने खर्च भन्दा निजी रुपमा गरिने खर्च प्रभावकारी हुने विश्वास गर्छन्। रिपब्लिकन सांसदहरू कर लगाउने र राजस्व असुली सीमित गर्ने प्रयास गरेका छन्।<ref name="How the IRS Was Gutted">{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/how-the-irs-was-gutted|title=How the IRS Was Gutted|last=Paul Kiel|first=Jesse Eisinger|date=2018-12-11|website=ProPublica|language=en|access-date=2018-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211132205/https://www.propublica.org/article/how-the-irs-was-gutted|archive-date=December 11, 2018|url-status=live}}</ref> === वातावरणीय नीति === ऐतिहासिक रूपमा, रिपब्लिकन पार्टीका प्रगतिशील नेताहरूले वातावरण संरक्षणलाई समर्थन गरे। रिपब्लिकन राष्ट्रपति थिओडोर रुजवेल्ट एक प्रमुख संरक्षणवादी थिए जसको नीतिहरूले अन्ततः राष्ट्रिय निकुञ्ज सेवाको निर्माणको नेतृत्व गर्यो।<ref name="Filler">{{cite web |author=Filler, Daniel |title=Theodore Roosevelt: Conservation as the Guardian of Democracy |url=http://pantheon.cis.yale.edu/~thomast/essays/filler/filler.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030802175908/http://pantheon.cis.yale.edu/~thomast/essays/filler/filler.html |archive-date=August 2, 2003 |access-date=November 9, 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030802175908/http://pantheon.cis.yale.edu/~thomast/essays/filler/filler.html |date=August 2, 2003 }}</ref> जबकि रिपब्लिकन राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सन एक पर्यावरणवादी थिएनन्, उनले १९७० मा पर्यावरण संरक्षण एजेन्सी सिर्जना गर्न कानूनमा हस्ताक्षर गरे जुन एक व्यापक पर्यावरण कार्यक्रम थियो। <ref>{{Cite journal |last=Ewert |first=Sara Dant |date=July 3, 2003 |title=Environmental Politics in the Nixon Era |url=https://muse.jhu.edu/article/44406 |url-status=dead |journal=Journal of Policy History |volume=15 |issue=3 |pages=345–348 |doi=10.1353/jph.2003.0019 |issn=1528-4190 |s2cid=153711962 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809131601/https://muse.jhu.edu/article/44406 |archive-date=August 9, 2017 |access-date=June 3, 2017}}</ref> यद्यपि, यो स्थिति १९८० र राष्ट्रपति [[रोनाल्ड रेगन]]को प्रशासन पछि परिवर्तन भएको छ, जसले वातावरणीय नियमहरूलाई अर्थव्यवस्थामा बोझ भन्यो। <ref name="Dunlap 2010">{{cite journal |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Araon M. |date=August 7, 2010 |title=A Widening Gap: Republican and Democratic Views on Climate Change |journal=Environment: Science and Policy for Sustainable Development |volume=50 |issue=5 |pages=26–35 |doi=10.3200/ENVT.50.5.26-35 |s2cid=154964336}}</ref> त्यसबेलादेखि, रिपब्लिकनहरूले बढ्दो रूपमा वातावरणीय नियमनको विरुद्धमा स्थानहरू लिएका छन्, <ref>{{Cite journal |last1=Bergquist |first1=Parrish |last2=Warshaw |first2=Christopher |date=2020 |title=Elections and parties in environmental politics |url=https://www.elgaronline.com/view/edcoll/9781788972833/9781788972833.00017.xml |url-status=live |journal=Handbook of U.S. Environmental Policy |language=en-US |pages=126–141 |doi=10.4337/9781788972840.00017 |isbn=978-1788972840 |s2cid=219077951 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107233114/https://www.elgaronline.com/view/edcoll/9781788972833/9781788972833.00017.xml |archive-date=November 7, 2021 |access-date=November 7, 2021}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fredrickson |first1=Leif |last2=Sellers |first2=Christopher |last3=Dillon |first3=Lindsey |last4=Ohayon |first4=Jennifer Liss |last5=Shapiro |first5=Nicholas |last6=Sullivan |first6=Marianne |last7=Bocking |first7=Stephen |last8=Brown |first8=Phil |last9=de la Rosa |first9=Vanessa |last10=Harrison |first10=Jill |last11=Johns |first11=Sara |date=April 1, 2018 |title=History of US Presidential Assaults on Modern Environmental Health Protection |journal=American Journal of Public Health |volume=108 |issue=S2 |pages=S95–S103 |doi=10.2105/AJPH.2018.304396 |issn=0090-0036 |pmc=5922215 |pmid=29698097}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Coley |first1=Jonathan S. |last2=Hess |first2=David J. |date=2012 |title=Green energy laws and Republican legislators in the United States |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301421512004752 |url-status=live |journal=Energy Policy |language=en |volume=48 |pages=576–583 |bibcode=2012EnPol..48..576C |doi=10.1016/j.enpol.2012.05.062 |issn=0301-4215 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618224202/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301421512004752 |archive-date=June 18, 2019 |access-date=November 7, 2021}}</ref> धेरै रिपब्लिकनहरूले जलवायु परिवर्तनमा वैज्ञानिक सहमतिलाई अस्वीकार गरेका छन्।<ref name="Dunlap 2010" /><ref>{{cite book|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=978-0674979970|title=The Republican Reversal: Conservatives and the Environment from Nixon to Trump|last1=Turner|first1=James Morton|last2=Isenberg|first2=Andrew C.|date=2018|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674979970|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108151027/http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=978-0674979970|archive-date=January 8, 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Ringquist">{{cite journal |last1=Ringquist |first1=Evan J. |last2=Neshkova |first2=Milena I. |last3=Aamidor |first3=Joseph |date=2013 |title=Campaign Promises, Democratic Governance, and Environmental Policy in the U.S. Congress |journal=The Policy Studies Journal |volume=41 |issue=2 |pages=365–387 |doi=10.1111/psj.12021 |doi-access=free}}</ref><ref name="Shipan Environmental Policy">{{cite journal |last1=Shipan |first1=Charles R. |last2=Lowry |first2=William R. |date=June 2001 |title=Environmental Policy and Party Divergence in Congress |url=https://archive.org/details/sim_political-research-quarterly_2001-06_54_2/page/n8 |journal=Political Research Quarterly |volume=54 |issue=2 |pages=245–263 |doi=10.1177/106591290105400201 |jstor=449156 |s2cid=153575261}}</ref> === अप्रवास === १८५०-१८७० को समयमा, रिपब्लिकन पार्टीलाई आप्रवासन प्रति डेमोक्रेट भन्दा पनि धेरै बिरोधी मानिन्थ्यो। रिपब्लिकन पार्टी क्याथोलिक बिरोधी र आप्रवासन बिरोधी पार्टीको समर्थनमा निर्भर थियो। [[अमेरिकी गृहयुद्ध|अमेरिकी गृहयुद्ध]] पछिको दशकमा, रिपब्लिकन पार्टी आप्रवासनको केही समर्थन गर्न थाल्यो। यस पार्टिले उत्तर पूर्वका उत्पादकहरूको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो (जसलाई थप श्रमिकको आवश्यकता थियो।) जबकी डेमोक्रेटिक पार्टी मजदुरको पार्टिको रुपमा देखा पर्‍यो जो थोरै श्रमिकहरू सँग मात्र प्रतिस्पर्धा होस् भन्ने चाहन्थे)। १९७० को दशकमा आप्रवासन प्रति यी पार्टिहरूको नीतिको स्थान बदलियो। डेमोक्रेटिकहरू आप्रबासन प्रति रिपब्लिकन भन्दा बढी झुकाव राख्न थाले।<ref>{{cite web|url=https://press.princeton.edu/titles/11040.html|title=Trading Barriers|last=Peters|first=Margaret|date=2017|website=Princeton University Press|pages=154–55|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303043905/https://press.princeton.edu/titles/11040.html|archive-date=March 3, 2018|url-status=live}}</ref> === विदेश नीति तथा राष्ट्रिय सुरक्षा === रिपब्लिकन पार्टीको अमेरिकी विदेश नीतिमा बहुपक्षीयताको शंका र विरोधको निरन्तर इतिहास रहेको छ।<ref>{{Cite journal |last1=Fordham |first1=Benjamin O. |last2=Flynn |first2=Michael |date=2022 |title=Everything Old Is New Again: The Persistence of Republican Opposition to Multilateralism in American Foreign Policy |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/everything-old-is-new-again-the-persistence-of-republican-opposition-to-multilateralism-in-american-foreign-policy/F44B69F178BD7CC9CA71A4B16866DEE8 |url-status=live |journal=Studies in American Political Development |language=en |volume=37 |pages=56–73 |doi=10.1017/S0898588X22000165 |issn=0898-588X |s2cid=252292479 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921134531/https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/everything-old-is-new-again-the-persistence-of-republican-opposition-to-multilateralism-in-american-foreign-policy/F44B69F178BD7CC9CA71A4B16866DEE8 |archive-date=September 21, 2022 |access-date=September 15, 2022}}</ref> नवसंरक्षणवाद, जसले एकपक्षीयतालाई समर्थन गर्दछ र अमेरिकी विदेश नीतिमा बल र चकचकेको प्रयोगलाई जोड दिन्छ, [[रोनाल्ड रेगन]]को प्रशासनदेखि सबै रिपब्लिकन राष्ट्रपतिको प्रशासनमा विदेश नीति सोचको प्रमुख स्ट्र्यान्ड भएको छ।<ref>{{Cite web |title=neoconservatism |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100228203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922144120/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100228203 |archive-date=September 22, 2022 |access-date=September 15, 2022 |website=Oxford Reference |language=en}}</ref> केही, पुरातनपंथी सहित, <ref>{{Cite web |last=Matthews |first=Dylan |date=May 6, 2016 |title=Paleoconservatism, the movement that explains Donald Trump, explained |url=https://www.vox.com/2016/5/6/11592604/donald-trump-paleoconservative-buchanan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623235749/https://www.vox.com/2016/5/6/11592604/donald-trump-paleoconservative-buchanan |archive-date=June 23, 2022 |website=[[Vox (website)|Vox]]}}</ref> गैर-हस्तक्षेपवाद र एक अलगाववादी "अमेरिका पहिलो" विदेश नीति एजेन्डा को लागी आह्वान गर्दछ।<ref name="New Fusionism" /><ref name="Rucker 2016" /><ref name="Dodson-Brooks 2021" /> यस गुट सन् २०१६ मा डोनाल्ड ट्रम्पको उदयसँगै बलियो बन्यो, संयुक्त राज्यले आफ्नो अघिल्लो हस्तक्षेपवादी विदेश नीतिलाई पुनःस्थापना गर्न र सहयोगी र साझेदारहरूलाई आफ्नो रक्षाको लागि ठूलो जिम्मेवारी लिन प्रोत्साहित गर्ने माग गर्दै रहेको छ। <ref>{{Cite news|url=https://www.foreignaffairs.com/united-states/foreign-policy-republican-american-power|title=The Case for a Restrained Republican Foreign Policy|date=March 22, 2023|work=Foreign Affairs|access-date=March 25, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324202435/https://www.foreignaffairs.com/united-states/foreign-policy-republican-american-power|archive-date=March 24, 2023|language=en-US|url-status=live}}</ref> === सामाजिक नीति === ==== गर्भपतन ==== पार्टिको अधिकांश राष्ट्रिय तथा राज्यका उमेदवारहरू गर्भपतन बिरोधी छन् र ऐच्छिक गर्भपतनको धार्मिक तथा नैतिक धरातलमा बिरोध गर्छन्। [[हाडनाता करणी|हाडनाता करणी]], [[बलात्कार]] वा आमाको ज्यान जोखिममा पर्ने बाहेक धेरै जनाले, गर्भपतन गर्न प्रतिबन्ध लगाउने वकालत गरेर २०१२ मा पार्टीले एउटा प्लेटफर्मलाई अनुमोदन गरेको थियो।<ref name="platform">{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/gop-oks-platform-barring-abortions-gay-marriage-204947742.html|title=GOP OKs platform barring abortions, gay marriage|author2=Philip Elliot|date=August 29, 2012|website=Finance.yahoo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170226133220/https://finance.yahoo.com/news/gop-oks-platform-barring-abortions-gay-marriage-204947742.html|archive-date=February 26, 2017|author1=Alan Fram|access-date=December 27, 2016|url-status=live}}</ref> ==== नागरिक अधिकार ==== ==== बन्दुक स्वामित्व ==== रिपब्लिकनहरू प्रायः बन्दुक स्वामित्व अधिकारलाई समर्थन गर्छन् र बन्दुकलाई नियमन गर्ने कानुनहरूको बिरोध गर्छन्। पार्टी सदस्यहरू तथा रिपब्लिकन तर्फ झुकाव राख्ने स्वतन्त्र सांसदहरूले डेमोक्रेटहरू भन्दा दोब्बरले बन्दुक राखेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.pewsocialtrends.org/2017/06/22/the-demographics-of-gun-ownership/ |date=June 22, 2017 |publisher=[[Pew Research Center]] |title=America's Complex Relationship With Guns}}</ref> ==== औषध ==== ==== मताधिकार ==== ==== प्रजातन्त्र ==== == रिपब्लिकन राष्ट्रपतिहरू == २०२१ सम्ममा, जम्मा १९ जना रिपब्लिकन राष्ट्रपति रहेका छन्। {| class="sortable wikitable" ! style="text-align:center;" |<abbr title="Order of presidency">#</abbr> ! style="text-align:center;" |राष्ट्रपति ! style="text-align:center;" |चित्र ! style="text-align:center;" |राज्य ! style="text-align:center;" |Presidency start date ! style="text-align:center;" |Presidency end date ! style="text-align:center;" |राष्ट्रपति अवधि |- style="text-align:left; background:#fff;" |१६ |[[अब्राहम लिङ्कन]] (१८०९–१८६५) |[[चित्र:Abraham_Lincoln_head_on_shoulders_photo_portrait.jpg|85x85px]] |[[इलिनोई]] |मार्च ४, १८६१ |अप्रिल १५, १८६५{{efn|कार्यकालमा नै मृत्यु|name=died}} |{{ayd|1861|3|4|1865|4|15}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |१८ |[[युलिसेस सिपसन ग्रान्ट]] (१८२२–१८८५) |[[चित्र:Ulysses_S_Grant_by_Brady_c1870-restored.jpg|81x81px]] |[[इलिनोई]] |मार्च ४, १८६९ |मार्च ४, १८७७ |{{ayd|1869|3|4|1877|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |१९ |{{sortname|Rutherford B.|Hayes}} (१८२२–१८९३) |[[चित्र:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|79x79px]] |[[ओहायो]] |मार्च ४, १८७७ |मार्च ४, १८८१ |{{ayd|1877|3|4|1881|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२० |{{sortname|James A.|Garfield}} (१८३१–१८८१) |[[चित्र:James_Abram_Garfield,_photo_portrait_seated.jpg|82x82px]] |[[ओहायो]] |मार्च ४, १८८१ |सेप्टेम्बर १९, १८८१{{efn|Died in office.|name=died}} |{{ayd|1881|3|4|1881|9|19}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२१ |{{sortname|Chester A.|Arthur}} (१८२९–१८८६) |[[चित्र:Chester_A._Arthur_portrait_c1882.jpg|80x80px]] |[[न्यूयोर्क (राज्य)|न्यूयोर्क]] |सेप्टेम्बर १९, १८८१ |मार्च ४, १८८५ |{{ayd|1881|9|19|1885|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२३ |{{sortname|Benjamin|Harrison}} (१८३३–१९०१) |[[चित्र:Benjamin_Harrison,_head_and_shoulders_bw_photo,_1896.jpg|82x82px]] |[[इन्डियाना]] |मार्च ४, १८८९ |मार्च ४, १८९३ |{{ayd|1889|3|4|1893|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२५ |{{sortname|William|McKinley}} (१८४३–१९०१) |[[चित्र:Mckinley.jpg|81x81px]] |[[ओहायो]] |मार्च ४, १८९७ |सेप्टेम्बर १४, १९०१{{efn|Died in office.|name=died}} |{{ayd|1897|3|4|1901|9|14}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२६ |[[थियोडोर रूजवेल्ट]] (१८५८–१९१९) |[[चित्र:Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg|79x79px]] |[[न्यूयोर्क (राज्य)|न्यूयोर्क]] |सेप्टेम्बर १४, १९०१ |मार्च ४, १९०९ |{{ayd|1901|9|14|1909|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२७ |{{sortname|William Howard|Taft}} (१८५७–१९३०) |[[चित्र:William_Howard_Taft,_head-and-shoulders_portrait,_facing_front.jpg|87x87px]] |[[ओहायो]] |मार्च ४, १९०९ |मार्च ४, १९१३ |{{ayd|1909|3|4|1913|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |२९ |{{sortname|Warren G.|Harding}} (१८६५–१९२३) |[[चित्र:Warren_G_Harding-Harris_&_Ewing.jpg|88x88px]] |[[ओहायो]] |मार्च ४, १९२१ |अगस्ट २, १९२३{{efn|Died in office.|name=died}} |{{ayd|1921|3|4|1923|8|2}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |३० |{{sortname|Calvin|Coolidge}} (१८७२–१९३३) |[[चित्र:Calvin_Coolidge_cph.3g10777_(cropped).jpg|87x87px]] |[[म्यासेचुसेट्स]] |अगस्ट २, १९२३ |मार्च ४, १९२९ |{{ayd|1923|8|2|1929|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |३१ |{{sortname|Herbert|Hoover}} (१८७४–१९६४) |[[चित्र:President_Hoover_portrait.jpg|87x87px]] |[[क्यालिफोर्निया]] |मार्च ४, १९२९ |मार्च ४, १९३३ |{{ayd|1929|3|4|1933|3|4}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |३४ |{{sortname|Dwight D.|Eisenhower}} (१८९०–१९६९) |[[चित्र:Dwight_D._Eisenhower,_official_photo_portrait,_May_29,_1959.jpg|81x81px]] |[[कन्सास]] |जनवरी २०, १९५३ |जनवरी २०, १९६१ |{{ayd|1953|1|20|1961|1|20}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |३७ |{{sortname|Richard|Nixon}} (१९१३–१९९४) |[[चित्र:Richard_M._Nixon,_ca._1935_-_1982_-_NARA_-_530679_(3x4).jpg|87x87px]] |[[क्यालिफोर्निया]] |जनवरी २०, १९६९ |अगस्ट ९, १९७४{{efn|Resigned from office.}} |{{ayd|1969|1|20|1974|8|9}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |३८ |{{sortname|Gerald|Ford}} (१९१३–२००६) |[[चित्र:Gerald_Ford_presidential_portrait_(cropped_2).jpg|87x87px]] |[[मिचिगन]] |अगस्ट ९, १९७४ |जनवरी २०, १९७७ |{{ayd|1974|8|9|1977|1|20}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |४० |[[रोनाल्ड रेगन]] (१९११–२००४) |[[चित्र:Official_Portrait_of_President_Reagan_1981-cropped.jpg|85x85px]] |[[क्यालिफोर्निया]] |जनवरी २०, १९८१ |जनवरी २०, १९८९ |{{ayd|1981|1|20|1989|1|20}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |४१ |{{sortname|George H. W.|Bush}} (१९२४–२०१८) |[[चित्र:George_H._W._Bush_presidential_portrait_(cropped_2).jpg|85x85px]] |[[टेक्सस]] |जनवरी २०, १९८९ |जनवरी २०, १९९३ |{{ayd|1989|1|20|1993|1|20}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |४३ |[[जर्ज डब्लू बुस|जर्ज डब्लु बुस]] (जन्म १९४६) |[[चित्र:George-W-Bush.jpeg|86x86px]] |[[टेक्सस]] |जनवरी २०, २००१ |जनवरी २०, २००९ |{{ayd|2001|1|20|2009|1|20}} |- style="text-align:left; background:#fff;" |४५ |[[डोनाल्ड ट्रम्प]] (जन्म १९४६) |[[चित्र:Donald_Trump_official_portrait_(cropped).jpg|90x90px]] |[[न्यूयोर्क (राज्य)|न्यूयोर्क]] |जनवरी २०, २०१७ |जनवरी २०, २०२१ |{{ayd|2017|1|20|2021|1|20}} |} == Notes == {{Notelist}} {{notelist-ua}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{संयुक्त राज्य अमेरिकाको विषय}} [[श्रेणी:अमेरिका]] 9cnzb2mcl0tf8fdcwxfx0mp5a4gqh9b 0 100389 1368714 1364546 2026-08-08T15:16:31Z ~2026-43552-66 80199 1368714 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = एलेक्स सान्द्रु | image = | image_size = | caption = | fullname = एलेक्स सान्द्रु लोबो सिल्भा | birth_date = {{Birth date and age|1991|1|26|df=y}} | birth_place = [[ब्राजिल]] | height = {{height|m=1.80}}<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/squadre/prima-squadra/difensori/alex-sandro/index.php|title=एलेक्स सान्द्रु|publisher=juventus.com}}</ref> | position = [[रक्षापङ्क्ति (फुटबल)|रक्षापंक्ति]] | currentclub = [[युभेन्टस फुटबल क्लब|युभेन्टस]] | clubnumber = १२ | youthyears1 = २००६–२००८ | youthclubs1 = [[क्लब एथलेटिको]] | years1 = २००८–२०१० | clubs1 = [[क्लब एथलेटिको पोरेनासिन|क्लब एथलेटिको]] | caps1 = १७ | goals1 = ० | years2 = २०१०–२०११ | clubs2 = [[डिपोर्टिभो मल्नाडो]] | caps2 = ० | goals2 = ० | years3 = २०१०–२०११ | clubs3 = → [[सान्तोस फुटबल क्लब|सान्टोस]] (ऋणमा) | caps3 = ३० | goals3 = १ | years4 = १०११–२०१५ | clubs4 = [[एफसी पोर्तो|पोर्टो]] | caps4 = ८७ | goals4 = ३ | years5 = २०१५–2026 | clubs5 = [[युभेन्टस फुटबल क्लब|युभेन्टस]] | caps5 = १०६ | goals5 = १० | nationalyears1 = २०११ | nationalteam1 = [[ब्राजिल यू-२० राष्ट्रिय फुटबल टिम|ब्राजिल यू-२०]] | nationalcaps1 = ११ | nationalgoals1 = ० | nationalyears2 = २०१२ | nationalteam2 = [[ब्राजिल यू-२३ राष्ट्रिय फुटबल टिम|ब्राजिल यू-२३]] | nationalcaps2 = ३ | nationalgoals2 = ० | nationalyears3 = २०११–2026 | nationalteam3 = [[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|ब्राजिल]] | nationalcaps3 = १३ | nationalgoals3 = १ | medaltemplates = {{MedalCountry| {{BRA}}}} {{MedalSport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{MedalSilver|[[२०१२ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०१२ लण्डन]]|[[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|टिम]]}} | pcupdate = २० अक्टोबर २०१८ | ntupdate = १२ अक्टोबर २०१८ }} '''एलेक्स सान्द्रु''' (जन्म: ४ मार्च १९९२) एक ब्राजिली व्यावसायिक फुटबल खेलाडी हुन जसले इटालीको क्लब [[युभेन्टस फुटबल क्लब|युभेन्टस]] र ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीको लागि [[रक्षापङ्क्ति (फुटबल)|रक्षापङ्क्ति]]को रूपमा खेल्छन्। ==कार्यकाल तथ्याङ्क== ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Alex Sandro Lobo Silva|एलेक्स सान्द्रु}} [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:ब्राजिलका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२०२६ फिफा विश्वकपका खेलाडीहरू]] k7pj0cecxjf9rdbaabjxtm6xfjk0bff 0 102569 1368823 1273667 2026-08-09T00:13:00Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368823 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|इन्टरनेट उत्पादनको सफलताका लागि प्रदर्शन मेट्रिक}} {{Infobox unit | name = सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू | image = Indonesian Wikipedia Active Users February 2012.jpg | caption = सेप्टेम्बर २०१० र मार्च २०१२ को बीचमा [[इन्डोनेसिया]]मा नयाँ र सक्रिय [[विकिपिडिया]] प्रयोगकर्ताहरूको सङ्ख्या | standard = उत्पादन मेट्रिक | quantity = [[मिडिया प्रयोग]] | symbol = }} '''सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू''' एक सफ्टवेयर प्रदर्शन मेट्रिक हो जुन प्रयोगकर्ताहरू वा आगन्तुकहरूबाट समयको प्रासङ्गिक दायरा (दैनिक, साप्ताहिक र मासिक) भित्र सक्रिय अन्तरक्रियाको सङ्ख्या मापन गरेर निर्धारण गरिन्छ। यसलाई सामान्यतया एक विशेष सफ्टवेयर उत्पादन वा वस्तुको लागि संलग्नताको स्तर मापन गर्न प्रयोग गरिन्छ। दैनिक सक्रिय प्रयोगकर्ता प्राय: पात्रो, खेल र इमेल जस्ता दैनिक प्रयोग हुने व्यवसायहरूले प्रयोग गर्दछन्। साप्ताहिक मापन प्रायः सामाजिक सञ्जाल वा सन्देश बोर्डहरू, मञ्च, विश्लेषण उपकरणहरू र उत्पादकता अनुप्रयोगहरूद्वारा प्रयोग गरिन्छ। मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता मेट्रिक, इमेल र बहीखाता /लेखा अनुप्रयोग जस्ता व्यापार-देखि-व्यापार अनुप्रयोगहरूले प्रयोग गर्दछन्। [[सामाजिक सञ्जाल सेवा]], अनलाइन खेल, वा [[मोबाइल एप्स|मोबाइल अनुप्रयोग]]मा, वेब विश्लेषणमा जस्तै वेब अनुप्रयोगमा, वाणिज्यमा जस्तै अनलाइन बैङ्किङमा र शैक्षिक क्षेत्रमा, जस्तै प्रयोगकर्ता व्यवहार विश्लेषण र पूर्वानुमान विश्लेषणमा गरि मेट्रिकको सफ्टवेयर व्यवस्थापनको धेरै प्रयोगहरू छन्। यद्यपि यी बाहेक डिजिटल व्यवहारिक शिक्षा, भविष्यवाणी र रिपोर्टिङमा व्यापक प्रयोगहरू छन् जसले यसको गोपनीयता र सुरक्षामा पनि प्रभाव पार्दछ। यसले निश्चित अन्तराल वा अवधिमा कति प्रयोगकर्ताहरूले उत्पादन वा सेवासँग भ्रमण वा अन्तरक्रिया गर्छन् भन्ने मापन गर्दछ।<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Henry TF, Rosenthal DA, Weitz RR | title = Socially Awkward: Social Media Companies' Nonfinancial Metrics Can Send a Mixed Message | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-accountancy_2014-09_218_3/page/52 | journal = Journal of Accountancy | date = September 2014 | volume = 218 | issue = 3 | pages = 52 }}</ref> तथापि, यस शब्दको कुनै मानक परिभाषा छैन, त्यसैले यस मेट्रिकका विभिन्न प्रदायकहरू बीच रिपोर्टिङको तुलना समस्याग्रस्त छ। साथै, अधिकांश प्रदायकहरूले यो सङ्ख्यालाई सकेसम्म उच्च देखाउन रुचि राख्छन्, यसैले सबैभन्दा न्यूनतम अन्तरक्रियालाई पनि "सक्रिय"को रूपमा परिभाषित गर्दछ।<ref>{{cite web | title = Spotify for instance defines monthly active users as "..the total count of Ad-Supported Users and Premium Subscribers that have consumed content for greater than zero milliseconds in the last thirty days from the period-end indicated" | url = https://s29.q4cdn.com/175625835/files/doc_financials/2022/q3/57490e79-80c9-4704-a0c3-9f9683c7d11f.pdf | access-date = January 7, 2023}}</ref> यो सङ्ख्या दिइएको प्रदायकको प्रयोगकर्ता अन्तरक्रियाको विकासको मूल्याङ्कन गर्न एक सान्दर्भिक मेट्रिक हो। यस मेट्रिकलाई सामान्यतया मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता,<ref>{{cite web | title = Monthly Active Users (MAU) | work = AppStore Knowledge Base | date = December 11, 2019 | publisher = AppStoreGrowth | url = https://www.appstoregrowth.com/knowledge-base/mau/ | access-date = January 20, 2020 | archive-date = March 8, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210308140213/https://www.appstoregrowth.com/knowledge-base/mau/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308140213/https://www.appstoregrowth.com/knowledge-base/mau/ |date=March 8, 2021 }}</ref> साप्ताहिक सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू,<ref>{{cite web|access-date=February 16, 2019|title=How Slack Plans to Make It Easier to Chat With Colleagues at Other Companies|url=http://fortune.com/2017/09/12/slack-shared-channels/|website=Fortune|first=Barb|last=Darrow | |date=September 12, 2017}}</ref> दैनिक सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू<ref>{{cite news|access-date=February 16, 2019|title=Twitter reveals its daily active user numbers for the first time|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2019/02/07/twitter-reveals-its-daily-active-user-numbers-first-time/|newspaper=The Washington Post|first=Hamza|last=Shaban |date=February 7, 2019}}</ref> र शिखर समवर्ती प्रयोगकर्ताहरूको रूपमा प्रति महिना मूल्याङ्कन गरिन्छ।<ref>{{cite web | title = Definition of Peak Concurrent Users |url= https://www.lawinsider.com/dictionary/peak-concurrent-users| work = Law Insider }}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कम्तिमा १० करोड सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू भएका सामाजिक सञ्जाहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:इन्टरनेट]] 18g4il9pgqg7uayhrizbcppgka3cldp 0 103156 1368751 1357196 2026-08-08T22:27:32Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368751 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = टाइटन | alt_names = शनि छैटौ | pronounced = {{IPAc-en|audio=En-us-Titan.ogg|ˈ|t|aɪ|t|ən}} | adjectives = Titanean, Titanian<ref>"Titanian" is the adjectival form of both Titan and Uranus's moon [[Titania (moon)|Titania]]. The latter may be pronounced with an ''{{respell|ah}}'' vowel ({{IPAc-en|t|ᵻ|ˈ|t|ɑː|n|i|ə|n}}), but the form for Titan is only pronounced with an ''{{respell|ay}}'' vowel: {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}}. The less common "Titanean" {{IPAc-en|t|aɪ|t|ə|ˈ|n|iː|ə|n}} refers only to Titan.</ref> | image = Titan in true color.jpg | caption = Titan in natural color. The thick atmosphere is orange due to a dense [[:Category:Organonitrogen compounds|organonitrogen]] haze. | background = #f8f9fa | orbit_ref = | discoverer = क्रिस्टियन हाइजेन | discovered = मार्च २५ , १६६५ | periapsis = {{val|1186680|u=km}} | apoapsis = {{val|1257060|u=km}} | semimajor = {{val|1221870|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0288}} | period = {{val|15.945|u=days}} | avg_speed = ५.५७ किमी/सेकेण्ड (हिसाब) | inclination = {{val|0.34854|u=°}} (to Saturn's equator) | satellite_of = [[शनिग्रह]] | mean_radius = {{val|2574.73|0.09|u=km}} (0.404 [[Earth]]s)<ref name="Zebker 2018">{{cite journal| doi=10.1126/science.1168905| pmid=19342551| first1=Howard A.| last1=Zebker1| first2=Bryan| last2=Stiles| first3=Scott| last3=Hensley| first4=Ralph| last4=Lorenz| first5=Randolph L.| last5=Kirk| first6=Jonathan| last6=Lunine| title=Size and Shape of Saturn's Moon Titan| url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-15_324_5929/page/921| date=15 May 2009| journal=Science| volume=324| issue=5929| pages=921–923}}</ref> (1.480 [[Moon]]s) | surface_area = {{val|8.3|e=7|u=km2}} (0.163 Earths) (2.188 Moons) | volume = {{val|7.16|e=10|u=km3}} (0.066 Earths) (3.3 Moons) | mass = {{val|1.3452|0.0002|e=23|u=kg}} <br>(0.0225 Earths)<ref name="Jacobson 2006">{{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}}</ref> (1.829 Moons) | density = {{val|1.8798|0.0044|u=g/cm3}}<ref name="Jacobson 2006" /> | surface_grav = {{val|1.352|u=m/s2}} ({{val|0.14|u=[[G-force|''g'']]}}) (0.85 Moons) | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3414|0.0005}}<ref name="Iess2010">{{cite journal|last1= Iess|first1= L.|last2= Rappaport|first2=N. J.|last3= Jacobson|first3=R. A.|last4= Racioppa|first4= P.|last5= Stevenson|first5=D. J.|last6= Tortora|first6= P.|last7= Armstrong|first7=J. W.|last8= Asmar|first8=S. W.|title= Gravity Field, Shape, and Moment of Inertia of Titan|url= https://archive.org/details/sim_science_2010-03-12_327_5971/page/1367|journal= Science|volume= 327|issue= 5971|date= 2010-03-12|pages= 1367–1369|doi= 10.1126/science.1182583|pmid=20223984|bibcode = 2010Sci...327.1367I }}</ref> (estimate) | escape_velocity = {{val|2.639|u=km/s}} (0.236 Earths) (1.11 Moons) | rotation = Synchronous | axial_tilt = Zero | albedo = 0.22<ref>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=February 22, 2011 |title=Saturnian Satellite Fact Sheet |publisher=NASA |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |accessdate=2015-04-22 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |archivedate=April 30, 2010 |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |date=April 30, 2010 }}</ref> | magnitude = ८.२ देखि ९.० | single_temperature = {{convert|93.7|K|°C}}<ref name="Mitri">{{cite journal |last=Mitri |first=G. |last2=Showman |first2=Adam P. |last3=Lunine |first3=Jonathan I. |last4=Lorenz |first4=Ralph D. |date=2007 |title=Hydrocarbon Lakes on Titan |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |journal=Icarus |volume=186 |issue=2 |pages=385–394 |doi=10.1016/j.icarus.2006.09.004 |bibcode=2007Icar..186..385M |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227112028/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |archivedate=February 27, 2008 |df=mdy-all }}</ref> | atmosphere = yes | surface_pressure = {{val|146.7|ul=kPa}} ({{val|1.45|ul=atm}}) | atmosphere_composition = फरक-फरकe<br> [[समतापमण्डल]]:<br />98.4% [[नाइट्रोजन]] ({{chem|N|2}}),<br />1.4% [[मिथेन]] ({{chem|CH|4}}),<br />0.2% [[हाइड्रोजन]] ({{chem|H|2}});<br />Lower [[troposphere]]:<br>95.0% {{chem|N|2}}, 4.9% {{chem|CH|4}};<ref name="Niemann" /><br />{{nowrap|97% {{chem|N|2}},}} {{nowrap|2.7±0.1% {{chem|CH|4}},}} {{nowrap|0.1–0.2% {{chem|H|2}}{{sfnp |Coustenis |Taylor |2008 |pp=154–155}}}} }} टाइटन [[शनिग्रह|शनि ग्रह]]को सबैभन्दा ठूलो र [[सौर्यमण्डल]]को दोश्रो ठूलो उपग्रह हो । यसको धरातलीय अवस्तथा र स्वरुप प्रृृथ्वीसंग मिल्दोजुल्दो रहेको छ । ==वातावरण== यहाँको तापक्रम करिब माइनस १७९ डिग्री सेल्सियस रहेको छ । त्यसकारण त्यहाँ देखिने तलाउ, सागर र नदिहरु पानीले बनेको नभई तरल हाइड्रोकार्बनले बनेका हुन् । सन् १९९५ पछिका अनुसन्धानहरूले त्यो [[हाइड्रोकार्बन]] तरल [[ मिथेन]] भएको पत्ता लागेको छ । टाइटनको धरातलमा भएको लगभग ४० प्रतिशत पानी चाहिँ कठोर वरफको रूपमा रहेको छ । पृथ्वीको भन्दा झण्डै दोब्बर बाक्लो रहेको यसको वायुमण्डल [[मिथेन]], [[इथेन]] जस्ता कार्बनिक ग्याँसहरूले बनेको विश्वास गरिन्छ । पृथ्वीमा पानीको वर्षात भए जस्तै यहाँ मिथेन र केही अरु कार्बनिक पदार्थहरूको वर्षा हुन्छ । अर्थात् पृथ्वीको जलचक्र जस्तै टाइटनमा मिथेन चक्र हुने गर्छ । सतहमा स्थिर तरल पदार्थको भण्डारयुक्त आकासीय पिण्ड पृथ्वी बाहेक टाइटन मात्र हो। टाइटनका पहाडहरूका उचाईमा ठूलो विविधता पाइँदैन । यहाँ केही मिटर देखि १५०० मिटर हाराहारी उचाई भएका पहाडहरू रहेका छन् । ==जीवन सम्भावना== यहाँ जीवित प्राणीहरू रहेको ठोस प्रमाण प्राप्त भइसकेको छैन । तर [[मिथेन]] र अन्य हाइड्रोकार्बनहरूको प्रचुरतालाई एकथरि वैग्यानिक हरू यहाँ जीवित प्राणीहरूको उपस्थिति रहेको प्रमाणको रूपमा लिन्छन् । कार्बनयुक्त यी पदार्थहरू मुख्य रूपमा जैविक स्रोतहरूबाट प्राप्त हुने भएकाले यस्तो तर्कमा वैग्यानिकता पाइन्छ । यहाँ उपलब्ध हुन सक्ने जीवनका सम्बन्धमा दुईथरी तर्कहरू पाइन्छ । * यहाँ पाइने जीवहरू पृथ्वीका जलचरहरू जस्तै मिथेनको सागरमा रहन्छन् । यिनीहरूले स्वासप्रस्वासका लागि [[प्राणवायु|अक्सिजन]]को साटो [[हाइड्रोजन]] लिने र [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]]को साटो एसिटाइलिन छाड्ने गर्छन् । * टाइटन मा पाइने बाक्ला बरफका ढिक्काभित्र तरल पानी पाइने भएकाले त्यहाँ पृथ्वीका जलचर जसरी नै सुक्ष्म जीवहरू रहेका हुन सक्ने मान्यता रहेको छ । यी दुवै तर्कहरू युक्तिसंगत दिखिए पनि ठोस प्रमाणहरू प्राप्त नभई यसै भन्न सकिने स्थिती छैन । ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:खगोलशास्त्र]] [[श्रेणी:सौर्यमण्डल]] [[श्रेणी:आकासीय पिण्ड]] [[श्रेणी:प्राकृतिक उपग्रह]] [[श्रेणी:शनिको प्राकृतिक उपग्रह]] tls0sv0mdjjorykcd4nkv3sl7zx5mb2 0 103707 1368722 1275587 2026-08-08T21:43:00Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368722 wikitext text/x-wiki एकै दिनमा ब्रोकर ( दलाल )ले दिएको लिमिटमा शेयर खरिद-बिक्रि गर्ने औजार '''डे ट्रेडिङ''' हो। <ref>[http://bizmandu.com/content/20180612094519.html अल्पकालिन कारोवारकालागि सर्ट सेल र इन्ट्रा डे ट्रेडिङको सुरुवात गर्न माग, 'शेयर ढिला सुचिकृत']</ref> ==नाफा र जोखिम== दिनको व्यापार जोखिमपूर्ण छ, र अमेरिकी सेकुरिटिज एन्ड एक्सचेन्ज कमिसन (U.S. Securities and Exchange Commission)ले डे ट्रेडर्हरूलाई निम्न चेतावनी दिएको छ: <ref>{{Cite web |date=April 20, 2005 |title=Day Trading: Your Dollars at Risk |url=https://www.sec.gov/reportspubs/investor-publications/investorpubsdaytipshtm.html |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> * गम्भीर आर्थिक नोक्सानी भोग्न तयार रहनुहोस् * डे ट्रेडरहरूले "लगानी" गर्दैनन् * डे ट्रेडिंग अत्यन्तै तनावपूर्ण र महँगो पूर्ण-समय काम हो * डे ट्रेडरहरू पैसा उधारो लिने वा मार्जिनमा स्टक किन्नमा धेरै निर्भर हुन्छन् * सजिलो नाफाको दाबीलाई विश्वास नगर्नुहोस् * डे ट्रेडरहरूलाई प्रदान गर्ने न्यूजलेटरहरू र वेबसाइटहरूबाट "हट टिप्स" र "विशेषज्ञ सल्लाह" को लागि हेर्नुहोस् * याद राख्नुहोस् कि डे ट्रेडिङको बारेमा "शैक्षिक" सेमिनारहरू, कक्षाहरू र पुस्तकहरू वस्तुनिष्ठ नहुन सक्छन् * तपाईंको राज्य धितोपत्र नियामकसँग डे ट्रेडिंग फर्महरू हेर्नुहोस् धेरैजसो '''डे ट्रेडर'''हरूले पैसा गुमाउँछन्।<ref>{{cite news|url=https://www.thebalance.com/why-it-is-so-hard-to-make-consistent-money-day-trading-1031238|title=The Difficulties of Making Money by Day Trading|last=MITCHELL|first=CORY|date=February 12, 2020|work=[[The Balance (website)|The Balance]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618202801/https://www.thebalance.com/why-it-is-so-hard-to-make-consistent-money-day-trading-1031238 |date=June 18, 2022 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Barber |first1=Brad M. |last2=Lee |first2=Yi-Tsung |last3=Liu |first3=Yu-Jane |last4=Odean |first4=Terrance |date=March 2014 |title=The cross-section of speculator skill: Evidence from day trading |url=https://escholarship.org/uc/item/7k75v0qx |journal=Journal of Financial Markets |volume=18 |pages=1–24 |doi=10.1016/j.finmar.2013.05.006 |s2cid=7979781}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mahani |first1=Reza |last2=Bernhardt |first2=Dan |date=June 2007 |title=Financial Speculators' Underperformance: Learning, Self-Selection, and Endogenous Liquidity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_2007-06_62_3/page/1313 |journal=The Journal of Finance |volume=62 |issue=3 |pages=1313–1340 |doi=10.1111/j.1540-6261.2007.01237.x}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{वित्तीय बजार प्रदर्शन}} [[श्रेणी:वित्तीय पूँजी]] a02nqk6aleldfpmr9yqghxsg37dx9zj 0 103854 1368892 1168851 2026-08-09T01:32:53Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368892 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = सवारी दुर्घटना | image = Head On Collision.jpg | alt = The front ends of two vehicles after an accident | caption = दुई सवारी ठोकिएर भएको दुर्घटना | pronounce = | field = [[आकस्मिक चिकित्सा]] | synonyms = सडक दुर्घटना | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''सवारी दुर्घटना''' वा '''सडक दुर्घटना''' भन्नाले एउटा सवारी साधनले अर्को सवारी साधन, पैदल यात्री, जनावर वा अन्य कुनै संरचनाहरू जस्तै:रूख, पोल आदीलाई ठक्कर दिँदा हुने दुर्घटनालाई जनाउँछ। सवारी दुर्घटनाको कारणले धनजनको क्षति हुन पुग्छ। इसं २०१३ मा विश्व भरमा लगभग ५ करोड ४० लाख मानिस घाइते<ref>{{cite journal|last1=Global Burden of Disease Study 2013|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|date=22 August 2015|volume=386|issue=9995|pages=743–800|pmid=26063472|doi=10.1016/s0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|language = English}}</ref> तथा लगभग १४ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो <ref name=GDB2013>{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|volume=385|issue=9963|pages=117–71|language = English}}</ref>, जसमा ६८,००० पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका थिए।<ref name=GDB2013/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons+cat|Car accident|Automobile accidents}} * [http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/en/ WHO road traffic injuries] * [http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/cats/listpublications.aspx?Id=E&ShowBy=DocType NHTSA Accident Statistics] * [http://www-fars.nhtsa.dot.gov/ U.S. DOT Fatality Analysis Reporting System] FARS * [http://www.up2maps.net/maps/marco%20polo/World/road_traffic_deaths_per_100-000_population.html Road Traffic Deaths 2009 WorldMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827115248/http://www.up2maps.net/maps/marco%20polo/World/road_traffic_deaths_per_100-000_population.html |date=2010-08-27 }} Road Traffic Deaths per 100,000 Population 2009 [[श्रेणी:सवारी दुर्घटना]] b8llga2mi92x3pyqa85gomokftloqy3 0 105059 1368816 1258135 2026-08-09T00:01:41Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368816 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = कालो माम्बा | image = Dendroaspis polylepis (14).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name='IUCN'>{{cite journal | last = स्प्वाल्स | first = स्टिफन | title = ''कालो माम्बा'' | journal = प्रकृति संरक्षण सङ्घको कम चासोका प्रजाति | volume = २०१० | page = e.T177584A7461853 | date = २०१० | url = http://oldredlist.iucnredlist.org/details/177584/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T177584A7461853.en | accessdate = 28 November 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425190334/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/177584/0 |date=25 April 2019 }}</ref> | taxon = Dendroaspis polylepis | authority = अल्बर्ट गुन्थर, सन् १८६४<ref name="ITIS">{{ITIS|id=700483|taxon=''Dendroaspis polylepis''|accessdate=12 December 2013}}</ref> | synonyms_ref = <ref name="Database">{{cite web | url=http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Dendroaspis&species=polylepis | title= कालो माम्बा | publisher=जियोलोजिकम म्युजिएम | work=सरिश्रिप डाटाबेस | accessdate=10 September 2018| last=उट्ज | first=पिटर | first2=ज्याकोब | last2=हेलरम्यान}}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true|title=<small>सूची</small> | ''Dendroaspis polylepis polylepis'' <br /><small>(गुन्थर, १८६४)</small> | ''Dendraspis polylepis'' <br /><small>(गुन्थर, १८६४)</small> | ''Dendraspis angusticeps'' <br /><small>(बोलेञ्जर, १८९६)</small> | ''Dendraspis antinorii'' <br /><small>(पिटर्स, १८७३)</small> | ''Dendroaspis polylepis antinorii'' <br /><small>(पिटर्स, १८७३)</small> }} | range_map = Africa land cover location mamba map with borders.jpg | range_map_caption = कालो माम्बा पाइने क्षेत्रहरू (रातो र खैरो) }} '''कोलो माम्बा''' वा '''काला माम्बा''' विश्वमा रहेका सबै भन्दा विषालु सर्पको एक प्रजाति हो। यो सर्प इलापिडी परिवारमा पर्छ भने यो सर्प विषेशगरि उप-साहारा क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गर्छ। योसर्पलाई पहिलपटक सन् १८६४ मा वैज्ञानिक अल्वर्ट गुन्थरले वर्णन गरेका थिए। यो [[राज गोमन]] पछिको विश्वमा रहेका विषालु सर्प मध्ये सबैभन्दा लामो सर्प हो जसको एक वयस्कको अौसत लम्बाई {{convert|2|m|ft|abbr=off}} हन्छ भने सामान्यतया ३ मि (१० फिट) सम्म बढ्ने गर्दछ। यस प्रजातिको सर्पको सर्वाधिक लम्बाई ४.३ देखि ४.५ मिटर (१४.१ देखि १४.८ फिट) सम्म मापन गरिएको छ। यस प्रजातिको बाहिरी छालाको रङ्ग गाढा खैरो र फिका खैरो हुन्छ। सानो कालो माम्बा भने हल्का पहेँलो हुन्छ र वयस्क अवस्थामा प्रवेश गर्दा यसको रङ्ग खैरो हुन जान्छ। यस प्रजातिको सर्प दुवै जमिनमा र विक्षेमा बसोबास गर्ने गर्छन्। यस प्रजाति विषेशगरि साभाना क्षेत्र वरिपरिको घना जङ्गल र पहाडी भूभागमा पाइने गर्छन्। यस प्रजातिले रातको समयमा पनि देख्न सक्ने भएकाले यसले ससाना चराचुरुङ्गी र साना स्थनधारी जनावरलाई आफ्नो आहारा बनाउने गर्छ। वातावरण अनुकूल भयो भने यसले छोटो दुरीका लागि १६ किमी प्रतिघण्टा (१० माइल प्रतिघण्टा) सम्म दगुर्न सक्छ। वयस्क कालो माम्बाको केही प्रकृतिक सिकारी पनि भेटिएका छन्। यस जनावरले अगाडिको भाग र घाँटी तन्काउन सक्ने भएकाले यसले चरा र मुसाहरूलाई थाहा नदिइ आक्रमण गर्ने गर्छ। यसले सर्पको विष एकदमै खतरनाक भएकाले यसले टोक्यो भने जनावर र चराचुरुङ्गीहरूको १० मिनेट भित्रमै मृत्यु हुन्छ। यो प्रजातिको सर्प एकदमै रिसाहा र चलाख भएका कारण यदि मानिसहरूले यसलाई केही गर्ने प्रयास गर्‍यो भने यसले मानिसलाई पनि आक्रमण गरेको पाइएको छ। यस प्रजातिलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]को [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|रातो सूची]]मा कम चासोको प्रजातिको रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ। == शारीरिक विवरण == [[File:Dendroaspis polylepis striking.JPG|thumb|कालो माम्बाको मुखको भित्री भाग]] कालो माम्बा एक लामो सुरिलो र बेलना आकारको सर्प हो। यस सर्पको कालो आँखा र हल्का थेप्चो परेको टाउको हुन्छ। एक वयस्क कालो माम्बाको अौसत लम्बाई २ देखि ३ मिटर (६ फिट ७ इञ्च देखि ९ फिट १० इञ्च) सम्म हुन्छ भने यस प्रजातिको सर्पको सर्वाधिक लम्बाई ४.३ देखि ४.५ मिटर (१४.१ देखि १४.८ फिट) सम्म मापन गरिएको छ। यो विषालु सर्पको दर्जामा संसारमै [[राज गोमन]] पछिको लामो सर्पको रूपमा परिचित छ।<ref name=ROEA>{{cite book|first1=स्टिफन |last1=स्प्वाल्स|first2=किम |last2=हावेल|first3=रेबोर्ट|last3= |first4=जेम्स |last4=एसी|titleपूर्व अफ्रिकी सरिश्रिप जनावरहरू|date=२०१७|edition=दृतिय|publisher=ब्लुम्सबर्ग|pages=१२०१–१२०२|isbn=978-1-4729-3561-8}}</ref> यस प्रजातिको सर्पले आहारा निल्नका लागि मुख चौडा बनाउने गर्दैछ भने यसको वारिएको मुखको लम्बाई २० सेन्टिमिटर हुन्छ। यस प्रजातिको पुच्छर लामो र पातलो हुन्छ भने यसको अौसत तौल १.६ किलोग्राम (३.५ पाउण्ड) मापन गरिएको छ। <ref name="FitzSimons70">{{cite book|last1=फिट्ज सिमन|first1=भिभियान |title=दक्षिण अफ्रिकी सर्पहरू|date=१९७०|publisher=हार्पर कोलिन्स|isbn=978-0-00-212146-0|edition=Second|pages=१६७–१६९}}</ref> यस प्रजातिहरू हल्का पहेँलो, हल्का कालो, खैरो र।विषेशगरि गाढा खैरो रङ्गमा पाइने गर्छन् भने केही काला माम्बाको भने भेण्टा रङ्गको धब्बा पनि देखिने गरेको छ। कालो माम्बाको तल्लो भाग फितलो खैरो र सेतो हुन्छ भने यसको मुख भित्रको भाग गाढा निलो र खैरो देखिन्छ।<ref name='Mattison'>{{cite book|last=म्याटिसन|first=क्रिस|title=विश्वमा रहेका सर्पका प्रजातिहरू |publisher=फ्याक्ट्स अन फाइल इङ्क |date=१९८७ |pages=८४, 120|isbn=978-0-8160-1082-0}}</ref> यस कालो माम्बाको आँखा खैरो देखि हल्का कालो हुन्छ र यसको आँखाको नानी हल्का सेतो र पहेँलो हुने गर्छ। वयस्क कालो माम्बा भन्दा युवा कालो माम्बाको रङ्ग पहेँलो देखिन्छ र उमेर बढेसँगै युवा कालो माम्बाहरू खैरो हुँदै जान्छ। == वितरण र बासस्थान == [[File:Black Mamba (Dendroaspis polylepis) juvenile (under 2m...) on top of a tree ... (30397328144).jpg|thumb|दक्षिण अफ्रिका स्थित क्रुगर राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक युवा कालो माम्बा]] कालो माम्बा उप-साहारा क्षेत्रमा ठूलो भूभागमा बसोबास गर्छन् भने यसको बासस्थान क्षेत्र; [[बुर्किना फासो]], [[क्यामेरून]], [[सुडान]], [[इथियोपिया]], [[केन्या]], [[युगान्डा|युगाण्डा]], [[गणतन्त्र कङ्गो]], [[रुवान्डा]], [[मलावी]], [[बोत्स्वाना]], [[अङ्गोला|एङ्गोला]], [[जिम्बाब्वे]], [[इरित्रिया|एरिट्रिया]], [[बुरुन्डी|बुरूण्डी]], [[सोमालिया]], [[तान्जनिया|तान्जानिया]], [[एस्वातिनी|स्वाजिल्याण्ड]], [[दक्षिण अफ्रिका]], [[नामिबिया]], [[मोजाम्बिक]] आदि रहेका छन्। पश्चिम अफ्रिकाका भागहरूमा कालो माम्बाको वितरण विवादित भएको छ। सन् १९५४ मा कालो माम्बा सेनेगल को घना जङ्गली क्षेत्रमा पनि फेला पारिएको थियो। यो अवलोकन र पछिको निरीक्षणले सन् १९५६ मा सेनेगलमा पनि यो प्रजातिको सर्प रहेको छ भन्ने पुष्टि गरेको थियो। <ref name='JSTOR'>{{cite journal|jstor=1563464|title=पश्चिम अफ्रिकामा कालो माम्बाको वितरण क्षेत्र|last=ह्याकन्ससन|first=थोमस|first2=थोमस |last2=म्याडसिन |date=१९८३ |journal=जर्नल अफ हर्पेटोलोजी |volume=१७ |issue=२|pages=१८६–१८९ |doi=10.2307/1563464}}</ref> यो प्रजातिको सर्पले मध्यम खालको तापमान रुचाउने भएका कारण यो विषेशगरि पहाडी भूभाग र घना जङ्गलमा पाइने गर्दछ। यो प्रजाति तल्लो भूभाग र ओसिलो साभानामा पनि बसोबास गर्दछ। यो प्रजातिको सर्प मुख्यतया समुन्द्री सतहबाट १,००० मिटर (३,३०० फिट) को उचाईमा पाइन्छ तर यो सर्प केन्यामा १,८०० मिटर (५,९०० फिट) र जिम्बाब्वेमा १,६५० मिटर (५,४१० फिट) को उचाईमा बस्दछ। यो प्रजातिको सङ्ख्या अझै बढ्दो क्रममा भएका कारण यस प्रजातिलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]को [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|रातो सूची]]मा कम चासोको प्रजातिको रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ। == व्यवहार == [[File:Dendroaspis polylepis by Bill Love.jpg|left|upright|thumb|एक वयस्क कालो माम्बा]] कालो माम्बा दुवै जमिन र रुखमा बसोबास गर्न सक्ने खालका हुन्छन्। जमिनमा बस्दा खेरी यो सर्पले आफ्नो टाउको र घाँटी हल्का ठडाएर हिड्ने गर्दछ र यसले घाँटीलाई एकैपटक लामो दुरी सम्म पनि लगेर सिकार गर्ने गर्छ। कालो माम्बाले दुवै बिहानी र रातीको समयमा देख्न सक्छ। अफ्रिकामा यस सर्पलाई बिहान ७ दखि १० सम्म र दिउँसो २ देखि ४ बजे सम्म सक्रिय भएको तथ्याङ्क रहेको छ।<ref name="NG">{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/reptiles/b/black-mamba/|title=कालो माम्बा |accessdate=3 December 2010|publisher=नेसनल जियोग्राफिक सोसाइटी|date=10 September 2010}}</ref> यस प्रजातिको माम्बा एकदमै छिटो र दुर्त गतिमा आक्रमण गर्न सक्ने क्षमताको हुन्छ। घना जङ्गली क्षेत्रमा कालो माम्बाले मानवको आवतजावत र ४० मिटर (१३० फिट) भन्दा नजिक आयो भने यसले सामान्यतया आक्रमण गर्ने गर्छ। यस सर्पले डर र खतराको सङ्केत पाउने बित्तिकै दुलो र झाडीहरूमा लुक्ने गर्दछ भने कहिलेकाहीँ यसले आफ्नो घाँटी र मुखलाई ठूलो बनाउँछ र जिब्रो भित्र बाहिर गर्न गर्छ। यस सर्प डरायो अथवा यसले खतराको सङ्केत पाएपछि यसको नजिक केही हलचल भयो भने यसले एकदमै दुर्त गतिमा धेरै पटक आक्रमण गर्ने गर्छ। यस प्रजातिको सर्पले आफ्नो कुल लम्बाईको लगभग ४०% लम्बाई सम्म टाउको उठाउन सक्छ त्यसकारण विषेशगरि मानिसलाई तल्लोभागमा आक्रमण गर्दछ। यस सर्पले छोटो समयका लागि अधिकतम १६ किलोमिटर प्रति घण्टा (१० माइल प्रति घण्टा) सम्म कुद्न सक्छ। === प्रजनन र आयु === [[File:Black mamba, male-male combat.jpg|thumb|कालो माम्बाको एक समूह]] कालो माम्बाको प्रजनन मौसम सेप्टेम्बर महिना देखि फेब्रुअरी महिना सम्म हुन्छ र तापक्रमको गिरावटसँग प्रजनन दायरा अप्रिल देखि जुन महिना सम्म पनि जारी रहन्छ। प्रजनन गर्नका लागि यस प्रजातिको भाले सर्पहरू एक अर्कासँग घाँटीको सहायताले लढाई गर्ने गरेछन् भने उक्त लढाईको विजेताले प्रजनन गर्न पाउँछ। संभोगको समयमा भालेले आफ्नो जिब्रो हल्लाउने गर्छ भने पोथीले संभोगका लागि तयारी भएकामा पुच्छर ठडाउने गर्छ। संभोगको समयमा भालेले पोथीको तल्लो भाग र पुच्छरमा डल्लो परेर बस्छ। यसरी संभोग दुई घण्टा सम्म चल्छ र त्यतिबेला दुवै भाले र।पोथी स्थिर रहन्छन्। यस प्रजातिको सर्पको पोथीले एकपटकको संभोगमा ७ देखि १७ वटा अण्डा पार्ने गर्छ। यस सर्पको अण्डा लाम्चो हुन्छ भने यसको कुल लम्बाई ६० देखि ८० मिलिमिटर (२.४ देखि ३.१ इञ्च) र ब्यास ३० देखि ३६ मिलिमिटर (१.२ देखि १.४ इञ्च) हुन्छ। अण्डाबाट सर्प निस्किएपछि यसको लम्बाई अौसतमा ४०-६० सेन्टिमिटर (१६-२४ इञ्च) हुन्छ। जन्मिएको एक वर्ष भित्रमै यस प्रजातिको सर्प २ मिटर (६ फिट ७ इञ्च) सम्म हुन्छ। युवा कालो माम्बा पनि एक वयस्क जत्तिकै विषालु र आक्रमक हुने गर्छ। कालो माम्बा ११ अथवा सो भन्दा बढी वर्ष सम्म बाँच्ने तथ्याङ्कले देखाएको छ। === आहारा === कालो माम्बा विषेशगरि रुख र झाडीहरूमा बस्ने भएकाले यसले ससाना स्थनधारी जनावर र चराचुरुङ्गीहरूको सिकार गर्ने गर्छ। यसले चराको गुणमै आक्रमण गर्ने गर्छ भने यसले मुसा, खरायो, चमेरा आदिको सिकार गर्छ। यसले सामान्यतया तातो रगत भएका जनावरको सिकार गर्छ। यस प्रजातिको सर्पले आफ्नो आहारालाई एकपटक टोकीसकेपछि केही समय छाड्छ र उक्त जनावरको मृत्यु पश्चात् यसले सिकार एकैपटकमा निल्ने गर्छ। यस सर्पलाई आफ्नो सिकार पूर्ण रूपमा पचाउनका लागि आठ देखि दश घण्टा सम्म लाग्ने गर्छ। === सिकारी === वयस्क कालो माम्बाको प्राकृतिक रूपमा विभिन्न सिकारीहरू छन् जसमा सिकारी पन्छी पनि समावेश छ। युवा कालो माम्बालाई केप फाइल सर्प र अन्य ठूला आकारका सर्पहरूले पनि सिकार बनाउने गर्छन्।<ref name='Haagner'>{{cite journal |last1=ह्याङ्गर |first1=जिभी |last2=मोर्गेन |first2=डिआर |title=कालो माम्बा |journal=अन्तर्राष्ट्रिय जु नोटबुक|year=१९९४ |volume=३२ |issue=१ |pages=१९१–१९६ |doi=10.1111/j.1748-1090.1993.tb03534.x}}</ref> यस सर्पलाई [[न्याउरी]] (जसलाई यस सर्पको टोकाईबाट न्युनतम असर गर्ने गर्छ)ले पनि सिकार बनाउने गर्छ तर यसले कतिपय समयमा न्याउरीलाई पनि डस्ने गर्छ।<ref>{{cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2017/10/mongoose-mamba-snake-predation-kruger-video-spd/|title=न्याउरी र कालो माम्बाको लढाई|publisher=नेसनल जियोग्राफिक सोसाइटी|accessdate=7 September 2018|date=3 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://video.nationalgeographic.com/wild/mongoose-vs-snake|title=न्याउरी विरुद्ध सर्प|publisher=नेट जियो वाइल्ड|accessdate=7 September 2018|format=भिडियो}}</ref><ref>{{cite journal|author=|year=२००१|title=कालो माम्बाको भेनम|volume=२६४|issue=२|pages=२८१–२८६|doi=10.1046/j.1432-1327.1999.00623.x}}</ref> त्यस्तैगरि यो सर्पको असर [[रतेल]]लाई पनि न्युनतम भएकाले रतेलले कालो माम्बालाई सिकार बनाउने गर्छ। <ref>{{Cite web|url=http://www.roxannereid.co.za/1/post/2016/10/voices-of-botswana-honey-badger-vs-black-mamba.html|title=भ्वाईश अफ बोत्स्वाना|website=रक्सेन Reid|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-05-01}}</ref><ref name="Drabeck">{{cite journal |last1=ड्रबेक |first1=ड्यानियल |first2=एन्थोनी | last2=डिन | first3=सारोन | last3=जेन्स |title=रतेलले कालो माम्बालाई आक्रमण गर्छ |journal=टेक्सिकन |date=२०१५ |volume=९९ |issue=१ |pages=६८–८२ |doi=10.1016/j.toxicon.2015.03.007|pmid=25796346 }}</ref> == विष == कालो माम्बालाई अफ्रिकामा यसको आकार, लम्बाई र विषालु भएका कारण सबैभन्दा डरलाग्दो र खतरनाक सर्पको रूपमा लिइन्छ भने यसलाई [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]का अनुसार एक महत्त्वपूर्ण सर्पको रूपमा पनि लिइन्छ।<ref name=Hodgson96>{{cite journal | journal=Wilderness and Environmental Medicine |year= 1996 |volume=7|issue= 2 |pages=133–145| title= Biology and treatment of the mamba snakebite | last= Hodgson |first=Peter S. |last2= Davidson |first2=Terence M. | pmid= 11990107|doi= 10.1580/1080-6032(1996)007[0133:BATOTM]2.3.CO;2 }}</ref> सन् १९५७ देखि १९७९ सम्म [[दक्षिण अफ्रिका]]मा गरिएको एक सर्वेक्षणमा २५५३ सर्पले टोकेका मानिसहरू रहेका थिए जसमा ७५ जना मानिसलाई कालो माम्बाले टोकेको भन्ने कुरा पुष्टि भएको थियो। ७५ जना मानिस मध्ये ६३ जनाको अवस्था गम्भीर रहेको थियो भने २१ जनाको मृत्यु भैसकेको थियो।<ref name=who>{{cite web |last1=WHO Expert Committee on Biological Standardization |title=Guidelines for the production, control and regulation of snake antivenom immunoglobulins |url=https://www.who.int/bloodproducts/AntivenomGLrevWHO_TRS_1004_web_Annex_5.pdf |accessdate=1 January 2019 | pages=224–226 | work= WHO Technical Report Series, No. 964}}</ref> सन् १९६२ मा यस सर्पले डसेका मानिसहरूले एन्टि भेनम लिएका थिए तर उक्त अौसधिले कालो माम्बाको विषलाई केही पनि असर नगरेका कारण १५ जना अौषधि लिएका मानिसहरूको पनि मृत्यु भएको थियो।<ref name="Christensen81">{{cite journal |last1=Christensen |first1=P.A. |title=Snakebite and the use of antivenom in southern Africa |journal=South African Medical Journal |date=1981 |volume=59 |issue=26 |pages=934–938 |url=http://archive.samj.org.za/1981%20VOL%20LIX%20Jan-Jun/Articles/06%20June/3.6%20SNAKEBITE%20AND%20THE%20USE%20OF%20ANTIVENOM%20IN%20SOUTERN%20AFRICA,%20P.A.Christensen.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701162956/http://archive.samj.org.za/1981%20VOL%20LIX%20Jan-Jun/Articles/06%20June/3.6%20SNAKEBITE%20AND%20THE%20USE%20OF%20ANTIVENOM%20IN%20SOUTERN%20AFRICA,%20P.A.Christensen.pdf |date=2020-07-01 }}</ref> कालो माम्बाको विषलाई मार्ने अौषधि सन् १९६२ मा ल्याइएको थियो भने यसलाई सन् १९७१ देखि पूर्ण रूपमा मानिसहरूको पहुँचमा पुर्‍याइएको थियो भने तात्कालिक समयमा ३८ मानिस मध्ये ५ मानिसको मृत्यु भएको थियो। सन् १९९१ मा अफ्रिकी मुलुक [[जिम्बाब्वे]] गरिएको एक जनगणनामा कालो माम्बाले टोकाइ पिडित २७४ मानिस मध्ये ५ को मृत्यु भएको थियो।<ref name=Zimbabwe>{{cite journal|last=Nhachi|first=Charles FB|last2=Kasilo| first2=Ossy M.|title=Snake poisoning in rural Zimbabwe – A prospective study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-toxicology_may-june-1994_14_3/page/191|journal=[[Journal of Applied Toxicology]] |year=1994|volume=14|issue=3|pages=191–193|doi=10.1002/jat.2550140308|pmid=8083480}}</ref> यस प्रजातिको सर्प विषेशगरि प्रजनन गर्ने समयमा सबैभन्दा आक्रमक हुन्छ भने यसले मानिसलाई पनि त्यहि समयमा बढी टोक्ने गर्दछ। कालो माम्बा अफ्रिका बाहिर निकै कम मात्रामा भेटिने गर्दछन्।<ref name=Prague>{{cite journal|author1=Závada|first1= J.|author2=Valenta|first2= J.|author3=Kopecký |first3=O.|author4=Stach |first4=Z.|author5=Leden|first5= P.|title=Black Mamba ''Dendroaspis Polylepis'' Bite: A Case Report|url=https://www.researchgate.net/publication/51853650|journal=Prague Medical Report | volume=112 | issue=4 | pages= 298–304 | year=2011|pmid=22142525}}</ref> === उपचार === कुनै पनि विषालु सर्पले टोक्नो बित्तिकै घरेलु उपचार भनेको सर्पले टोकेको क्षेत्र वरपर कसिने गरी कुनै पनि डोरी अथवा कपडाको टुक्राले बाँध्नु पर्ने हुन्छ र पिडित मानिसलाई हलचल वा हिड्डुल गर्न दिनु हुँदैन र यथाशीघ्र नतिकैको अस्पताल पुर्‍याउन पर्छ।<ref>{{cite journal |title=Snakebite envenoming |journal= Nature Reviews Disease Primers|volume= 3|date=2017 |issue=3 |pages= 17063|doi=10.1038/nrdp.2017.63|pmid= 28905944|last1= Gutiérrez|first1= José María|last2= Calvete|first2= Juan J.|last3= Habib|first3= Abdulrazaq G.|last4= Harrison|first4= Robert A.|last5= Williams|first5= David J.|last6= Warrell|first6= David A.}}</ref> यस सर्पले टोकेपछि पहिलोपटक दक्षिण अफ्रिका स्थित साउथ अफ्रिकन इन्स्च्युट फर मेडिकल रिसर्चले उत्पादन गरेको थियो<ref name='Davidson'>{{cite web |url=http://toxicology.ucsd.edu/Snakebite%20Protocols/Dendroa3.htm |title=Immediate First Aid |accessdate=12 May 2010 |last=Davidson |first=Terence |website=[[University of California, San Diego]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230725040353/http://toxicology.ucsd.edu/Snakebite%20Protocols/Dendroa3.htm |date=25 July 2023 }}</ref> भने कालो माम्बाको विषलाई पूर्ण रूपमा मार्ने अौषधि कोष्टा रिकाले उत्पादन गरेको थियो। <ref name='Sánchez et al'>{{cite journal|title=Expanding the neutralization scope of the EchiTAb-plus-ICP antivenom to include venoms of elapids from Southern Africa |last=Sánchez |first=Andrés |journal=[[Toxicon]] |doi=10.1016/j.toxicon.2016.11.259 |pmid=27890775 |volume=125 |pages=59–64|year=2017 }}</ref> === कालो माम्बाको टोकाइका केही घटनाहरू === == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Wikispecies|Dendroaspis polylepis|कालो माम्बा}} {{Commonscat-inline|Dendroaspis polylepis|''कालो माम्बा''}} * [https://web.archive.org/web/20131029190702/http://www.toxinology.com/fusebox.cfm?fuseaction=main.snakes.display&id=SN0170 कालो माम्बा – विवरण] [[श्रेणी:अफ्रिकामा पाइने सर्पहरू]] sklszxkc02arc3cnachhfd52i1p39vx 0 106780 1368817 918392 2026-08-09T00:03:57Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368817 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{speciesbox | name = छोटो ठुँडे कालो सुगा<br>Calyptorhynchus latirostris | image = Calyptorhynchus latirostris -Taronga Zoo (female)-8a.jpg | image_caption = एक वयस्क पोथी | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=redlist>{{cite journal|author=बर्डलाइफ इन्टरनेसनल|author-link=बर्डलाइफ इन्टरनेसनल|title=Zanda latirostris|journal=अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूचीको सङ्कटासन्न प्रजातिहरू |volume=२०१६|page=e.T22684733A93044196|year=2016|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22684733A93044196.en}}</ref> | genus = Calyptorhynchus | parent = Calyptorhynchus (Zanda) | species = latirostris | authority = इभान कार्नबी, सन् १९४८ | range_map = Bird range for Calyptorhynchus latirostris-8.png | range_map_caption = रातोले अङ्कित गरिएको बासस्थान क्षेत्र | range_map_upright = 1.2 | synonyms = * ''Calyptorhynchus funereus latirostris'' <small>Carnaby</small> * ''Calyptorhynchus baudinii latirostris'' <small>Carnaby</small>}} '''छोटो ठुँडे कालो सुगा''' [[अस्ट्रेलिया]]को दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा पाइने एक ठूलो प्रजातिको [[सुगा]] हो। यस [[चरा|पन्छी]]लाई पहिलोपटक सन् १९४८ मा प्रकृतिविद् [[इभान कार्नबी]]ले वर्णन गरेका थिए। यो चराको औसत लम्बाइ ५३-५८ सेन्टिमिटर (२१-२३ इन्च) हुन्छ। यसको टाउकोको माथिल्लो भागमा छोटो शिखा रहेको हुन्छ। यस प्रजातिको सुगाको मुख्यतया प्वाँख तथा भुत्लाहरू खैरो तथा कालो हुन्छ भने ठुँड (चुच्चे) मधुरो खैरो र छोटो हुन्छ। त्यस्तै यसको टाउकाको तल्लो भागमा ठूलो सेतो धब्बा हुन्छ। यसको पुच्छरको माथिल्लो भाग सेतो र अन्तिम भाग कालो हुन्छ। यस प्रजातिको सुगाको भाले जातिको ठुँड मधुरो खैरो र गुलाफी रातो आँखा हुन्छ भने पोथीको प्वाँखको रङ्ग फिका [[कालो]] र [[खैरो]] आँखा हुन्छ। यस प्रजातिको सुगाले एकपटकमा एकदेखि दुई अण्डा पार्ने गर्दछ। पोथी ओथारो बसेको २८ देखि २९ दिनपछि अण्डाबाट चल्ला निस्किन्छन्। भर्खरै अण्डाबाट निस्किएका चल्लाहरू पहेँलो रङ्गका हुन्छन्। चल्लाहरू जन्मिएको १० देखि ११ हप्तापछि गुँडाबाट उड्न थाल्दछन् भने अर्को प्रजनन् महिनाको सुरुवात नहुँदासम्म यिनीहरू गुँडमै अर्थात वयस्क भाले पोथीसँगै बस्छन्। यी पन्छीहरूले एक प्रजनन् महिनामा चल्ला हुर्काइसकेपछि गुँड र त्यस वरपरको क्षेत्रबाट बसाइँसराइ गर्छन्। यी पन्छीहरू प्रजनन् मौसम सकिए लगत्तै एक समूहमा बसाइँसराइ गर्न गर्छन्। उड्दा खेरी पूरै पखेटा फिँजाएर सुस्त चालमा सामान्यतया [[रूख]]भन्दा माथि उड्ने गर्दछन्। यी पन्छीहरूको मुख्य आहारा [[वनस्पति]]का बिउहरू र साना [[किरा|कीरा]]हरू हुन्। यस पन्छीले आफ्नो गुँड मसलाको रूखमा (एक अग्लो र हलक्क बढ्ने रूख) बनाउने गर्छन्। अन्य प्रजातिका सुगाहरू जस्तै [[पहेँलो पुच्छ्रे कालो सुगा]]लाई पनि [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले सुरक्षा दिएको छ भने यस पन्छीको बासस्थान दायरा तथा जङ्गल विनास, चोरी शिकारी र बासस्थान दायरामा मानव जातिको आवतजावतका कारण यसलाई अस्ट्रेलियाका केही स्थानहरूमा सङ्कटमा परेका कारण यसलाई लोपोन्मुख पन्छीको सूचीमा वर्गीकरण गरिएको छ। यस पन्छीलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घद्वारा लोपोन्मुख पन्छीको सूचीमा वर्गीकरण गरिएको छ। == नामाङ्कन == छोटो ठुँडे र लामो ठुँडे सुगालाई फरकफरक प्रजातिमा विभाजन गर्नु भन्दा पहिला लामो ठुँडे कालो सुगा र छोटो ठुँडे कालो सुगालाई एकै परिवारमा वर्गीकरण गरिएको थियो भने यी पन्छीहरूलाई सेतो पुच्छ्रे कालो सुगाको नाम दिइएको थियो।<ref>{{cite journal|last1=Carnaby|first1=Ivan C.|title=The Birds of the Lake Grace District, W.A.|journal=Emu|date=1933|volume=33|issue=2|pages=103–09|doi=10.1071/MU933103}}</ref> सन् १९३३ मा अस्ट्रेलियाका प्रकृतिविद् इभान कार्नबीको एक प्रतिवेदनका अनुसार उनले सोतो पुच्छ्रे कालो सुगालाई वर्णन गरेका थिए।<ref>{{cite journal|title=Variation in the White-tailed Black Cockatoo|last1=Carnaby|first1=Ivan C.|year=1948|journal=Western Australian Naturalist|volume=1|pages=136–38}}</ref> उनले सन् १०४८ मा सेतो पुच्छ्रे कालो सुगाहरूलाई दुई उपप्रजातिमा विभाजन गरेका थिए। <ref>{{cite web |last1=Rowley |first1=I. |last-author-amp=yes |last2=Kirwan |first2=G. M. |year=2018 |title=Short-billed Black-cockatoo (''Zanda latirostris'') | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. |editor2-last=Elliott |editor2-first=A. |editor3-last=Sargatal |editor3-first=J. |editor4-last=Christie |editor4-first=D. A. |editor5-last=de Juana |editor5-first=E. |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions |location=Barcelona |url=https://www.hbw.com/node/54411 |access-date=28 August 2018}}</ref> पश्चिम अस्ट्रेलियामा पाइने सेतो पुच्छ्रे कालो सुगा (छोटो ठुँडे कालो सुगा र लामो ठुँडे कालो सुगा) र पूर्वी अस्ट्रेलियामा पाइने [[पहेँलो पुच्छ्रे कालो सुगा]]का जातिलाई पछि उपजाति जेण्डामा वर्गीकरण गरिएको थियो भने भने रातो पुच्छ्रे र कालो सुगालाई भने अर्को उपप्रजातिमा वर्गीकरण गरिएको थियो।<ref name="Saunders74">{{cite journal|last1=Saunders|first1=Denis A.|title=Subspeciation in the White-tailed Black Cockatoo, Calyptorhynchus baudinii, in Western Australia|journal=Wildlife Research|date=1974|volume=1|issue=1|pages=55–69|doi=10.1071/WR9740055}}</ref> यस दुई उपप्रजातिलाई भने प्वाँखको रङबाट छुट्याउन सकिन्छ। पछि छोटो ठुँडे कालो सुगाको भाले र पोथी जातिलाई पनि शारीरिक बनावटका र उचाईका कारण छुट्ट्याइएको थियो। जेण्डा उपप्रजातिमा पर्ने यी पन्छीहरूलाई थुप्रै वर्ष सम्म पहिला दुई र पछि एक उपप्रजातिमा विभाजन गरिएको थियो। सन् १९७० मा अस्ट्रेलियाली प्रकृतिविद् डेनिस सुण्डर्सले उनको एक प्रतिवेदनमा दुई सेता पुच्छ्रे काला सुगाहरू मध्ये एकको लामो ठुँड र लामो पुच्छर हुने भएको जानकारी गराएका थिए। सन् १९७९ मा सुण्डर्सले छोटो ठुँडे कालो सुगा र दक्षिणी भूभागमा पाइने पहेँलो पुच्छ्रे कालो सुगालाई एकै उपप्रजातिमा विभाजन गरेका थिए भने उनले लामो ठुँडे कालो सुगालाई आर्को उपप्रजातिमा विभाजन गरेका थिए।<ref name="Saunders79">{{cite journal|last1=Saunders|first1=Denis A.|title=Distribution and taxonomy of the White-tailed and Yellow-tailed Black-Cockatoos ''Calyptorhynchus'' spp.|url=https://archive.org/details/sim_emu_1979-10_79_4/page/215|journal=Emu|date=1979|volume=79|issue=4|pages=215–27|doi=10.1071/MU9790215}}</ref> उनले पश्चिम अस्ट्रेलिया पन्छीहरू एकै ठाउँमा एकत्रित हुन्छन् भने पछि लामो ठुँडे कालो सुगा र पहेँलो पुच्छ्रे कालो सुगाबाट छोटो ठुँडे कालो सुगाको उत्पत्ति भएको उल्लेख गरेका थिए।<ref name="adams1984">{{cite journal|last1=Adams|first1=M|last2=Baverstock|first2=P.R.|last3=Saunders|first3=D.A.|last4=Schodde|first4=R|last5=Smith|first5=G.T.|title=Biochemical Systematics of the Australian Cockatoos (Psittaciformes: Cacatuinae)|url=https://archive.org/details/sim_australian-journal-of-zoology_1984_32_3/page/363|journal=Australian Journal of Zoology|date=1984|volume=32|issue=3|pages=363–377|doi=10.1071/ZO9840363}}</ref> पछि सेतो पुच्छ्रे कालो सुगालाई छोटो ठुँडे र लामो ठुँडे काल सुगा भनिन थालिएको थियो।<ref>{{cite journal|last1=Gill|first1=Frank|last2=Donsker|first2=David|title=Parrots & cockatoos|url=http://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/|website=IOC World Bird List|accessdate=19 May 2017|doi=10.14344/IOC.ML.7.2|date=20 April 2017}}</ref><ref>{{cite journal|last=Abbott|first=Ian|title=Aboriginal names of bird species in south-west Western Australia, with suggestions for their adoption into common usage|year=2009|journal=Conservation Science Western Australia Journal|volume=7|issue=2|pages=213–78 [251]|url=http://www.dpaw.wa.gov.au/images/documents/about/science/cswa/articles/14.pdf}}</ref> == शारीरिक विवरण == [[File:Calyptorhynchus latirostris Carnaby gnangarra.jpg|thumb|left|एक वयस्क कालो सुगा]] छोटो ठुँडे कालो सुगाको औसत लम्बाइ ५३–५८ सेन्टिमिटर (२१–२३ इन्च) हुन्छ भने यसको तौल ५२०–७९० ग्राम हुन्छ। यस पन्छीको एक पखेटा देखि अर्को पखेटाको कुल लम्बाइ ११० सेन्टिमिटर (४३ इन्च) हुन्छ।{{sfn|Higgins|1999|p=87}} यो पन्छीको टाउकोको माथिल्लो भागमा छोटो चलायमान शिखा रहेको हुन्छ। यस प्रजातिकको सुगाको मुख्यतया प्वाँख तथा भुत्लाहरू खैरो तथा कालो हुन्छ भने यसको ठुँड (चुच्चे) मधुरो खैरो हुन्छ। यस प्रजातिको सुगाको भाले जातिको ठुँड कालो र गुलाफी रातो आँखा हुन्छ भने पोथीको प्वाँखको रङ फिका कालो र खैरो आँखा हुन्छ।{{sfn|Higgins|1999|p=79}} यस पन्छीको टाउकोको तल्लो भागमा ठूलो सेतो धब्बा हुन्छ भने यसको पुच्छरको माथिल्लो भाग सेतो र अन्तिम भाग कालो हुन्छ। यस पन्छीको खुट्टा खैरो हुन्छ। यस पन्छीको चुच्चो छोटो हुने भएकाले यसलाई छोटो ठुँडे कालो सुगा भनिएको हो।{{sfn|Forshaw|2006|loc=plate 1}} यस प्रजातिको सुगाको भाले जातिको ठुँड कालो र गुलाफी रातो आँखा हुन्छ भने पोथीको प्वाँखको रङ फिका कालो र खैरो आँखा हुन्छ। त्यस्तै पोथीको ठुँड मधुरो सेतो रङको र आँखा खैरो हुन्छ। यस प्रजातिको वयस्क पन्छीको शरिरिक रङ कालो तथा छिर्केमिर्के सेतो हुन्छ भने यस पन्छीको पखेटा भित्रको भाग सेतो र छिर्केमिर्के कालो हुन्छ। यसको पोथीको खुट्टाको रङ हल्का खैरो हुन्छ। यस प्रजातिको पन्छीको बचेरा तथा चल्लाको ठुँडको रङ मधुरो सेतो हुन्छ, खैरो आँखा र हल्का खैरो पुच्छर हुन्छ। यी पन्छीहरूलाई सानो उमेरमानै लिङ्ग पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ भने जब उमेर अनुसार ठुँडको रङ परिवर्तन हुन्छ लिङ्ग सहजै छुट्टिन्छ।{{sfn|Higgins|1999|p=88–89}} भाले जाति एक वर्षको पुगेपछि यसको ठुँडको रङ खैरो हुन जान्छ। छोटो ठुँडे कालो सुगा मुख्यतया अस्ट्रेलियाको दक्षिण पश्चिम भूभागमा वार्षिक ३०० मिलिमिटर (१२ इन्च) पानी पर्न वर्षा वनमा पाइन्छन्। यस पन्छीको बासस्थान दायरा पूर्वमा केप एरिड, कोरिनन तालर हेटर्स पहाड र मोर ताल र दक्षिणमा कलबारीसम्म भेटिन्छन्। यस पन्छीले प्रजनन् वार्षिक ३५० देखि ७०० मिलिमिटर (१४ देखि २८ इन्च) पानी पर्न वर्षा वनमा गर्ने गर्छ। यस प्रजातिको सुगाले प्रजनन मैसम पछि एक समूहमा बसाइँसराइ गर्ने गर्दछ भने यिनीहरू गुँड बनाउने क्षेत्र भन्दा टाढा बसाइँसराइ गर्छन्। यी पन्छीहरू मुख्यतया मसलाको (ठूलो र अग्लो खालको हलक्क बढ्ने रुख) रुखमा बसोबास गर्छन् भने यो पन्छी अशोक रुख खेती गरेको क्षेत्रमा पनि पाइन्छन्। == व्यवहार == [[File:Calyptorhynchus latirostris -Albany, Western Australia, Australia-8.jpg|thumb|right|प्रजनन क्षेत्रमा छोटो छुँडे कालो सुगा]] छोटो ठुँडे कालो सुगाले दिन र रात दुवै समयमा राम्रोसँग देख्न सक्छ भने यस पन्छीले चर्को रुखो आवाज निकाल्ने गर्दछ जसले गर्दा यस पन्छी देखिनु भन्दा अगाडि यसको आवाज सुनिन्छ। यस पन्छीले आहाराका लागि लामो यात्रा तय गर्ने गर्छ र यसले आफ्ना जोडीलाई आवाज दिन्छ।{{sfn|Higgins|1999|p=79}} सामान्यतया यस पन्छी समूहमा जोडी भएर अथवा बचेरासँग उडेको देखिन्छ। यस पन्छीले एकपटक आवाज निकाली सकेपछि अर्को आवाज त्यसको ०.४ सेकेण्ड पनि निकाल्ने गर्दछ भने यस पन्छीले सामान्यतया उडिरहेको बेला अन्य पन्छीलाई डाक्नका लागि आवाज निकाल्ने गर्दछ।{{sfn|Higgins|1999|p=80}} यस पन्छीले बास बसिरहेका बेला वा नउडिहेका बेला पनि अर्को पन्छीले आवाज दियो भने सञ्चारका लागि आवाज निकाल्ने गर्दछ। यस पन्छीको बचेरा र वयस्कको आवार फरकफरक हुन्छ। सुण्डर्सले यस पन्छीले निकाल्ने आवारको फरक प्रष्ट पारेका थिए। यस पन्छीले एक्लै हुँदा मधुरो र सानो आवार निकाल्ने गर्दछ। यस पन्छीले लामो सुसेली पनि हाल्ने गर्दछ जुन ०.६ सेकेण्ड लामो हुन्छ। यस पन्छीले खतराको आभास पाउने बित्तिकै ठूलो र चर्को आवार निकाल्ने गर्दछ। यस पन्छी माथी कुनै शिकारी पन्छी अथवा जनावरले हमाल गर्ने बेला यसले तिखो र चर्को आवाज निकाल्ने गर्दछ भने कुनै पन्छी प्रजनन क्षेत्रमा प्रवेश गर्‍यो भने पनि यसले यस्तो गर्ने गर्छ। प्रजनन मौसमा भाले जातिले अर्को भालेसँग तिखो र भयानक आवाज निकाल्छ। भालेले पोथी आउनु भन्दा अघि प्रजनन मौसममा दुई प्रकारको आवाज निकाल्छ भने यसले कहिलेकाँही छोटो आवार र कहिलेकाँही लामो आवाज पनि दिन्छ। पोथीलाई डाक्ने आवाज निरन्तर जारी रहन्छ। भोकाएका बचेरा तथा साना चल्लाले भने तिखो आवाज निकाल्छन्।{{sfn|Higgins|1999|p=79}} एक वयस्क पोथीले ओथारो बस्दा खेरी पनि आवाज निकाल्ने गर्दछ भने गुँड छाडेका र उड्न सक्ने पन्छीहरूले भने मधुरो आवाज निकाल्छ। प्रजनन महिना भन्दा पहिला शरद ऋतु र हिउँद ऋतुमा यस पन्छी एकै ठाउँमा लगभग सय भन्दा बढी छोटो ठुँडे कालो सुगा जम्मा हुन्छन्। उड्दा खेरी यसले पुरै पखेटा फिजाएर सुस्त चालमा उड्ने गर्दछ भने यस पन्छीले पखेटा नफट्फटाईकिन पनि लामो यात्रा तय गर्न सक्छ। यस पन्छीको समूह रुख र ठूलो भवन भन्दा धेरै माथी उड्ने गर्दछन्। यस प्रजातिको पन्छीको आयु २५ वर्ष १०.८ महिना हुन्छ। === प्रजनन === छोटो ठुँडे कालो सुगा ४ वर्षको उमेरमा प्रजनन गर्न परिपक्व बन्छ।<ref name=saunders83>{{cite journal|author=Saunders, Denis A.|title=Vocal repertoire and individual vocal recognition in the short‐billed form of the White‐tailed Black Cockatoo ''Calyptorhynchus funereus''|journal=Wildlife Research|year=1983|volume=10|issue=3|pages=527–36|doi=10.1071/WR9830527}}</ref> यस पन्छीले आफ्नो गुँड एक अग्लो र हलक्क बढ्ने रुखमा बनाउने गर्छन्।<ref name=saunders79thesis>{{cite thesis|title=The Biology of the Short-billed form of the White-tailed Black Cockatoo, ''Calyptorhynchus funereus latirostris'' Carnaby|author=Almendro, Juan A.|type=Ph.D.|date=1979|publisher=University of Western Australia}}</ref> यी पन्छीहरूलाई अन्य शिकारी पन्छीले आक्रमण गरी अण्डा खुइदिने हुँदा यसले गुँड बनाउँदा एकमात्र रुख भएको स्थान छनोट गर्छन्। प्रजनन मैसमा एकै रुख पटकपटक प्रयोग हुन्।<ref name = ATS>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/publications/black-cockatoo.html|accessdate=19 May 2009|title=Australian Threatened Species: Carnaby's Black-Cockatoo|publisher=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts}}</ref> यस पन्छीले आफ्नो गुँड जमिन सतहबाट ५.६ मिटर (१९ फिट) माथि बनाउने गर्दछ भने यसले एक गुँड देखि आर्को गुँडको दुरी१७४ मिटर (५७१ फिट) हुने गर्दछ। यस पन्छीको गुँड १ देखि ३ मिटर (३.३ देखि ६.६ फिट) गहिरो र ०.२५ देखि ०.५ मिटर (९.८ देखि १९.७ इन्च) चौडा हुन्छ भने यसले गुँड बनाउँदा सुकेका झार, रुखका मसिना हाँगाहरूको प्रयोग गर्दछ।<ref name=saunders82>{{cite journal|author=Saunders, Denis A.|title=The breeding behaviour and biology of the short‐billed form of the White‐tailed Black Cockatoo ''Calyptorhynchus funereus''|journal=Ibis|year=1982|volume=124|issue=4|pages=422–55|doi=10.1111/j.1474-919X.1982.tb03790.x}}</ref> यस पन्छीले गुँड बनाउने क्रममा दुवै भाले र पोथी सामेल हुन्छ भने यी पन्छीले सुकेका झार पात, रुखका मसिना हाँगाहरू बटुल्ने गर्दछन्।<ref name="SaundersMawson2014">{{cite journal|last1=Saunders|first1=D. A.|last2=Mawson|first2=P. R.|last3=Dawson|first3=R.|title=One fledgling or two in the endangered Carnaby's Cockatoo (Calyptorhynchus latirostris): a strategy for survival or legacy from a bygone era?|journal=Conservation Physiology|volume=2|issue=1|year=2014|pages=cou001|issn=2051-1434|doi=10.1093/conphys/cou001|pmid=27293622|pmc=4732493}}</ref> यस पन्छीको पोथी जातिले एक अथवा दुई अण्डा पार्ने गर्दछ जुन चम्किलो हुन्छ।<ref>{{cite journal|last1=Saunders|first1=Denis A.|last2=Dawson|first2=Rick David|last3=Nicholls|first3=Nick|title=Aging nestling Carnaby's cockatoo, Calyptorhynchus latirostris, and estimating the timing and length of the breeding season|journal=Nature Conservation|date=24 August 2015|volume=12|issue=52|pages=27–42|doi=10.3897/natureconservation.12.4863}}</ref> यस पोथीको पहिलो अण्डा ४४ देखि ५४ मिलिमिटर लामो र व्यास ३५ मिलिमिटर हुन्छ। पोथीले पहिलो अण्डा पारेपछि अर्को अण्डा ८ दिनको अन्तरालमा पार्ने गर्दछ जसको लम्बाइ र व्यास पहिलो अण्डा भन्दा ३ मिलिमिटर सानो हुन्छ। अण्डा पारिसकेपछि पोथीले अण्डा कोरल्न शुरू गर्छ।<ref name="Ausgov">{{cite web|publisher=Australian Government: Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=59523|title=Calyptorhynchus latirostris|access-date=6 March 2017}}</ref> पोथी ओथारो बस्छा खेरी आहाराको व्यवस्थापन भालेले गर्दै दिनको २ देखि ४ पटकसम्म आहारा ल्याउने गर्दछ भने अण्डाबाट चल्ला निस्किसकेपछि दुवै भाले र पोथीले बचेरालाई आहारा ख्वाउने गर्दछन्। यस प्रजातिको पन्छीले दोस्रो चल्ललाई आहार नदिने र व्यवास्था गरेका कारण दोस्रो चल्लाको भयानक रूपमा मृत्यु हुन्छ। पोथी ओथारो बसेको २८ देखि २९ दिनपछि अण्डाबाट चल्ला निस्किन्छन्। पहिला पारेको अण्डबाट चल्ला निस्किसकेको ८ दिन पश्चात् अर्को चल्ला निस्किन्छ। भर्खरै अण्डाबाट निस्किएका चल्लाहरू पहेँलो रङका हुन्छन्। चल्लाहरू जन्मिएको ३ महिना पछि गुँडाबाट उड्न थाल्दछन् भने अर्को प्रजनन महिनाको शुरूवात नहुँदासम्म यिनीहरू गुँडमै अर्थात वयस्क भाले पेथीसँगै बस्छन्। {{sfn|Higgins|1999|p=87}} == आहारा == [[File:Short Billed Black Cockatoo Feeding.jpg|thumb|left|upright|आहारा खाँदै एक सुगा]] छोटो ठुँडे कालो सुगाको आहारा बासस्थान दायरा, मौसम र वातावरणमा भर पर्छ। यस प्रजातिको पन्छीले मुख्यतया फलफूलका बीउ तथा फलहरू खाने गर्दछन्। यस पन्छीले लगभग ५० वनस्पति तथा रुखहरूको बीउहरू आहारा बनाउने गर्छन्। यी पन्छीहरू फल फल्ने रुखको हाँगामा बसी फलफूल तथा बीउहरू खाने गर्छन्।<ref name=V&S>{{cite web|last1=Valentine|first1=Leonie E.|last2=Stock|first2=William|title=Food resources of Carnaby's Black Cockatoo (''Calyptorhynchus latirostris'') in the Gnangara Sustainability Strategy Study Area|url=http://ro.ecu.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=7147&context=ecuworks|publisher=Edith Cowan University & Department of Environment and Conservation|date=December 2008|accessdate=19 May 2009}}</ref> यस पन्छीले ठूलो फललाई खुट्टाले समातेर ठुँडले सानो सानो बनाएर खाने गर्छ। यी पन्छीहरूले रुखबाट पाकेर खसेका फलहरू खान जमिनामा पनि आउने गर्दछ। यी पन्छीहरूको मरेको रुख भित्र रहेका लामा किराहरू पनि प्रमुख आहारा हो भने यसले गोब्रेकिराको पनि सिकार गर्दछ।<ref name="saunders80">{{cite journal|last1=Saunders|first1=Denis A.|title=Food and Movements of the Short-Billed Form of the White-Tailed Black Cockatoo|journal=Wildlife Research|date=1980|volume=7|issue=2|pages=257–69|doi=10.1071/WR9800257}}</ref>{{sfn|Lamont|1994|pp=83–89}} यो प्रजातिको पन्छीले किराहरूको खोजलाई वर्षको जुन र जुलाई महिनामा तीव्र बनाउँछ जति बेला यी किराहरू प्रशस्त मात्रामा भेटिन्छन्। यी पन्छीहरू तटिय क्षेत्रमा पनि आहारा खोज्न जान्छन्। सिकार गरेका किराहरू यी पन्छीले बचेरा तथा साना चराहरूलाई पनि ख्वाउने गर्दछ। यी पन्छीले रुख तथा जमिना भएका साना खाल्डोहरू खन्छ र त्यहाँबाट किरा निकाल्छ। प्रजनन मौसम सकिएपछि यी पन्छीहरू आहाराका लागि बासस्थान दायरा भन्दा टाढा जाने गर्दछ भने यी पन्छीहरू १६ किलोमिटरसम्म आहाराका लागि जाने गर्दछ तर यी पन्छीहरू सामान्यतया आहारा खोज्न नजिक यात्रा गर्छन्। यस प्रजातिको पन्छीहरू बिहानीमा यात्रा गर्छन् भने यिनीहरू ५.४ किलोमिटर (३.४ माइल) दुरीको यात्रा तय गर्छन् भने साँझ परेपछि यिनीहरू बासस्थान क्षेत्र तिर आउँछन्।<ref>{{cite journal |author1=Groom, C. |author2=White, N. E. | author3=Mitchell, N. |author4=Roberts, J. D. |author5=Mawson, P. | year=2017| title=Assessing the spatial ecology and resource use of a mobile and endangered species in an urbanized landscape using satellite telemetry and DNA faecal metabarcoding| journal=Ibis| volume=159| pages=55–65 | url = | doi=10.1111/ibi.12420 | issue=2|hdl=10261/141899|hdl-access=free }}</ref> == हालको स्थिति र संरक्षण == छोटो ठुँडे कालो सुगालई सन् १९९९ मा संयुक्त वातावरणमा संरक्षणको अनुसार यसलाई सङ्कटापन्न पन्छीको सूचीमा वर्गीकृत गरिएको छ भने यसलाई सन् २००८ का अनुसार अस्ट्रेलियाक‍ पश्चिमी भूभागबाट लोप हुन लागेका तथा सङ्कटापन्न पन्छीको सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/publications/pubs/tsday08-cockatoo.pdf|title=National Threatened Species Day 2008: Carnaby's black-cockatoo ''Calyptorhynchus latirostris''|author=((Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts))|authorlink=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts|accessdate=19 May 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114171203/http://environment.gov.au/biodiversity/threatened/publications/pubs/tsday08-cockatoo.pdf|archivedate=14 November 2011}}</ref> पछिल्लो ४५ वर्षमा यस पन्छीको सङ्ख्या ५०% ले घटेको छ। सन् २००९ देखि यस प्रजातिको पन्छीलाई गणना गर्न शुरू गरिएको थियो भने कालो सुगा प्रजातिका पन्छीहरूलाई पनि गणनामा समावेश गराइएको थियो। सन् २०१६ मा गणना गरिए अनुसार यस पन्छीको सङ्ख्या १०,९१९ गणना गरिएको थियो जसले पछिल्लो ४५ वर्षमा यस पन्छीको सङ्ख्यामा भारि मात्रामा गिरावट आएको देखाएको थियो।<ref name=ABC>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2014-04-02/record-number-of-volunteers-sign-up-for-great/5362128|title=Record number of volunteers sign up for Great Cocky Count|date=2 April 2014|accessdate=15 September 2016|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref> हाल यस पन्छीको सङ्ख्या ४०,००० रहेको अनुमान लगाइएको छ। <ref name=redlist/><ref name=GCC2016>{{cite web|title=New report reveals black future for endangered cockatoos|url=https://www.medianet.com.au/releases/115794/|publisher=medianet|author=Birdlife Australia|year=2016|accessdate=2 November 2016}}</ref> यी पन्छीहरू सङ्कटापन्न पन्छीको सूचीमा पर्नका कारण; दाउरा सङ्कलन गर्ने क्रममा गरिएको बासस्थान दायरा वरपरको क्षेत्रमा सरसफाई, गुँड बनाउने उपयुक्त स्थानका लागि अन्य पन्छीसँगको मुक्काबिला र गैरकानुनी ढङ्गबाट गरिएको चोरी शिकार हुन्।<ref name="recoveryplan">{{cite web|last1=Goldberg|first1=J.|last2=Bleby|first2=K.|last3=Mawson|first3=P.|title=Carnaby's cockatoo (''Calyptorhynchus latirostris'') Recovery Plan|url=https://www.environment.gov.au/system/files/resources/94138936-bd46-490e-821d-b71d3ee6dd04/files/carnabys-cockatoo-recovery-plan.docx|publisher=[[Department of Parks and Wildlife (Western Australia)]]|accessdate=26 February 2017|date=October 2013}}</ref> यस पन्छीको बासस्थान दायराका लगभग ५६% भूभागहरू कृषि गर्नका लागि सफाई गरिए थियो। यसबाहेक ५४% तटिय क्षेत्र तथा प्रजनन दायरामा पर्ने क्षेत्रहरू हराएका छन्। यस पन्छी लगायत अन्य पन्छीहरूको सङ्ख्या वृद्धि र बासस्थान दायरा बढाउनका लागि अस्ट्रेलियाली राज्य सरकारले नयाँ योजना तयार गरेको छ।<ref>{{cite news|url=http://www.watoday.com.au/wa-news/perths-urban-sprawl-threatens-endangered-banksia-woodlands-20161003-gru06p.html|title=Perth's urban sprawl threatens endangered banksia woodlands|last=Young|first=Emma|date=3 October 2016|work=WA Today|accessdate=26 February 2017}}</ref> अस्ट्रेलियाको केही क्षेत्रहरूमा अशोकको रुख लगाउन बन्द गरिएपछि यस पन्छीको आहारा दायरा घट्दो क्रममा छ। सन् २०१७ मा अस्ट्रेलियाली पशुपन्छी सङ्घले प्रकृति मन्त्रीलाई अशोकको रुखहरू विनाश गर्न बन्द गर्ने भन्दै आवेदन दिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.communitynews.com.au/wanneroo-times/news/carnabys-black-cockatoos-residents-still-needling-on-pine-plantation-removal/|title=Carnaby's black cockatoos: residents still needling on pine plantation removal|last=Pond|first=Laura|date=14 June 2016|work=Wanneroo Times|accessdate=26 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-03-02/cockatoos-at-risk-if-land-use-goes-ahead-report/7215244|title=Carnaby's Black Cockatoos at risk if Perth-Peel land-use plan goes ahead, says leaked report|last=Perpitch|first=Nicolas|date=3 March 2016|work=ABC News|accessdate=26 February 2017}}</ref> अन्तर्राष्ट्रिय पन्छी सङ्घले हाल अस्ट्रेलियामा यस पन्छीको बासस्थान दायरा १३ ठाउँहरू बनाइएको जानकारी गराएको थियो। अस्ट्रेलियाको दक्षिणी तटिय क्षेत्रहरूमा प्रजनन मौसम सकिएपछि लगभग ४६०० देखि १५००० पन्छीहरू तटमा आहाराका लागि आउने बताएको थियो। <ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2017-02-24/carnabys-cockatoos-could-be-lost-perth-due-to-clearing-wwf-warns/8298830|title=Carnaby's cockatoos may vanish from Perth unless pine clearing stopped, WWF says|last=Wildie|first=Tom|date=24 February 2017|work=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|accessdate=27 February 2017}}</ref> यस पन्छी प्रजननका लागि तयार हुन लामो समय लाग्ने र प्रजनन दर कम भएका कारण पनि यसको सङ्ख्या घट्नुको मुख्य कारण हो। यी पन्छीहरू प्राय समूहमा बस्ने हुनाले रोगी पन्छीहरूबाट रोग सहजै थुप्रै पन्छीमा सर्न सक्छ। <ref name="saunders11">{{cite journal|last1=Saunders|first1=Denis A.|last2=Mawson|first2=Peter|last3=Dawson|first3=Rick|title=The impact of two extreme weather events and other causes of death on Carnaby's Black Cockatoo: a promise of things to come for a threatened species?|journal=Pacific Conservation Biology|date=2011|volume=17|issue=2|pages=141–48|doi=10.1071/PC110141}}</ref> सन् २००९ सेप्टेम्बर देखि अक्टोबरसम्म एक भयानक रोगका कारण २३ प्रजना योग्य पोथीको मृत्यु भएको थियो भने २२ मार्च २०१० मा आएको आँधी तथा असिनाको प्रभावले ६८ पन्छीको मृत्यु भएको थियो। अस्ट्रेलियाको असान्दर्भिक मौसम परिवर्तनका कारण यस पन्छीको प्राकृतिक प्रकोपबाट मृत्यु हुने दर उच्च रहेको छ।<ref name="LeSouëf15">{{cite journal|last1=Le Souëf|first1=Anna|last2=Holyoake|first2=Carly|last3=Vitali|first3=Simone|last4=Warren|first4=Kristin|title=Presentation and prognostic indicators for free-living black cockatoos (Calyptorhynchus spp.) admitted to an Australian zoo veterinary hospital over 10 years.|journal=Journal of Wildlife Diseases|date=April 2015|volume=51|issue=2|pages=380–388|doi=10.7589/2014-08-203|pmid=25647589|url=http://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/26393/}}</ref> कतिपय अवस्थामा यी पन्छीहरूलाई उपचारका लागि पन्छी चिकित्सालयमा पनि ल्याउने गरिएको छ। अन्य प्रजातिका सुगाहरू जस्तै छोटो ठुँडे कालो सुगालाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले सुरक्षा दिएको छ भने यसलाई अस्ट्रेलियाका केही स्थानहरूमा सङ्कटमा परेका कारण यसलाई सङ्कटापन्न पन्छीको सूचीमा वर्गीकरण गरिएको छ। <ref name=CITES>{{cite web|url=http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml|title=Appendices I, II and III|date=22 May 2009|publisher=[[CITES]]|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100317013927/http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml <!--Added by H3llBot-->|archivedate=17 March 2010}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == * {{Commons-inline|Calyptorhynchus latirostris|''छोटो छुँडे कालो सुगा''}} * {{wikispecies|Calyptorhynchus latirostris|''छोटो ठुँडे कालो सुगा''}} {{सुगाहरू}} [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:चराहरू]] [[श्रेणी:सुगा]] qiiz2yt4hoqhegma2ky2hdyxvowjg94 0 108451 1368783 1321646 2026-08-08T23:13:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368783 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = पूर्व बाङ्लार सर्वहारा पार्टी | native_name = পূর্ব বাংলার সর্বহারা পার্টি | native_name_lang = bn | abbreviation = PBSP | logo = | logo_size = | colorcode = #DA251D | founder = [[सिराज सिकदार]] | foundation = {{start date|1971|6|3}} | dissolution = | ideology = {{Nowrap|[[साम्यवाद]]<br>मार्क्सवाद-लेलिनवाद-माओवाद}} | predecessor = | successor = | headquarters = | position = | religion = | international = | newspaper = | colors = | slogan = | seats1_title = जातीय संसदको सिट | seats1 = {{Composition bar|0|350|hex=#DA251D}} | flag = | website = | country = बङ्गलादेश }} '''पूर्व बाङ्लार सर्वहारा पार्टि''' ({{भाषा-बङ्गाली|পূর্ব বাংলার সর্বহারা পার্টি}}) [[बङ्गलादेश]]को एक कम्युनिष्ट राजनैतिक दल हो। पार्टीले सन् १९७१ को बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो। सन् १९७० को दशकमा को शुरूवातमा यो [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]बाट नयाँ गठित बङ्गलादेश राज्यलाई सघाउन सशस्त्र सङ्घर्षमा संलग्न भएको थियो। यो दल सक्रिय रहन्छ र अझै पनि आफ्नो विरोधीहरू विरुद्ध हिंसात्मक आक्रमण गर्दछ। == उत्पत्ति == यो समूह पूर्वी पाकिस्तानमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको [[चीन]] समर्थक प्रवृत्तिबाट उदाउन शुरू गरेको थियो। सन् १९६७ मा सिराज सिकदार [[ढाका]]मा माओ त्से तुङ विचार अनुसन्धान केन्द्रको गठन गरेका थिए। यस अनुसन्धान केन्द्रमा धेरै पटक जमात-ए-इस्लामी कार्यकर्ताहरूले शारीरिक हमला भएको थियो। ८ जनवरी १९८८ मा उक्त समूहले पूर्वा बाङ्लार श्रमिक आन्दोलनको शुरूवात गरेको थियो। यस सङ्गठनले एक सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो जुन एम दिनमानै ढाकामा जुट मिल मजदुरको निवासमा सम्पन्न भएको थियो।<ref name="amin">{{cite journal |last=Amin |first=Md. Nurul |date=July 1986 |title=Maoism in Bangladesh: The Case of the East Bengal Sarbohara Party |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1986-07_26_7/page/759 |journal=Asian Survey |publisher=University of California Press |volume=26 |issue=7 |pages=759–773 |doi=10.2307/2644210 |jstor=2644210}}</ref> सम्मेलनमा केन्द्रका ४० देखि ५० जना अनुयायीहरू उपस्थित थिए। यस प्रवृत्तिको रेखा त्यतिबेला पूर्वी पाकिस्तानमा रहेका अन्य चिनियाँ समर्थक समूहसँग स्पष्ट रूपमा भिन्न थियो। सिक्दारको समूहले पाकिस्तानलाई औपनिवेशिक शक्तिको रूपमा देख्यो र पूर्वी बाङ्लाको लागि राष्ट्रिय मुक्ति र पूर्वी बङ्गाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको गठनको लागि सङ्घर्ष गर्न चाहेको थियो। यो आधिकारिक जनवादी गणतन्त्र चीन विदेश नीतिको विपरीत थियो जसले सामान्यतया भारतको विरुद्ध पाकिस्तानलाई समर्थन गर्थ्यो। यस समूहले अमेरिकी साम्राज्यवाद, सोभियत सामाजिक साम्राज्यवाद, भारतीय विस्तारवाद र सामन्तवादको पनि विरोध गरेको थियो।<ref>{{cite news |last=Adil |first=Nehal |date=April 8, 2006 |title=Storm over Timor Sea |url=http://www.financialexpress-bd.com/index3.asp?cnd=4/8/2006&section_id=16&newsid=21154&spcl=yes |newspaper=The Financial Express |location=Dhaka |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313141550/http://www.financialexpress-bd.com/index3.asp?cnd=4%2F8%2F2006&section_id=16&newsid=21154&spcl=yes |archive-date=March 13, 2007 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313141550/http://www.financialexpress-bd.com/index3.asp?cnd=4/8/2006&section_id=16&newsid=21154&spcl=yes |date=March 13, 2007 }}</ref> सन् १९६८ को बीचमा यस समूहले आन्दोलनमा भूमिगत कार्यहरू शुरू गरेको थियो। यस समूहले झण्डा प्रिण्ट गर्ने यन्त्र कब्जा गरी रातो झण्डाको ढाँचा तयार पारेका थिए। ८ जनवरी १९७० मा यस समूहले ढाका, मुन्सिगञ्ज र मयमनसिङ्ह मा पूर्वी बङ्गालको (वर्तमान [[बङ्गलादेशको झण्डा|बङ्गलादेशको राष्ट्रिय झण्डा]]) झण्डा फहराएको थियो। ६ मे १९७० कार्ल मार्क्सको जन्मदिनमा यस समूहले ढाकास्थित पाकिस्तान परिषद् कार्यालयमा बम फ्याँकेको थियो। सोही वर्ष अक्टोबरमा यो समूहले अमेरिकी सूचना केन्द्र सहित पूर्वी पाकिस्तान वरपरका थुप्रै भवनहरूमा बम आक्रमण गरेको थियो। == बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्ध == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने सिकदारको समूहले राष्ट्रिय प्रतिरोध कक्षहरू स्थापना गर्ने प्रयास गरेको थियो।<ref name=Sikder>{{cite book |last=Khan |first=Muazzam Hussain |year=2012 |chapter=Sikder, Siraj |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sikder,_Siraj |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> यस समूहले ३० अप्रिलमा पूर्व बङ्गाल सशस्त्र देशप्रेमिक बाहिनी नामक एक अर्धसैनिक बलको स्थापना गरे जसले पाकिस्तानी सेनाको विरुद्ध सशस्त्र सङ्घर्ष गर्न शुरू गरेको थियो। उल्लेखनीय कुरा के छ भने, यो समूह केवल चिनियाँ समर्थक गुट थियो जसले प्रतिरोध सङ्घर्षमा सक्रियतापूर्वक भाग लिएको थियो। अन्य समूहहरूले या त बढी तटस्थ अडान लिए वा पाकिस्तान सरकारलाई प्रतिरोध आन्दोलनमा रोक्न सहयोग गरेका थिए।<ref name="radical">{{cite book |last=आहमेद |first= |year=सन् २०१२ |chapter= |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Radical_Politics |editor1-last=इसलाम |editor1-first=सिराजुल |editor2-last=जामाल |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |edition=दोस्रो |publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি}}</ref> ३ जुन १९७१ का दिन [[बरिसाल जिल्ला|बरिशाल जिल्ला]]को बैठकमा पूर्वा बाङ्लार सर्वहारा पार्टीलाई एक राजनीतिक पार्टीको रूपमा घोषित गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.ribt.org/nuke/html/modules.php?op=modload&name=Organizations&file=organization&id=43 |title=Puubo Banglar Sarbahara Party |website=Regional Information Base on Terrorism |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222185840/http://www.ribt.org/nuke/html/modules.php?op=modload&name=Organizations&file=organization&id=43 |archive-date=February 22, 2012 |access-date=April 29, 2006}}</ref> == स्वतन्त्रता पश्चात् == बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् पीबीएसपी नयाँ अवामी लिग सरकारको मुख्य चुनौतीको रूपमा देखा पर्‍यो जसलाई भारतीय कठपुतलीको रूपमा मानिन्थ्यो। पहिलो पार्टी काङ्ग्रेस १४ जनवरी १९७२ सम्पन्न भएको थियो जसको पार्टीको अध्यक्षमा रूपमा सिकदार चुनिएका थिए। अप्रिल १९७३ मा पूर्व बाङ्लार राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा ११ समूहको गठबन्धन गठन भयो जसक‍ पनि सिकदार अध्यक्ष बनेका थिए। मोर्चा गठन भएपछि पार्टीले बङ्गलादेशी राज्यको विरुद्ध सशस्त्र सङ्घर्ष अभियानको शुरूवात गरेको थियो। पार्टीको विश्वविद्यालय सर्कल बीच कडा समर्थन थियो। यसको रातो झण्डा र सङ्बाद प्रमुख समाचार प्रकाशित गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.majordalim.com/h3p14.htm |title=The strategy and the struggle of different political parties who opposed AWAMI-BKSAL regime needed a careful study |website=MajorDalim.com |access-date=April 29, 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311194157/http://www.majordalim.com/h3p14.htm |archivedate=March 22, 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311194157/http://www.majordalim.com/h3p14.htm |date=March 11, 2007 }}{{self-published source|date=August 2016}}</ref> यो पार्टि ढाका, बरिशाल, फरीदपुर , मयमनसिङ्ह, टाङ्गाइल, चट्टग्राम, सिलेट र कुमिल्ला जिल्लाहरूमा सक्रिय थियो। यसले अवामी लिगका कार्यकर्ताहरूको हत्या र देश भरका प्रहरी चौकीमा आक्रमण गरेको थियो। == सिकदारको मृत्यु == सिराज सिकदारलाई सन् १९७४ मा चट्टग्रामको हलिसहरबाट पक्राउ गरिएको थियो। सिकदारलाई सन् १९७५ जनवरी २ का दिन साभर थाना सवारी साधन विसौनीमा गोली हानी हत्या गरिएको थियो। सिकदारको मृत्यु पश्चात् यस दल दुई भागमा विभाजित भएको थियो। पछि ती दुई पार्टीहरू अन्य पार्टिमा विभाजित भएका थिए। प्रमुख गुटको नेतृत्व सिराज सिक्दारको दोस्रो नेतृत्व एमडी हमिदुल होकले गरेका थिए जसले पार्टीको बागडोर लिएका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.broadleft.org/bd.htm |title=Leftist Parties of the World: Bangladesh |website=BroadLeft }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403002828/http://www.broadleft.org/bd.htm |date=2015-04-03 }}{{self-published source|date=August 2016}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == 897re8wtgpls90x7yhedqyhod30xpf3 0 108564 1368734 1334713 2026-08-08T22:01:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368734 wikitext text/x-wiki {{subspeciesbox | name = तिब्बती ब्वाँसो | image = Tibetan Wolf By Stanzin (Stakpa) cropped.jpg | image_caption = | genus = Canis | species = lupus | species_link = Gray wolf | subspecies = filchneri | authority = सन् १९०७ | synonyms= * ''C. l. laniger'' (ब्रायन हगसन, सन् १८४७)<ref name=allen1938>{{cite book|last1=Allen|first1=G.M.|title=The Mammals of China and Mongolia|publisher=The American Museum of Natural History, New York|volume=XI|edition=First|year=1938|chapter=''Canis lupus chanco''|pages=340|isbn=978-1330410516|chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/45082#page/388/mode/1up}}</ref> | range_map = Range of Canis lupus filchneri in China.jpg | range_map_caption = तिब्बती ब्वाँसोको बासस्थान दायरा<ref name=bhattacharya2010>{{cite journal | last1 = Bhattacharya | first1 = T. Sathyakumar | year = 2010 | title = Sighting of Tibetan Wolf ''Canis lupus chanko'' in the Greater Himalayan range of Nanda Devi Biosphere Reserve, Uttarakhand, India: a new record | url = http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2010/November/o242326xi101345-1348.pdf | journal = Journal of Threatened Taxa | volume = 2 | issue = 12 | pages = 1345–1348 | doi = 10.11609/jott.o2423.1345-8 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121101104331/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2010/November/o242326xi101345-1348.pdf | archivedate = 2012-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101104331/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2010/November/o242326xi101345-1348.pdf |date=2012-11-01 }} NOTE: It was not ''chanco'', it was the Tibetan wolf ''filchneri''.</ref> }} '''तिब्बती ब्वाँसो''' खैरो ब्वाँसो प्रजाति अन्तर्गत पर्ने एक उपप्रजातिको ब्वाँसो हो जुन मुख्यभूमी चीनको छिङ्हाई, कान्सु तथा तिब्बत स्वायत्त प्रदेशमा भेटिन्छन्।<ref name=blanford1888>{{cite book|last1=Blanford|first1=W. T.|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma|publisher=Taylor and Francis|editor1-last=Blanford|editor1-first=W. T.|volume=Mammalia|edition=1|year=1888|chapter=''Carnivora''|pages=135–140|isbn=|chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/89654#page/172/mode/1up}}</ref> यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू मङ्गोलिया, पश्चिमी हिमालय तथा कोरियाका केही भूभागमा पनि पाइन्छन्। तिब्बतमा यस प्रजातिको ब्वाँसोलाई चुङ्ग भनेर चिनिन्छ।<ref name=ersmark2016>{{cite journal|doi=10.3389/fevo.2016.00134|title=From the Past to the Present: Wolf Phylogeography and Demographic History Based on the Mitochondrial Control Region|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=4|year=2016|last1=Ersmark|first1=Erik|last2=Klütsch|first2=Cornelya F. C.|last3=Chan|first3=Yvonne L.|last4=Sinding|first4=Mikkel-Holger S.|last5=Fain|first5=Steven R.|last6=Illarionova|first6=Natalia A.|last7=Oskarsson|first7=Mattias|last8=Uhlén|first8=Mathias|last9=Zhang|first9=Ya-Ping|last10=Dalén|first10=Love|last11=Savolainen|first11=Peter}}</ref> केही वैज्ञानिकहरू यो मान्छन् कि तिब्बती ब्वाँसो अहिलेको घरपालुवा कुकुरको पूर्वज हुन् किनभने यस प्रजातिको ब्वाँसो र अहिलेको घरपालुवा कुकुरको आकार तथा शारीरिक बनावट लगभग एकै हुन्छ भने यसको तल्लो बङ्गाराको माथिल्लो भाग हल्का माथि पर्किएको हुन्छ जुन प्रकारको बङ्गारा कुकुरमा पनि पाइन्छ र खैरो ब्वाँसो प्रजातिका अन्य कुनै ब्वाँसोहरूमा यस्तो प्रजातिको बङ्गरा हुँदैन।<ref name=fang2016>{{cite journal|last1=Fang|first1=Hongxia|last2=Ping|first2=Xaiong|title=Red List of China's Vertebrates|journal=Biodiversity Science|volume=24|issue=5|pages=500–551|year=2016|doi=10.17520/biods.2016076|url=https://www.researchgate.net/publication/304016077}}''Canis lupus'' status=NT (Near Threatened)</ref> तिब्बती ब्वाँसोहरू समुन्द्री सतहबाट ३००० मिटरको उचाइमा पाइन्छन्।<ref name=fox2007>{{cite journal | last1 = Namgail | first1 = T. | last2 = Fox | first2 = J.L. | last3 = Bhatnagar | first3 = Y.V. | year = 2007 | title = Carnivore-Caused Livestock Mortality in Trans-Himalaya | url = https://archive.org/details/sim_environmental-management_2007-04_39_4/page/490 | journal = Environmental Management | volume = 39 | issue = 4| pages = 490–496 | doi=10.1007/s00267-005-0178-2| pmid = 17318699 }}</ref><ref name=filchner1913>Wissenschaftliche Ergebnisse Der Expedition Filchner Nach China Und Tibet Band.4 (1903-1905). by Filchner, Wilhelm. Published 1913</ref> == शारीरिक विवरण == तिब्बती ब्वाँसोको शारीरिक भुत्लाको रङ्ग मौसममा निर्भर गर्दछ।<ref name=freedman2014>{{cite journal|doi=10.1371/journal.pgen.1004016|pmid=24453982|pmc=3894170|title=Genome Sequencing Highlights the Dynamic Early History of Dogs|journal=PLOS Genetics|volume=10|issue=1|pages=e1004016|year=2014|last1=Freedman|first1=Adam H.|last2=Gronau|first2=Ilan|last3=Schweizer|first3=Rena M.|last4=Ortega-Del Vecchyo|first4=Diego|last5=Han|first5=Eunjung|last6=Silva|first6=Pedro M.|last7=Galaverni|first7=Marco|last8=Fan|first8=Zhenxin|last9=Marx|first9=Peter|last10=Lorente-Galdos|first10=Belen|last11=Beale|first11=Holly|last12=Ramirez|first12=Oscar|last13=Hormozdiari|first13=Farhad|last14=Alkan|first14=Can|last15=Vilà|first15=Carles|last16=Squire|first16=Kevin|last17=Geffen|first17=Eli|last18=Kusak|first18=Josip|last19=Boyko|first19=Adam R.|last20=Parker|first20=Heidi G.|last21=Lee|first21=Clarence|last22=Tadigotla|first22=Vasisht|last23=Siepel|first23=Adam|last24=Bustamante|first24=Carlos D.|last25=Harkins|first25=Timothy T.|last26=Nelson|first26=Stanley F.|last27=Ostrander|first27=Elaine A.|last28=Marques-Bonet|first28=Tomas|last29=Wayne|first29=Robert K.|last30=Novembre|first30=John|display-authors=29}}</ref> जाडोमा यसको पछाडिको भाग तथा पुच्छर कालो र छिर्केमिर्के सेतो हुन्छ।<ref name=hodgson1847>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/124837#page/486/mode/1up Description of the wild ass and wolf of Tibet.] Hodgson BH. (1847) Calcutta Journal of Natural History 7: 469–477</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोको खुट्टाहरूमा कहिलेकाँही कालो रेसाहरू देख्न सकिन्छ।<ref name=jerdon1874>Jerdon, T.C. (1874). [https://archive.org/stream/mammalsofindiana00jerd#page/140/mode/2up ''The Indian wolf'']. Pages 140–141 in: ''The mammals of India: a natural history of all the animals known to inhabit continental India''. John Wheldon, London.</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोको आँखाको रङ्ग खैरो हुन्छ भने यसको टाउकोको माथिल्लो भागमा दाग जस्तो देखिन्छ।<ref name=li2010>{{cite journal|doi=10.1017/S1751731110001370|pmid=22440697|title=Complete sequence of the Tibetan Mastiff mitochondrial genome and its phylogenetic relationship with other Canids (Canis, Canidae)|journal=Animal|volume=5|issue=1|pages=18–25|year=2010|last1=Li|first1=Yinxia|last2=Li|first2=Qifa|last3=Zhao|first3=Xingbo|last4=Xie|first4=Zhuang|last5=Xu|first5=Yinxue}}</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसको युरेसियाली ब्वाँसो जस्तो देखिन्छन् तर यीनिहरू युरेसियाली ब्वाँसो भन्दा हल्का साना हुन्छन्। यस प्रजातिको ब्वाँसोको एक वयस्कको अौषत तौल ४५ किलोग्राम हुन्छ भने यस्ता प्राणीको छोटो कान तथा कानमा पहेँलो भुत्लाहरू हुन्छन्।<ref name=lydekker1900>Lydekker, R. (1900). [https://archive.org/stream/greatsmallgameof1900lyde#page/339/mode/1up ''The Tibetan Wolf'']. Pages 339–340 in: ''The great and small game of India, Burma, and Tibet''. R. Ward, London.</ref> युरेसियाली ब्वाँसोको तुलनामा यस प्रजातिको ब्वाँसोको लामो नाक तथा चुच्चे खप्पर हुन्छ। भारतीय ब्वाँसोको तुलनामा यस प्रजातिको ब्वाँसो हल्का ठूलो हुन्छ। यो ब्वाँसो कालो ब्वाँसो भन्दा कम सक्रिय हुन्छ। तिब्बती ब्वाँसहरूले ठूलो समूह बनाउँदैनन् किनकि यी ब्वाँसोहरू प्राय: जोडी वा तीनको सङ्ख्यामा यात्रा गर्ने गर्दछन्।<ref name=matschie1907>lupus filchneri Matschie. Wiss Ergebn Exped. Filchner mach China u. Tibet, 10 1, p153. Si-ning to the east from Kukunor (Siningfu, Kansu, China)</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोले प्राय: सधैँजसो खरायोको सिकार गर्ने गर्दछन् भने गर्मीमा यस प्रजातिको ब्वाँसोले एक प्रजातिको सानो लोखर्केको सिकार गर्ने गर्दछ।<ref name=meng2009>{{cite journal|doi=10.1080/19401730902852968|pmid=19347764|title=Mitochondrial genome of the Tibetan wolf|journal=Mitochondrial DNA|volume=20|issue=2–3|pages=61–3|year=2009|last1=Meng|first1=Chao|last2=Zhang|first2=Honghai|last3=Meng|first3=Qingcheng}}</ref> हिउँदको महिनामा तिब्बती ब्वाँसोले बाख्रा वा भेडाको सिकार गर्ने गर्दछ किनभने जाडो मौसमले यी जनावरहरूको क्षमतालाई बाधा पुर्‍याउँछ। <ref name=Miao2016>{{cite journal|doi=10.1093/molbev/msw274|title=Genomic Analysis Reveals Hypoxia Adaptation in the Tibetan Mastiff by Introgression of the Grey Wolf from the Tibetan Plateau|journal=Molecular Biology and Evolution|pages=msw274|year=2016|last1=Miao|first1=Benpeng|last2=Wang|first2=Zhen|last3=Li|first3=Yixue|url=https://zenodo.org/record/895655/files/article.pdf}}</ref> यो एक सिकारी प्राणी जसले तिब्बती चितुवा सङ्ख्यालाई कम गर्न प्रतिवेदन सार्वजनिक गरिएको थियोे। यसले तिब्बतमा घरपालुवा पशुधनको पनि सिकार गर्ने गरेको पाइएको छ जहाँ यसले घरपालुवा जनवरहरूको ६०% सङ्ख्यालाई हानी पुर्‍याउँछ।<ref name=pioneer2014>[http://www.dailypioneer.com/state-editions/dehradun/snow-leopard-tibetan-wolf-sighted.html "Snow Leopard, Tibetan Wolf sighted"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101140146/https://www.dailypioneer.com/state-editions/dehradun/snow-leopard-tibetan-wolf-sighted.html |date=2018-11-01 }}. The Pioneer, 15 February 2014.</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोले घरपालुवा जनावर अन्तर्गत प्राय: बाख्रा, भेडा, चौरी तथा घोडाहरूको सिकार गर्ने गर्दछ। तथापि सन् १९२८ मा कोरियामा जापानी कब्जा गर्दा ब्वाँसोहरूले बाघ, भालु र चितुवा भन्दा बढी मानिसको सिकार गरेको भनिन्छ।<ref name=pocock1941>Pocock, R. I. (1941). [https://archive.org/stream/PocockMammalia2/pocock2#page/n101/mode/2up ''Canis lupus chanco''] Pages 86–90 in: ''Fauna of British India: Mammals Volume 2''. Taylor and Francis, London</ref> == संरक्षण == तिब्बती ब्वाँसो सङ्ख्या धेरै हदसम्म त्यस्ता क्षेत्रमा बसोबास गर्दछ जहाँ मानव जातिको त्यति चहलपहल हुँदैन।<ref name=Signore2019>{{cite journal|doi=10.1093/molbev/msz097|pmid=31362306|title=Adaptive Changes in Hemoglobin Function in High-Altitude Tibetan Canids Were Derived via Gene Conversion and Introgression|journal=Molecular Biology and Evolution|year=2019|last1=Signore|first1=Anthony V.|last2=Yang|first2=Ying-Zhong|last3=Yang|first3=Quan-Yu|last4=Qin|first4=Ga|last5=Moriyama|first5=Hideaki|last6=Ge|first6=Ri-Li|last7=Storz|first7=Jay F.}}</ref><ref name=smith2008>{{cite book|title=A Guide to the Mammals of China|publisher=Princeton University press|editors=Andrew T. Smith, Yan Xie, Robert S. Hoffmann, Darrin Lunde, John MacKinnon, Don E. Wilson, W. Chris Wozencraft|series=|volume=|edition=|year=2008|pages=416–418|url=https://books.google.com/books?id=ka-9f68nPT4C&pg=PA416|isbn=978-0691099842}}</ref> सन् २०१५ मा यस प्रजातिको ब्वाँसोलाई चिनियाँ हाडभएका जीव अन्तर्गतको रातो सूचीमा एक सङ्कटापन्न बन्यजन्तुको रूपमा सूचीबद्ध गरिएको थियो।<ref name=wang2003>{{cite book|last1=Wang|first1=Yingxiang|title=A Complete Checklist of Mammal Species and Subspecies in China (A Taxonomic and Geographic Reference)|publisher=China Forestry Publishing House, Beijing, China|year=2003|isbn=978-7503831317}}</ref><ref name=wang2015>{{cite journal|doi=10.1038/cr.2015.147|pmid=26667385|pmc=4816135|title=Out of southern East Asia: The natural history of domestic dogs across the world|journal=Cell Research|volume=26|issue=1|pages=21–33|year=2015|last1=Wang|first1=Guo-Dong|last2=Zhai|first2=Weiwei|last3=Yang|first3=He-Chuan|last4=Wang|first4=Lu|last5=Zhong|first5=Li|last6=Liu|first6=Yan-Hu|last7=Fan|first7=Ruo-Xi|last8=Yin|first8=Ting-Ting|last9=Zhu|first9=Chun-Ling|last10=Poyarkov|first10=Andrei D|last11=Irwin|first11=David M|last12=Hytönen|first12=Marjo K|last13=Lohi|first13=Hannes|last14=Wu|first14=Chung-I|last15=Savolainen|first15=Peter|last16=Zhang|first16=Ya-Ping}}</ref> यस कानुनी रूपमा संरक्षित जनावरको लागि सिकार गर्नका लागि प्रतिबन्ध लगाइएको छ।<ref name=werhahn2017>{{cite journal |doi=10.1098/rsos.170186 |pmid=28680672 |pmc=5493914 |title=Phylogenetic evidence for the ancient Himalayan wolf: Towards a clarification of its taxonomic status based on genetic sampling from western Nepal |journal=Royal Society Open Science |volume=4 |issue=6 |pages=170186 |year=2017 |last1=Werhahn |first1=G. |last2=Senn |first2=H. |last3=Kaden |first3=J. |last4=Joshi |first4=J. |last5=Bhattarai |first5=S. |last6=Kusi |first6=N. |last7=Sillero-Zubiri |first7=C. |last8=MacDonald |first8=D. W. |url=http://rsos.royalsocietypublishing.org/content/royopensci/4/6/170186.full.pdf |bibcode=2017RSOS....470186W }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721044944/http://rsos.royalsocietypublishing.org/content/royopensci/4/6/170186.full.pdf |date=2018-07-21 }}</ref><ref name=wozencraft2005>{{cite book|last1=Wozencraft|first1=C. W.|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|publisher=Johns Hopkins University Press|editor1-last=Wilson|editor1-first=D. E.|editor2-last=Reader|editor2-first=D. M.|volume=1|edition=3|year=2005|chapter=Order Carnivora|pages=|isbn=978-0-8018-8221-0|chapter-url={{Google books|plainurl=yes|id=JgAMbNSt8ikC|page=576}}}}</ref><ref name=xu2015>{{cite journal|doi=10.7717/peerj.982|pmid=26082870|pmc=4465947|title=Local villagers' perceptions of wolves in Jiuzhaigou County, western China|journal=PeerJ|volume=3|pages=e982|year=2015|last1=Xu|first1=Yu|last2=Yang|first2=Biao|last3=Dou|first3=Liang}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == mnsr6qe3rv2ulap6hn8c6f55n769od9 0 108566 1368806 1169189 2026-08-08T23:44:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368806 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = सुमात्रानी वन मान्छे | image = Sumatra-Orang-Utan im Pongoland.jpg | image_caption = | image2 = Sumatra-Orang-Utan Pongo pygmaeus abeli Tierpark Hellabrunn-1.jpg | image2_caption = | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{cite journal|last1=Singleton|first1=Ian|last2=Wich|first2=Serge A.|last3=Nowak|first3=Matthew G.|last4=Usher|first4=Graham|last5=Utami-Atmoko|first5=Sri Suchi|title=''Pongo abelii''|journal=[[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची]]|version=2017.3|page=e.T121097935A115575085|year=2017|accessdate=22 June 2018|url=http://www.iucnredlist.org/details/121097935/0|doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T121097935A115575085.en}}</ref> | taxon = Pongo abelii | authority = रिनी लेसन, सन् १८२७<ref name="Lesson1827">{{cite book|last= Lesson| first= René-Primevère |author-link= René Lesson|title= Manuel de mammalogie ou Histoire naturelle des mammifères|url= https://books.google.com/books?id=BQenKWy-lm0C&pg=PA32|year=1827|language= French|location= Paris|publisher= Roret, Libraire}}</ref> | range_map = Mapa distribuicao pongo abelii.png | range_map_alt = | range_map_caption = इण्डोनेसियामा बासस्थान दायरा }} '''सुमात्रानी वन मान्छे''' [[अपुच्छ]] प्रजातिको बाँदरको तीन प्रजाति मध्ये एक हो। यस प्रजातिको वन मान्छे इण्डोनेसियाको उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने सुमात्रा टापुमा मात्र पाइन्छन्। यस प्रजातिको वन मान्छे बोर्निओसी वन मान्छे भदा कम मात्रामा भेटिन्छन् भने हालसालै पत्ता लागेको तपानुली वन मान्छे भन्दा धेरै मात्रामा पाइन्छ भने यी तीनै प्रजातिहरूको बासस्थान दायरा एकै छ। यस प्रजातिको नाम ओरङ्गुटन शब्द मलय भाषाबाट साभार गरिएको हो जसको अर्थ वन मान्छे हुन्छ। (ओरङ को अर्थ "मान्छे" तथा गुटनको अर्थ "वन" हुन्छ)।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldwildlife.org/species/sumatran-orangutan|title=Sumatran Orangutan {{!}} Species {{!}} WWF|website=World Wildlife Fund|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-06-12}}</ref> == शारीरिक विवरण == [[चित्र:Pongo abelii m1.JPG|thumb|left|एक वयस्क भाले वन मान्छे]] एक वयस्क भाले वन मान्छे १.७ मिटर (५.६ फिट) सम्म बढ्न सक्दछ भने यसको कुल तौल ९० किग्रा (२०० पाउण्ड) हुने गर्दछ। यस प्रजातिको वन मान्छेको भाले भन्दा पोथी जाति सानो हुनछ जसको कुल शरीरको लम्बाइ ९० सेमी (३.० फिट) हुन्छ भने यसको तरूल ४५ किग्रा (९९ पाउण्ड) हुने गर्दछ। बोर्नियाली वन मान्छेको तुलनामा सुमात्राली वन मान्छेको शरीर हल्का पातलो हुन्छ भने यसको लाम्चो अनुहार हुन्छ। यस प्रजातिको वन मान्छेको शरीरको भुत्लाहरू रातो तथा रातो र पहेँलो मिसिएको रङ्ग जस्तो देखिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/orangutan|publisher=Primate Info Net|title=Orangutan ''Pongo''}}</ref> == खतरा == सुमात्रा टापुमा पाइने वन मान्छे दुवै कानुनी तथा गैरकानुनी तरिकाको कृषि, खेती तथा सडकहरू निर्माणले गर्दा यी जीवहरू विखण्डित भएका छन्। विभिन्न तेल कम्पनीहरूले वनस्पति घ्यूको उत्पादन तथा वृद्धि गर्ने मनस्थितिले वन फडानी गर्दै आएको देखिन्छ भने यस्तो कार्य इण्डोनेसियाको सुमात्रा टापुमा गरिन्छ जुन यस प्रजातिको जीवको बासस्थान क्षेत्र भित्र पर्दछ। सन् १९९० को दशकमा वन क्षतिको आकलनले निष्कर्ष निकाल्यो कि प्रत्येक वर्ष कम्तिमा १,००० वन मान्छेहरू विखण्डित हुन्छन् र तीनिहरूको बासस्थान दायरामा पनि गिरावट आउँछ। सन् २०१७ सम्म लगभग ८२.५% सुमात्रानी वन मान्छेहरू कडाईका साथ यस टापुको उत्तरी छेउमा सीमित बनेका थिएँ। सुमात्रानी वन मान्छेहरू सुमात्रा टापुको पश्चिम भागमा पर्ने सिम्पाङ कनान नदी तथा सुमात्रा टापुको पूर्वी क्षेत्रमा पर्ने असान नदीमा विरलै भेटिन्छन्।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/world/orangutan-blinded-air-gun-indonesia-1.5061031|title=Orangutan blinded after being shot 74 times with air gun pellets|date=Mar 18, 2019|author=The Associated Press|website=CBC News|language=en|access-date=2019-03-19}}</ref> यस प्रजातिको वन मान्छेको सिकार गर्ने अवैध रूपमा सिकार गर्ने खासै ठुलो समस्या नभएतापनि केही स्थानीय सिकारीहरूले यस प्रजातिको वन मान्छेको अधिक रूपमा सिकार गर्ने गरेको पाइएको छ। यस टापुको उत्तरी भागमा बसोबास गर्ने स्थानीय मानिसहरूले विगतमा यस प्रजातिको वन मान्छेको सिकार गरी खाने गरेका थिएँ। यद्यपि सुमात्रानी वन मान्छेको खोजी गर्न जानाजानी गरिएको प्रयास आजकल विरलै पाइन्छ। बटका जनजातिका स्थानीयहरूले यस क्षेत्रमा पाइने प्रायः सबै जनावरको सिकार गरी खाने गर्दछन्। थप रूपमा सुमात्रा टापुमा बसोबास गर्ने किसानहरूले यस प्रजातिको वन मान्छेलाई घर पालुवा जनावरी रूपमा पाल्दै आएका छन् भने यदी यी प्राणीहरू फुस्किए भने बालीनालीमा हानी गर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite journal|title = Fatal Streptococcus anginosus-associated pneumonia in a captive Sumatran orangutan (Pongo abelii)|journal = Journal of Medical Primatology|date = 2014-02-01|issn = 1600-0684|pages = 48–51|volume = 43|issue = 1|doi = 10.1111/jmp.12085|pmid = 24117447|first = E.a.|last = Ihms|first2 = J.b.|last2 = Daniels|first3 = C.s.|last3 = Koivisto|first4 = M.t.|last4 = Barrie|first5 = D.s.|last5 = Russell}}</ref> २०अौँ शताब्दीको सुरुवातमा विभिन्न युरोपेली तथा उत्तर अमेरिकी चिडियाखानामा यस प्रजातिको वन मान्छेको माग भएका कारण व्यवसायीक रूपमा यस प्रजातिको जीवित वा मृत शरीर बेचिने गरिएको छ। सुमात्रानी वन मान्छेले अत्यधिक कार्य गर्ने हृदय प्रणाली विकसित गरेको छ। यद्यपि यस जीवको फोक्सोमा ठुलो सुधारिएको वायु थैलीको विकास भएको छ। == संरक्षण स्थिति == सुमात्राली वन मान्छे इण्डोनेसियाको‍ सुमात्रा स्थित आचे प्रदेशमा मात्र जीवित रहन सक्छद जुन दक्षिणी भागमा अवस्थित छ।<ref name="Singleton2004">{{cite conference|author=Singleton, I.|author2=S. Wich|author3=S. Husson|author4=S. Stephens|author5=S. Utami Atmoko|author6=M. Leighton|author7= N. Rosen|author8=K. Traylor-Holzer|author9=R. Lacy|author10=O. Byers|title=Orangutan Population and Habitat Viability Assessment|publisher=[[IUCN]]|booktitle=Final Report. IUCN/SSC Conservation Breeding Specialist Group (CSG)|year=2004}}</ref> १९अौँ शताब्दीमा यस प्रजातिको वन मान्छे यसको बासस्थान दायरा तथा दक्षिणी भूभागमा प्रशस्तै मात्रामा भेटिन्थे जहाँ यी प्रजातिहरू जाम्बी र पाडङ जस्ता ठाउँहरूमा पनि बसोबास गर्ने गरेका थिएँ।<ref name="Rijksen1978">{{cite journal|last=Rijksen|first=H. D.|year=1978|title=A Field Study on Sumatran Orang utans (Pongo pygmaeus abelli, Lesson 1827)|journal=Ecology, Behavior and Conservation}}</ref> आचे प्रदेशको सिमानामा सुमात्राको दक्षिणी भूभागमा यस प्रजातिका केही जनावरी रहेका छन् जहाँ यी प्रजातिहरू टोबा जङ्गल क्षेत्र वरपर बसोबास गर्छन्।<ref name="Wich2003">{{cite journal| title=The status of the Sumatran orang-utan ''Pongo abelii'': an update|author1=S. A. Wich |author2=I. Singleton |author3=S. S. Utami-Atmoko |author4=M. L. Geurts |author5=H. D. Rijksen |author6=C. P. van Schaik |last-author-amp=yes | journal=Flora & Fauna International| volume=37| issue=1|year=2003| doi=10.1017/S0030605303000115| page=49}}</ref> टोबा ताल वरपरको क्षेत्रमा गरिएको अनुसन्धानले यो निष्कर्ष निकाल्यो कि यस्ता प्राणीहरू यस क्षेत्रको दुई छुट्टाछुट्टै भागमा बसोबास गर्छन् जसमा बुकित लावङ बन्यजन्तु आरक्ष र गुनुङ लुसर राष्ट्रिय निकुञ्ज समावेश छन्।<ref name="2008-2010Top25">{{cite book | editor1-last = Mittermeier | editor1-first = R.A. | editor2-last = Wallis | editor2-first = J. | editor3-last = Rylands | editor3-first = A.B. | editor4-last = Ganzhorn | editor4-first = J.U. | editor5-last = Oates | editor5-first = J.F. | editor6-first = E.A. | editor7-last = Palacios | editor7-first = E. | editor8-last = Heymann | editor8-first = E.W. | editor9-last = Kierulff | editor9-first = M.C.M. | others = Illustrated by S.D. Nash | editor-link = Russell Mittermeier | year = 2009 | title = Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 | publisher = IUCN/SSC Primate Specialist Group (PSG), International Primatological Society (IPS), and Conservation International (CI) | location = Arlington, VA. | pages = 1–92 | isbn = 978-1-934151-34-1 | url = http://www.primate-sg.org/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf | editor6-last = Supriatna }}</ref> यस प्रजातिका वन मान्छेलाई विश्वकै २५ सङ्कटापन्न बन्यजन्तु रूपमा गरिएको छ। संरक्षणको प्रयासले यसको सङ्ख्याको गिरावट हुनबाट रोकथाम गरिरहेको छ गर्न मद्दत गरिरहेको छ।<ref>{{cite journal|title=Science Advances|url=http://advances.sciencemag.org/content/2/3/e1500789|journal=Science Advances|volume=2|issue=3|pages=e1500789|accessdate=2016-05-05|doi=10.1126/sciadv.1500789|pmid=26973868|pmc=4783118|year=2016|last1=Wich|first1=Serge A.|last2=Singleton|first2=Ian|last3=Nowak|first3=Matthew G.|last4=Utami Atmoko|first4=Sri Suci|last5=Nisam|first5=Gonda|last6=Arif|first6=Sugesti Mhd.|last7=Putra|first7=Rudi H.|last8=Ardi|first8=Rio|last9=Fredriksson|first9=Gabriella|last10=Usher|first10=Graham|last11=Gaveau|first11=David L. A.|last12=Kühl|first12=Hjalmar S.}}</ref> सन् २००० देखि सन् २००८ सम्म यस प्रजातिको वन मान्छेलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ द्वारा सङ्कटापन्न बन्यजन्तुको रूपमा सूचीकृत गरिएको छ भने यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूचीमा पनि सूचीकृत गरिएको छ। सुमात्राली वन मान्छेको एक प्रतिवेदन सन् २०१६ मा सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा यस प्रजातिको वन मान्छेको सङ्ख्या १४,६१३ रहेको छ भन्ने तथ्याङ्क प्राप्त गरिएको थियो।<ref name="Wilson e102174">{{Cite journal|title = Conservation Strategies for Orangutans: Reintroduction versus Habitat Preservation and the Benefits of Sustainably Logged Forest|journal = PLoS ONE|pmc = 4099073|pmid = 25025134|pages = e102174|volume = 9|issue = 7|doi = 10.1371/journal.pone.0102174|first = Howard B.|last = Wilson|first2 = Erik|last2 = Meijaard|first3 = Oscar|last3 = Venter|first4 = Marc|last4 = Ancrenaz|first5 = Hugh P.|last5 = Possingham|year = 2014}}</ref> सन् २००४ मा सार्वजनिक गरिएको प्रतिवेदनमा भने यस प्रजातिको बन मान्छे तात्कालिक समयमा लगभग ७३०० को हाराहारीमा जङ्गलमा बसोबास गर्छन् भन्ने जानकारी दिएको थियो। यस प्रजातिका वन मान्छेलाई गुनुङ राष्ट्रिय निकुञ्जको ५ वटा क्षेत्रमा संरक्षण गरिएको छ जसमा; आचे, पश्चिम बातङ, तोरु नदी, पूर्व सरूला र सिदाङ्गकट समावेश छन्।<ref>{{Cite web|url=http://multimedia.dw.com/a-sumatran-orangutan-returns-to-the-jungle|title=A Sumatran orangutan returns to the jungle|last=|first=|date=|website=multimedia.dw.com|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=2019-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207111454/http://multimedia.dw.com/a-sumatran-orangutan-returns-to-the-jungle |date=2019-12-07 }}</ref> इण्डोनेसियाको जाम्बी तथा रियु प्रदेशका केही स्थानहरूमा यस प्रजातिको वन मान्छेको केही प्रजनन स्थलहरू खोलिएको थियो जसले यसको सङ्ख्या वृद्धि गर्नका लागि केही हद सम्म सहयोग गरेको थियो।<ref>{{Cite journal|last1=Buij|first1=R.|last2=Wich|first2=S. A.|last3=Lubis|first3=A. H.|last4=Sterck|first4=E. H. M.|year=2002|title=Seasonal movements in the Sumatran orangutan (Pongo pygmaeus abelii) and consequences for conservation|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2002-09_107_1/page/83|journal=Biological Conservation|volume=107|issue=1|pages=83–87|doi=10.1016/s0006-3207(02)00048-4}}</ref> वनस्पति घ्यू उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूले यस प्रजातिको वन मान्छेको बासस्थान दायरामा पर्ने जङ्गल फडानी गर्दै खेती गरेका कारण यी प्रजातिहरूको बासस्थान दायरा सीमित बन्न पुगेको हो। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|Pongo abelii|सुमात्रानी वन मान्छे}} {{Wikispecies|Pongo abelii|सुमात्रानी वन मान्छे}} * [http://www.orangutans-sos.org/ सुमात्रानी वन मान्छे] * [http://www.sumatranorangutan.org सुमात्रानी वन मान्छे संरक्षण कार्यक्रम] * [http://www.orangutan.org.uk सुमात्रानी वन मान्छे] * [http://www.orangutan.net/ संरक्षण सङ्घ] * [https://web.archive.org/web/20060414123544/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Pongo_abelii/ सुमात्रानी वन मान्छेका तस्वीरहरू] * [http://www.ensembl.org/Pongo_abelii/Info/Index/ सुमात्रानी वन मान्छेको जानकारी] 662pbj91jmqweofuekmtoic60os97a5 0 108568 1368893 969735 2026-08-09T01:33:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368893 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गल मुसा <ref name=iucn>Molur, S. (2008). [http://www.iucnredlist.org/details/40608/0 ''Hemiechinus collaris'']. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2.</ref> | image = Hemiechinus collaris Hardwicke.jpg | image_caption = | genus = Hemiechinus | species = collaris | authority = (जोन एडवर्ड ग्रे, सन् १८३०) | range_map = Indian Long-eared Hedgehog range.png | range_map_caption = भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गल मुसाको बासस्थान दायरा }} '''भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गली मुसा''' काँडेदार जङ्गली मुसाको एक प्रजाति हो जुन मुख्यतया भारत तथा पाकिस्तानको केही क्षेत्रहरूमा पाइन्छन्। यस प्रजातिको जङ्गली मुसा सामान्यतया सानो आकारको हुन्छ जसको एक वयस्कको तौल २०० देखि ५०० ग्राम हुन्छ। यस प्रजातिले कीरा फटयाङ्ग्रा तथा साना जीवको सिकार गर्ने गर्दछ भने यी मुसाहरू रातको समयमा सक्रिय रहन्छन्।<ref name="Goyal">{{cite journal|author=Goyal, R. P.|author2=Mathur, R. S.|last-author-amp=yes|title=Anatomic, Histologic and Certain Enzymatic Studies on the Male Genital Organs of ''Hemiechinus auritus collaris'' Gray, the Indian Long Eared Hedgehog|url=https://archive.org/details/sim_acta-zoologica_1974_55/page/47|doi=10.1111/j.1463-6395.1974.tb00178.x|year=1974|journal=Acta Zoologica|volume=55|pages=47}}</ref> == विवरण == भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गली मुसालाई भारतीय काँडेदार जङ्गली मुसासँग तुलना गरिन्छ जसको जीवन चक्र तथा आकार लगभग समान हुन्छ। यस प्रजातिको मुसाले मुख्यतया रातको समयमा सिकार गर्दछ भने यो रातको समयमा मात्र सक्रिय रहन्छ।<ref name="Catania">{{cite journal|author=Catania, K.|title=Evolution of sensory specialization in insectivores|doi=10.1002/ar.a.20265|year=2005|journal=The Anatomical Record Part A: Discoveries in Molecular, Cellular, and Evolutionary Biology|volume=287A|pages=1038–50|pmid=16215983|issue=1}}</ref> यस प्रजातिको मुसाहरू दुलोमा भेटिने गर्दछन्। अन्य काँडेदार जङ्गली मुसा जस्तै यस प्रजातिको जङ्गली मुसाको पनि मेरुदण्ड तथा ढाडको भागमा काँड रहेका हुन्छ जसले यसलाई सिकारीहरूबाट बचाउन भरपुर सहयोग गर्दछ।<ref name="Poddar">{{cite journal|author=Poddar-Sarkar, M.|author2=Raha, P.|author3=Bhar, R.|author4=Chakraborty, A.|author5=Brahmachary, R.|last-author-amp=yes|doi=10.1111/j.1463-6395.2010.00452.x|title=Ultrastructure and lipid chemistry of specialized epidermal structure of Indian porcupines and hedgehog|year=2011|journal=Acta Zoologica|volume=92|issue=2|pages=134}}</ref> यस प्रजातिको मुसा सिकारीहरूले आक्रमण गर्ने लाग्दा तथा केही खतराको महसुस भयो भने डल्लो पर्ने गर्दछ जसले गर्दा सिकारीहरू भ्रममा पर्दछन्। यस प्रजातिको मुसा एकदमै छिटो दगर्ने गर्दछ भने यसको शरीरको पुरै रङ्ग कालो हुन्छ। यस प्रजातिको मुसाले आफू बस्ने दुलो वा बासस्थान ४५ सेन्टिमिटर सम्म खन्ने गर्दछ भने यस्तो दुलोमा यी प्राणीहरू सुत्न तथा खतराबाट बच्नका लागि लुक्ने गर्दछन्। == आहारा == भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गली मुसा काँडेदार मुसाको प्रजाति अन्तर्गत पर्दछ। यस प्रजातिको जङ्गली मुसाले मुख्यतया कीरा फटयाङ्ग्रा, भ्यागुता, पाओ भ्यागुता, चराको अण्डा, सर्प तथा बिच्छीको सिकार गर्ने गर्दछ। यस प्रजातिको मुसा सुख्खा मरुभूमिको स्थानको कारण यी प्राणीलाई प्राय: खाद्यान्न आपूर्ति गर्नका लागि पानीको आवस्यक हुन्छ।<ref name="Sharma">{{cite journal|author=Sharma, A.|author2=Mathur, R. S.|last-author-amp=yes|title= Histomorphological Changes in the Reproductive Tract of Female ''Hemiechinus auritus collaris'', Gray in Relation to the Estrous Cycle|doi=10.1111/j.1463-6395.1974.tb00199.x|year=1974|journal=Acta Zoologica|volume=55|issue=4|pages=235}}</ref> == वितरण == भारतीय लाम्काने काँडेदार जङ्गली मुसा मुख्यतया भारतको गुजरात, राजस्थान तथा उत्तर प्रदेशमा र पाकिस्तानको उत्तर पश्चिमी प्रदेशहरू पञ्जाब तथा सिन्धमा पाइन्छन्। यस प्रजातिले मे महिना देखि जुन सम्म अत्याधिक तापको महसुस गर्छ भने यसले डिसेम्बर र जनवरी महिनामा अत्याधिक जाडोको महसुस गर्दछ। भारतीय काँडेदार जङ्गली मुसाको प्रमुख सिकारी फ्याउरो, भारतीय खैरो न्याउरी मुसा तथा लाटोकोसेरो हुन्। == प्रजनन == प्रजातिक‍ मुसाको भाले तथा पोथी प्रजनन मौसममा मात्र एक ठाउँमा बस्ने गर्दछन्। यस प्रजातिक‍ मुसाको भाले जाति मुख्यतया मार्च देखस अगष्ट महिनाको बीचमा सक्रिय रहन्छ भने पोथी अप्रिल देखि अगष्ट महिनाको बीचमा सक्रिय रहन्छ। भाले र पोथी बीच मिलन हुन भन्दा अघि यस प्रजातिको मुसाको भालेले पोथीलाई आकर्षित गर्ने पोथीको अगाडि विभिन्न क्रियाकलापहरू गर्ने गर्दछ। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == pyc8nsc4rrszcyzqhn1fajr6cj3qs71 0 108569 1368882 969748 2026-08-09T01:24:00Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368882 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = निलगिरी लङ्गुर<ref name="msw3">{{MSW3 Groves | pages = 178|id=12100723}}</ref> | status = VU | image = Nilgiri langur (1) by N. A. Naseer.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Cercopithecidae]] | genus = [[Trachypithecus]] | species = '''Trachypithecus johnii''' | binomial = Trachypithecus johnii | binomial_authority = ([[Johann Baptist Fischer|J. Fischer]], 1829) | range_map = Nilgiri Langur area.png | range_map_caption = नीलगिरी लङ्गुरको बासस्थान दायरा | image2 = | image2_caption = | subphylum = [[Vertebrata]] | infraclassis = [[Eutheria]] | synonyms = *''[[Trachypithecus]] johnii'' | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Singh, M. | author2 = Kumar, A. | author3 = Molur, S. | last-author-amp = yes | title = ''Trachypithecus johnii'' | journal = [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची]] | volume = सन् | page = e.T44694A10927987 | date = 2008 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T44694A10927987.en }}</ref> | status_system = iucn3.1 }} '''नीलगिरी लङ्गुर''' पुर्वजगतको बाँदरको एक प्रजाति हो जुन दक्षिण भारत स्थित पश्चिमी घाटको नीलगिरी पहाडमा बसोबास गर्छन्। यस प्रजातिको लङ्गुरको बासिन्दा दायरामा कर्नाटकको कोडागु, तमिलनाडुको कोडार पहाड, केरला तथा तमिलनाडुका अन्य धेरै पहाडी क्षेत्रहरू समावेश छन्। यस प्रजातिको लङ्गुरको काल‍ तथा बाक्लो भुत्लाहरू हुन्छन् भने यसको टाउकोको भागमा सुनौलो खैरो रङ्गको भुत्ला हुन्छ। यस प्रजातिको लङ्गुर र खैरो लङ्गुरको शरीरको आकार तथा पुच्छरको लम्बाई लगभग बराबर हुन्छ। यस प्रजातिको लङ्गुरको पोथी जातिको साँप्राको भित्री भागको भुल्लाको रङ्ग हल्का सेतो रङ्गको हुन्छ। यस प्रजातिको लङ्गुर मुख्यतया समूहमा बस्ने गर्दछ भने एक समूहमा ९ देखि १० लङ्गुरहरू हुन्छ। यस प्रजातिको लङ्गुरले फलफूल, तथा रूखका पातहरू खाने गर्दछन्। यस प्रजातिको लङ्गुरलाई यसको भुत्ला तथा मासुका लागि मारिने भएकाले यी प्रजातिहरू यसको बासस्थान क्षेत्रमा पनि कम मात्रामा भेटिन्छन्। यस प्रजातिको लङ्गुरलाई सङ्कटापन्न बन्यजन्तुको सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ। डिएनए र अन्य प्रमाणहरूले यो सुझाव दिन्छ कि नीलगिरि लङ्गुर र बैजनी रङ्गको लङ्गुर खैरो लङ्गुरसँग सम्बन्धित छ जसलाई एकै वर्णमा वर्गीकरण गरिएको छ।<ref name="studybk">{{Cite web | last1 = Malviya | first1 = M. | last2 = Srivastav | first2 = A. | last3 = Nigam | first3 = P. | last4 = Tyagi | first4 = P. C. | title = Indian National Studbook of Nilgiri Langur (''Trachypithecus johnii'') | url = http://www.cza.nic.in/Nilgiri%20Langur%20studbook.pdf | year = 2011 | publisher = [[Wildlife Institute of India]], Dehradun and [[Central Zoo Authority]], New Delhi}}</ref> == शारीरिक विवरण == नीलगिरी लङ्गुर एक प्रजातिको कालो लङ्गुर हो जसको एक वयस्क भाले लङ्गुरको टाउको देखि पुच्छरको माथिल्लो भाग सम्मको लम्बाई ७८ देखि ८० सेमी हुन्छ भने पोथी वयस्क लङ्गुरको मात्र शरीरको लम्बाई ५८ देखि ६० सेमी हुन्छ। यस प्रजातिको लङ्गुरको टाउको देखि पुच्छरको कुल लम्बाई ६८.५ देखि ९७.५ सेमी हुन्छ। यस प्रजातिको एक वयस्क भालेको अौसत तौल ९.१ देखि १४.८ किलोग्राम तथा एक वयस्क पोथीको ओसत तौल १०.९ देखि १२ किलोमिटर सम्म हुन्छ। नीलगिरी लङ्गुर मुख्यतया रूखमानै बस्ने भएकाले यी प्राणीहरू विरलै जमिनमा ओर्लिन्छन्। यस प्रजातिको लङ्गुरको जीवनकाल २९ वर्षको हुन्छ।<ref>{{cite book|title=Handbook of the Mammals of the World, Volume 3: Primates|chapter=Introduction|edition=1st|author1=Wilson, Don E. |author2=Mittermeier, Russell A. |author3=Rylands, Anthony B. |chapter-url=https://www.lynxeds.com/hmw/introduction/introduction-hmw-volume-3-primates|accessdate=2018-08-30|year=2012|publisher=Lynx Edicions|isbn= 978-8496553897}}</ref><ref>{{cite journal|title=Phylogenetic position of the langur genera Semnopithecus and Trachypithecus among Asian colobines, and genus affiliations of their species groups|author1=Osterholz, Martin |author2=Walter, Lutz |author3=Roos, Christian |journal=BMC Evolutionary Biology|doi=10.1186/1471-2148-8-58|pmid=18298809|pmc=2268674|year=2008|volume=8|issue=58|pages=58}}</ref><ref>{{cite journal|title=Asian Primate Classification|url=https://archive.org/details/international-journal-of-primatology_2004-02_25_1/page/97|author=Brandon–Jones, D.|display-authors=etal|year=2004|journal=International Journal of Primatology|volume=25|issue=1|pages=97–164|citeseerx=10.1.1.694.7983|doi=10.1023/B:IJOP.0000014647.18720.32}}</ref><ref>{{cite journal|title=Phylogenetic Relationships among the Colobine Monkeys Revisited: New Insights from Analyses of Complete mt Genomes and 44 Nuclear Non-Coding Markers|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=4|pages=e36274|author=Xiao Ping Wang|display-authors=etal|date=April 27, 2012|doi=10.1371/journal.pone.0036274|pmid=22558416|pmc=3338693|bibcode=2012PLoSO...736274W}}</ref><ref name=itis>{{cite web|title=Semnopithecus johnii|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=944270#null|publisher=ITIS|accessdate=2018-08-27}}</ref><ref>{{cite journal|title=Molecular phylogeny and biogeography of langurs and leaf monkeys of South Asia (Primates: Colobinae)|author=Karanth, K. Praveen|display-authors=etal|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=46|issue=2|year=2008|pages=683–694|url=http://wgbis.ces.iisc.ernet.in/biodiversity/pubs/ces_pubs/pubs_2008/theme1_08.pdf|accessdate=2018-08-30|doi=10.1016/j.ympev.2007.11.026|pmid=18191589}}</ref> == संरक्षण स्थिति == नीलगिरी लङ्गुरको बासस्थान दायरामा मानव जातिको आवतजावत तथा यस लङ्गुरको भुत्ला तथा मासुका लागि गरिएको अवैध चोरी सिकारीका कारण यस प्रजातिको लङ्गुरको सङ्ख्यामा ह्रास आएको छ। यस प्रजातिको लङ्गुरलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ द्वारा सङ्कटापन्न बन्यजन्तुको रूपमा सूचीकृत गरिएको छ भने यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूचीमा पनि सूचीकृत गरिएको छ। यद्यपि यी लङ्गुरहरू निकट भविष्यमा लोप हुन सक्ने खतरामा रहेका छन्। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|Trachypithecus johnii|नीलगिरी लङ्गुर}} {{Wikispecies|Trachypithecus johni|निलगिरी लङ्गुर}} * [https://web.archive.org/web/20060507030040/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Semnopithecus_johnii/ निलगिरी लङ्गुरको तस्वीर तथा श्रव्य दृश्य] emth9lgbapqay9e3hrkbm8qrgll4m3n 0 108573 1368758 1164592 2026-08-08T22:37:02Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368758 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ठूलो खैरो चमेरा | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn 2016">{{cite journal|last1=Miller| first1= B.| last2= Reid| first2= F.| last3= Arroyo-Cabrales| first3= J.| last4= Cuarón| first4= A.D. | last5=de Grammont| first5= P.C.| date= 2016| title= Eptesicus fuscus| journal= अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची| volume= सन् २०१६| page= e.T7928A22118197| doi= 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T7928A22118197.en}}</ref> | image = Big brown bat (5600873374).jpg | image_caption = | image_alt= | genus = Eptesicus | species = fuscus | authority = ([[Palisot de Beauvois|Beauvois]], 1796) | synonyms = <ref>{{cite book|title=A Synopsis of the Bats of California| first=Hilda| last= Wood Grinnell|year=1918|publisher=University of California Press| page=318|volume=17}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3161/1733-5329(2006)8[1:AMFDTM]2.0.CO;2|issn=1733-5329|year=2006|volume=8|page=8|title=A moveable face: Deconstructing the Microchiroptera and a new classification of extant bats|journal=Acta Chiropterologica|last1=Hutcheon|first1=James M.|last2=Kirsch|first2=John A. W}}</ref> | range_map = Eptesicus fuscus map.svg | range_map_caption = बासस्थान दायरा }} '''ठूलो खैरो चमेरा''' चमेरा प्रजातिमा पर्ने एक ठूलो प्रजातिको चमेरा हो। यस प्रजातिको चमेराको एक पखेटा देखि अर्के पखेटाको लम्बाइ ३७ सेमी (१५ इञ्च) हुन्छ। यो चमेरा कहिलेकाँही भवनको माथिल्लो तल्लामा समूहमा वा एकलै उल्टो झुण्डिएर बसेको देखिन्छ। यस चमेराको वैज्ञानिक नाम ल्याटिन शब्दबाट उत्पत्ति भएको हो। == शारीरिक विवरण == ठूलो खैरो चमेराको शरीरको माथिल्लो भागमा लामो तथा बाक्लो भुत्लाहरू हुन्छन् जुन खैरो रङ्गको हुन्छन्।<ref name="DNR">{{cite report |author=Wisconsin Department of Natural Resources |date=2013 |title=Wisconsin Big Brown Bat Species Guidance |url= http://dnr.wi.gov/files/pdf/pubs/er/er0707.pdf|publisher=Bureau of Natural Heritage Conservation, Wisconsin Department of Natural Resources |page= |docket=PUB-ER-707 |access-date=2017-11-29}}</ref> यस प्रजातिको चमेराको शरीरको तल्लो भाग हल्का पहेँलो तथा खैरो रङ्गको हुन्छ भने यसको नाकको आकार त्रिकोणात्मक हुन्छ जुन कालो रङ्गको हुन्छ। यस चमेराको पखेटामा रहेको पातलो झिल्लीको रङ्ग भने गाढा कालो तथा खैरो रङ्गको हुन्छ। युवा तथा साना चमेराहरूको वयस्कको भन्दा शरीरको रङ्ग कालो हुन्छ। ठूलो खैरो चमेरा उड्ने क्रममा ठूलो आकारको देखिने भएकाले यसलाई सहजै छुट्याउन सकिन्छ।<ref name="Palmeirim">{{cite journal|doi=10.2307/1383111|jstor=1383111|title=Analysis of Skull Measurements and Measurers: Can We Use Data Obtained by Various Observers?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_1998-08_79_3/page/1021|journal=Journal of Mammalogy|volume=79|issue=3|pages=1021–1028|year=1998|last1=Palmeirim|first1=Jorge M.}}</ref> यसले उड्ने क्रममा पखेटालाई छिटोछिटो चलाउने गर्दछ। यस प्रजातिले प्रायः उड्ने क्रममा वा बसिरहेका समयमा साना कीरा तथा फटयाङ्ग्राको सिकार गर्ने गरेको पाइएको छ। पोथी चमेराले सामान्यतया गर्मीको अन्तमा एक बच्चालाई मात्र जन्म दिन्छ भने पोथीले बच्चालाई केही हप्ता सम्म आफ्नो ढाडमा बोक्ने गर्दछ। युवा चमेराहरू प्रायः पहिलो उडानहरू लगभग तीन हप्ताको उमेरमा गर्दछन् र छ हप्तामा तिनीहरू सिकार गर्न सक्षम हुन्छन्।<ref name="Texas wildlife">{{cite web |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/eptefusc.htm |title=Big Brown Bat |last=Davis |first=W.B. |date=1994 |website=The Mammals of Texas - Online Edition |publisher=Texas Tech University |access-date=2017-11-29}}</ref> == वितरण == ठूलो खैरो चमेरा युरेसियाका भूभागमा ५८ देखि ३० डिग्रीमा भेटिन्छन्। यी प्रजातिहरू ग्रेट ब्रिटेनको दक्षिण देखि पश्चिम, पूर्वमा ताइवान र दक्षिण देखि उत्तरमा अफ्रिका सम्म भेटिन्छन् भने यी प्रजातिहरू मध्य पूर्वी, दक्षिणी र दक्षिण पूर्वी एसियामा पनि पाइन्छन्। यी प्रजातिहरू स्पेनको क्यानरी टापूमा पनि बसोबास गर्छन्। ठूलो खैरो चमेरा समशीतोष्ण र उपोष्णकटिबन्धीय सुख्खा जङ्गल, माकुइस , खेती गरेको जग्गा, अर्ध मरुभूमि तथा उपनगरीय क्षेत्रहरू सहित बस्तीहरूको विभिन्न क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।<ref name="Agosta 2002">{{cite journal| last= Agosta| first= S. J.| date= 2002| title= Habitat use, diet and roost selection by the big brown bat (Eptesicus fuscus) in North America: a case for conserving an abundant species| journal= Mammal Review| volume= 32| issue= 3| pages= 179–198| url= http://www.mass.gov/eea/docs/agr/mosquitos/docs/mepa2/appendix-12.pdf| doi= 10.1046/j.1365-2907.2002.00103.x}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संरक्षण == ठूलो खैरो चमेराको युरोपेली बासस्थान दायरामा मानव बस्तीको विकासका कारण यसको बासस्थान दायरा सिमित बन्न पुगेको छ आहार तथा सिकार क्षेत्रको गिरावट भएका कारण यसको सिकार क्षेत्रमा पनि गिरावट आएको छ। थप रूपमा यस प्रजातिको चमेरा प्रायः भवनहरूमा भुमिगत रूपमा तथा झिण्डिएर बस्ने गर्दछ। संयुक्त अधिराज्यमा ठूलो खैरो चमेरालाई कानूनी सुरक्षाको एकदम व्यापक रूपमा दिइएको छ भने युरोपको अन्य राज्यहरूमा पनि यसलाई सुरक्षा दिइएको छ।<ref name="Frank 2014">{{cite journal|last1=Frank| first1= C. L.| last2= Michalski| first2= A.| last3= McDonough| first3= A. A.| last4= Rahimian| first4= M.| last5= Rudd| first5= R. J.| last6=Herzog| first6= C.| date= 2014| title= The resistance of a North American bat species (Eptesicus fuscus) to white-nose syndrome (WNS)| journal= PLOS ONE| volume= 9| issue=12| page= e113958| doi=10.1371/journal.pone.0113958| pmid= 25437448| pmc= 4250063| bibcode= 2014PLoSO...9k3958F}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|Eptesicus fuscus|ठूलो खैरो चमेरा}} 6h3s5metohyqt0mbnhbgzzpsu5aubwp 0 108575 1368742 1162313 2026-08-08T22:11:28Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368742 wikitext text/x-wiki {{subspeciesbox | name = अरबी ब्वाँसो | image = Arabian wolf in Jordan.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | genus = Canis | species = lupus | species_link = Gray wolf | subspecies = arabs | authority = [[Reginald Innes Pocock|Pocock]], १९३४ | range_map = Present distribution of the gray wolf subspecies - Arabian wolf (Canis lupus arabs).jpg | range_map_caption = अरबी ब्वाँसोको बासस्थान दायरा }} '''अरबी ब्वाँसो''' अरिबी प्रायद्विपमा बसोबास गर्ने खैरो प्रजातिको ब्वाँसोको उप प्रजाति हो। यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू मरुभूमि क्षेत्रमा पनि बाँच्न सक्छन् भने यी प्राणीहरू मांशाहारी हुन्छन्। यी ब्वाँसोहरू सानो समूहमा बसोबास गर्छन्। यस प्रजातिको ब्वाँसोले मध्य जनावर तथा सरिसृपको सिकार गर्ने गर्दछ।<ref name="HefnerGeffen1999">{{cite journal|last1=Hefner|first1=R.|last2=Geffen|first2=E.|title=Group Size and Home Range of the Arabian Wolf (Canis lupus) in Southern Israel|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_1999-05_80_2/page/611|journal=Journal of Mammalogy|volume=80|issue=2|year=1999|pages=611–619|issn=1545-1542|doi=10.2307/1383305|jstor=1383305}}</ref> यी ब्वाँसोहरू हाल सानो समूहमा दक्षिणी इजरायल, दक्षिणी र पश्चिमी इराक, ओमान, जोर्डन साउदी अरब, ओमन, यमन र मिश्रका केही जङ्गल क्षेत्रमा पनि भेटिएका छन्। == शारीरिक विवरण == [[File:Arabian Wolf Al Ain Zoo 1 leicht verbessert.jpg|thumb|]] अरबी ब्वाँसो खैरो ब्वाँसो प्रजातिको एक सानो ब्वाँसको हो जसको अौसत लम्बाइ २५-२६ इञ्च (६४-६६ सेमी) हुन्छ भने यसको तौल अौसतमा ४५ पाउण्ड (२०.४१ किलोग्राम) हुन्छ।<ref>Pocock, R.I. (1934). "LXVI.—Preliminary diagnoses of some new races of South Arabian mammals". Journal of Natural History Series 10. 14 (84): 635. doi:10.1080/00222933408654939.</ref> खैरो ब्वाँसो प्रजातिका अन्य ब्वाँसोको तुलनामा यसको कान सामान्यतया अलिक लामो हुन्छ।<ref name="BrayMohammed2014">{{cite journal|last1=Bray|first1=Timothy C.|last2=Mohammed|first2=Osama Badri|last3=Butynski|first3=Thomas M.|last4=Wronski|first4=Torsten|last5=Sandouka|first5=Mohamed Abdelkader|last6=Alagaili|first6=Abdulaziz Nasser|title=Genetic variation and subspecific status of the grey wolf (Canis lupus) in Saudi Arabia|journal=Mammalian Biology - Zeitschrift für Säugetierkunde|volume=79|issue=6|year=2014|pages=409–413|issn=1616-5047|doi=10.1016/j.mambio.2014.06.005}}</ref> यो जीव प्रायः गर्मी क्षेत्रमा बस्ने भएकाले यसको शरीरमा बाक्लो भुत्लाहरू हुँदैनन्। यी ब्वाँसोहरू प्राय सानो समूहमा बसोबास गर्छन् भने सिकार गर्ने क्रममा ३ देखि चार ब्वाँसोहरू संलग्न हुन्छन्।<ref name="Fuller2004">{{cite book|author=T. K. Fuller|title=Wolves of the World|url=https://books.google.com/books?id=M_q5FP2olaEC|year=2004|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-640-6}}</ref> भारतीय ब्वाँसोको जस्तै यी ब्वाँसोको पनि छोटो भुत्ला हुन्छ। अरबी ब्वाँसो अन्य ब्वाँसो प्रजातिको जस्तै भुक्ने तथा कराउने गर्दछ, यद्यपि यसले विरलै यस्तो आवाज निकाल्छ। यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू मरुभूमि जस्तो सुख्खा क्षेत्रमा पनि बाँच्न सक्दछन्।<ref name="Mills1945">{{cite journal|last1=Mills|first1=Clarence A.|title=INFLUENCE OF ENVIRONMENTAL TEMPERATURES ON WARM-BLOODED ANIMALS|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=46|issue=1 Animal Colony|year=1945|pages=97–105|issn=0077-8923|doi=10.1111/j.1749-6632.1945.tb36162.x}}</ref> भारतीय ब्वाँसो र अरबी ब्वाँसको हेर्दा खेरी एउटै देखिने गर्छन् तर यस ब्वाँसोक‍ शरीर रङ्ग द्वारा भारतीय ब्वाँसो र अरब ब्वाँसोलाई छुट्याउन सकिन्छ।<ref>{{cite book|title=Natural Emirates: Wildlife and Environment of the United Arab Emirates|url=https://books.google.com/books?id=6PTl3wUEJtgC&pg=PA219|year=1996|publisher=Trident Press Ltd.|isbn=978-1-900724-02-9|pages=219–}}</ref><ref name="Hefner, R. 1999">Hefner, R.; Geffen, E. (1999). "Group Size and Home Range of the Arabian Wolf (Canis lupus) in Southern Israel". Journal of Mammalogy. 80 (2): 611–619. ISSN 1545-1542. doi:10.2307/1383305.</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोको ठूलो टाउको शक्तिशाली बङ्गारा, हड्डी-चपाउने दाँत, र लामो कुकुर दाँत हुन्छ। यस ब्वाँसोको कान छोटो तथा त्रिकोणीय आकारको हुन्छन् भने यसको घाँटीको भागमा बाक्लो भुत्लाहरू हुन्छन्। यस ब्वाँसोको केही उपप्रजाति चिसो मौसममा बस्ने भएकाले ती प्रजातिको बाक्लो भुत्ला हुन्छ।<ref name="Pocock1935">{{cite journal|last1=Pocock|first1=R. I.|title=The Races of Canis lupus.|journal=Proceedings of the Zoological Society of London|volume=105|issue=3|year=1935|pages=647–686|issn=0370-2774|doi=10.1111/j.1096-3642.1935.tb01687.x}}</ref> यी ब्वाँसोहरू एक क्षेत्रदेखि अर्कोमा बासस्थान क्षेत्रमा बस्नो ब्वाँसोको आकारमा ठूलो भिन्न पाइन्छ। यस प्रजातिको ब्वाँसोको प्राय भाले जाति पोथी भन्दा अलिक ठूलो देखिन्छ।<ref name="FergusonMenache2002">{{cite book|author1=Walter W. Ferguson|author2=Susan Menache|title=The Mammals of Israel|url=https://books.google.com/books?id=x8xFAAAAYAAJ|year=2002|publisher=BERTRAMS p. 73|isbn=978-965-229-278-0}}</ref> अरबी ब्वाँसो यूरोपेली र उत्तर अमेरिकी ब्वाँसो भन्दा हल्का सानो हुन्छ यद्यपि आकारमा ठूलो भिन्नता भने रहेको हुँदैन। यी ब्वाँसोहरू भारतीय ब्वाँसो भन्दा हल्का ठूलो हुन्छन्। == आहारा == [[File:Canis lupus arabs head front.JPG|thumb|]] अरबी ब्वाँसाहरू मुख्यत: मांसाहारी हुन्छन् तर कहिलेकाँही यीनिहरू सर्वपक्षी पनि हुन सक्छन्।<ref name=foo"MendelssohnYom-Tov1999">{{cite book|author1=Heinrich Mendelssohn|author2=Y. Yom-Tov|title=Mammalia of Israel|url=https://books.google.com/books?id=s8pPAAAACAAJ|year=1999|publisher=Israel Academy of Sciences and Humanities|isbn=978-965-208-145-2}} PG. 186</ref> यी ब्वाँसोहरू सिकारको अभावका कारण मानव द्वारा गरिएको फोहर तथा अधिक उत्पादनमा निर्भर हुन्छन्। यस प्रजातिको ब्वाँसोले मुख्यतया साना जीव जस्तै खरायो, ठूलो मुसा, बिरालो, हरिनको पाठो लगाएको सिकार गर्ने गर्छन् भने कहिलेकाँही यीनिहरूले माछा, चिप्लेकीरा तथा सानो प्रजातिको बाँदरको पनि सिकार गर्ने गर्दछ।<ref name=nwrc>http://nwrc.gov.sa/NWRC_ARB/mzyd_files/1-1994-005.pdf Biquand, S., V. Urios, A. Baoug, C. Vila, J. Castroviejo, and I. Nader. 1994. Fishes as diet of a wolf (Canis lupus arabs) in Saudi Arabia. Mammalia 58 (3):492–494.</ref> यी ब्वाँसोहरूले कहिलेकाँही मानव बस्तीमा प्रवेश गरी घरपालुवा जनावर जस्तै; बाख्रा, भेडाको पनि सिकार गर्छन् जसकारण मानिसहरूले यी ब्वाँसोहरूलाई गोली हान्ने, पासो थाप्ने तथा बिष पनि दिने गरेका छन् जसकारण यसको मृत्यु हुने गरेको छ।<ref name="canids.org">{{Cite web |url=http://www.canids.org/canidnews/13/Arabian_wolf_in_Saudi_Arabia.pdf |title=Archived copy |access-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821064914/http://www.canids.org/canidnews/13/Arabian_wolf_in_Saudi_Arabia.pdf |archive-date=2016-08-21 |url-status=dead }}</ref> == संरक्षण स्थित तथा बासस्थान == यी ब्वाँसोहरू हाल सानो समूहमा दक्षिणी इजरायल, दक्षिणी र पश्चिमी इराक, ओमान, जोर्डन साउदी अरब, ओमन, यमन र मिश्रका केही जङ्गल क्षेत्रमा पनि भेटिएका छन्।<ref name="CohenBarocas2013">{{cite journal|last1=Cohen|first1=Orly|last2=Barocas|first2=Adi|last3=Geffen|first3=Eli|title=Conflicting management policies for the Arabian wolf Canis lupus arabs in the Negev Desert: is this justified?|journal=Oryx|volume=47|issue=2|year=2013|pages=228–236|issn=0030-6053|doi=10.1017/S0030605311001797}}</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोको बासस्थान दायरा भित्रै मानव बस्ती तथा मानवको आतङ्कका कारण यीनिहरूको बासस्थान दायरा सिमित बन्न पुगेको छ। ओमानमा यस प्रजातिको ब्वाँसोलाई सिकार गर्नबाट रोक लगाएपछि यसको सङ्ख्या ओमानमा वृद्धि भएको छ जसकारण यी ब्वाँसोहरू आफ्नो पूर्व बासस्थान दायरामा फैलिँदै गएका छन्।<ref>http://journals.tubitak.gov.tr/zoology/issues/zoo-01-25-1/zoo-25-1-3-9909-8.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228074152/https://journals.tubitak.gov.tr/zoology/issues/zoo-01-25-1/zoo-25-1-3-9909-8.pdf |date=2021-02-28 }}</ref> इजरायलको नेगभ र आरभामा यस प्रजातिको ब्वाँसोको सङ्ख्या १०० देखि १५० रहेको छ।<ref name="GeccheleBremner-Harrison2017">{{cite journal|last1=Gecchele|first1=Lisa V.|last2=Bremner-Harrison|first2=Samantha|last3=Gilbert|first3=Francis|last4=Soultan|first4=Alaaeldin|last5=Davison|first5=Angus|last6=Durrant|first6=Kate L.|title=A pilot study to survey the carnivore community in the hyper-arid environment of South Sinai mountains|journal=Journal of Arid Environments|volume=141|year=2017|pages=16–24|issn=0140-1963|doi=10.1016/j.jaridenv.2017.01.009|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/40854/1/Gecchele_et_al_2016%20-%20final%20submitted%20version.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719091002/http://eprints.nottingham.ac.uk/40854/1/Gecchele_et_al_2016%20-%20final%20submitted%20version.pdf |date=2018-07-19 }}</ref> संयुक्त अरब इमिरेट्स र इजिप्टमा यस प्रजातिको ब्वाँसोको सङ्ख्या वृद्धि गर्नका लागि विभिन्न स्थानहरूमा प्रजनन स्थलहरू खोलिएका छन् भने ओमान र इजरायलमा पनि यी ब्वाँसोहरूलाई सुरक्षा दिइएको छ।<ref>http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/conservation-conflict-isis-advancement-and-arabian-wolf-811485183</ref> साउदी अरबमा पनि यी ब्वाँसोहरूलाई सुरक्षा दिइएको छ। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Canis lupus arabs}} [[श्रेणी:मध्य पूर्वमा पाइने स्तनधारीहरू]] [[श्रेणी:आइयुसिएनको रातो सूची अनुसार अत्यन्तै लोपोन्मुख प्रजातिहरू]] [[श्रेणी:आइयुसिएनको रातो सूची अनुसार लोपोन्मुख प्रजातिहरू]] 32ixfi0w5o0q5g4kqyz2waht2b72r5y 0 108577 1368737 1166696 2026-08-08T22:05:40Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368737 wikitext text/x-wiki {{subspeciesbox | name = भारतीय ब्वाँसो | image = Indian Wolf.jpg | image_caption = | status = | status_system = | genus = Canis | species = lupus | species_link = Gray wolf | subspecies = pallipes | authority = विलियम हेनरी स्किज, सन् १८३१ | range_map = Indian wolf (Canis lupus pallipes) distribution.png | range_map_caption = भारती ब्वाँसोको बासस्थान दायरा }} '''भारतीय ब्वाँसो''' खैरो ब्वाँसो प्रजातिको उपप्रजातिको वर्णमा पर्ने एक प्रकारको ब्वाँसो हो जसको बासस्थान दायरा दक्षिणपश्चिम एसिया देखि भारती उपमहादेश सम्म फैलिएको छ। यो तिब्बती र अरबी ब्वाँसको बीच आकारको एक मध्यवर्ती ब्वाँसो हो भने यो जीव प्रायः गर्मी क्षेत्रमा बस्ने भएकाले यसको शरीरमा बाक्लो भुत्लाहरू हुँदैनन्। भारतीय ब्वाँसो भारत र अन्य अरब देशहरू जस्तै पाकिस्तान, इराक, इरान र संयुक्त अरब इमिरेट्समा भेटिन्छन्। यस प्रजातिको ब्वाँसोको मुख्यतया हल्का खैरो र हल्का रातो रङ्गको शरीर हुन्छ जसकारण यो जनावरलाई स्याल भनि भ्रममा पर्ने सम्भावना उच्च छ। यो ब्वाँसो सामान्यतया सानो हुन्छ जसको कुल लम्बाई ३ फिट हुन्छ भने यसको शरीरमा कम बाक्लो भुत्ला हुन्छ। यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू सामान्यया न्यानो ठाउँमा बसोबास गर्छन्। भारतीय ब्वाँसोलाई सर्वप्रथम सन् १८३१ मा बेलायती प्रकृतिविद् हेनरी साइक्सले वर्णन गरेका थिए भने सन् १९४१ मा यसलाई अर्का प्रकृतिविद् रिगानर्ड पोककले अर्को प्रजातिमा वर्गीकरण गरेका थिए। == विवरण तथा व्यवहार == भारतीय ब्वाँसोको शारीरिक बनावटको संरचना युरोपेली ब्वाँसोको जस्तै हुन्छ तर यसको उचाइ तथा आकार युरोपेली ब्वाँसोको भन्दा हल्का सानो र शरीर भुत्ला पनि कम हुन्छ।<ref name=sykes1831>{{cite journal|last1=Sykes |first1=William H. |authorlink1=William Henry Sykes|year=1831 |url=https://archive.org/stream/lietuvostsrmoksl30liet#page/n113/mode/2up |title=Catalogue of the Mammalia of Dukun (Deccan); with observations on the habits, etc., and characters of new species. |journal=Proceedings of the Committee of Science and Correspondence of the Zoological Society of London 1830–1831|volume=I |page=101 |publisher=[[Zoological Society of London]] |location=London |accessdate=28 December 2013}}</ref> अरबी ब्वाँसोको जस्तै यी ब्वाँसोको पनि छोटो भुत्ला हुन्छ। भारतीय ब्वाँसो अन्य ब्वाँसो प्रजातिको जस्तै भुक्ने तथा कराउने गर्दछ, यद्यपि यसले विरलै यस्तो आवाज निकाल्छ। यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू मरुभूमि जस्तो सुख्खा क्षेत्रमा पनि बाँच्न सक्दछन् भने यीनिहरू भारतमा सुख्खा क्षेत्रमा देखा पर्दछन्।<ref>{{cite book|last1=Miklosi|first1=Adam|title=Dog Behaviour, Evolution, and Cognition|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|series=Oxford Biology|year=2015|pages=106–107|url=https://books.google.com/books?id=VT-WBQAAQBAJ&pg=PA106|isbn=978-0199545667}}</ref><ref>{{Cite journal | pmid = 17583509 | url = http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf | year = 2007 | author1 = Leonard | first1 = J. A. | title = Megafaunal extinctions and the disappearance of a specialized wolf ecomorph | journal = Current Biology | volume = 17 | issue = 13 | pages = 1146–50 | last2 = Vilà | first2 = C | last3 = Fox-Dobbs | first3 = K | last4 = Koch | first4 = P. L. | last5 = Wayne | first5 = R. K. | last6 = Van Valkenburgh | first6 = B | doi = 10.1016/j.cub.2007.05.072 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228122803/http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf |date=2016-12-28 }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1186/1471-2148-10-104| pmid = 20409299| pmc = 2873414| title = Phylogeographic history of grey wolves in Europe| journal = BMC Evolutionary Biology| volume = 10| pages = 104| year = 2010| last1 = Pilot | first1 = M. G. | last2 = Branicki | first2 = W. | last3 = Jędrzejewski | first3 = W. O. | last4 = Goszczyński | first4 = J. | last5 = Jędrzejewska | first5 = B. A. | last6 = Dykyy | first6 = I. | last7 = Shkvyrya | first7 = M. | last8 = Tsingarska | first8 = E. }}</ref> यस प्रजातिका ब्वाँसोहरू मुख्यतया खुला भूमिमा घुम्ने गर्दछन्। भारतीय ब्वाँसोहरू गुजरातमा पनि पाइन्छन्। यस प्रजातिको ब्वाँसोले सामान्यतया मध्य अक्टुबरदेखि डिसेम्बरको अन्तसम्म प्रजनन गर्ने गर्दछ। यस जनावरले हरिन, खरायो आदिको सिकार गर्दछ। सिकार गर्ने क्रममा मृगलाई भ्रममा पार्नका लागि यसले समूहमा सिकार गर्ने गर्दछ। जबसम्म साना बच्चाहरू सिकार गर्ने परिपक्व हुदैनन् ती साना बच्चालाई पुरै समूहले हेरचाह गर्न मद्दत गर्दछ भने माउ ब्वाँसो बच्चाका लागि खाना खोज्न जाने गर्दछ।<ref>{{cite web|title=Canis lupus indica|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=242524}}</ref> सिकार गर्ने क्रममा एक ब्वाँसोले निरिक्षणको रूपमा काम गर्छ भने अर्कोले पछिल्तिरबाट आक्रमण गर्दछ। भारतीय ब्वाँसोको सुनौलो स्याल, स्लोथ भालु, चितुवा, खैरो भालु, सिंह र बाघको बासस्थान दायरा भित्र पर्दछ। == संरक्षण == यस प्रजातिको ब्वाँसोको सङ्ख्या ३,००० रहेको अनुमान गरिएको छ। यस प्रजातिको ब्वाँसोलाई जय समन्द आरक्ष केन्द्रमा सुरक्षा दिइएको छ।<ref name="maneaters">{{cite book |last1=Bright |first1=Michael | title = Man-Eaters| year = 2002 |location=New York |publisher=St. Martin's Paperbacks| isbn = 0-312-98156-2 | page = 304}}</ref> मुख्यतया भारतीय ब्वाँसाहरूको खराब प्रतिष्ठा र बासस्थान दायराको खराब अवस्थाका कारण संरक्षण प्रयासहरू प्रभावकारी हुन गाह्रो भैरहेको छ। भारतीय ब्वाँसोको बासस्थान दायरा भित्र पर्ने क्षेत्रमा बस्ने बासिन्दाहरूसँग लामो समयदेखि द्वन्द्वमा चलिरहेको छ। भारतीय ब्वाँसोले घरपालुवा जनावर सिकार गर्ने भएकाले यसलाई कहीँकतै स्थानीय मानिसहरूले मार्ने गरेका छन्।<ref>{{cite journal | last1=Yadvendradev |first1=V. Jhala |title=The Status and Conservation of the Wolf in Gujarat and Rajasthan, India| url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1991-12_5_4/page/476 |first2=Robert H. Jr. |last2=Giles |journal=Conservation Biology |volume=5 |number=4 |date=December 1991 |pages=476–483 |publisher=Wiley |doi=10.1111/j.1523-1739.1991.tb00354.x |jstor=2386069}}</ref> यस प्रजातिको ब्वाँसोले मानिसको बासस्थान क्षेत्रमा प्रवेशगरि बालबालिकालाई मार्ने गरेको देखिएको छ विज्ञहरूले यसलाई तिनीहरूको प्राकृतिक वासस्थान र सामान्य वातावरणमा खानाको अभावको लागि श्रेय दिएका छन्। सन् १८७८ मा भारतीय ब्वाँसोले भारतको उत्तर प्रदेशमा ६२४ मानिसहरूको सिकार गरेका थिए भने सोही वर्ग बङ्गालमा पनि १४ मानिसहरूको भारती ब्वाँसोको आक्रमण द्वारा मृत्यु भएको थियो। सन् १९९० मा भारतीय ब्वाँसोको आक्रमणमा परि मध्य प्रदेशमा २८५ स्थानीय मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{cite journal|title=Distribution, status and conservation of Indian gray wolf (''Canis lupus pallipes'') in Karnataka, India|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00103.x|year=2006|last1=Singh|first1=Mewa |last2=Kumara|first2=H. N.|journal=[[Journal of Zoology]]|pages=164–169|volume =270|issue =1}}</ref> सन् १९१० देखि १९१५ को बीचमा ११५ बालबालिकाहरू हजारीबाघमा भारतीय ब्वाँसोको सिकार बनेका थिए भने सोही क्षेत्रमा सन् १९८० देखि १९८६ मा १२२ बालबालिकाहरू ब्वाँसोको सिकार बनेका थिए। मार्च २७, १९६६ देखि १ जुलाई १९९६ सम्म भारतको उत्तर प्रदेश स्थित जानुपुर, प्रतापगढ र सुल्तानपुर भारतीय ब्वाँसोको आक्रमणमा परि २१ बालबालिकाको मृत्यु भएको थियो भने १६ गम्भीर घाइते भएका थिए। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Wikispecies|Canis lupus pallipes|भारतीय ब्वाँसो}} {{Commons category|Canis lupus pallipes|भारतीय ब्वाँसो}} [[श्रेणी:भारतमा पाइने स्तनधारी जनावरहरू]] qbghfyc0z2l87dsadywdldwx4aho52b 0 108579 1368931 1213280 2026-08-09T02:29:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368931 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कानु सन्याल | image = Kanusanyal.JPG | alt = Kanu Sanyal | caption = | birth_name = कृष्णकुमार सन्याल | birth_date = सन् १९३२ | birth_place = | death_date = २३ मार्च २०१० | death_place = | party = भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी | nationality = भारतीय | other_names = | known_for = | occupation = }} '''कानु सन्याल''' (जन्म: १९३२–२३ मार्च २०१०) एक भारतीय कम्युनिष्ट राजनितीज्ञ थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1100324/jsp/siliguri/story_12254481.jsp|newspaper=The Telegraph|location=India|title=Naxalbari movement founder kills self|date=24 March 2010|first=Avijit|last=Sinha|accessdate=26 June 2018}}</ref> सन् १९६७ मा उनी नक्सली आन्दोलनका एक प्रमुख नेता थिए। उनी भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीका एक सुरुवातकर्ता थिए जुन राजनितिक दल सन् १९६९ मा स्थापित भएको थियो।<ref name=autogenerated1>{{cite journal|jstor=2642225|title=India's Third Communist Party|url=https://archive.org/details/asian-survey_1969-11_9_11/page/797|first=Marcus F.|last=Franda|date=1 January 1969|journal=Asian Survey|volume=9|issue=11|pages=797–817|doi=10.2307/2642225}}</ref> सन्यालले २३ मार्च २०१० का दिन आत्महत्या गरेका थिए।<ref>[http://www.bannedthought.net/India/CPI(ML)-Orig/index.htm]</ref><ref name="Top Naxal leader Kanu Sanyal commits suicide">{{cite news|title=Top Naxal leader Kanu Sanyal commits suicide|url=http://news.rediff.com/report/2010/mar/23/top-naxal-leader-kanu-sanyal-commits-suicide.htm|accessdate=14 August 2012|newspaper=Rediff news|date=23 March 2010}}</ref> == बाल्यकाल == कानु सान्यालको जन्म दार्जिलिङ अन्तर्गत कार्शियाङ भन्ने ठाउँमा भएको थियो। उनी बुबा आनन्दगोविन्द सान्याल र आमा निर्मला सान्यालका सात सन्तान र मध्ये उनी तेस्रो सन्तान थिए। जलपाईगुडीको आनन्दचन्द्र कलेजमा मध्यवर्ती शिक्षा लिँदै उनी राजनीति प्रति उत्सुक भए र पछि उनी विस्तारै कम्युनिष्ट विचारधारासँग परिचित बन्न पुगे। केही दिन पछि उनले प्रतिबन्धित भारतीय कम्युनिस्ट पार्टिको विद्यार्थी शाखामा काम सुरु गरे। उनले आर्थिक अभाव कारण अध्ययनलाई निरन्तरता दिन असमर्थ बने। <ref>[https://web.archive.org/web/20061017003722/http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008801000.htm]</ref> त्यसपछि उनी दार्जिलिङको कालिम्पोङ अदालतमा राजस्व सङ्कलकको जागिर मिलेको थियो। त्यसको केही दिन पश्चात् बङ्गालका मुख्यमन्त्री विधान चन्द्र रायलाई कालो झण्डा देखाएको आरोपमा उनलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने कारागारको उनको भेट चारू मजुमदारसँग भएको थियो। == राजनिती जीवन == कानु सान्याल जेलबाट छुटेपछि सन् १९५० मा अविभक्त भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यको रूपमा रिहा गरिएको थियो। अप्रिल १९५२ मा उनी किसान आन्दोलन स्थापित गर्न दार्जिलिङ जिल्लाको गाउँमा पार्टीको सर्वकालिक कार्यकर्ता भए। उनी चिया मजदुर तथा भूमिहीन कृषकहरूको आन्दोलनको सुरुवातकर्ता थिए।<ref>{{cite web|url=http://pd.cpim.org/2004/0704/07042004_interview%20bb.htm|title=Bengal Left Front Govt Steps Into 28th Year|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301202849/http://pd.cpim.org/2004/0704/07042004_interview%20bb.htm |date=2012-03-01 }}</ref> सन् १९६३ मा उनी शिलीगुडी उपविभाग किसान सङ्घक सम्पादकको रूपमा नियुक्त भए भने उनले केराला मालाबार अन्तर्गत कन्नानोरमा सम्पन्न साराभारत किसान सभा सम्मेलनमा भाग लिएका थिए। उनी सन् १९५६ मा दार्जिलिङ जिल्ला कृषक सभाका सचिवमा निर्वाचित भए।<ref>[http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008801000.htm The road from Naxalbari<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017003722/http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008801000.htm |date=2006-10-17 }}</ref> त्यसपछिको साल प्रान्तीय किसान परिषद्ले सदस्यता पायो। कनू सान्याललाई सन् १९६२ मा भारत-चीन युद्ध वा सीमा विवादको क्रममा 'डिफेन्स अफ इण्डिया नियम' अन्तर्गत पक्राउ गरिएको थियो। <ref>{{cite web |url=http://www.cpim.org/marxist/198501_marxist_naxalism_Prakash.htm |title=Naxalism today |publisher= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604130709/http://www.cpim.org/marxist/198501_marxist_naxalism_Prakash.htm |date=2020-06-04 }}</ref> जेलबाट छुटेपछि उनले पार्टीको जिल्ला सचिवालयको पद प्राप्त गरे। सन् १९६४ मा कम्युनिष्ट पार्टिको विभाजन पश्चात् उनी कम्युनिष्ट पार्टि (मार्क्सवादी) मा सामेल भएका थिए। == मृत्यु == सन् १९६९ मा कानु सन्यालले दार्जिलिङको नक्शलबाडीमा सशस्त्र आन्दोलनको अगुवाई गरेका थिए। आफ्नो जीवनको लगभग १४ वर्ष उनले कारागारमा विताएका थिए। नक्सलबाडीको सफुलजोत गाउँमा सन् २०१० मार्च २३ का दिन आफ्नै घरमा घाँटीमा फासो लगाई आत्महत्या गरेका थिए। उनी विगत लामो समयदेखि तीव्र शारीरिक रोगबाट ग्रस्त थिए।<ref>{{cite news |author=Saugata Roy, TNN 23 Mar 2010, 04.20pm IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-23/india/28145460_1_kanu-sanyal-top-naxal-leader-charu-majumdar |title=Top Naxal leader Kanu Sanyal found dead in his house |publisher=The Times of India |date=23 March 2010 |accessdate=2012-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107234513/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-23/india/28145460_1_kanu-sanyal-top-naxal-leader-charu-majumdar |date=2014-11-07 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.cpiml.in/ जालस्थल] [[श्रेणी:सन् १९३२ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०१० मा मृत्यु]] 8yyd3yvg944md6n2xu8mqhz12h1oew8 0 108596 1368747 1354336 2026-08-08T22:23:40Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368747 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = बेगम हरजत महल | title = [[अवध]]की बेगम |birth_name = | image = Begum hazrat mahal.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = | spouse = नवाब वाजिद अली शाह | spouse-type = श्रीमान | consort = | birth_date = सन् १८२० | birth_place = फैजावाद, [[अवध]] | death_date = ७ अप्रिल १८८७ | death_place = [[काठमाडौँ (स्पष्टता)|काठमाडौ]], नेपाल | religion = सिया इसलाम <ref>{{Cite web | url=https://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html | title=Begum Hazrat Mahal Biography, History and Facts| date=2018-02-03}}</ref> }} '''बेगम हजरत महल''' (بیگم حضرت محل‎, जन्म:सन् १८२०, मृत्यु: ७ अप्रिल १८७९) जो [[अवध]]की बेगमको नामले पनि परिचित थिइन्।<ref>{{Citation|last=Raja|first=Masood Ashraf|chapter=Competing habitus|date=2018-10-10|pages=348–359|publisher=Routledge|isbn=9781315180618|doi=10.4324/9781315180618-30|title=The Routledge Companion to Pakistani Anglophone Writing}}</ref> उनी अवधको नवाब वाजिद अली शाहको दोस्रो श्रीमती थिइन्। अङ्ग्रेजहरू द्वारा कलकत्तामा आफ्नो पतिको देशनिकाला पछि बेगम हजरत महलको समर्थकहरूको एक समूहले पुनः लखनाउमा कब्जा जमाएका थिए।<ref>{{Cite journal|last=Narayan|first=Badri|date=February 2004|title=Inventing caste history: Dalit mobilisation and nationalist past|url=https://archive.org/details/contributions-to-indian-sociology_january-august-2004_38_1-2/page/202|journal=Contributions to Indian Sociology|volume=38|issue=1–2|pages=202|doi=10.1177/006996670403800108|issn=0069-9667}}</ref> आफ्नो राज्यलाई अङ्ग्रेजको कब्जाबाट बचाउन उनले आफ्नो छोरा नवाबजादे बिरजिस काद्रलाई अवधको शासक नियुक्त गर्न खोजिन् तर उनको प्रयास छिटै उनको शासनको अन्त्यका कारण असफल भएको थियो।<ref name=":0">{{cite news |date=8 April 2014 |title=A link to Indian freedom movement in Nepal |url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/a-link-to-indian-freedom-movement-in-nepal/article5884467.ece |newspaper=The Hindu}}</ref> उनले सन् १८५७ मा भारतीय विद्रोहका केला ब्रिटिस इष्ट इण्डिया कम्पनीको विरुद्धमा विद्रोह गरेकी थिइन्। अन्तत उनलाई नेपालमा शरण मिल्यो जहाँ उनको सन् १८७९ मा ५९ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite journal|last=Narayan|first=Badri|date=February 2004|title=Inventing caste history: Dalit mobilisation and nationalist past|url=https://archive.org/details/contributions-to-indian-sociology_january-august-2004_38_1-2/page/199|journal=Contributions to Indian Sociology|volume=38|issue=1–2|pages=199|doi=10.1177/006996670403800108|issn=0069-9667}}</ref> == जीवनी == बेगम हजरत महलको नाम मुहम्मदी खानुम थियो र उनको जन्म फैजाबाद, अवधमा भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.royalark.net/India4/oudh15.htm |title=Oudh (Awadh) Genealogy |last=Buyers |first=Christopher |website=The Royal Ark}}</ref> उनी पेशाले एक तवायफ (मुगल शासनकालको समयका शाही वेश्या) थिइन् भने आमाबुबा द्वारा बेचिएपछि उनी ख्वासीनक‍ रूपमा शाही हरममा (एक पुरुषका साथ कयौँ महिलाहरू बस्ने एक स्थान जहाँ अन्य पुरुषलाई प्रवेश निषेध गरिन्छ) बस्दै आएकी थिइन् तब उनलाई शाही अधिकारीहरूको साथ बेचिएको थियो तर पछि उनको परिको रूपमा पदोन्नति भएको थियो।<ref>[[Christopher Hibbert]] (1980) ''The Great Mutiny'', Harmondsworth: Penguin; p. 371</ref> उनको पदोन्नति भएपछि उनलाई महक परिको रूपमा चिनिन थालिएको थियो। अवधका नवाबको शाही रखैलको रूिमा स्वीकार गरिएपछि उनलाई बेगमको तक्मा दिइएको थियो भने उनको छ‍रा बिरजिस कद्रको जन्म पश्चात् उनलाई हरजत महलको उपाधि दिइएको थियो। उनी अन्तिम ताजदर-ए-अवध, वानिद अली शाहकी कान्छी श्रीमती थिइन्। सन् १८५६ मा अङ्ग्रेजहरूले अवधमा कब्जा जमाएका थिए र वाजिद अली शाहलाई कलकत्तामा देशनिकाला गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/history/begum-hazrat-mahal.html |title=Begum Hazrat Mahal |publisher=Mapsofindia.com |date= |accessdate=18 October 2012}}</ref> कलकत्तामा उनको श्रीमानको देशनिकाला भएपछि र बेगम र उनको श्रीमानको सम्बन्ध विच्छेदन भएतापनि बेगम हरजत महलले अवधको राजकीय मामलाहरूको सम्हाल्दै वा हेर्दै आएकी थिइन्। === सन् १८५७ भारतीय क्रान्ति === स्वतन्त्रताको पहिलो युद्धका बेला, सन् १८५७ देखि सन् १८५८ सम्म राजा जयलाल सिंहको नेतृत्वमा बेगम हजरत महलको एक समर्थन टोलीले ब्रिटिस इष्ट इण्डिया कम्पनीको विरुद्धमा आवाज उठाउन सुरु गरेका थिए भने पछि उक्त टोलीले लखनउमा पुनः कब्जा जगाउन सफल भएका थिए र उनीहरूले बेगम हजरत महलका छोरा बिरजिस कद्रलाई अवधको शासकको रूपमा घोषित गरेका थिए।<ref name="Dalrymple">William Dalrymple ''The Last Mughal; the fall of a dynasty: Delhi, 1857'', Viking Penguin, 2006, p. 69</ref> बेगम हजरत महलको प्रमुख उजुरीहरूमा एक थियो कि इष्ट इण्डिया कम्पनीले सडकहरू बनाउनका लागि मन्दिरहरू तथा मस्जिदहरूलाई आंशिक रूपमा ध्वस्त पारेको थियो। विद्रोहको अन्तिम दिनमा जारी गरिएको एक घोषणामा, उनीहरूले अङ्ग्रेज सरकारद्वारा धार्मिक स्वतन्त्रताको अनुमति दिने आश्वासनलाई खिल्ली उडाइएको थियो। <ref>{{cite news|last=Krishna|first=Sharmila|title=Far from the madding crowd she lies, forlorn & forgotten|url=http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm|accessdate=3 September 2013|newspaper=The Indian Express - LUCKNOW|date=11 June 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203001546/http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm |date=3 December 2013 }}</ref> जब अङ्ग्रेज शासकहरूको आदेशको अनुसार सेनाले लखनउ तथा ओधको अधिकांश क्षेत्रहरूमा कब्जा गरे तब हजरत महल पछाडि हट्न बाध्य भएकी थिइन्। हजरत महल नाना साहेबसँग मिलेर काम गर्ने गरेकी थिइन् तर पछि शाहजहाँपुरमा आक्रमण पछि उनी फैजाबालको मौलवीसँग मिलेकी थिइन्। लखनउमा सन् १८५७ को क्रान्तिको नेतृत्व बेगम हजरत महलले गरेकी थिइन्। आफ्नो नाबालक छोरा बिरजिस कद्रलाई गद्दीमा बसाएर उनले अङ्ग्रेज सेनाहरूसँग आफैले लडेकी थिइन्। उनीमा सङ्गठनको अभूतपूर्व क्षमता थियो भने यसै कारण अवधको जमिनदार, किसान तथा सैनिकहरू उनको नेतृत्वमा अगाडि बढिरहेका थिए। आलमबागमा लडाइँका बेला बेगम हरजत महलले आफ्ना शक्तिशाली सिपाही तथा योद्धाहरूलाई प्रचुर मात्रामा हौसला प्रदान गरेकी थिइन् भने उनी पुरै युद्धका बेला हात्तीमा सवार हुँदै सैनिकहरूको साथ दिनरात युद्धमा सामेल थिइन्। लखनउमा पराजित भएपछि उनी अवधको गाउँमा गइन् र त्यहाँ पनि उनले क्रान्तिको आगो सल्काएकी थिइन्। बेगम हरजत महल तथा रानी लक्ष्मीबाईको सैनिक दलमा अधिकांश महिला लडाकुहरू थिए। <ref>{{cite book|last1=Harcourt|first1=E.S|title=Lucknow the Last Phase of an Oriental Culture|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|isbn=978-0-19-563375-7|page=76|edition=seventh}}</ref> लखनउमा बेगम हरजत महलको महिला सैनिक दलको नेतृत्व रहीमीको हातमा रहेको थियो। जसले फौजीको भेष लिएर अधिक महिलाहरूको तोप तथा बन्दुक चलाउन सिकाएका थिए। रहीमीको नेतृत्वमा महिलाहरूले अङ्ग्रेजहरूको विरुद्ध युद्ध गरेका थिए। लखनउकी शाही वेश्या हैदरीबाईमा थुप्रै अङ्ग्रेज अधिकारिहरू आउने गरेका थिए र कतिपय समयमा अङ्ग्रेजहरूले क्रान्तिकारीहरूको विरुद्धको योजनामा यहीँ छलफल गर्ने गरेका थिए। हैदरीबाईले वेश्या पेशाबाट भएपनि देशभक्तिको परिचय दिँदै यस्ता महत्त्वपूर्ण सूचनाहरू क्रान्तिकारीहरू सम्म पुराउन ठूलो मद्दत गरेकी थिइन् र पछि उनी पनि सैनिक दलमा सामेल भएकी थिइन्। === अन्तिम जीवन === आफ्नो जीवको अन्तिम तिर बेगम हजरत महल नेपालमा आउन परेको थियो जहाँ उनलाई पहिला राणाको प्रथम प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्ग बहादुर राणा]]ले शरण दिन अस्वीकार गरेका थिए तर पछि उनलाई नेपालमा शरण मिलेको थियो। सन् १८७९ मा उनक‍ मृत्यु नेपालको राजधानी काठमाण्डौमा भएको थियो र उनलाई जामे मस्जिदको मैदानमा एक अज्ञात चिहानमा गाडिएको थियो। उनको मृत्यु पश्चात् रानी भिक्टोरियाको जयन्तीको अवसरमा बेलायती सरकारले बिरजिस कद्रलाई माफ गर्दै उनलाई घर फर्किने आज्ञा दिएको थियो। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.iloveindia.com/indian-heroes/begum-hazrat-mahal.html बेगम हरजत महलको जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516174558/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/begum-hazrat-mahal.html |date=2018-05-16 }} * [http://oudh.tripod.com/1857/begum.htm सन् १८५७ – बेगम हरजत महल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108094007/http://oudh.tripod.com/1857/begum.htm |date=2008-01-08 }} * [http://www.tribuneindia.com/2007/20070510/1857/main4.htm अवाध राज्य] * [https://web.archive.org/web/20110725025549/http://www.nehru-centre.org/newsletters/2007/newsletternovember2007.pdf सन् १८५७ को आन्दोलन] [[श्रेणी:भारतीय मुसलमानहरू]] n41lgndnq4xxeeadt34nuukdmm73ohy 0 110569 1368824 1325927 2026-08-09T00:14:38Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368824 wikitext text/x-wiki '''चीनको ठूलो भोकमरी''' ({{zh|s=三年大饥荒}}, "तीन वर्षको भोकमरी") चीनमा १९५८ देखि १९६१ को [[भोकमरी]]को अवधि हो।<ref name=":18">{{Cite web|script-title=zh:关于建国以来党的若干历史问题的决议|url=http://www.gov.cn/test/2008-06/23/content_1024934_2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022175245/http://www.gov.cn/test/2008-06/23/content_1024934_2.htm|archive-date=22 October 2019|access-date=23 April 2020|website=The Central People's Government of the People's Republic of China|language=zh}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|date=1981-06-27|title=Resolution on Certain Questions in the History of Our Party since the Founding of the People's Republic of China|url=https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/121344.pdf?v=d461ad5001da989b8f96cc1dfb3c8ce7|website=Wilson Center}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":10" /><ref name=":1" /> केही विद्वानहरूले यसमा १९५८ वा १९६२ पनि जोडेका छन्।<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Kung|first1=Kai-sing|last2=Lin|first2=Yifu|year=2003|title=The Causes of China's Great Leap Famine, 1959–1961|url=https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_2003-10_52_1/page/51|journal=Economic Development and Cultural Change|volume=52|issue=1|pages=51–73|doi=10.1086/380584|issn=0013-0079|s2cid=9454493}}</ref><ref name=":11" /><ref name="Tombstone-p126">{{cite book|surname=Yang|given=Jisheng|url=https://books.google.com/books?id=nadqrYU10eMC|title=Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962|date=2012|publisher=Farrar, Straus & Giroux|isbn=978-0-374-27793-2|page=126|author-link=Yang Jisheng (journalist)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/article/723956/revisiting-calamitous-time|title=45 million died in Mao's Great Leap Forward, Hong Kong historian says in new book|website=South China Morning Post|date=5 September 2010 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226140751/https://www.scmp.com/article/723956/revisiting-calamitous-time|archive-date=26 February 2020|access-date=23 April 2020}}</ref> यसलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो मानव-निर्मित प्रकोपको रुपमा मानिन्छ।भोकमरीबाट ज्यान गुमाउनेको संख्या करोडौं (१.५ देखि ५.५ करोड) मा अनुमान गरिन्छ।.{{refn|group="note"|According to various sources.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Smil|first=Vaclav|date=18 December 1999|title=China's great famine: 40 years later|journal=BMJ: British Medical Journal|volume=319|issue=7225|pages=1619–1621|doi=10.1136/bmj.319.7225.1619|issn=0959-8138|pmc=1127087|pmid=10600969}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|last=Gráda|first=Cormac Ó|author-link=Cormac Ó Gráda|year=2007|title=Making Famine History|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-literature_2007-03_45_1/page/5|journal=Journal of Economic Literature|volume=45|issue=1|pages=5–38|doi=10.1257/jel.45.1.5|jstor=27646746|issn=0022-0515|hdl=10197/492|s2cid=54763671 |hdl-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Meng |first1=Xin|last2=Qian |first2=Nancy |last3=Yared |first3=Pierre |year=2015|title=The Institutional Causes of China's Great Famine, 1959–1961|url=https://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pyared/papers/famines.pdf|journal=Review of Economic Studies|volume=82|issue=4|pages=1568–1611|doi=10.1093/restud/rdv016|access-date=22 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305165942/https://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pyared/papers/famines.pdf|archive-date=5 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hasell|first1=Joe|last2=Roser|first2=Max|date=10 October 2013|title=Famines|url=https://ourworldindata.org/famines|journal=Our World in Data|access-date=22 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418002509/https://ourworldindata.org/famines|archive-date=18 April 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dartmouth.edu/~crossley/HIST5.03/FILES/OHMC_DIkotter.pdf|title=Mao's Great Famine: Ways of Living, Ways of Dying|last=Dikötter|first=Frank|publisher=Dartmouth University|access-date=22 April 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716231543/http://www.dartmouth.edu/~crossley/HIST5.03/FILES/OHMC_DIkotter.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716231543/http://www.dartmouth.edu/~crossley/HIST5.03/FILES/OHMC_DIkotter.pdf |date=16 July 2020 }}</ref><ref name=":2">{{Cite news|last=Mirsky|first=Jonathan|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html|title=Unnatural Disaster|date=7 December 2012|work=The New York Times|access-date=22 April 2020|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124011617/http://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html|archive-date=24 January 2017|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|last=Branigan|first=Tania|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/01/china-great-famine-book-tombstone|title=China's Great Famine: the true story|date=1 January 2013|work=The Guardian|access-date=22 April 2020|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110054200/http://www.theguardian.com/world/2013/jan/01/china-great-famine-book-tombstone|archive-date=10 January 2016|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/programmes/ajeats/2016/01/china-great-famine-mission-expose-truth-160106100552321.html|title=China's Great Famine: A mission to expose the truth|work=Al Jazeera|access-date=22 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421154859/https://www.aljazeera.com/programmes/ajeats/2016/01/china-great-famine-mission-expose-truth-160106100552321.html|archive-date=21 April 2020|url-status=live}}</ref><ref name=":7">{{Cite magazine|url=https://qz.com/633457/charted-chinas-great-famine-according-to-yang-jisheng-a-journalist-who-lived-through-it/|title=Charted: China's Great Famine, according to Yang Jisheng, a journalist who lived through it|last=Huang|first=Zheping|magazine=Quartz|date=10 March 2016 |access-date=22 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525094610/https://qz.com/633457/charted-chinas-great-famine-according-to-yang-jisheng-a-journalist-who-lived-through-it/|archive-date=25 May 2020|url-status=live}}</ref>}} सबैभन्दा प्रभावित प्रान्तहरूमा [[Anhui]] (18%&nbsp;dead), [[Chongqing]] (15%), [[Sichuan]] (13%), [[Guizhou]] (11%) र [[Hunan]] (8%) पर्छ।.<ref name="Cao 2005"/> अध्यक्ष [[माओ त्सेतुङ|माओ]]को [[महान अग्रगामी छलाङ|नीति]] नै यो भोकमरीको मुख्य कारक थियो। [[File:Birth rate in China.svg|thumb|upright=2|{{center|चीनको जन्म तथा मृत्यु दर}}]] ==अनिकालको कारणहरू== ===महान अग्रगामी छलाङ=== ====जन कम्युन==== ====कृषि विधी==== ====चार किट अभियान==== चार किरा अभियानमा, नागरिकहरूलाई लामखुट्टे, मुसा, झिंगा र भँगेरा नष्ट गर्न आह्वान गरिएको थियो। भँगेराको सामूहिक उन्मूलनको परिणामस्वरूप बालीनाली खाने कीराहरूको संख्या बढ्यो, जसको भँगेरा बाहेक अरु कुनै शिकारी थिएन।<ref>{{Cite book |last=Summers-Smith |first=J. Denis |title=In search of sparrows |date=1992 |publisher=T & A Poyser |isbn=978-0-85661-073-8 |location=London}}</ref> ====धेरै उत्पादनको भ्रम==== ====फलाम तथा स्टिल उत्पादन ==== फलाम र इस्पात उत्पादनलाई आर्थिक उन्नतिको लागि प्रमुख आवश्यकताको रूपमा पहिचान गरियो, र लाखौं किसानहरूलाई कृषि कामबाट टाढा फलाम र इस्पात उत्पादनमा सामेल हुन आदेश दिइयो। किसान जनशक्तिले उत्पादन गरेको धेरैजसो फलाम व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्न नसकिने गरी कमजोर थियो, र यसबाट कृषि मजदुर र उत्पादन गुम्यो। ===केन्द्र सरकारको नीति === ===प्राकृतिक प्रकोप=== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{notelist}} [[श्रेणी:चीनको इतिहास]] <references /> krtvm7sgocid25470198we53f94761s 0 111402 1368765 1274755 2026-08-08T22:45:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368765 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Baron_Antoine-Jean_Gros-Battle_Pyramids_1810.jpg|पाठ=Antoine-Jean Gros|अङ्गुठाकार|366x366पिक्सेल|Antoine-Jean Gros]] '''युद्ध''' भनेको परस्पर बिरोधी दुई दलका बिचमा एकले अर्कालाई दमन गर्ने, हराउने, मा आदि उद्देश्यले गरिने आक्रमणलाई बुझिन्छ।<ref>नेपाली बृहत् शब्दकोश</ref> यो राज्यहरु, सरकार, समुदाय, वा अर्धसैनिक समुहहरु बीचको सशस्त्र द्वन्द हो। यसले चरम हिंसा, आक्रमण , विनाश र मृत्यु वर्णन गर्छ। ==युद्धको प्रकार== * [[असमान युद्ध]] * [[जैविक युद्ध]] * [[रसायन युद्ध]] * शीत युद्ध * [[साइबर युद्ध]] * [[आन्तरिक विद्रोह]]/ [[गृहयुद्ध]] * सुचना युद्ध * परमाणु युद्ध * पूर्ण युद्ध * [[छद्मयुद्ध]] * [[छापामार युद्ध]] * [[डग फाइट]] == इतिहास == ===विश्व इतिहासको प्रमुख युद्धहरु=== * [[ट्रोयको युद्ध]], * [[थर्मापायलीको युद्ध]], * [[म्याराथनको युद्ध]], * [[झेलमको युद्ध]], * [[प्यूनिकको युद्ध]], * [[रोम-ब्रिटेन युद्ध]], * [[शतवर्षीय युद्ध|सय वर्षीय युद्ध]], * [[गुलाबों का युद्ध]], * [[३० वर्षे युद्ध|तीस वर्षीय युद्ध]], * [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]], * [[अफिम युद्ध]], * [[पहिलो अफिम युद्ध]], *[[द्वितीय पहिलो अफिम युद्ध]], *[[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतंत्रता का युद्ध]], * *[[ट्रफ़ैलगर का युद्ध|टैफलगर का युद्ध]] *[[अस्टर्लिज युद्ध]] *[[सेलेमनको युद्ध]] *[[लाइप्जिकको युद्ध]] *[[वाटरलुको युद्ध]] *[[इस्ससको युद्ध]] *[[नवारिनको युद्ध]] *[[क्रिमियाको युद्ध]] *[[फ्रान्स-प्रशा युद्ध]] *[[रूस-जापान युद्ध]] *[[बाल्कन युद्ध]], *[[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]], *[[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्वयुद्ध]], *[[अरब-इजराइल युद्ध (१९४८)]] ==परिणाम == ===सैन्य र सर्वसाधारणको मृत्यु=== मानव इतिहासको अवधिभर, युद्ध बाट मर्ने मानिसको औसत संख्यामा उतारचढाव छ, प्रति १ लाख मानिस मध्ये १ देखि १० मानिसको मृत्यु हउने गरेको छ। यद्यपि, ठूला युद्धबाट छोटो समयमा नै उच्च मृत्यु देखाउँछ, प्रति १ लाख मा १००-२००। युद्धमा प्रविधिको बिकासको कारणले हालैको समयमा हताहति बढेको परम्परागत विश्वास छ, तर यो पूर्ण सत्य होइन। तीस वर्षे युद्ध (१६१८-१६४८) र प्रथम विश्व युद्धमा प्रति जनसंख्या समान हताहति भएको थियो, यद्यपि दोस्रो विश्व युद्धमा यो धेरै थियो। यसको मतलब, हालैको समयमा युद्ध बाट हुने हताहतिको सन्ख्यामा धेरै वृद्धि छैन। यस विपरित, वैश्विक स्तरमा दोस्रो विश्व युद्ध पछिको समय यस विपरीत, दोस्रो विश्व युद्ध पछिको समय सामान्यतया शान्तिपूर्ण छ। <ref>{{Cite news|url=https://ourworldindata.org/war-and-peace/|title=War and Peace|work=Our World in Data|access-date=2017-11-16|archive-date=16 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116083027/https://ourworldindata.org/war-and-peace/|url-status=live}}</ref> ===आर्थिक === युद्ध समाप्त भएपछि, हार्ने राष्ट्रहरूले कहिलेकाहीं विजयी राष्ट्रहरूलाई युद्ध क्षतिपूर्ति तिर्न आवश्यक पर्दछ। केहि अवस्थामा, भूमि विजयी राष्ट्रहरूलाई हस्तान्तरण गरिन्छ। उदाहरणका लागि, अल्सेस-लोरेनको क्षेत्र फ्रान्स र जर्मनी बीच तीन फरक अवसरमा हस्तान्तरण गरिएको छ।<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Alsace-Lorraine |title=Alsace-Lorraine |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=21 March 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320174427/https://www.britannica.com/place/Alsace-Lorraine |url-status=live }}</ref> सामान्यतया, युद्ध र अर्थतन्त्रसँग गाँसिएको हुन्छ र धेरै युद्धहरू आंशिक वा पूर्ण रूपमा आर्थिक कारणहरूमा आधारित हुन्छन्। आर्थिक इतिहासकारहरूमाझ सामान्य विचार यो छ कि दोस्रो विश्वयुद्धको आगमनसँगै [[महामन्दी]]को अन्त्य भयो। धेरै अर्थशास्त्रीहरू विश्वास गर्छन् कि युद्धमा सरकारी खर्चले [[महामन्दी]]बाट पुन: प्राप्ति निम्त्यायो वा कम्तीमा तीव्र बनायो, यद्यपि केहीले विचार गर्छन् कि यसले पुनर्प्राप्तिमा धेरै ठूलो भूमिका खेलेन, यद्यपि यसले [[बेरोजगारी]] घटाउन मद्दत गर्‍यो। <ref name="Britannica1">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/243118/Great-Depression "Great Depression"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509121741/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/243118/Great-Depression|date=9 May 2015}}, ''Encyclopædia Britannica''</ref><ref name="Galbraith">Referring to the effect of World War II spending on the economy, economist [[John Kenneth Galbraith]] said, "One could not have had a better demonstration of the Keynesian ideas." {{cite video|url=https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/lo/story/ch_menu.html|title=Commanding Heights, see chapter 6 video or transcript|date=2002|medium=TV documentary|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|location=U.S.|people=[[Daniel Yergin]], William Cran (writers / producer)}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Romer |first=Christina D. |author-link=Christina Romer |year=1992 |title=What Ended the Great Depression? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1992-12_52_4/page/757 |journal=Journal of Economic History |volume=52 |issue=4 |pages=757–784 |doi=10.1017/S002205070001189X |quote=fiscal policy was of little consequence even as late as 1942, suggests an interesting twist on the usual view that World War II caused, or at least accelerated, the recovery from the Great Depression.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Higgs |first=Robert |date=1 March 1992 |title=Wartime Prosperity? A Reassessment of the U.S. Economy in the 1940s |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1992-03_52_1/page/41 |journal=The Journal of Economic History |volume=52 |issue=1 |pages=41–60 |doi=10.1017/S0022050700010251 |issn=1471-6372 |s2cid=154484756}}</ref> धेरैजसो अवस्थामा, जस्तै लुइस चौधौंको युद्ध, फ्रान्को-प्रुसियन युद्ध, र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]], युद्धले मुख्यतया संलग्न देशहरूको अर्थतन्त्रलाई क्षति पुर्‍याउँछ। उदाहरणका लागि, पहिलो विश्वयुद्धमा रूसको संलग्नताले रूसी अर्थतन्त्रमा यति ठूलो क्षति पुर्‍यायो कि यो लगभग ध्वस्त भयो र १९१७ को रूसी क्रान्तिको सुरुवातमा ठूलो योगदान पुर्‍यायो।<ref>{{cite book|last1=Gatrell|first1=Peter|title=Russia's First World War : A Social and Economic History|date=2014|publisher=Routledge|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1317881391|page=270}}</ref> ===पलायन=== ==लक्ष्य == ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:युद्ध| ]] d79vkycycb8fx6ebh9a1f34h7g64kwc 0 112864 1368924 1226616 2026-08-09T02:22:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 6 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368924 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Brachiaria.jpg |image_caption = ''सिग्नल [[घाँस]] खेती'' |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति]] |unranked_classis = एक दलीय |unranked_ordo = Commelinids |name=सिग्नल घाँस |ordo = Poales |familia = Poaceae |genus = '''''Brachiaria''''' |genus_authority = (Carl Bernhard von Trinius) August Heinrich Rudolf Grisebach, सन् १८५३ |type_species_authority=(Sm) Griseb<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/6029000#page/495/mode/1up Grisebach, August Heinrich Rudolf. 1853. In C.F.von Ledebour (editor), Flora Rossica; sive, Enumeratio plantarum in totius Imperii Rossici provinciis Europaeis, Asiaticis et Americanis hucusque observatarum 4(14): 469] in Latin</ref> |type_species= ''Brachiaria eruciformis'' |synonyms_ref=<ref name=o>[http://www.tropicos.org/Name/40030331 Tropicos, ''Brachiaria'' (Trin.) Griseb. ]</ref><ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=451144 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |synonyms= * ''Panicum'' sect. ''Brachiaria'' <small>Trin.</small> * ''Panicum'' subg. ''Brachiaria'' <small>(Trin.) Honda</small> * ''[[Pseudobrachiaria]]'' <small>Launert</small> }} '''सिग्नल घाँस''' वहुवर्षे अकोष घाँस हो जुन एसिया, अफ्रिका, अस्ट्रेलिया, दक्षिण युरोप, अमेरिका र केही टापूहरूमा पाइन्छ। सिग्नल घाँसका लगभग १०० उपप्रजातिहरू रहेका छन्।<ref name=china>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=104416 Flora of China Vol. 22 Page 520 臂形草属 bi xing cao shu ''Brachiaria'' (Trinius) Grisebach, Ledebour, Fl. Ross. 4: 469. 1853.] Flora of China.</ref> यस प्रजातिको घाँस पनि छिटै फैलन्छ। यो घाँसको पातको लाम्बाई ५-२० सेमी र चौडाई ७-२० मि.मि हुन्छ। घाँस दुवो झैँ त्यान्द्रा भएर फैलन्छ र प्रत्येक आख्लाबाट जरा निस्कन्छ। घासको पात चम्कीलो हरियो हुन्छ भने घाँसले घना रूपमा जमिन ढाक्दछ। यो घास चरन क्षेत्रको लागि अति उपयुक्त मानिन्छ भने यसलाई सिधै काटेर खुवाउन र सुखाएर पनि घरपालुवा जनवारहरूलाई आहारा बनाउन सकिन्छ। चरन विकास गर्न तथा पहिरो ग्रस्त क्षेत्रमा भू संरक्षण का लागि पनि निकै उपयोगी मानिन्छ। यो घाँसले जमिन ढाकेपछि अन्य अनावश्यक झारहरूको वृद्धिमा पनि नियन्त्रण हुन्छ।<ref name=china/><ref>{{cite journal |pmid=16524251 |year=2005 |last1=Utsunomiya |first1=KS |last2=Pagliarini |first2=MS |last3=Do Valle |first3=CB |title=Microsporogenesis in tetraploid accessions of ''Brachiaria nigropedata'' (Ficalho & Hiern) Stapf (Gramineae) |volume=29 |issue=3 |pages=295–301 |journal=Biocell}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=16809846 |url=http://www.ias.ac.in/jgenet/Vol85No1/83.pdf |year=2006 |last1=Mendes-Bonato |first1=AB |last2=Risso-Pascotto |first2=C |last3=Pagliarini |first3=MS |last4=Valle |first4=CB |title=Chromosome number and meiotic behaviour in ''Brachiaria jubata'' (Gramineae) |volume=85 |issue=1 |pages=83–7 |journal=Journal of Genetics |doi=10.1007/BF02728976}}</ref> यो नेपालको तराईदेखि मध्य पहाडसम्म सफलतापूर्वक लगाउन सकिन्छ। यो घाँस बीउ तथा गाँजबाट प्रसारण गर्न सकिन्छ। सिग्नल घाँस विश्वव्यापी रूपमा लगाइने एक प्रमुख घाँस हो भने यसको खेती मध्य र दक्षिण अमेरिकामा सबैभन्दा बढी उपजाइएको छ भने दक्षिण अमेरिकी देश ब्राजिलमा मात्र ४ करोड हेक्टर क्षेत्रफलमा खेती गरिएको छ।<ref name=kum>{{cite book |last1=Kumble |first1=Vrinda |title=Brachiaria: Biology, Agronomy, and Improvement |publisher=CIAT |year=1996}}</ref> == जलवायु == यो घाँसको उत्पत्ति अफ्रिकामा भएको हो भने हाल यसलाई विभिन्न देशहरूमा लगाइने गरिन्छ। यो घाँस जस्तै क्षेत्रहरूमा पनि सहजै उम्रिने भएकाले यसलाई सबै प्रकारको माटोमा लागाउन सकिन्छ।<ref name=torr>{{cite journal |doi=10.1016/j.ympev.2005.06.003 |title=Molecular and morphological phylogenetic analysis of Brachiaria and Urochloa (Poaceae) |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/36 |year=2005 |last1=Torres González |first1=A.M. |last2=Morton |first2=C.M. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=37 |pages=36–44 |pmid=16039145 |issue=1}}</ref> रूखो जमिन र अम्लीय माटोमा पनि यसको खेती गरिएको पाइन्छ जसका लागि माटोको अधिकतम पिएच ३५ सम्ममा हुन्छ। यसका जराहरू जमिनको गहिराइसम्म जाने हुँदा माटोबाट नाइट्रोजन तथा फसफोरस सजिलैसँग सोसेर लिन सक्दछ। यो घाँस बढि चिम्टाइलो माटो र पानी जम्ने ठाउमा उत्पादन लिन सकिँदैन। नेपालको परिपेक्ष्मम यो घाँस तराईदेखि मध्य पहाडी क्षेत्रको तल्लो भागमा समेत राम्रोसँग फस्टाउदछ। सामान्यतया यस घाँसको लागि १०००-३००० मिलिमिटर वार्षिक औषत वर्षात हुने स्थान उपयुक्त मानिन्छ। वार्षिक औषत वर्षा १५०० मि.मि भन्दा बढि भएमा यसको खेती राम्रोसँग गर्न सकिन्छ तर यसका लागि औषतमा ५ महिना चाहिँ सुख्खा समय हुनु जरुरी हुन्छ।<ref name=watson>Watson, L. and M. J. Dallwitz. (2008). [http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/delta/grass/www/brachiar.htm ''Brachiaria''.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130115104631/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/delta/grass/www/brachiar.htm |date=January 15, 2013 }} The Grass Genera of the World. Retrieved 7 November 2011.</ref> यो घाँस सुख्खा मौसममा पनि हरियो रहिरहन्छ तर अधिक पानी जम्ने ठाँउमा घाँस राम्रो हुँदैन। यस घाँसको लागि १९ डिग्रि से तापक्रम भन्दा बढी तापक्रम उपयुक्त हुन्छ। हलुका तुसारोले पनि पातहरू सुक्दछन् र पछि गर्मी याममा पुनः घाँस पलाउन थाल्दछ। पहाडी क्षेत्रमा वैशाख देखि असोज कार्तिकसम्म घाँसको उत्पादन लिन सकिन्छ। तर तराई क्षेत्रमा १२ महिना हरियो घाँस उत्पादन लिन सकिन्छ।<ref name=gb>Clayton, W. D., et al. (2002 onwards). [http://www.kew.org/data/grasses-db/www/gen00086.htm ''Brachiaria''.] GrassBase - The Online World Grass Flora.</ref> छाँया भन्दा खुला स्थानमा घाँसको उत्पादन बढि हुन्छ। == घाँसको उत्पादन == [[Image:Brachiaria field in colombia.jpg|thumb|right|कोलोम्बियामा सिग्नल घाँस खेती]] सिग्नल घाँस उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रहरूमा घरपालुवा जनवरहरूका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण खाद्य पदार्थ वा आहारा हो। सिग्नल घाँसका प्रजातिहरू बाँझो र अम्लीय माटोमा हुर्कन सक्छन्।<ref name=holmann>Holmann, F., et al. (2004). [http://www.lrrd.org/lrrd16/12/holm16098.htm Impact of the adoption of ''Brachiaria'' grasses: Central America and Mexico.] ''Livestock Research for Rural Development'' 16, Art. #98.</ref> ब्राजिल र अमेरिका सिग्नल घाँसको बीउ उत्पादन गर्ने प्रमुख उत्पादकहरू हुन्। मेक्सिकोले सिग्नल घाँसको खेतीमा आफ्नो व्यापार सुधार गर्न कोसिस गरिसकेको छ र घाँसले दुध र दूधजन्य उद्योगहरूमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ भन्ने ठानिन्छ। मध्य अमेरिकी देशहरूले पनि बीउ बिक्री र घाँसमा रोपाइ गर्ने क्षेत्रहरूको वृद्धि गरेका छन्।<ref name=mcgregor>{{cite journal |first1=John T. |last1=McGregor |first2=Roy J. |last2=Smith |first3=Ronald E. |last3=Talbert |year=1988 |title=Broadleaf Signalgrass (Brachiaria platyphylla) Duration of Interference in Rice (Oryza sativa) |url=https://archive.org/details/sim_weed-science_1988-11_36_6/page/747 |journal=Weed Science |volume=36 |issue=6 |pages=747–50 |jstor=4044781}}</ref> सन् २००९ मा बीज बिक्रीको वार्षिक वृद्धि दर मेक्सिकोमा ३२ प्रतिशत, होन्दुरसमा ६२ प्रतिशत, नाकाराग्वामा ४५ प्रतिशत, कोस्तारिकामा ३९ प्रतिशत र पानमामा ५४ प्रतिशत रहेको छ। == जग्गाको तयारी तथा बीउ उत्पादन == [[File:Brachiaria3.jpg|thumb|right|200px]] यस घाँसको खेती गर्नका लागि सामान्य खनजोत गरी घाँसको बीउ छर्नु पर्दछ।<ref name=alibhai>{{cite journal |doi=10.1017/S0266467400000407 |title=A preliminary investigation of small mammal biology in the Kora National Reserve, Kenya |year=2009 |last1=Alibhai |first1=S. K. |last2=Key |first2=G. |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=1 |issue=4 |pages=321–7 |jstor=2559449}}</ref> बढि उत्पादन लिनको लागि ५० -५० कि.ग्राका दरले नाइट्रोजन तथा फसफोरसयूक्त मलको प्रयोग गर्नु पर्दछ। मुख्यतया घाँसको प्रसारण बीउ बाटै हुन्छ तर यसको गाँज वा सेट्सबाट पनि घाँस रोप्न सकिन्छ।<ref name=rana>{{cite journal |last1=Rana |first1=B. D. |year=1975 |title=Breeding Biology of the Indian Ring Dove in the Rajasthan Desert |url=https://archive.org/details/sim_auk_1975-04_92_2/page/322 |journal=The Auk |volume=92 |issue=2 |pages=322–32 |jstor=4084560 |doi=10.2307/4084560}}</ref> बीउ छर्दा १ सेमी भन्दा गहिराइमा पर्नु हुँदैन भने १ सेमी भन्दा तल बीउ परेमा यो उम्रन सक्दैन। गाँज सेट्स रोप्दा जमिनमा प्रसस्त चिसान भएका बेला १०-१५ सेमीको फरकमा सार्नु पर्दछ। यस घाँसका लागि वर्षा ऋतु सुरु भएपछि बीउ छर्दा राम्रो हुन्छ।<ref name=burke>{{cite journal |doi=10.1614/0043-1745(2003)051[0683:IOEFOB]2.0.CO;2 |year=2003 |volume=51 |pages=683–9 |title=Influence of environmental factors on broadleaf signalgrass (Brachiaria platyphylla) germination |url=https://archive.org/details/sim_weed-science_september-october-2003_51_5/page/683 |last1=Burke |first1=Ian C. |last2=Thomas |first2=Walter E. |last3=Spears |first3=Janet F. |last4=Wilcut |first4=John W. |journal=Weed Science |issue=5 |jstor=4046547}}</ref> जमिनमा चिसान प्रसस्त भएपछि विरुवा वा गाँज सार्नु उपयुक्त हुन्छ। घाँसको अधिक खेतीका लागि प्रति हेक्टर २ -४ कि.ग्रा बीउको आवश्यकता पर्दछ। बीउको सुसुप्तताको अवधि ६ महिना भन्दा बढि हुने हुँदा नयाँ बीउ बडि उम्रन सक्दैन।<ref name=boddey>{{cite journal |doi=10.1016/j.agee.2003.12.010 |title=Nitrogen cycling in ''Brachiaria'' pastures: The key to understanding the process of pasture decline |year=2004 |last1=Boddey |first1=R.M. |last2=MacEdo |first2=R. |last3=Tarré |first3=R.M. |last4=Ferreira |first4=E. |last5=De Oliveira |first5=O.C. |last6=De p. Rezende |first6=C. |last7=Cantarutti |first7=R.B. |last8=Pereira |first8=J.M. |last9=Alves |first9=B.J.R. |last10=Urquiaga |first10=S. |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=103 |issue=2 |pages=389–403}}</ref> बीउ भण्डारण गरेको ९ महिना पछि मात्र यसको सुसुप्त अवस्था तोडिने भएकाले सोही अनुसार बीउ छर्नु पर्दछ। यो आकाशे घाँस भएकाले विभिन्न केषे घाँस भए जस्तै डेस्मोडियम, स्टाइलो बदामेसँग मिसाएर छर्न सकिन्छ। यो घाँसले निकै छिटो जमिन ढाक्न सक्दछ र यो प्राकृतिक घाँसका रूपमा स्थापित हुन्छ खास गरी ठुलो क्षेत्रमा यो घाँस लगाउदा कोषे घासहरूसँग मिसाएर लगाउनु पर्दछ। यो घाँस छरेको २-३ महिना पछि काट्नको लागि तयार हुन्छ। खासगरी वर्षा ऋतुमा १-१ महिनाको फरकमा घाँस काट्न सकिन्छ। मध्य पहाडी क्षेत्रमा हिउमा यसको वृद्धि रोकिन्छ र घाँस उत्पादन लिन सकिदैन। सामान्यतया राम्रोसँग मल र सिँचाई भएको स्थानमा यसको उत्पादन बढि लिन सकिन्छ।<ref name=sun>{{cite journal |first1=Dan |last1=Sun |first2=Geoff R. |last2=Dickson |year=1996 |title=The Competition Effect of Brachiaria decumbens on the Early Growth of Direct-Seeded Trees of Alphitonia petriei in Tropical North Australia |url=https://archive.org/details/sim_biotropica_1996-06_28_2/page/272 |journal=Biotropica |volume=28 |issue=2 |pages=272–6 |jstor=2389082 |doi=10.2307/2389082}}</ref> औषतमा यो घाँसको उत्पादन सुख्खा पदर्थको आधारमा १०-३० मेट्रिक टनसम्म पाइएको छ। यो घाँस काट्दा सामान्यतया १० सेमी छोडेर काट्नु पर्दछ जसले गर्दा पछिल्लो पटक काट्न सजिलो र छिटो हुन्छ। यो घाँसको बीउ उत्पादन ४०० -१००० कि.ग्रा प्रति हेक्टरसम्म हुन्छ।<ref name=nepstad>{{cite journal |last1=Nepstad |first1=D. C. |last2=Uhl |first2=C. |last3=Serrao |first3=E.A.S. |year=1991 |title=Recuperation of a degraded Amazonian landscape: Forest recovery and agricultural restoration |url=https://archive.org/details/sim_ambio_1991-09_20_6/page/248 |journal=Ambio |volume=20 |issue=6 |pages=248–55}}</ref> बीउ सङ्कलनको समयमा यसमा चिसानको मात्रा बढि हुने हुदा बीउलाई सुकाएर १० प्रतिशत चिसानको मात्रा कायम गरी भण्डारण गर्न पर्दछ। यसको बीउको सुसुप्त अवस्थाको समय बढि हुन्छ। यसको खास कारण बीउको आन्तरिक कारण र बीउको बाहिरी बोक्रा कडा हुनुका कारणले हो।<ref name=singh>{{cite book |editor1-last=Singh |editor1-first=R. J. |chapter=Forage Crops |title=Genetic Resources, Chromosome Engineering, and Crop Improvement |location=Florida |publisher=CRC Press |page=209}}</ref> बीउ भण्डारण गर्नको लागि ६-९ महिना पछि बीउलाई तातो पानीमा उपचार, अम्लिय उपचार गरी बीउको बाहिरी बोक्रा नरम बनाएर बीउ छर्नु पर्दछ। == सन्देश सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्स|Brachiaria|सिग्नल घाँस}} [[श्रेणी:घाँसहरू]] sfa6jbi1qe9bhhgz6noynurylv3ekjx 0 112903 1368857 1366518 2026-08-09T00:52:25Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368857 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = मुलाटो घाँस<br> ''Urochloa brizantha'' |image = Urochloa brizantha starr.jpg |image_caption = |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति]] |unranked_classis = Monocots |unranked_ordo = Commelinids |ordo = Poales |familia = Poaceae |genus = ''Urochloa'' |species = '''''A. pintoi''''' |binomial = '' U. brizantha'' |binomial_authority = Urochloa brizantha |}} '''मुलाटो''' एक प्रकारको वहुवर्षे अकोषे घाँस हो। यस प्रजातिको घाँसको वृद्धि द्रुत गतिमा हुने र विरुवाको उचाइ फूल नफूलेको अवस्थामा ५०-१०० सेमी सम्म हुन्छ। यस घाँसको पात धान तथा गहुँको पात जस्तै लामो र गाढा हरियो रङ्गको हुन्छ भने पातको मात्रा निकै बढी हुने गर्दछ।<ref name=grin>{{GRIN | accessdate = 25 January 2018}}</ref> घाँसको प्रत्येक नलमा ९-१० बटा पात हुने, पातहरू डाँठमा सिधा रूपमा टाँसिएका र नल पातै पातले ढाकिएको देखिन्छ जसले गर्दा घाँसको उत्पादन बढी हुने र चरन क्षेत्रको लागि निकै उपयुक्त मानिन्छ। यो घाँस गर्मी तथा समशितोष्ण हावापानी भएको क्षेत्रमा खेती गर्न सकिने भएकोले विश्वव्यापी रूपमा यसको सफलतापूर्वक खेती गरिँदै आएको छ। यो घाँसलाई चरन विकासका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गर्दै घाँसबाट सुख्खा पदार्थ समेत निकाल्न सकिन्छ।<ref name=tf>Cook, B. G., et al. [http://www.tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Brachiaria_brizantha.htm ''Brachiaria brizantha''.] Tropical Forages. CSIRO, DPI&F (Queensland), CIAT and ILRI, Brisbane, Australia. 2005.</ref> यो घाँसलाई बीउ/ गाँज र नल आदिबाट प्रसारण गर्न सकिन्छ। यसको डाँठको आख्लाबाट जराहरू निस्किन्छ र सजिलै प्रसारण गर्न सकिन्छ। घाँसको पातको लम्बाई १५-२५ इन्च र चौडाई १ देखि १५ इन्च हुन्छ। मुलाटो घाँसमा १४ देखि १६ प्रतिशत क्रुड प्रोटिन र यसको कुल पाच्य पदार्थ ७० प्रतिशत हुन्छ। == विवरण == मुलाटो घाँस एक गुच्छे बाह्रमासे घाँस हो। सामान्यतया यस घाँसको उचाइ ६० देखि १२० सेमी हुन्छ भने यस घाँसको जरा जमुन मुनी दुई मिटर सम्म तल जान सक्छ। यस घाँसको पात लामो, ठाडो र सिधा माथि बढेको धान तथा गहुँको पात जस्तै हुन्छ भने पातको रङ्ग गाढा हरियो हुन्छ। यस प्रजातिको घाँसको पात ४० देखि १०० सेमीसम्म लामा हुन सक्छन् भने यसको चौडाइ १ देखि १५ इन्च बीच हुन्छ। यस प्रजातिको घाँस हुर्केर अग्लो हुने हुँदा काट्न सजिलो पर्दछ।<ref name=gm>[http://herbarium.usu.edu/webmanual/info2.asp?name=Urochloa_brizantha&type=treatment ''Urochloa brizantha''.] Grass Manual. Flora of North America.</ref> यस घाँसबाट सुख्खा पदार्थको उत्पादन अधिक हुने र यसबाट अत्यन्तै पोषण र गुणस्तर घाँसको उत्पादन हुने हुँदा हाल यस घाँसलाई विभिन्न पशु प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ भने थप रूपमा यसमा कीरा तथा पतेराहरूको असर सहन सक्ने भएकाले यसको लोकप्रिय बढ्दै गएको पाइन्छ। == वितरण तथा जलवायु == मुलाटो प्रजातिको घाँस मुख्यतया उष्णकटिबन्धीय अफ्रिकी क्षेत्र साहारामा २५° दक्षिण र १२° उत्तरमा पाइन्छ भने यहाँको घाँसे मैदानी उपत्यका र खुला जङ्गल यस घाँसको उद्मग स्थल हो यद्यपि यसको विश्वव्यापी रूपमा खेती गरिन्छ। यो घाँस तल्लो भूभागहरूका लागि गर्मी मौसममा हुने घाँस हो जो उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा समुद्री सतहबाट २००० मिटरको उचाइमा र अक्षांशमा १००० मिटरको उचाइसम्म पाइन्छ। यस घाँसका लागि उत्तम तापक्रम ३० देखि ३५ डिग्री सेल्सियस बीच हुन्छ। यस घाँसको विकास तथा अधिक उत्पादन र वृद्धिका लागि मलिलो माटोको पि एच मान ४५ -८ बीचमा हुनु आवश्यक भएपनि बढी [[एल्मुनियम]] भएको र अम्लीय माटोमा यसको खेती राम्रोसँग गर्न सकिन्छ। यस घाँसको लागि वार्षिक वर्षा १००० देखि ३५०० मिलिमिटर आवश्यक पर्दछ। तुसारो पर्ने ठाँउमा यस घाँसको राम्रो उत्पादन लिन सकिँदैन।<ref>[http://www.cnpgl.embrapa.br/totem/conteudo/Forrageiras_e_pastagens/Comunicado_Tecnico/COT22_As_principais_especies_de_braquiarias_utilizadas_no_pais.pdf Brachiaria in Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611051211/http://www.cnpgl.embrapa.br/totem/conteudo/Forrageiras_e_pastagens/Comunicado_Tecnico/COT22_As_principais_especies_de_braquiarias_utilizadas_no_pais.pdf |date=2016-06-11 }}</ref> सिधा सूर्यको प्रकाश पर्ने पारिलो ठाउँमा उत्पादन बढी लिन सकिएता पनि हलुका छायाँ पर्ने ठाउँमा पनि यस घाँसको अधिक उत्पादन लिन सकिन्छ। विविधताका आधारमा यस घाँसको बाढी सहनशीलता सामान्यतया कमजोर हुन्छ। == घाँसको प्रसारण तथा मल == यस घाँसको बीउलाई व्याडमा छरी विरुवा उत्पादन गरेर अन्यत्र सार्न सकिन्छ। यसको लागि प्रतिहेक्टर ४-६ किग्रा बीउ आवश्वयक पर्दछ। घाँस सार्दा माटो बुर्बुराउँदो बनाई व्याडमा आधा इन्च गहिराइमा बीउ छर्नु पर्दछ। बीउ छरि सकेपछि माथिबाट छोप्नु पर्दछ र सिँचाइ गर्नु पर्दछ। बीउ उम्रिन ५ देखि १० दिन समय लाग्न सक्दछ। मलको मात्रा माटोको उर्वरा शक्तिमा भरपर्दछ। माटोको उर्वरा शक्तिको जाँच गराएर मलको प्रयोग गर्नु पर्दछ। माटोको पि.एच ५.५ देखि ६.० सम्म उत्तम मानिन्छ। नाइट्रोजनको आधा भाग र पुरा भाग फसफोरस र आधा मात्र पोटास जमिनको तयारीमा र आधा बाँकी नाइट्रोजन र पोटास आवश्कता अनुसार पछि प्रयोग गर्नु पर्दछ।<ref name="torr">{{cite journal |doi=10.1016/j.ympev.2005.06.003 |title=Molecular and morphological phylogenetic analysis of Brachiaria and Urochloa (Poaceae) |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/36 |year=2005 |last1=Torres González |first1=A.M. |last2=Morton |first2=C.M. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=37 |pages=36–44 |pmid=16039145 |issue=1}}</ref> नाइट्रोजन यूक्त मल यसले बढी रुचाउँछ। यस प्रजातिको घाँसलाई पनि अन्य घाँसे वालीका जस्तै उपयुक्त मात्रमा मल खाद्यको प्रयोग गोडमेल तथा झार पात नियन्त्रण गर्नु पर्दछ। रासायनिक विधिबाटट पनि घाँस खेतीमा झार नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। घाँस लगाएको ठाउमा अनावश्यक झार नियन्त्रण गरी घाँसको उत्पादनमा कट्टि गर्नु सकिन्छ। == पौष्टिक तत्व तथा खेती == मुलाटो घाँस ज्यादै पोषिलो घाँस हो। कोलमवियामा गरिएको एक परीक्षण अनुसार ९० दिनको घाँसमा १३.१ प्रतिशत क्रुड प्रोटिन र १६८ दिनको घाँसमा १०६ प्रतिशत क्रुड प्रोटिन पाइएको र कुल पाच्य पदार्थ ७० प्रतिशत र भएको पाइएको परीक्षणबाट देखिएको छ। यो घाँसमा करिव करिव कोषे घाँसको हाराहारीमा प्रोटिन पाइन्छ। यो घाँस पशुहरूले चरनमा क्षेत्रमा वा काटेर ल्याएर खुवाउदा पनि दुवै अति नै मनपराएर खान्छन्। यस घासमा कुनै पनि प्रकारको विशाक्तता हुदैन।<ref name=paz>Pazoutová, S., et al. 2012. [http://oar.icrisat.org/6143/ New ''Claviceps'' species from warm-season grasses.] ''Fungal Diversity'' 49(1) 145-65.</ref> मुलाटो घाँसको बीउ राम्रोसँग तयार पारिएको व्याडमा छर्नु पर्दछ। यसको लागि प्रति हेक्टर ४-६ किग्रा विउ भए पुग्दछ। बीउ छरेको ५-१० दिन भित्र उम्रन्छ र विरुवा ४५ देखि ६० दिनमा तयार हुन्छ। त्यसपछि व्याडमा तयार भएको विरुवा घाँस लगाउने स्थानमा सार्न सकिन्छ। यसलाई डाँठ काटेर र गाँजबाट पनि प्रसारण गर्न सकिन्छ। छिटै गँजाउने भएकोले घाँस रोपेको २ महिना भित्र ८५ प्रतिशत जमिनमा ढाक्दछ। यस घाँसलाई चरनमा बीउ छरेको ३-४ महिना पछि घरपालुवा [[जनावर]] चराउन सकिन्छ।यस घाँसको बीउ छर्न अप्रिलदेखि मे महिना उपयुक्त हुन्छ भने यसको ४५-६० दिनमा विरुवा सार्न उपयुक्त हुन्छ। यस प्रजातिको घाँसको साना विरुवाहरू उखल्दा साथ सकेसम्म छिटै रोप्नु पर्दछ र विरुवा धेरै अग्लो भएमा विरुवाको टुप्पा काटेर रोप्न सकिन्छ भने यसको साथसाथै यसलाई लहरे घाँसवालिहरूसँग मिसाएर छर्न पनि उपयुक्त हुन्छ। खास गरी कोष घाँस वालीहरू मध्य वदामे घाँससँग यस घाँस मिसाएर छर्दा यसको उत्पादन बढी हुन्छ। == उत्पादन तथा रोगहरू == यो घाँस धेरै उत्पादन दिने, छिटो बढ्ने, अन्य मुलाटो प्रजातिका घाँसहरू भन्दा १०-२५ प्रतिशत सुख्खा पदार्थ बढी उत्पादन हुने गर्दछ। यस घाँसको २५ मेट्रिकटन प्रति हेक्टर सुख्खा पदार्थ उत्पादन भएको विभिन्न अनुसन्धानबाट खुलेको छ। यस घाँसको सेवन पछि बढ्दो उमेरका पशु खास गरी बाच्छा बाच्छीहरूको दैनिक शारिरीक तौल ६०० ग्रामसम्म बढेको पाइएको छ। त्यस्तै यसमा अन्य अकोषे घाँस भन्दा प्रोटिनको मात्रा बढी पाइने हुँदा दुध उत्पादनमा पनि निकै बढोत्तरी हुने देखिएको छ।<ref name=feed>Heuzé V., Tran G., Sauvant D., Lebas F., 2016. Bread grass (Brachiaria brizantha). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/490 Last updated on September 9, 2016, 16:15</ref> मुलाटो घाँसलाई पतेरोले क्षति पुयाउने हुँदा पतेरोसहन सक्ने क्षमताको नयाँ जातको मुलाटोको विकास गर्ने कार्यको अनुसन्धान कार्य भइरहेको छ। == घाँसको प्रयोग तथा कमजोर पक्षहरू == चरनको लागि मुलाटो घाँस निकै राम्रो मानिन्छ। खास गरी दुधालु पशुका लागि यो अति पोषिलो घाँस हो। मुलाटो घाँसमा कोरा प्रोटिन १४-१६ प्रतिशत हुने र कुल पाच्य पदार्थ ७० प्रतिशत रहेको हन्छ।<ref name=pier>[http://www.hear.org/pier/species/urochloa_brizantha.htm ''Urochloa brizantha''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920060041/http://www.hear.org/pier/species/urochloa_brizantha.htm |date=2019-09-20 }} USFS. Pacific Island Ecosystems at Risk (PIER).</ref> यस घाँसबाट सुख्खा पदार्थको उत्पादन अधिक हुने र यसबाट अत्यन्तै पोषण र गुणस्तर घाँसको उत्पादन हुने हुँदा हाल यस घाँसलाई विभिन्न पशु प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ भने थप रूपमा यसमा कीरा तथा पतेराहरूको असर सहन सक्ने भएकाले यसको लोकप्रिय बढ्दै गएको पाइन्छ। यस घाँस घरपालुवा जनावरहरूका लागि अति उपयोगी भएतापनि यस घाँसका केही कमजोरीहरू रहेका छन्। यस घाँसको बीउ उत्पादन गर्दा निकै समस्या हुने र शुद्ध तथा स्वस्थ्य बीउको उत्पादनमा कमी हुन्छ।<ref name=quat>Quattrocchi, U. ''CRC World Dictionary of Grasses: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology, Volume 1.'' CRC Press. 2006. pg. 335.</ref> अन्य आकाषे बहुवर्षे घाँसको तुलनामा यस घाँसको उमार शक्ति कम हुन्छ भने यस घाँसलाई अन्य घाँसहरूको तुलनामा उम्रनमा लागि निकै मलिलो माटोको आवश्यकता पर्दछ। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्स२|Urochloa brizantha|मुलाटो घाँस}} [[श्रेणी:घाँसहरू]] enp0vs3qisj4dgza7q8j715pr3sw8mr 0 113293 1368866 951110 2026-08-09T00:59:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368866 wikitext text/x-wiki सबै प्रकारका लैङ्गिकता भएका व्यक्ति तर्फ आकर्षित हुनु अथवा आकर्षित हुनका लागि लैङ्गिकता महत्त्वपूर्ण नरहनु '''सर्वयौनिकता'' 'हो। <ref> {{cite web | url=https://archive.org/details/loom-sogiesec | title=यौभिकयौता दस्तावेज | publisher=तान नेपाल}} </ref> <ref> {{cite web | url= https://archive.org/details/sahaayam-sogiesec | title=यौभिकयौता दस्तावेज | publisher=सहायम् नेपाल}} </ref> <ref> {{cite web | url= https://archive.org/details/nepali-language-guide | title=नेपाली भाषाको समावेशी तथा मैत्रीपूर्ण भाषाको प्रयोग सम्बन्धी साझा बुझाई | publisher=बडी एण्ड डाटा}} </ref> <ref> {{cite web | url= https://archive.org/details/basic-definitions-nepali | title=यौभिकयौता सम्बन्धी आधारभूत परिभाषा | publisher=क्वयेर युथ ग्रुप}} </ref> <ref> {{cite web | url=https://archive.org/details/sogiesec-nepali | title=यौभिकयौता व्याख्यात्मक दस्तावेज| publisher=क्वयेर युथ ग्रुप}} </ref> सर्वयौनिक व्यक्तिहरूका लागि यौन वा प्रणयात्मक आकर्षण महसुस हुन कुनै व्यक्तिको लैङ्गिकता बाधक पर्दैन । <ref >{{cite journal | last1 = Diamond | first1 = Lisa M. | last2 = Butterworth | first2 = Molly | title = Questioning gender and sexual identity: dynamic links over time | url = https://archive.org/details/sim_sex-roles_2008-09_59_5-6/page/365 | journal = Sex Roles (journal)| publisher=Springer (publisher)|location=New York City|volume = 59 | issue = 5&ndash;6 | pages = 365&ndash;376 | date = September 2008 | s2cid = 143706723 | ref = harv }} [https://www.researchgate.net/profile/Lisa_Diamond4/publication/225748244_Questioning_Gender_and_Sexual_Identity_Dynamic_Links_Over_Time/links/587adec408aed3826ae7bd8b/Questioning-Gender-and-Sexual-Identity-Dynamic-Links-Over-Time.pdf Pdf.]</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==थप== {{ढाँचा:यौभिकयौता}} [[श्रेणी:क्वयेर]] [[श्रेणी:यौन अभिमुखिकरण]] ojxww525r2jl00awzvd5ptqfs2nmx96 0 113483 1368787 1354152 2026-08-08T23:20:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368787 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = बङ्गबन्धु | name = शेख मुजिबुर रहमान | image = Official Portrait of Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman.jpg | imagesize = 250px | office = [[file:Presidential Emblem of Bangladesh.svg|50px]]<br> बङ्गलादेशका प्रथम राष्ट्रपति | primeminister = [[ताजउद्दिन अहमद]] | term_start = ११ अप्रिल १९७१ | term_end = १२ जनवरी १९७२ | predecessor = राष्ट्रपति पदको स्थापना गरिएको | successor = [[सैयद नजरुल इसलाम]] <small>(अस्थायी)</small> | office2 = [[बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|बङ्गलादेशको दोस्रो प्रधानमन्त्री]] | president2 = [[आबु साइद चौधुरी]]<br />[[मोहाम्मदउल्लाह]] | term_start2 = १२ जनवरी १९७२ | term_end2 = २४ जनवरी १९७५ | predecessor2 = [[ताजउद्दिन अहमद]] | successor2 = [[मुहाम्मद मनसुर आली]] | office3 = बङ्गलादेशको चौथो राष्ट्रपति | primeminister3 = [[मुहाम्मद मनसुर आली]] | term_start3 = २५ जनवरी १९७५ | term_end3 = १५ अगस्ट १९७५ | predecessor3 = [[मोहाम्मदउल्लाह]] | successor3 = [[खोन्दकार मोस्ताक अहमद]] | birth_date = {{जन्म मिति|df=yes|1920|3|17}} | birth_place = [[टुङ्गिपाडा उपजिल्ला|टुङ्गिपाडा]], [[गोपालगञ्ज जिल्ला|गोपालगञ्ज]], [[फरिदपुर जिल्ला]], बाङ्ला राज्य , बेलायती भारत <br />(वर्तमान बङ्गलादेश) | death_date = {{मृत्यु मिति तथा वर्ष|df=yes|1975|8|15|1920|3|17}} | death_place = आफ्नै निवासस्थान, धानमोन्डी, [[ढाका]], बङ्गलादेश | death_cause = [[शेख मुजिबुर रहमानको हत्याकाण्ड|सामूहिक हत्याकाण्ड]] | party = [[बङ्गलादेश कृषक श्रमिक आवामी लिग]] (सन् १९७५) | otherparty = [[निखिल भारत मुस्लिम लिग]] (सन् १९४९ भन्दा पहिला)<br />[[बङ्गलादेश अवामी लिग|अवामी लिग]] (सन् १९४९-१९७५) | spouse = [[शेख फजिलातुन्नेसा मुजिब|बेगम फजिलातुन्नेसा]] | children = [[शेख हसिना|शेख हसिना]]<br />[[शेख रेहाना]]<br />[[शेख कामाल]]<br />[[शेख जामाल]]<br />[[शेख रासेल]] | alma_mater = [[मौलाना आजाद महाविद्यालय]]<br />[[ढाका विश्वविद्यालय]] | nationality = बङ्गलादेशी | citizenship = {{झण्डा|बेलायती भारत}} ^{(सन् १९४७ सम्म)}<br />{{झण्डा|पाकिस्तान}} ^{(सन् १९७१ भन्दा पहिला)}<br />{{झण्डा|बङ्गलादेश}} | signature = Signature of Sheikh Mujibur Rahman.jpg }} '''शेख मुजिबुर रहमान''' ({{भाषा-बाङ्ला|'''শেখ মুজিবুর রহমান'''}})({{audio|Bn-শেখ মুজিবুর রহমান.ogg|<small>सुन्नुहोस्</small>}}) (जन्म: १७ मार्च १९२० - १ अगस्ट १९७५), छोटकरीमा '''शेख मुजिब''' वा '''मुजिब''' [[बङ्गलादेश]]का प्रथम [[राष्ट्रपति]] तथा [[दक्षिण एसिया]]का सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तित्वहरू मध्ये एक थिए जसले [[ब्रिटिस राज|बेलायती भारत]]बाट [[भारतको विभाजन]]का लागि र सन् १९७० मा पश्चिम [[पाकिस्तान]]बाट [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]को स्वतन्त्रताका लागि सङ्घर्ष गरेका थिए। प्राचीन बङ्गाली सभ्यताको आधुनिक वास्तुकारका रूपमा शेख मुजिबुर रहमान "राष्ट्रपिता" वा बङ्गलादेशको "राष्ट्र जनक" मानिन्छन्। उनी मौलाना अब्दुल हमिद खान भसानीले स्थापना गरेका अवामी लिगका सभापति तथा यसको सँगसँगै देशका राष्ट्रपतिको रूपमा पनि काम गरिरहेका थिए र पछि देशमा संसदीय व्यवस्था लागु भएपछि उनी देशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए। उनी [[बङ्गाली जाति|बङ्गाली]] जनताहरू माझ शेख मुजिब र शेख साहेब भनेर चिनिन्थे भने उनलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधिबाट सम्मानित गरिएको थियो। सन् १९४७ मा मा भारतको विभाजन पछि पूर्वी पाकिस्तानी राजनीतिको सुरुवाती चरणमा शेख मुजिब एक युवा विद्यार्थी नेता थिए।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम१=Kaushik|प्रथम१=S. L.|अन्तिम२=Patnayak|प्रथम२=Rama|मिति=1995|शीर्षक=Modern Governments and Political Systems: governments and politics in South Asia|युआरएल=https://books.google.com/books?id=XzZAIcOc52gC&pg=PA210|प्रकाशक=Mittal Publications|पृष्ठ=२१०–|आइएसबिएन=978-81-7099-592-0|भाषा=en}}</ref> उनी पछि माओलाना आब्दुल हामिद खान भसानीले स्थापना गरेको आवामी लिगका सभापति बनेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/politics/115450/%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%A8-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%95-%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8 |शीर्षक=জন্মলগ্ন থেকে যারা আওয়ামী লীগের সভাপতি-সম্পাদক ছিলেন |मिति=२० डिसेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক}}</ref> समाजवादको पक्षधर भएर उनले पूर्वी पाकिस्तानका जनता माथि गरिएका सबै प्रकारका विभेदहरूका विरुद्ध आन्दोलन सुरु गरेका भने उनले उनले एकपटक जनताको अधिकार स्थापित गर्न स्वायत्तताको ६ बुँदे योजना पश्चिम पाकिस्तान समक्ष प्रस्ताव गरेका थिए जुन पश्चिमी पाकिस्तानबाट पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताको योजना रूपमा हेरिएको थियो। ६ बुँदे मागहरूमध्ये प्रमुख प्रान्तीय स्वायत्तता बढेकोले उनी अयुब खानको सैन्य शासनको विरोधी भएर प्रकट हुन सुरु गरेका थिए। भारत सरकारसँग मिलेर षड्यन्त्र रचेको भन्दै उनलाई पक्राउ गरिएको थियो तर पछि उनी आरोप मुक्त हुँदै कारागारबाट रिहा भइका थिए। उनको नेतृत्वमा आवामी लिगले सन् १९७० को चुनावमा ठूलो जीत हासिल गरेको थियो तर पश्चिम पाकिस्तान सरकारले उनलाई पूर्वी पाकिस्तानमा सरकार गठन गर्नबाट बञ्चित बनाएको थियो। [[पाकिस्तान]]को तत्कालीन राष्ट्रपति याह्या खान र पश्चिमी पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ [[जुल्फिकार अली भुट्टो]]सँग पाकिस्तानको नयाँ सरकार गठनबारे वार्ता असफल भएपछि पाकिस्तान सेनाले सन् १९७१ मार्च २५ को मध्यरातमा [[ढाका]]मा नरसंहार गरेको थियो भने सोही रात उनलाई पक्राउ गरी पश्चिम पाकिस्तान लगिएको थियो जहाँ उनलाई रहीमुद्दीन खानले सैन्य अदालतमा मृत्युदण्ड सुनाएका थिए तर त्यो कार्यान्वयन हुन सकेन। पाकिस्तानले उत्तर भारतमा उपप्रथम समुद्री आक्रमण सुरु गरेपछि भारत पनि युद्धमा सामेल भएको थियो र त्यस घटना पछि पाकिस्तानी सेनाहरू दुई पक्षमा विभाजित भएका थिए। पाकिस्तानले ढाकामा २६ डिसेम्बर १९७९ मा आत्मसमर्पण गरेको थियो। युद्धले [[दक्षिण एसिया]]को भौगोलिक परिदृश्य परिवर्तन गर्योि भने बङ्गलादेश उद्भवसँग विश्वको सातौँ सबैभन्दा धेरै [[जनसङ्ख्या]] भएको [[देश]] बनेको थियो। १० जनवरी १९७२ मा शेख मुजिब कारागार मुक्त हुँदै पाकिस्तानबाट घर फर्किँदै बङ्गलादेशका प्रथम राष्ट्रपति बनेका थिए। १२ जनवरी १९७२ मा उनले सरकारको संसदीय प्रणाली सुरु गर्दै देशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए।<ref name="६ দফা বিচ্ছিন্নতাবাদী">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/opinion/article/588157 |शीर्षक=৬ দফা ও বঙ্গবন্ধুর দূরদর্শী ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত |मिति=७ जुन २०१९ |कार्य=জাগোনিউজ২৪ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> वैचारिक हिसाबले उनी बङ्गाली राष्ट्रवाद, समाजवाद, प्रजातन्त्र र धर्मनिरपेक्षतामा विश्वास गर्ने व्यक्ति थिए जसलाई सामूहिक रूपमा मुजिबवाद भनिन्छ। राष्ट्रियता, समाजवाद, प्रजातन्त्र र धर्मनिरपेक्षतामा आधारित संविधानको मस्यौदा तयार गर्दै र त्यस अनुरुप राज्य चलाउने प्रयास गरिरहेको अवस्थामा उनी चरम गरीबी, बेरोजगारी, व्यापक अराजकता र व्यापक भ्रष्टाचारको सामना गर्न गाह्रो अवस्थामा थिए। उनले बढ्दो राजनीतिक अस्थिरता रोक्नका लागि सन् १९७५ मा [[एक दलीय राज्य|एक दलीय राजनीति]]को घोषणा गरेका थिए। उक्त घोषणाको ७ महिना पश्चात् सन् १९७५ अगस्ट १५ का दिन सैन्य कार्यकर्ताको एक समूहले उनी लगायत उनका परिवारका सबै सदस्यको सामूहिसक हत्या गरेको थियो। सन् २००४ मा गरिएको [[बिबिसी|बीबीसी]] सर्वेक्षणमा, शेख मुजिबुर रहमानलाई "सबै समयका सर्वश्रेष्ठ बङ्गाली" को रूपमा मतदान गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3623345.stm|शीर्षक=Listeners name 'greatest Bengali'|मिति=१४ अप्रिल २००४|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८|भाषा=en}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.thehindu.com/2004/04/17/stories/2004041703001700.htm|शीर्षक=The Hindu : International : Mujib, Tagore, Bose among 'greatest Bengalis of all time'|वेबसाइट=www.thehindu.com|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://archive.thedailystar.net/2004/04/16/d4041601066.htm|शीर्षक=The Daily Star Web Edition Vol. 4 Num 313|वेबसाइट=archive.thedailystar.net|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८}}</ref> == बाल्यकाल == === जन्म === [[चित्र:Residence of Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman front view.jpg|size|220 px|thumb|शेख मुजिबुर रहमानको पैतृक घर]] शेख मुजिबुर रहमानको जन्म सन् १९२० मार्च १७ का दिन तत्कालीन भारतीय उपमहादिपको बङ्गो प्रदेश अन्तर्गत पर्ने फरिदपुर जिल्लाको गोलापगञ्ज महाकुमको पाटागाति सङ्घ परिषद्को टुङ्गिपाडा गाउँमा भएको थियो। उनको बुबाको नाम शेख लुत्तफर रहमान थियो (जो दायरा अदालतमा हिसाब किताब राख्ने काम गर्थे) भने उनकी आमाको नाम सायेरा खातुन थियो। आफ्ना बुबा आमाको चार छोरी तथा दुई छोराहरू मध्ये उनी तेस्रो सन्तान थिए। उनका दिदीहरूको नाम फातेमा बेगम, आछिया बेगम र हेलेन थियोे भने उनकी बहिनीको नाम लाइली थियो। उनका एक भाइ थिए जसको नाम शेख आबु नासेर थियो।<ref name="REF">{{वेब स्रोत| युआरएल=http://banglapedia.search.com.bd/HT/R_0022.HTM| शीर्षक = Mujib, (Bangabandhu) Sheikh Mujibur| पहुँचमिति = 2006-07-06| अन्तिम = Rashid| प्रथम = Harun-or| कार्य = Banglapedia| प्रकाशक = Asiatic Society of Bangladesh|भाषा=en}}</ref> शेख मुजिबुर रहमानको नाम उनको हजुरबुबा शेख आब्दुल मजिदको नामको आधारमा राखिएको थियो। शेख मुजिबुरको बाल्यकालको उपनाम "खोका" थियो। सानो उमेरदेखिनै उनको मानिसहरू प्रति निकै सहानुभूति राख्ने गरेका थिए।<ref name="ভোকা१">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bhorerkagoj.com/2020/03/17/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE/ |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ছেলেবেলা |मिति=१७ मार्च २०२० |प्रकाशक=ভোরের কাগজ |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref name="হ">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=শেখ মুজিব আমার পিতা |अन्तिम=হাসিনা |प्रथम=শেখ |मिति=फेब्रुअरी २०१५ |प्रकाशक=আগামী প্রকাশনী |आइएसबिएन=978-984-04-1730-8}}</ref> उनले अकालको समयमा आफ्नो खेतबाट धान वितरण गर्ने गरेका थिए भने उनले यसको साथसाथै अरूबाट धान र चामल जम्मा पारी गरीब विद्यार्थीहरूमा वितरण गर्ने गरेका थिए।<ref name="ভোকা१" /> === शिक्षा === [[चित्र:Bangabandhu in 1940.jpg|size|150px|thumb|सन् १९४० मा फुटबल खेलको उपाधि विजेता मुजिब]] सन् १९२७ मा सात वर्षको उमेरमा शेख मुजिबले गिमाडाङ्गा विद्यालयबाट प्रारम्भिक शिक्षा सुरु गरेका थिए भने ९ वर्षको उमेरसम्म उक्त विद्यालयमा प्राथमिक शिक्षा हासिल गरिसकेपछि उनलाई सन् १९२९ मा गोपालगञ्जमा रहेको गोपालगञ्ज सरकारी विद्यालयमा भर्ना गरिएको थियो जहाँ उनले सन् १९३४ सम्म अध्ययन गरेका थिए। सन् १९३१ देखि उनले गोपालगञ्ज माथुरानाथ शिक्षण संस्थामा अध्ययन गर्न सुरु गरेका थिए भने त्यससम्मा उनी सात कक्षामा भर्ना भएका थिए। सन् १९३४ मा उनको आँखामा एक जटिल रोगको सङ्क्रमण देखिएका कारण उनको आँखाको सल्यक्रिया गरिएको थियो भने सल्यक्रिया गरेर आँखा ठीक हुनलाई चार वर्ष लागेको थियो। उक्त चार वर्षे अन्तरालमा उनी विद्यालय जानबाट बञ्चित हुनु परेको थियो। शेख मुजिबलेपछि गोलापगञ्ज विद्यालयबाट प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गरेका थिए। मुजिबले सन् १९४४ मन इस्लामिया कलेज, कलकत्ताबाट (हाल माओलाना आजाद कलेज) आफ्नो आइए स्तरसम्मक‍ अध्ययन र सन् १९४८ मा इतिहास तथा राजनीति विज्ञानमा स्नातकोत्तर प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=প্রিয় শিক্ষকদের প্রিয় ছাত্র বঙ্গবন্ধু|प्रथम=অনুপম|अन्तिम=হায়াৎ|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F-%E0%A6%9B%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81|प्रकाशक=প্রথম আলো (কলাম)|मिति=१५ अगस्ट २०१७|पहुँचमिति=२ अक्टोबर २०२०}}</ref> कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट सम्बद्ध यस कलेज त्यस समयको निकै प्रसिद्ध शिक्षण संस्थाहरू मध्ये एक थियो। इस्लामिया कलेजका एक विद्यार्थीको रूपमा उनी बेकार छात्रावासका २४ सङ्ख्याको कक्षामा बसोबास गरेका थिए।<ref name="Kadir">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দুশো ছেষট্টি দিনে স্বাধীনতা |अन्तिम=কাদির |प्रथम=মুহাম্মদ নূরুল |वर्ष=२००४ |प्रकाशक=মুক্ত পাবলিশার্স |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=४४० |आइएसबिएन=984-32-0858-7}}</ref> सन् १९९८ मा पश्चिम बङ्गाल सरकारले २३ र २४ कक्षलाई शेख मुजिबुर रहमानको सम्मानमा "बङ्गोबोन्धु स्मारक कक्षको नाा दिएक‍ थियो। सन् २०११ मा त्यस कक्षको अगाडि उनक‍ मुर्ति खडा गरिएक‍ो थियो। भारतको विभाजन पश्चात् उनले कानुन विषयको अध्ययन गर्नका लागि [[ढाका विश्वविद्यालय]]मा भर्ना भएका थिए तर सन् १९४९ मा उनको उचित मागका लागि विश्वविद्यालयको अधिकारीहरूको उदासीनताको विरुद्ध आवाज उठाएको र चौँथो श्रेणीका कर्मचारीहरूलाई उक्साएको भन्दै उनलाई विश्वविद्यालयबाट निष्कासित गरिएको थियो।<ref name="বাংলাদেশ প্রতিদিন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bd-pratidin.com/special-arrangement/2017/08/15/256282 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু ও কলকাতা বেকার হোস্টেল |अन्तिम=আলম |प्रथम=ফখরে |मिति=१५ अगस्ट २०१७ |वेबसाइट=বাংলাদেশ প্রতিদিন |पहुँचमिति=१३ मार्च २०२०}}</ref> यसपछि सन् १९१० अगस्ट १४ का दिन ढाका विश्वविद्यालयका अधिकारीहरूले निष्कासन आदेश फिर्ता लिएका थिए।<ref name="পিতা" /><ref name="ছাত্রত্ব বিবিসি">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/mobile/news/2010/08/100814_mrkmujib |शीर्षक=শেখ মুজিবের ছাত্রত্ব বাতিলের আদেশ প্রত্যাহার |अन्तिम=মিরাজ |प्रथम=ওয়ালিউর রহমান |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref><ref name="REF" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-150811 |शीर्षक=DU rights historic wrong: Withdraws his expulsion order after 61 years |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=রাকিব |मिति=१५ अगस्ट २०१० |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=२४ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঐতিহাসিক ভুল শোধরালো ঢাবি, ६१ वर्ष পর বহিষ্কারাদেশ প্রত্যাহার}}</ref><ref name="BD">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/248617 |शीर्षक=Mujib's DU expulsion order withdrawn |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=२४ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঢাবি থেকে মুজিবের বহিষ্কারাদেশ প্রত্যাহার}}</ref> == बेलायती भातरमा राजनैतिक सक्रियता == सन् १९३९ मा एक सैनिक विद्यालयमा अध्ययन गरिरहँदा मुजिबको राजनैतिक जीवन सुरु भएको थियो। यस वर्ष बाङ्लाका तत्कालीन मुख्यमन्त्री शेरे बाङ्ला [[एके फजलुल हक]] र पछि बाङ्लाका प्रधानमन्त्री र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री होसेन मोहाम्मद शाहीद सोह्रावार्दीले यो विद्यालयको भ्रमण गरेका थिए जहाँ उनीहरू उक्त विद्यालयको छत सुधारको मागको आधारमा एक टोलीको साथ आएका थिए जसको नेतृत्व उनी आफैले गरेका थिए। सन् १९४० मा मुजिब अखिल भारतीय मुस्लिम छात्र महासङ्घमा सामेल भएका थिए भने त्यहाँ उनी एक वर्षको अवधिको लागि निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४१ मा [[फरिदपुर जिल्ला]] छात्रलिगको सम्मेलनमा [[काजी नजरुल इसलाम]], हुमायुन कविर र इब्राहिम खाँले उपस्थिति जनाउँदै योगदान दिएका थिए। सन् १९४२ मा प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि उनी कलकत्तामा रहेको इस्लामिया महाविद्यालय (हाल मओलाना आजाद महाविद्यालयमा) मा कानून विषयको अध्ययन गर्नका लागि भर्ना भएका थिए भने कलकत्ता विश्वविद्यालयसँग समवद्ध रहेको यो क्याम्पस तत्कालीन समयको निकै प्रशिद्ध शिक्षण संस्था थियो।<ref>Muhammad Nurul Kadir, ''Independence of Bangladesh in 266 days: history and documentary evidence'', page 440, Mukto Publishers, Dhaka, 2004,</ref> यस क्याम्पसबाट उनले विद्यार्थी राजनीतिलाई थप सक्रियताका गरेका थिए। उनी सन् १९४३ मा बाङ्ला मुस्लिम लिगसँग आवद्ध हुँदै कश्मीरी मूलका अग्रणी बङ्गाली मुसलमान नेता हुसेन शहीद सोहरावर्दीको सम्पर्कमा आएका थिए। उनको विद्यार्थी आन्दोलनको मुख्य विषय भने, एक छुट्टै मुस्लिम राज्यको रूपमा पाकिस्तान स्थापनाको आन्दोलन थियो। सन् १९४३ मा उनी बाङ्ला मुस्लिम लिगको परिषद्मा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४४ मा वर्तमान बङ्गलादेशको कुष्टियामा अखिल बाङ्ला मुस्लिम विद्यार्थी लिगको सम्मेलन भएको थियो भने यस सम्मेलनमा शेख मुजिबको विशेष भूमिका रहेको थियो। शेख मुजिब पछि कलकत्तामा बस्ने फरीदपुरका बासिन्दाहरूले बनेको फरीदपुर जिल्ला सङ्घका सचिवका लागि मनोनीत भएका थिए। दुई वर्ष पछि उनी इस्लामीया कलेज विद्यार्थी सङ्घका महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४७ अर्थात् विशाल भारत विभाजन भएको वर्ष मुजिबले कलकत्ता विश्वविद्यालय अन्तर्गत इस्लामीया क्याम्पसबाट स्नातकोत्तर उतिर्ण गर्न सफल भएका थिए। भारत र पाकिस्तानको विभाजन हुँदा कलकत्तामा एक हिंस्रक हिन्दू-मुस्लिम दङ्गा भडकिएको थियो।<ref name="BAL">{{वेब स्रोत| युआरएल = http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm| शीर्षक = Political Profile of Bongobondhu Sheikh Mujibur Rahman| पहुँचमिति = 2006-07-06| कार्य = | प्रकाशक = বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ| भाषा = en|अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20060426174108/http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm| अभिलेखमिति = २००६-०४-२६}}</ref> त्यस समयमा मुजिबले मुसलमानहरूलाई बचाउन र हिन्दु मुस्लिम दङ्गालाई नियन्त्रण गर्नका लागि विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा सोहरावर्दीसँग हात मिलाएका थिए। पाकिस्तान र भारतको विभाजन पश्चात् शेख मुजिब पूर्वी पाकिस्तान फर्किए र ढाका विश्वविद्यालयको कानून विभागमा भर्ना भएका थिए। उनले सन् १९४८ जनवरीमा पूर्वी पाकिस्तान मुस्लिम छात्रा लिगको स्थापना गरेका थिए जसको माध्यमबाट उनी यस प्रदेशको एक अग्रणी विद्यार्थी नेतामध्ये एक हुन सफल भएका थिए। यस समयमा उनले समाजवादतर्फ झुकाव राख्दै गरीबी, बेरोजगारी र निम्न स्तरको जीवन स्तरको विकासको एक मात्र समाधान समाजवादलाई लिएका थिए। === पाकिस्तान आन्दोलन र देशको विभाजन === सन् १९४० मा लाहोर प्रस्तावको उठान गरिएपछि मुस्लिम लिगले पाकिस्तानको स्थापना गर्न मैदानमा उत्रिएको थियो। मुस्लिम लिगका युवा विद्यार्थी नेता शेख मुजिब यस समय पाकिस्तान आन्दोलनमा सामेल भएका थिए।<ref name="মুনতাসীর" /><ref name="দাঙ্গা" /> सन् १९४६ को चुनावमा "पाकिस्तानको मागको लागि जनमत सङ्ग्रह" भनेर चिनिने आन्दोलनलाई शेख मुजिबले वृहत् फरिदपुर अञ्चलको लिगका कर्यकर्ता प्रमुखको रूपमा काम गरेका थिए। पछि मुस्लिम लिगले मुसलमानको बाहुल्यता रहेको क्षेत्रहरूमा चुनाव जितेको थियो यद्यपि चुनावमा बङ्गालमा मात्र एकल बहुमत प्राप्त गरेका कारण सोहरावर्दीको नेतृत्वमा सरकार गठन गरिएको थियो।<ref name="দাঙ্গা">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.kalerkantho.com/print-edition/muktadhara/2019/08/26/807109 |शीर्षक=পাকিস্তান আন্দোলন, দাঙ্গা ও শেখ মুজিব |मिति=२६ अगस्ट २०१९ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক কালের কণ্ঠ}}</ref> सन् १९४६ अगस्ट १६ का दिन प्रत्यक्ष सङ्घर्ष दिवस उपलक्ष्यमा कलकत्तामा भयङ्कर हिन्दु-मुसलमान दङ्गा भड्किएको थियो। त्यस समयमा मुजिबले मुसलमानहरूलाई बचाउन र दङ्गालाई नियन्त्रणमा राख्न हुसेन सहिद सोहरावार्दीसँग विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा सहभागिता जनाएका थिए।<ref name="bal">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm |शीर्षक=Political Profile of Bongobondhu Sheikh Mujibur Rahman |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ |भाषा=अङ्ग्रेजी |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20060426174108/http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm |अभिलेखमिति=२६ अप्रिल २००६ |पहुँचमिति=६ जुलाई २००७ }}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য থার্ড ওয়ার্ল্ড ক্যারিশম্যাট: শেখ মুজিব অ্যান্ড দ্য স্ট্রাগল ফর ফ্রিডম |अन्तिम=খান |प्रथम=জিল্লুর রহমান |मिति=१९९६ |प्रकाशक=ইউনিভার্সিটি প্রেস লিমিটেড |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=३२ |आइएसबिएन=978-984-05-1353-6}}</ref> त्यस समयमा शेख मुजिब भारत र पाकिस्तानको नियन्त्रण बाहिर एक अविभाजित स्वतन्त्र बङ्गाल गठन गर्न सोहरावार्दी, आबुल हाशिम, शरतचन्द्र बोस र अन्यको नेतृत्वमा रहेको "संयुक्त बङ्गाल आन्दोलन" मा पनि सामेल भएका थिए।<ref name="মুনতাসীর">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু কীভাবে আমাদের স্বাধীনতা এনেছিলেন |अन्तिम=মামুন |प्रथम=মুনতাসীর |मिति=फेब्रुअरी २०१३ |प्रकाशक=মাওলা ব্রাদার্স}}</ref> पछि जब भारत र पाकिस्तान नामक दुई स्वतन्त्रता देशहरूको स्थापना गरियो तब आसामका बङ्गाली मुसलमानहरूको बाहुल्यता रहेको सिलेट जिल्लाको निर्णय गर्नका लागि एक जनमत सङ्ग्रहको आयोजना गरिएको थियो। शेख मुजिबले सिलेट जनमत सङ्ग्रहमा पाकिस्तानलाई सामेल गर्नका लागि आयोजक र प्रचारकको रूपमा काम गरेका थिए। उनी त्यससमय लगभग ५०० श्रमिकहरूको साथ कलकत्ताबाट सिलेट गएका थिए। जनमत सङ्ग्रह जितेपछि पनि करिमगञ्ज पाकिस्तानको भाग हुने नसकेका कारण मुजिबले आफ्नो आत्मकथामा पूर्व पाकिस्तानको भौगोलिक कमजोरीहरूबारे सीमा निर्धारणमा आफ्नो धारणा व्यक्त गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-40963034.amp |शीर्षक=সাতচল্লিশে সিলেট কীভাবে পাকিস্তানের অংশ হল? |मिति=१७ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা}}</ref> == तत्कालीन पाकिस्तानको राजनैतिक नेतृत्व == {{मुख्य|पूर्व पाकिस्तान}} बेलायत शासित भारतको विभाजन पश्चात् पाकिस्तान र भारत दुई स्वतन्त्रता मुलुक बनिसकेपछि शेख मुजिब पूर्व पाकिस्तान आएका थिए भने उनी [[ढाका विश्वविद्यालय]]को कानुन विभागमा भर्ना भएका थिए। उनी पूर्व पाकिस्तान जनप्रजातान्त्रिक जुबो लिगका संस्थापक सदस्य बनेका थिए जसको स्थापना सन् १९४७ सेप्टेम्बर ७ का दिन भएको थियो। उनले सन् १९४८ जनवरी ४ का दिन पूर्व पाकिस्तान मुस्लिम छत्र लिगको स्थापना गरेका थिए जहाँबाट उनी प्रान्तका अग्रणी छात्र नेताहरू मध्ये एक बनेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.dailyinqilab.com/article/177139/%E0%A6%86%E0%A6%9C-%E0%A6%9B%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%80-%E0%A7%AD%E0%A7%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%A3 |शीर्षक=আজ ছাত্রলীগের প্রতিষ্ঠাবার্ষিকী, ७२ वर्षে পদার্পণ |मिति=४ जनवरी २०१९ |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক ইনকিলাব}}</ref> यस समयमा उनी समाजवाद तर्फ अग्रसर बन्दै गरीबी, बेरोजगारी र जीवन स्तर सुधारका लागि समाजवादलाई एकमात्र उपाय मानी अवलम्बन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.daily-sun.com/printversion/details/75909/Bangabandhu-wanted-to-establish-socialism-within-Democratic-state-framework:-Amu |शीर्षक=Bangabandhu wanted to establish socialism within Democratic state framework: Amu |मिति=१४ सेप्टेम्बर २०१५ |कार्य=দ্য ডেইলি সান |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু গণতান্ত্রিক রাষ্ট্রকাঠামোয় সমাজতন্ত্র প্রতিষ্ঠা করতে চেয়েছিলেন: আমু}}</ref> === बङ्गाली भाषा आन्दोलन === {{मुख्य|बङ्गाली भाषा आन्दोलन}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | image2 = Rally on 21Feb1954 Abdul Hamid and Bangabandhu.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = सन् १९५४ फेब्रुअरी २१ का दिन सहिद मिनारमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै माओलाना भासानी र शेख मुजिबुर रहमान }} शेख मुजिबको राजनीतिक गतिविधि बङ्गाली भाषालाई राष्ट्रभाषाको रूपमा स्थापना गर्ने आन्दोलनमा सहभागिताका साथ सुरु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%BE_%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%A8 |शीर्षक=ভাষা আন্দোলন |अन्तिम=আল হেলাল |प्रथम=বশীর |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९४६ फेब्रुअरी २० का दिन पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्री खाजा नाजिमउद्दिनले मात्र उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको सङ्घीय भाषा हुनेछ भनि घोषणा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.keesings.com |शीर्षक=Mr. Chowdhury becomes President of Bangladesh. - Cabinet formed by Sheikh Mujib. |मिति=फेब्रुअरी १९७२ |प्रकाशक=কিসিং'স রেকর্ড অব ওয়ার্ল্ড ইভেন্টস |सङ्ख्या=२ |पृष्ठ=२५१११ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=মন্ত্রীসভা গঠন করলেন শেখ মুজিব, চৌধুরী রাষ্ট্রপতি}}</ref><ref name="JSToldenburg">{{पत्रिका स्रोत |शीर्षक="A Place Insufficiently Imagined": Language, Belief, and the Pakistan Crisis of 1971 |अन्तिम=ওল্ডেনবার্গ |प्रथम=ফিলিপ |मिति=अगस्ट १९८५ |সাময়িকী=দ্য জার্নাল অব এশিয়ান স্টাডিজ |प्रकाशक=অ্যাসোসিয়েশন ফর এশিয়ান স্টাডিজ |सङ्ख्या=४ |पृष्ठ=७११-७३३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक="একটি অপ্রতুল চিন্তিত স্থান": ভাষা, বিশ্বাস এবং १९७१ এর পাকিস্তান সঙ্কট |डिओआई=10.2307/2056443 |आइएसएसएन=0021-9118 |जेस्टर=2056443}}</ref> यद्यपि उर्दू ऐतिहासिक रूपमा उपमहाद्वीपको उत्तर, मध्य र पश्चिमी क्षेत्रमा मात्र प्रचलित भाषा थियो जबकि पूर्वी बङ्गालमा बङ्गालीहरूको मातृभाषा बङ्गाली थियो जुन दुई भारतीय-युरोपेली भाषाहरूको महत्त्वपूर्ण भाषाहरू हुन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/mujib-year/article/200315672/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=এক মহাজীবন |मिति=१७ मार्च २०२० |कार्य=দৈনিক সমকাল |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> पाकिस्तानका बाङ्ला मातृभाषा हुने मानिसहरूको सङ्ख्या देशको ३० प्रतिशत थिए।<ref name="JSToldenburg" /> भाषा सम्बन्धि त्यस सरकारी अडानले पूर्वी क्षेत्रको संस्कृति दमन गर्ने प्रयासको रूपमा व्यापक रूपमा देखिन थालेको थियो। उक्त सरकार अडानको प्रतिवादी शेख मुजिबले तुरुन्तै मुस्लिम लिगको यो पूर्व नियोजित निर्णयको विरुद्ध एक भाषा आन्दोलन सुरु गर्ने निर्णय गरेका थिए भने सोही वर्षको मार्च २ मा ढाका विश्वविद्यालयको फजलुल हक हलमा विभिन्न राजनीतिक दलका नेताहरूसँग सम्मेलन भएको थियो।<ref name="TDS">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://archive.thedailystar.net/suppliments/2007/21stfeb/bangabandhu.htm |शीर्षक=Bangabandhu and Language Movement |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=জাহিদ |मिति=२१ फेब्रुअरी २००७ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=२६ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু ও ভাষা আন্দোলন}}</ref> सम्मेलनले मुस्लिम लिगको विरुद्ध आन्दोलनको नीति बारे छलफलमा शेख मुजिबले प्रस्ताव पेश गरेका थिए भने त्यसपछि सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद् गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो। पूर्वी बङ्गालका मानिसहरूले उनीहरूको मातृभाषा बाङ्लालाई उर्दू र अङ्ग्रेजी साथसाथै सङ्घीय दर्जा दिने माग गरेका थिए। पाकिस्तानमा भाषा आन्दोलन सन् १९४८ मा सुरु भएको थियो जब नागरिक समाजले बाङ्ला लिपिलाई मुद्रा र टिकटबाट हटाउने निर्णयलाई विरोध गरेको थियो जबकि बेलायती राजको समयदेखिनै यो प्रचलनमा रहेको थियो। यस परिषद्को आह्वानमा सन् १९४८ मार्च ११ का दिन ढाकामा हडताल तथा सरकारी अडान विरोध आन्दोलनको सुरुवात भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AA%E0%A7%AE-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0/ |शीर्षक=१९४८ সালের আজকের দিনে প্রথমবারের মত কারাবন্দী হন বঙ্গবন্ধু |मिति=११ सेप्टेम्बर २०१८ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> हडतालको समयमा सचिवालय भवनको अगाडि शेख मुजिब र उनको साथसाथै अन्य थुप्रै राजनीतिक कार्यकर्ताहरूलाई सरकारी विरोधी आन्दोलन चर्काएको भन्दै गिरफ्तार गरिएको थियोे तर शेख मुजिब र अन्य छात्र नेताहरूलाई गिरफ्तार गरिएको जानकारी पाएपछि छात्र समुदायको तर्फबाट कडा विरोध भएपछि उनी तथा उनका सहकर्मीहरूलाई १५ मार्चका दिन रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.tangail.gov.bd/site/page/efc110ff-2012-11e7-8f57-286ed488c766/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A4%20%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AC |शीर्षक=টাঙ্গাইল জেলা - প্রখ্যাত ব্যক্তিত্ব |वेबसाइट=জাতীয় তথ্য বাতায়ন |प्रकाशक=বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> उनको रिहाईको अवसर पारेर सर्वदलीय राष्ट्र सङ्ग्राम परिषद्ले ढाका विश्वविद्यालयको बटलामा मुजिबको नेतृत्वमा र्‍यालिको आयोजना गरिएको थियो भने उक्त र्‍यालिलाई प्रहरीले अवरोध पुर्‍याएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Mr. Chowdhury becomes President of Bangladesh. - Cabinet formed by Sheikh Mujib.|प्रकाशक=Keesing's Record of World Events|मिति=February 1972|पृष्ठ=२५१११|युआरएल=http://www.keesings.com|भाषा=en}}</ref> विरोध प्रदर्शन र्‍यालीमा प्रहरीको अवरोध पश्चात् शेख मुजिबले १७ मार्च १९४८ का दिन देशव्यापी रूपमा आन्दोलनको घोषणा गरेका थिए। १९ मार्चमा उनले ढाका विश्वविद्यालयका चतुर्थ श्रेणीका कर्मचारीहरूको अधिकारका लागि पनि आन्दोलन सुरु गरेका थिए।<ref name="ছাত্রত্ব বিবিসি" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2010-08-14/news/86436 |शीर्षक=ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়: বঙ্গবন্ধুর ছাত্রত্ব বাতিলের আদেশ প্রত্যাহার |अन्तिम=ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় প্রতিনিধি |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো আর্কাইভ |आयोग=প্রথম আলো}}</ref> २१ जनवरी १९४९ का दिन शेख मुजिब कारागारबाट रिहा भएका थिए भने कारागारबाट रिहा भएपछि उनी पुनः चतुर्थ श्रेणी कर्मचारीहरूको आन्दोलनमा सामेल भएका थिए जसका लागि उनलाई विश्वविद्यालय द्वारा जरिवाना लगाएको थियो तर उनले उक्त जरिवानालाई गैरकानूनी घोषित गर्दै जरिवाना तिर्नबाट बचेका थिए।<ref name="४६८२" /> त्यसपछि २७ अप्रिलका दिन मुस्लिम लिग विरोधी उम्मेदवार शामसुल हकले टाङ्गाइलको उपचुनाव जित्न सफल भएका थिए। शेख मुजिबले आफ्नो आन्दोलनको सफलताका लागि कुलपतिको निवास भवन अगाडि भोक हडताल गरेका थिए जसका लागि उनलाई पुनः हिरासतमा लिइएको थियो भने त्यतिखेर उनलाई ढाका विश्वविद्यालयबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://dailyasianage.com/news/11509 |शीर्षक=The lighthouse of Bengali mentality |अन्तिम=রহমান |प्रथम=ড. আতিউর |मिति=२१ फेब्रुअरी २०१६ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দি এশিয়ান এইজ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাঙালি মানসিকতার বাতিঘর}}</ref><ref name="BAL" /><ref name="জেলজীবন যুগান্তর">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/b100/289999/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর জেলজীবন |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=মোকাম্मेল |मिति=१७ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=যুগান্তর}}</ref> उनी माथि लगाइएको आरोप विश्वविद्यालयमा चतुर्थ श्रेणीका कर्मचारीहरूको अधिकारको लागि आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु थियो।<ref name= "নয়াচীন"/><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://m.dailyinqilab.com/article/227012/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%9A%E0%A7%80%E0%A6%A8-%E0%A6%AD%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%A3|शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের প্রথম চীন ভ্রমণ|अन्तिम=মাহমুদ|प्रथम=হোসেন|वेबसाइट=দৈনিক ইনকিলাব|मिति=१५ अगस्ट २०१९|पहुँचमिति=२८ अक्टोबर २०२०}}</ref><ref name="REF" /><ref>{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=https://books.google.com/books?id=U-1tAAAAMAAJ |शीर्षक=বাংলাদেশের মুক্তিযুদ্ধ, মুজিবনগর সরকারের নথি, १९७१ |अन्तिम=বিশ্বাস |प्रथम=সুকুমার |मिति=२००५ |प्रकाशक=মাওলা ব্রাদার্স |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=१६७ |आइएसबिएन=978-984-410-434-1}}</ref> === आवामी लिगको स्थापना === [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman in 1952.jpg|থাম্ব|220 px|सन् १९५२ मा आवामी लिगका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको साथ शेख मुजिब (बीचमा)]] सन् १९४९ जुन २३ का दिन सोहरावार्दी र माओलाना भासानीले पूर्वी पाकिस्तानमा आवामी मुस्लिम लिगको गठन गरेका थिए भने शेख मुजिबले उक्त राजनैतिक दलको स्थापना पश्चात् मुस्लिम लिगलाई छाडेर आवामी मुस्लिम लिगमा सामेल भएका थिए भने उनी उक्त नयाँ राजनैतिक दलको पूर्वी पाकिस्तान क्षेत्रका संयुक्त महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए र उनलाई जुनको अन्तमा कारागारबाट रिहाई प्राप्त भएको थियो। कारागारबाट रिहाइ भैसकेपछि उनले खाद्य सङ्कटको विरुद्ध भैरहेको आन्दोलनामा सहभागी भएका थिए। उनलाई धारा १४४ को उल्लङ्घन गरेको आरोपमा सोही वर्षको सेप्टेम्बरमा अस्थायी रूपमा पक्राउ गरिएको थियो तर उनी कारागारबाट चाँडै रिहा भएका थिए। पछि उनलाई माओलाना आब्दुल हामिद खान भासानीको साथ मिलेर लियाकट अली खानलाई एक प्रतिनिधिमण्डल पठाउन कोशिश गरेका कारण पुनः पक्राउ गरिएको थियो।<ref name="dot">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://dot.chittagongdiv.gov.bd/site/page/af834133-b5c6-4848-8d8a-6a94bf68605a/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%80 |शीर्षक=জাতির পিতা বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের জীবনী |प्रकाशक=বিভাগীয় বস্ত্র অধিদপ্তর, চট্টগ্রাম |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९५० को प्रारम्भिक दिनहरूमा पूर्वी पाकिस्तानमा तत्कालीन पश्चिम पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री लियाकत अली खानको आगमनलाई लिएर आवामी मुस्लिम लिगले ढाकामा विरोधी जुलुस आयोजना गरेको थियो भने यस प्रकारको विरोध जुलुसको नेतृत्व गरेका कारण उनलाई पुनः पक्राउ गरी कारागार पठाइएको थियो भने उनले सवा दुई वर्ष कारागारमा बिताउनु परेको थियो। सन् १९५२ जनवरी २६ का दिन तत्कालीन पश्चिम पाकिस्तान प्रधानमन्त्री खाजा नाजिमउद्दिनले उर्दु भाषालाई एकमात्र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा घोषणा गरेका थिए। यस घोषणापछि उनले कारागारमै रहेको अवस्थामा सङ्ग्राम परिषद् चलाएर विरोध प्रदर्शन र प्रतिरोधको आयोजना गर्न निर्देशन दिँदै उक्त आन्दोलना अहम् भूमिका निर्वाह गरेका थिए। त्यस पछि २१ फरवरीलाई राज्य भाषाको मागलाई साकार गरेको दिनको रूपमा मनाउने निर्णय गरिएको थियो। सोही समयमा शेख मुजिबले कारागारमा फेब्रुअरी १४ देखि भोक हडताल गर्ने निर्णय गरेका थिए भने उसको उपवास १३ दिनसम्म प्रभावकारी रूपमा अघि बढेको थियो। शेख मुजिबलाई १६ फेब्रुअरीका दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://mini.thesangbad.net/opinion/open-discussion/%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AE%E0%A7%87%2B%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-69058/ |शीर्षक=গণমাধ্যमे বঙ্গবন্ধু |मिति=११ जनवरी २०२० |कार्य=দৈনিক সংবাদ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> === संयुक्त मोर्चा सरकार === {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = 1954 east bengal cabinet.jpg | width1 = 220 | alt1 = संयुक्त मोर्चा सरकारको अन्तर्गत कृषि तथा वन मन्त्री शेख मुजिब | caption1 = सन् १९५४ मा नवनिर्वाचित संयुक्त मोर्चा सरकारका कृषि तथा वन मन्त्री शेख मुजिब (बायाँबाट दोस्रो) | image2 = Mujib taking oath.jpg | width2 = 220 | alt2 = শেখ মুজিবুর রহমান | caption2 = सन् १९५६ मा [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]का गभर्नर शेरेबाङ्ला [[एके फजलुल हक]]बाट मन्त्रीको रूपमा सपथ लिँदै शेख मुजिब<ref name="বি ডি"/> }} सन् १९५३ जुलाई ९ तारिखका दिन उनी परिषद्को अधिवेशनको अन्त्यमा पूर्वी पाकिस्तान आवामी लिगका महासचिवमा चयन भएका थिए भने सोही वर्षको नोभेम्बर १४ का दिन आम चुनावमा भाग लिन अन्य राजनैतिक दललाई गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो।<ref>{{সাময়িকী উদ্ধৃতি |युआरएल=http://results.pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/7-Tahir%20Kamran.pdf |शीर्षक=Early phase of electoral politics in Pakistan: 1950s |अन्तिम=কামরান |प्रथम=তাহির |मिति=जुलाई–डिसेम्बर २००९ |সাময়িকী=সাউথ এশিয়ান স্টাডিজ |খণ্ড=२४ |সংখ্যা নং=२ |पृष्ठ=२७७–२७८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://ictd.gov.bd/site/news/f96fe81e-8c11-44a3-ba94-283ff95fb942/-%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%B0%E0%A7%82%E0%A6%AA |शीर्षक=ডিজিটাল বাংলাদেশ: সোনার বাংলার আধুনিক রূপ |वेबसाइट=তথ্য ও যোগাযোগ প্রযুক্তি বিভাগ |प्रकाशक=গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> आम चुनाव १० मार्च १९५४ का दिन सम्पन्न भएको थियो भने यस निर्वाचनमा संयुक्त मोर्चाले २३७ सीटहरूमध्ये २२३ सीटहरूमा मतदान प्राप्त गरी ठूलो मत अन्तरले चुनाव जित्न सफल भएको थियो जसमध्ये आवामी लिगले १४३ सिट जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-48734882 |शीर्षक=আওয়ামী লীগের ७१ वर्ष: যেভাবে জন্ম হয়েছিল দলটির |अन्तिम=ইসলাম |प्रथम=সায়েদুল |मिति=२४ जुन २०१९|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref> शेख मुजिबले १३,००० मतको अन्तरले गोपालगञ्ज निर्वाचन क्षेत्रमा जित हासिल गरेका थिए भने उनको विपक्षीमा शक्तिशाली मुस्लिम लिग नेता वाहिदुज्जमान थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/special-supplement/%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=যুক্তফ্রন্টে বঙ্গবন্ধু |मिति=१६ मार्च २०२० |कार्य=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |अन्तिम1=আহमेদ |प्रथम1=সিরাজ উদ্‌দীন}}</ref> १५ मेका दिन उसलाई कृषि तथा वन मन्त्रालयको दायित्व प्रदान गरिएको थियो भने २९ मे का दिन केन्द्रीय सरकारले संयुक्त मोर्चा भङ्ग गरेको थियो। कराचीबाट ढाका फर्केपछि शेख मुजिबलाई ३० मेमा विमानस्थलमै पक्राउ गरिएको थियो भने उनले डिसेम्बर २३ का दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-53782966 |शीर्षक=শেখ মুজিবুর রহমান: ছবিতে তাঁর জীবনের গুরুত্বপূর্ণ কিছু মুহূর্ত |मिति=१५ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা}}</ref> सन् १९५५ जुन ५ मा शेख मुजिब ऐन परिषद्को सदस्यको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। १७ जुनमा आवामी लिगले २१ औँ बुँदे माग पल्टन मैदानमा आयोजित सम्मेलनमा प्रस्तुत गरेको थियो जसमा पूर्वी पाकिस्तानको स्वायत्तता पनि रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/mujib-year/article/200315672/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=এক মহাজীবন |मिति=१७ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সমকাল}}</ref> २३ जुनका दिन दलको कार्यकारी परिषद्को बैठकमा पूर्वी पाकिस्तानले स्वायत्तता प्राप्त नगरे व्यवस्थापिकाका सबै सदस्यले राजीनामा गर्ने निर्णय भएको थियो।<ref name="REF" /> शेख मुजिबले अगस्ट २५ मा पाकिस्तानको कराचीमा संविधानसभालाई सम्बोधन गर्दै यस्तो भनेका थिए: {{Quote |text=[গণপরিষদের প্রেসিডেন্ট], আপনি দেখবেন ওরা "পূর্ব বাংলা" নাमेর পরিবর্তে "পূর্ব পাকিস্তান" নাম রাখতে চায়। আমরা বহুবার দাবি জানিয়েছি যে; পাকিস্তানের পরিবর্তে আপনাদের বাংলা [বঙ্গ] ব্যবহার করতে হবে। "বাংলা" শব্দটার একটি নিজস্ব ইতিহাস, ঐতিহ্য আছে। আপনারা এই নাম আমাদের জনগণের সঙ্গে আলাপ-আলোচনা করে পরিবর্তন করতে পারেন। আপনারা যদি ঐ নাম পরিবর্তন করতে চান তাহলে আমাদের বাংলায় আবার যেতে হবে এবং সেখানকার জনগণের কাছে জিজ্ঞেস করতে হবে তারা নাম পরিবর্তনকে मेনে নেবে কিনা। এক ইউনিটের প্রশ্নটা গঠনতন্ত্রে অন্তর্ভুক্ত হতে পারে। আপনারা এটাকে এখনই কেন তুলতে চান? বাংলা ভাষাকে, রাষ্ট্রভাষা হিসেবে গ্রহণ করার ব্যাপারে কি হবে? যুক্ত নির্বাচনী এলাকা গঠনের প্রশ্ননটাই কি সমাধান? আমাদের স্বায়ত্তশাসন সম্বন্ধে ভাবছেন? পূর্ব বাংলার জনগণ অন্যান্য প্রশ্নগুলোর সমাধানের সাথে এক ইউনিটের প্রশ্নটাকে বিবেচনা করতে প্রস্তুত। তাই আমি আমার ঐ অংশের বন্ধুদের কাছে আবেদন জানাবো তারা যেন আমাদের জনগণের ‘রেফারেন্ডাম’ অথবা গণভোটের মাধ্যमे দেয়া রায়কে मेনে নেন। }} सन् १९५५ अक्टोबर २१-२३ का दिनहरूको अन्तरालमा बाङ्ला आवामी मुस्लिम लिगको विशेष अधिवेशनमा यस राजनैतिक दलको नामबाट सर्वसम्मतिले "मुस्लिम" शब्द हटाउने निर्णय गरेको थियो। शेख मुजिब पछि पुनः उक्त राजनैतिक दलको महासचिवको रूपमन निर्वाचित भएका थिए। ३ फेब्रुअरीका दिन आवामी लिगका मुख्यमन्त्रीहरूको बैठकमा दलले संविधानको मस्यौदामा स्वायत्तता समावेशीकरणको माग गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/todays-print-edition/tp-muktomoncha/article/140882650/%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A0%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%A8 |शीर्षक=ফিরে দেখা: ইতিহাস না জেনেই ইতিহাসের পাঠদান |अन्तिम=সাইয়িদ |प्रथम=ড. আবু |मिति=३१ अगस्ट २०१४ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মুক্তমঞ্চ: সমকাল}}</ref> १४ जुलाईमा राज्य प्रशासनमा सैनिक उपस्थितिको विरुद्ध एक प्रस्ताव पेश गरिएको थियो भने उक्त प्रस्ताव उनले सरकार समक्ष पेश गरेका थिए। ४ सेप्टेम्बरका दिन उनको अगुवाईमा विरोधी जुलुसको आयोजना गरिएको थियो भने खटिएका प्रहरीहरूले धारा १४४ को उल्लङ्घन गर्दै जुलुस माथि गोली हान्दा कम्तिमा तीन प्रदर्शनकारीको मृत्यु भएको थियो। १६ सेप्टेम्बरमा शेख मुजिब गठबन्धन सरकारमा सामेल भए र यसका साथसाथै उद्योग, वाणिज्य, श्रम, भ्रष्टाचार विरोधी र ग्रामीण सहायता मन्त्रीको रूपमा काम गर्न सुरु गरेका थिए। उनले राजनैतिक दलको लागि पूर्ण समय समर्पण गर्न सन् १९६७ मे ३० का दिन उनले मन्त्रिपरिषद्बाट राजीनामा दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/supplements/independence-day-special-2017/sheikh-mujibur-rahman-our-bangabandhu-1381261 |शीर्षक=From Sheikh Mujibur Rahman to our Bangabandhu |अन्तिम=আফতাবুদ্দিন আহमेদ |प्रथम=মীর |मिति=२६ मार्च २०१७ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=শেখ মুজিবুর রহমান থেকে আমাদের বঙ্গবন্ধু}}</ref> ७ अगस्टमा उनले चीन र सोभियत सङ्घको आधिकारिक भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/economy/news/609775?__cf_chl_jschl_tk__=6e5e06e16bf3b3c7c18d044ca8b56d3657ae3a01-1600594283-0-AaoBbJ795eDto14z3bz7PGlCpfCDIQIEoy2Ygn0icUB1Rknia7cg3HYAAu-0VMjnAoi9aCumfyUNxwt9uIWz8otnv3SLYqoCDtUKS8pEQDsa-TLlr75rUNhz8lvvbU_ynma2eCWbCXH-v7sKti3L2C7m-OHaqBbkPU4ygIGypTM_N5e-ivWhIZCFD356DXnJzXtiDIDttBifImv7cZLGy6uNb0X-LnsbzWRUvD7k8GNVi0LoEDdvTVNMBv75atXGbFuYh663FM48up_eErvXucFSnI8x4uuXL_dWKyAb_loI |शीर्षक=কাগজে কলमे নয়, বাস্তবে ওয়ানস্টপ সার্ভিস চালুর নির্দেশ |मिति=१० सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অর্থনীতি: জাগোনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/236160 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর মন্ত্রীত্ব গ্রহণের স্মারক ডাকটিকেট অবমুক্ত |मिति=१६ सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সময় নিউজ (মহানগর সময়) |स्थान=ঢাকা}}</ref> सन् १९५८ का दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति [[मेजर जनरल]] इस्कन्दर मिर्जा र सेना प्रमुख युब खानले देशमा सैनिक कानून लागू गर्दै सबै राजनैतिक गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए। भने सोही वर्षको अक्टुबर ११ का दिन उनलाई पक्राउ गरिएको थियो भने उनी जेलमा छँदा उनलाई कयौँ निराधार आरोपहरू लगाइएको थियो। [[चित्र:Mujib with Suhrawardy1949.jpg|thumb|right|200px|सन् १९४९ मा होसेन सहिद सोहरावार्दीको साथमा युवानेता शेख मुजिब]] उच्च अदालतमा रिट निवेदन दिएपछि उनी सन् १९६१ मा कारागारबाट रिहा भएका थिए भने यस पटक उनले गोप्य राजनीतिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न सुरु गरेका थिए। अन्य विद्यार्थी नेताहरूको साथसाथै उनले गोप्य रूपमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको लागि काम गर्ने लक्ष्य राखेर बाङ्फा बिप्लोबी परिषद्को स्थापना गरेका थिए। उनी सन् १९६२ मा सार्वजनिक सुरक्षा ऐन अन्तर्गत पुन: पक्राउमा परेकन थिए। जुन २ मा उनलाई चार वर्षको सैनिक कानून समाप्त भएपछि कारागारबाट रिहा गरिएको थियो। २५ जुनमा उनी अरू राजनीतिक नेताहरूसँगै अयुब खानले लगाएको विभिन्न राजनीतिक मुद्दाहरूको विरुद्धमा संघर्ष गर्न सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/economy/news/609775?__cf_chl_jschl_tk__=6e5e06e16bf3b3c7c18d044ca8b56d3657ae3a01-1600594283-0-AaoBbJ795eDto14z3bz7PGlCpfCDIQIEoy2Ygn0icUB1Rknia7cg3HYAAu-0VMjnAoi9aCumfyUNxwt9uIWz8otnv3SLYqoCDtUKS8pEQDsa-TLlr75rUNhz8lvvbU_ynma2eCWbCXH-v7sKti3L2C7m-OHaqBbkPU4ygIGypTM_N5e-ivWhIZCFD356DXnJzXtiDIDttBifImv7cZLGy6uNb0X-LnsbzWRUvD7k8GNVi0LoEDdvTVNMBv75atXGbFuYh663FM48up_eErvXucFSnI8x4uuXL_dWKyAb_loI |शीर्षक=কাগজে কলमे নয়, বাস্তবে ওয়ানস্টপ সার্ভিস চালুর নির্দেশ |मिति=१० सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অর্থনীতি: জাগোনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/236160 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর মন্ত্রীত্ব গ্রহণের স্মারক ডাকটিকেট অবমুক্ত |मिति=१६ सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সময় নিউজ (মহানগর সময়) |स्थान=ঢাকা}}</ref> ५ जुनमा उनले पल्टन मैदानमा आयोजित सम्मेलनमा अयुब खानको आलोचना गरेका थिए। २८ सेप्टेम्बरमा उनी पश्चिम पाकिस्तानको लाहोर गए र त्यहाँ सहिद सोहरावर्दीसँग मिलेर राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक मोर्चाको गठन गरेका थिए। अक्टुबर महिनाभर सहिद सोहरावर्डीसँगै उनले संयुक्त मोर्चाको समर्थन जुटाउन बाङ्लाको विभिन्न ठाउँहरूको भ्रमण गरेका थिए। सन् १९५३ मा उनी सोहरावर्दीसँग छलफल गर्न [[लन्डन]] गएका थिए जहाँ सोहरावार्दीले स्वास्थ्य्य उपचार गराइरहेका थिए भने सोही वर्ष डिसेम्बरमा सोहरावर्दीको बेरुतमा निधन भएको थियो। === सैन्य शासन विरोधी आन्दोलन === सन् १९५८ अक्टोबर ७ का दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति [[मेजर जनरल]] इस्कन्दर मिर्जा र सेनाध्यक्ष अयुब खानले देशमा सैन्य शासन लागु गरेका थिए। अयुब खानको आलोचना गरेको भन्दै सन् १९५६ अक्टोबर ११ का दिन मुजिबलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने उनलाई सन् १९५९ अक्टोबर ५ का दिन निगरानीमा रिहा गरिएको थियो। सन् १९६१ देखि सन् १९६१ मा उनी व्यावहारिक रूपबाट गिरफ्तारीको अधीन रहेका थिए।<ref name="জেলজীবন যুগান্তর"/> यस समय अयुब खानले सबै राजनीतिक गतिविधिहरू माथि ६ वर्षका लागि प्रतिबन्ध लगाएका थिए। मुजिब कारागारमा रहेका बेला उनलाई विभिन्न आरोपहरू लगाइएको थियो। १२ सेप्टेम्बरका दिन उनलाई दुई वर्ष कैद र ५,००० टाका जरिवानाका थप जरिवाना नतिरेको भन्दै थप ६ महिनाको कारागार सजाय सुनाइएको थियो। १४ महिनाको लगातार नजरबन्दी पश्चात् उनलाई रिहा गरिएको थियो तर उनलाई कारागारको द्वारबाट पुनः नियन्त्रणमा लिइएको थियो।<ref name="ফজিলাতুন্নেছা (কারাগারে দেখা)">{{वेब स्रोत|शीर्षक=ফজিলাতুন নেছা মুজিবের কারাগার ‘দেখা’|युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/63184|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=८ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०|प्रथम=অজয়|अन्तिम=দাশগুপ্ত}}</ref> सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर गर्दै उनलाई सन् १९६१ सेप्टेम्बर २२ का दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो। कारागारबाट छुटेपछि उनले गुप्त राजनीतिक गतिविधिहरू सुरु गरेका थिए।<ref name="ফজিলাতুন্নেছা (কারাগারে দেখা)"/><ref name="স্বাবাবিপ বিডিনিউজ">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/63272 |शीर्षक=সমতট থেকে ঝড়ের বেগে সর্বোচ্চ শৃঙ্গে আরোহণ |अन्तिम=অধিকারী |प्रथम=বীরেন্দ্র নাথ |मिति=११ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মতামত: বিডিনিউজ२४}}</ref><ref name="স্বাবাবিপ">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/75484#gsc.tab=0 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু १९६१ সালে স্বাধীনতার জন্য দিল্লীর সাহায্য চান। নেহেরুর অস্বীকৃতি। গোলাম মোরশেদের পদত্যাগপত্র |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> अन्य छात्र नेताहरूको साथमा उनले गुप्त रूपमा स्वाधीन बाङ्ला विप्लवी परिषद् नामक एक संस्थाको गठन गरेका थिए। सय सङ्गठनको मुख्य उद्देश्य पूर्व बङ्गालको स्वतन्त्रताका लागि काम गर्नु थियो। सन् १९६१ मा जब शेख मुजिबले बङ्गालको स्वतन्त्रताका लागि भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूसँग सहयोग मागे तब नेहरूले उनलाई सहयोग नगर्ने भन्दै प्रस्ताव अस्वीकार गरेका थिए। सन् १९६० मा सैन्य सरकारद्वारा राजनीतिक गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध हटाए पश्चात् शेख मुजिबले पार्टीको पुनर्गठनका लागि पहल गरेका थिए। सन् १९६२ फेब्रुअरी ६ का दिन सार्वजनिक सुरक्षा अधिनियमको अन्तर्गत उनलाई पुनः गिरफ्तार गरिएको थियो।<ref name="স্বাবাবিপ বিডিনিউজ" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bd-pratidin.com/first-page/2019/06/08/429785 |शीर्षक=‘আমি সিরাজুল আলম খান-३’: রাজনীতির রহস্যপুরুষের নিউক্লিয়াস তত্ত্বের বিতর্ক |अन्तिम=রহমান |प्रथम=পীর হাবিবুর |मिति=७ जुन २०१९|पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०|प्रकाशक=বাংলাদেশ প্রতিদিন}}</ref> जुन २ का दिनबाट देशमा सैन्य शासनलाई पुनः लागु गरिएपछि उनलाई १८ जुनका दिन रिहा गरिएको थियो। २५ जुनका दिन उनी अयुब खानद्वारा लगाइएको विभिन्न राजनीतिक मुद्दाहरूको विरुद्ध सङ्घर्षमा अन्य राजनीतिक नेताहरूको समूहमा सामेल भएका थिए।<ref name="স্বাবাবিপ" /> ५ जुनका दिन उनले पल्टन मैदानमा आयोजित एक सम्मेलनमा अयुब खानको आलोचना गरेका थिए। २४ सेप्टेम्बरका दिन उनी लाहोर गई त्यहाँ सहिद सोहरावार्दीको साथ राष्ट्रिय जनतान्त्रिक मोर्चाको स्थापना गरेका थिए जुन मूल रूपबाट विपक्षी दलहरूको एक सामान्य संरचनाको रूपमा काम गर्ने गरेको थियो।<ref name="४६८२" /><ref name="bhbfc">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bhbfc.gov.bd/site/page/bfccd5cf-efbb-4d5c-8132-739abf55fd2f/0/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8-%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%A4%E0%A6%A5%E0%A7%8D%E0%A6%AF |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের वर्षভিত্তিক জীবনের ঘটনাপ্রবাহ |वेबसाइट=বাংলাদেশ হাউস বিল্ডিং ফাইনান্স কর্পোরেশন |प्रकाशक=গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> [[चित्र:Mujib with Shaheed Shabeb.jpg|thumb|220 px|सहिद सोहरावार्दीको साथमा उनका प्रिय शिष्य शेख मुजिब]] अक्टोबरको पुरै महिनाभरी शेख मुजिबले सहिद सोहरावार्दीको साथ संयुक्त मोर्चाको समर्थनका लागि बङ्गालमा विभिन्न स्थानहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80,_%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8_%E0%A6%B6%E0%A6%B9%E0%A7%80%E0%A6%A6 |शीर्षक=সোহ্‌রাওয়ার্দী, হোসেন শহীদ |अन्तिम=অর-রশিদ |प्रथम=হারুন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९६३ मा उनी सहिद सोहरावार्दीको साथ वार्ताका लागि लन्डन प्रस्थान गरेका थिए जहाँ सहिद सोहरावार्दीको उपचार गरिएको थियो तर सोही वर्षको ५ डिसेम्बरका दिन सोहरावार्दीको बेरुतमा मृत्यु भएको थियो। सन् १९६४ जनवरी २५ का दिन मुजिबको उपस्थितिमा बसिएको एक बैठकमा आवामी लिगलाई पुनर्गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो। यस बैठकको प्रस्ताव के आधारमा शेख मुजिबलाई आवामी लिगको महासचिवको रूपमा चुनिएको थियो भने माओलाना आब्दुर रशीद तर्कबागीशलाई पार्टीको अध्यक्षको रूपमा चयन गरिएको थियो।<ref name="jst" /> सन् १९६४ मार्च ११ का दिन एक सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद्को गठन गरिएको थियो जसद्वारा मुजिबले साम्प्रदायिक दङ्गा रोक्नका लागि विशेष उपायहरूको अवलम्बन गरेका थिए। शेख मुजिब सैन्य शासक अयुब खानको सैन्य शासनको विपक्षका नेताहरू, राजनीतिको नाममा आधारभूत लोकतन्त्रको परिचय र पाकिस्तानको संरचनामा एक इकाई प्रणालीको अग्रणी व्यक्तित्व थिए।<ref name="jst">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197007)10%3A7%3C574%3ATALITP%3E2.0.CO%3B2-4 |शीर्षक=এশিয়ান সার্ভে |अन्तिम=রাশিদুজ্জামান |प्रथम=এম |मिति=जुलाई १९७० |प्रकाशक=ইউনিভার্সিটি অব ক্যালিফোর্নিয়া প্রেস |पृष्ठ=५७४–५८७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের রাজনৈতিক উন্নয়নে আওয়ামী লীগ |डिओआई=10.1525/as.1970.10.7.01p0012n |जेस्टर=2642956 |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६ |सङ्ख्या=७}}</ref> आधारभूत प्रजातन्त्रका अनुसार देशभरिबाट ८० हजार प्रतिनिधिहरू चुनिएका थिए र उनीहरूको मतका आधारतमा राष्ट्रपतिको चयन गरिएको थियो। यस पद्धति के अनुसार शक्तिलाई केन्द्रीकरण गर्ने योजना बनाइएको थियो भने प्रान्तहरूलनई एक साथ विकासको बाटोमा अघि बढाउन पहल गरिएको थियो।<ref name="CHOU">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850(197204)48%3A2%3C242%3ABWIH%3E2.0.CO%3B2-I |शीर्षक=ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স (রয়েল ইনস্টিটিউট অব ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স १९४४-) |अन्तिम=চৌধুরী |प्रथम=জি ডব্লিউ |मिति=अप्रिल १९७२ |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=२४२-२४९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাঙালি জাতীয়তাবাদ: কেন এমন হলো |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६ |सङ्ख्या=२ |डिओआई=10.2307/2613440}}</ref> यस समय सेनाको नरसंहार र बङ्गालीहरूको जायज मागलाई पूरा गर्नमा सैन्य शासकहरूको उदासीनताले पूर्व पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूको निरास बनेका थिए। अन्य राजनीतिक दलहरूको साथ काम गर्न मुजिबले सर्वदलीय उम्मेदवार फतेमा जिनाहको समर्थन गरेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফায়েড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স |पृष्ठ=१७३-१७४ |आइएसबिएन=978-7-02-140067-5}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/69450#gsc.tab=0 |शीर्षक=বাক্স ভইরা ট্যাক্স দিবো ভোটের বেলায় নাই। ফাতেমা জিন্নাহর ইলেকশনের সময়কার ভোটের গান |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> उनलाई भारतीय दलालको आरोपमा चुनाव आयोजना हुन भन्दा दुई हप्ता पहिला सन् १९६५ नोभेम्बर ७ का दिन गिरफ्तार गरिएको थियो। शेख मुजिबलाई राजद्रोह र आपत्तिजनक प्रस्ताव गरेको आरोपमा एक वर्ष कारागारको सजाय सुनाइएको थियो तथापि उनलाई एक उच्च अदालतको फैसला अनुसार समयावधि सकिनु भन्दा अगाडिनै रिहा गरिएको थियो।<ref>{{সাময়িকী উদ্ধৃতি |शीर्षक=Bangladesh: Why It Happened |अन्तिम=চৌধুরী |प्रथम=জি ডব্লিউ |मिति=अप्रिल १९७२ |সাময়িকী=ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স |सङ्ख्या=२ |पृष्ठ=२४२–२४९ |doi=10.2307/2613440 |jstor=2613440}}</ref> === छ बुँदे आन्दोलन === [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman Announcing 6 Points At Lahore.jpg|thumb|]] सन् १९६४ मा सोहरावार्दीको मृत्यु पश्चात् शेख मुजिबको निवासमा भएको एक बैठकले आवामी लिगलाई पुन: एकीकृत गर्ने निर्णय गरेको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=পাকিস্তান: ফেইলিউর ইন ন্যাশনাল ইনটিগ্রেশন |अन्तिम=জাহান |प्रथम=রওনক |वर्ष=१९७२ |प्रकाशक=কলাম্বিয়া ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१६६-१६७ |आइएसबिएन=978-0-231-03625-2}}</ref> यस बैठकको प्रस्तावको आधारमा शेख मुजिब तत्कालीन पाकिस्तानको एक प्रमुख राजनैतिक दल आवामी लिगको महासचिव र मओलानम आबदुर रशीद तर्कबागीशलाई दलको सभापतिको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९६४ मार्च ११ का दिन सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद्को पनि गठन भएको थियो जसको माध्यमबाट शेख मुजिबले साम्प्रदायिक दङ्गा रोक्न विशेष उपायहरूको अवलम्बन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |शीर्षक=Demons of December – Road from East Pakistan to Bangladesh |प्रकाशक=ডিফেন্স জার্নাল |भाषा=अङ्ग्रेजी |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110609122558/http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |अभिलेखमिति=९ जुुन २०११|पहुँचमिति=२३ जुलाई २०१२}}</ref> सैन्य शासक अयुब खानको सैन्य शासन, राजनितीको नाममा मौलिक गणतन्त्र तथा पाकिस्तानको संरचनामा एक इकाई पद्धति विरोधी नेताहरू मध्ये शेख मुजिब अगुवा थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-40021 |शीर्षक=The historic six-point movement and its impact on the struggle for independence |अन्तिम=মানিক |प्रथम=এম ওয়াহিদুজ্জামান |मिति=७ जुन २००८|कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०२१|भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঐতিহাসিক ছয় দফা আন্দোলন এবং স্বাধীনতা সংগ্রামে এর ভূমিকা}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফাইড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স |पृष्ठ=२८ |आइएसबिएन=978-7-02-140067-5}}</ref> यस विधिका अनुसार शक्तिलाई केन्द्रित गर्ने योजना गरिएको थियो भने प्रदेशहरूलाई एकसाथ ल्याउन पनि पहल गरिएको थियो।<ref name="REF" /> अन्य राजनीतिक दलहरूसँग काम गर्दा शेख मुजिबले अयूब विरोधी सबै दलका उम्मेदवारहरूको साथसाथै फातिमा जिन्नाको पनि समर्थन गरेका थिए जसकारण उनलाई चुनाव आउनु भन्दा दुई हप्ता अघि पक्राउ गरिएको थियो भने देशद्रोह र आपत्तिजनक प्रस्ताव बनाएको आरोपमा उनलाई एक वर्ष कारागार सजाय सुनाइएको थियो। यद्यपि उनलाई उच्च अदालतको फैसलामा एक वर्ष नपुग्दै कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref name="jst" /> यस समयमा सेनाको नरसंहार र बङ्गालीहरूको माग पूरा गर्न सेनाका शासकहरूको उदासीनताले पूर्वी पाकिस्तानका जनतालाई आक्रोशित बनाएको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=রিডেম্পশন অব দ্য বাফেলড হিরো: শেখ মুজিবুর রহমান |अन्तिम=শাখাওয়াতুল্লাহ |प्रथम=কাজী এম |वर्ष=२००२ |प्रकाशक=গণপ্রকাশনী |पृष्ठ=८२-९७}}</ref><ref name="६ দফা বিচ্ছিন্নতাবাদী" /> <blockquote> #যুক্তরাষ্ট্রীয় ব্যবস্থাধীনে সংসদীয় পদ্ধতির সরকার হবে। সার্বজনীন ভোটাধিকারের ভিত্তিতে নির্বাচন অনুষ্ঠান। #কেন্দ্রীয় সরকারের ক্ষমতা কেবল মাত্র দুইটি ক্ষেত্রেই সীমাবদ্ধ থাকবে - দেশরক্ষা ও বৈদেশিক নীতি। অবশিষ্ট সকল বিষয়ে অঙ্গরাষ্ট্রগুলোর ক্ষমতা থাকবে নিরঙ্কুশ। #সমগ্র দেশের জন্যে দুইটি পৃথক অথচ অবাধে বিনিময়যোগ্য মুদ্রা, না হয় বিশেষ শর্তসাপেক্ষে একই ধরনের মুদ্রা প্রচলন। #ফেডারেশনের অঙ্গরাষ্ট্রগুলোর কর বা শুল্ক ধার্যের ব্যাপারে সার্বভৌম ক্ষমতা থাকবে। তবে, প্রয়োজনীয় ব্যয় নির্বাহের জন্য অঙ্গরাষ্ট্রীয় রাজস্বের একটি অংশ কেন্দ্রীয় সরকারের প্রাপ্য হবে। #অঙ্গরাষ্ট্রগুলো নিজেদের অর্জিত বৈদেশিক মুদ্রার মালিক হবে, এর নির্ধারিত অংশ তারা কেন্দ্রকে দেবে। #আঞ্চলিক সংহতি ও শাসনতন্ত্র রক্ষার জন্য শাসনতন্ত্রে অঙ্গরাষ্ট্রগুলোকে স্বীয় কর্তৃত্বাধীনে আধা সামরিক বা আঞ্চলিক সেনাবাহিনী গঠন ও রাখার ক্ষমতা দিতে হবে।<ref>{{Cite speech|प्रथम=ইসলাম|अन्तिम=নুরুল|मिति=१७ फेब्रुअरी १९६६|शीर्षक=ছয় দফা|युआरएल=|स्थान=পূর্ব পাকিস্তান|प्रकाशक=পূর্ব পাকিস্তান আওয়ামী লীগ|agency=|पहुँचमिति=१० फेब्रुअरी २०१५}}</ref></blockquote> [[चित्र:Mujibur Rahman returning from Lahore 1966.jpg|thumb|220px| तोफाज्जल होसेज मानिक मियाको साथ लाहोरबाट आउँदै शेख मुजिब (ढाका)]] सन् १९६६ फेब्रुअरी ५ का दिन विपक्षी दलहरूको राष्ट्रिय सम्मेलन लाहोरमा सम्पन्न भएको थियो। यस सम्मेलनमा शेख मुजिबले आफ्नो ऐतिहासिक ६ बुँदे माग पेश गरेका थिए जुन पूर्वी पाकिस्तानको स्वायत्तताको एक रूपरेखा रहेको थियो। शेख मुजिबले 'हाम्रो जीवन रक्षाको लागि माग' भन्ने शीर्षक अन्तर्गत यो मागको प्रचार गरेका थिए। यस मागको मुख्य मुद्दा भनेको कमजोर केन्द्रीय सरकारको अधीनमा रहेको पाकिस्तानी सङ्घमा पूर्वी पाकिस्तानको पूर्ण स्वायत्तता थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/46707 |शीर्षक=‘কারাগারের রোজনামচা’: বাঙালির জাগরণের দলিল |अन्तिम=সেলিম |प्रथम=মোহাম্মদ |मिति=९ अप्रिल २०१७ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মতামত: বিডিনিউজ२४}}</ref> उक्त मागलाई सम्मेलनका आयोजकहरूले अस्वीकार गर्दै शेख मुजिबलाई बिच्छिन्नतावादी रूपमा पहिचान गरेका थिए जसकारण उनले सम्मेलन बहिष्कार गर्दै पूर्वी पाकिस्तान फर्केका थिए।<ref name="jstor">{{वेब स्रोत | अन्तिम = M. Rashiduzzaman| प्रथम = The Awami League In The Political Development of Pakistan | मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197007)10%3A7%3C574%3ATALITP%3E2.0.CO%3B2-4| शीर्षक = Awami League | पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref> सन् १९६६ मा शेख मुजिब आवामी लिगका सभापतिको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। यस निर्वाचन पछि उनले छ बुँदाहरूको समर्थन जुटाउन राष्ट्रव्यापी अभियान चलाउँदै लगभग सबै देशहरूको यात्रा गरेका थिए भने यात्राको क्रममा उनलाई प्रहरीले सिलेट, मयमनसिङ्ह र ढाकामा थुप्रैपटक पक्राउ गरेको थियो। उनी यस वर्षको पहिलो चतुर्थाम्शमा उनलाई ८ पटक पक्राउ गरिएको थिए। उनलाई सोही वर्ष ८ मे का दिन नारायनगञ्जमा स्थित जुट कारखानाका मजदुरहरूको जुलुसमा भाग लिएको कारण पुनः पक्राउ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://albd.org/bn/articles/news/31929/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%9B%E0%A7%9F-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A7%8E%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ঐতিহাসিক ছয় দফার তাৎপর্য |अन्तिम=মান্নান |प्रथम=ড. এম এ |मिति=१९ मे २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ}}</ref> उनको रिहाइको माग गर्न ७ जुनका दिन राष्ट्रव्यापी हड्ताल आह्वान गरिएको थियो। हड्तालको क्रममा प्रहरीले गोलीबारी गर्द ढाका र नारायनगञ्जमा कम्तिमा तीन प्रदर्शनकारीको मृत्यु भएको थियो। === अयुब विरोधी आन्दोलन === सन् १९६८ को सुरुमा दुई वर्ष कारागार सजाय पाएपछि पाकिस्तानी सरकारले शेख मुजिब र अन्य ३४ जना बङ्गाली सेना र सीएसपी अधिकारीहरू विरुद्ध मुद्दा हालेको थियो जुन इतिहासमा अग्रताला षडयन्त्र मुद्दा भनेर परिचित थियो। शेख मुजिब लगायत अन्य अधिकारीहरूले भारतको त्रिपुरा राज्यको अगरतलामा भारत सरकारसँगको भेटमा [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]बाट छुट्टिने षडयन्त्र गरेका थिए भन्ने आरोप उक्त मुद्दाको रहेको थियो। शेख मुजिबलाई आरोपीहरूको शीर्ष स्थानमा राखिएको थियो भने पाकिस्तान विभाजन गर्ने षडयन्त्रको अभियोजनकर्ताको रूपमा उनलाई नामाकरण गरिएको थियो। त्यहाँ उपस्थित सबै अभियुक्तहरूलाई ढाका कारागारमा राखिएको थियो भने यो समाचार बाहिर आएपछि यसको पूरै पूर्वी पाकिस्तानमा विरोध जुलुसको सुरुवात गरेको थियो। उक्त मुद्दा मिथ्या रहेको भन्दै शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तहरूको रिहाइको माग गर्दै पूर्वी पाकिस्तानका कयौँ मानिसहरू सडकमा उत्रिएका थिए। ढाका शिविर भित्र कडा सुरक्षाका बीच अभियुक्तहरूको मुद्दा १९ जुनदेखि सुरु भएको थियो। === आगरतला षड्यन्त्र मामला === सन् १९६८ जनवरी ३ का दिन दुई वर्षे कारागार जीवन बिताएपछि पाकिस्तानी सरकार ने ३५ बङ्गाली सैन्य र सिएसपी अधिकारीहरूको विरुद्धमा एक मामला दर्जा गराएका थिए जसमा शेख मुजिब पनि सामेल थिए जुन अगरतला षड्यन्त्र मामलाको रूप मा परिचित छ। सन् १९६८ जनवरी ६ का दिन एसपी अधिकारी सहित २६ मानिसहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=আগরতলা ষড়যন্ত্র মামলার বিরুদ্ধে আন্দোলনের পথে গণঅভ্যুত্থান|युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%B7%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%AF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0/|मिति=८ डिसेम्बर २०१८|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०|प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> उनीहरूको गिरफ्तारी मा एक आधिकारिक विज्ञप्ति यस प्रकार छ; {{cquote|গত মাসে (অর্থাৎ डिसेम्बर, १९६७) পূর্ব-পাকিস্তানে উদঘাটিত জাতীয় স্বার্থবিরোধী এক ষড়যন্ত্রে লিপ্ত থাকার অভিযোগে এঁদের গ্রেফতার করা হয়েছে।|}} तत्कालीन पाकिस्तान सरकारले यस मामलालाई "अगरतला षडयन्त्र मामला"को सङ्ज्ञा दिएको थियो जहाँ शेख मुजिब पनि यसको अभियोगमा परी सन् १९६८ जनवरी १८ का दिन गिरफ्तारीमा परेका थिए। उक्त मुद्दाको आरोपमा पाकिस्तान दण्ड संहिताको धारा १२१ र १३१ अन्तर्गत शेख मुजिब लगायतका अधिकारीहरूले भारतको त्रिपुरा राज्यको अगरतलामा भारत सरकारसँगको बैठकमा पूर्व पाकिस्तानलाई पाकिस्तानबाट छुट्टाउने षड्यन्त्र रचेको भनिएको थियो। त्यसपछि शेख मुजिब पश्चिम पाकिस्तान ससरकध नजरमा खलनायक बनेका थिए भने उनलाई यी मामलाको योजनाकारीको सङ्ज्ञा दिइएको थियो। सबै अभियुक्तहरूलाई ढाका सैनिक किल्लामा राखिएको थियो।<ref name="REF" /> सन् १९६८ जुन १९ का दिन ढाका सैन्य निवासको एक विशेष समारोहमा यस मामलाको फैसला सुरु भएको थियो जहाँ २६ वकिलहरू उपस्थित रहेका थिए जसमध्ये शेख मुजिबको पक्षबाट वकालत आब्दुस सालाम खानले गरेका थिए। अधिवक्ता थोमस विलियम्स बेलायतबाट एक अधिवेशनको लागि आएका थिए। उनलाई आमिरुल इस्लाम र मओदुद आहमेदले सहयोग गरेका थिए। यस मामलामा कुल १०० अनुच्छेदहरू रहेका थिए। ११ जना राजसाक्षी सहित २२७ साक्षीहरूको सूची अदालतमा पेश गरिएको थियो। पूर्वपरराष्ट्र मन्त्री मन्जुर कादेर, एमआर खान र मुकसुदुल हाकिम सरकारका वकिल थिए। यसको मामला लगत्तै समग्र पूर्व पाकिस्तानमा विरोधको आँधीबेहरी छाएको थियो। उक्त मुद्दालाई झुठो र बनावटी भएको बताउँदै शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तलाई रिहा गर्नका लागि विभिन्न क्षेत्रका मानिस सडकमा उत्रिएका थिए। === उनन्सत्तरीको जनआन्दोलन === परीक्षणको क्रममा सन् १९६९ जनवरी ५ तालिखमा केन्द्रीय विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्ले आफ्ना एघार बुँदे मागहरू प्रस्तुत गरेको थियो जसमा शेख मुजिबका ६ बुँदे मागहरू समावेश थिए। यस परिषद्को निर्णयले आगरतला षड्यन्त्र मुद्दा फिर्ता लिने माग गर्दै देशव्यापी विद्यार्थी आन्दोलनको तयारीमा ल्याएको थियो। यस सङ्घर्षले एक समयमा जनआन्दोलनको रूप लिएको थियो भने यो जनआन्दोलन उनन्सत्तरीको जन विद्रोह भनेर परिचित छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%8F%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8B_%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE |शीर्षक=এগারো দফা |अन्तिम=খান |प्रथम=মুয়ায্‌যম হুসায়ন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%9B%E0%A7%9F-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%A6%E2%80%99 |शीर्षक=ছয় দফা বাঙালির 'স্বাধীনতার সনদ' |अन्तिम=শেখ হাসিনা, প্রধানমন্ত্রী, গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |मिति=८ जुन २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२०|प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> महिनौँको विरोध र प्रतिरोध आन्दोलनले धारा १४४ को उल्लङ्घन, कर्फ्यू, प्रहरीको गोलीबारी चरम सीमामा पुगेपछि र हताहतको सङ्ख्यामा वृद्धि आएपछि पाकिस्तान सरकारले सहुलियतहरू दिन बाध्य भएको थियो। उक्त मुद्दा तत्कालीन राष्ट्रपति अयूब खानले राजनीतिक नेताहरूसँग गोलमेच बैठक पछि फिर्ता लिएको थियो। मुद्दा फिर्ता भएपछि शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तहरूलाई रिहा गरिएको थियो। केन्द्रीय विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्ले शेख मुजिबको सम्मानमा सोही वर्ष २३ फेब्रुअरीका दिन ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हाल सोहरावर्डी उद्यान) एक सभाको आयोजना गरेको थियो। लाखौँ जनता उपस्थित उक्त सम्मेलनमा शेख मुजिबलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधि दिइएको थियो भने तत्कालीन छात्र नेता तोफायेल आहमेदले उक्त उपाधिको घोषणा गरेका थिए।<ref name="Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman and Struggle for Independence">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফায়েড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স}}</ref><ref name="Agartala Conspiracy Case forty years on">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-41580 |शीर्षक=Agartala Conspiracy Case forty years on |अन्तिम=আহসান |प्रथम=সৈয়দ বদরুল |मिति=१८ जुन २००८ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=আগরতলা ষড়যন্ত্র মামলার চল্লিশ वर्ष}}</ref>यस सभामा भाषण दिँदै शेख मुजिबले विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्को एघार बुँदे मागको पूर्ण समर्थन व्यक्त गरेका थिए। <blockquote>" একটা সময় ছিল যখন এই মাটি আর মানচিত্র থেকে "বাংলা" শব্দটি মুছে ফেলার সব ধরণের প্রচেষ্টা চালানো হয়েছিল। "বাংলা" শব্দটির অস্তিত্ব শুধু বঙ্গোপসাগর ছাড়া আর কোথাও খুঁজে পাওয়া যেত না। আমি পাকিস্তানের পক্ষ থেকে আজ ঘোষণা করছি যে, এখন থেকে এই দেশকে 'পূর্ব পাকিস্তানের' বদলে 'বাংলাদেশ' ডাকা হবে।"</blockquote> सन् १९६९ मा अयूब खानको आह्वानमा एक सर्वदलीय सम्मेलनको आयोजना गरिएको थियो जहाँ मुजिबले आफ्नो छ-बुँदे योजना सहित अन्य राजनीतिक दलहरूको मागलाई स्वीकृत गर्न भनेका थिए तर उक्त माग अस्वीकृत भएपछि उनी सम्मेलनबाट बाहिरिएका थिए। सन् १९६९ डिसेम्बर ५ का दिन सोहरावार्दीको पुण्यतिथिको अवसर पारि शेख मुजिबले एक सभामा पूर्वी पाकिस्तानलाई बङ्गलादेश भनि घोषणा गरेका थिए। शेख मुजिबको उक्त घोषणाको परिणाम स्वरूप अफवाहहरू देशभरि फैलिएको थियो भने पश्चिमी पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ र सैन्य अधिकारीहरूले उनलाई विच्छिन्नतावादी नेताको रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सुरु गरेका थिए। बङ्गाली संस्कृति र जातीय पहिचानलाई मुजिबको अभिव्यक्तिले प्रान्तीय स्वायत्ततामा भएको बहसलाई नयाँ आयाम थपेको थियो।<ref name="gpsa">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Charles Kennedy| प्रथम = Craig Baxter | मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51259067| शीर्षक = Governance and Politics in South Asia | पहुँचमिति = 2006-07-11|भाषा=en}}</ref> थुप्रै बौद्धिक व्यक्तित्वका अनुसार बङ्गाली आन्दोलनले जातियतावादलाई स्वीकार गर्दैन तर पाकिस्तान राज्य जातीयताका माध्यमबाटै सिर्जित भएको थियो।<ref name="GPSA">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51259067 |शीर्षक=Governance and Politics in South Asia |अन्तिम=কেনেডি |प्रथम=চার্লস |अन्तिम२=বাক্সটার |प्रथम२=ক্রেইগ |मिति=११ जुलाई २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=দক্ষিণ এশিয়ার প্রশাসন ও রাজনীতি |पहुँचमिति=११ जुलाई २००६}}</ref> शेख मुजिब पूर्वी पाकिस्तानमा व्यापक जनमत निर्माण गर्न सक्षम थिए भने सन् १९७० को दशकमा भारतीय उपमहाद्वीपका एक प्रभावशाली नेताको रूपमा उनी उदाएका थिए। === सन् १९७० को निर्वाचन === राष्ट्रपति अयुब खानको विरुद्धमा गरिएको विद्रोहको प्रतिकूल प्रभावहरूका कारण २४ मार्च १९६९ का दिन उनले राष्ट्रपतिको रूपबाट राजिनामा दिएका थिए। याह्या खानले त्यसको अर्को दिन पाकिस्तानको राष्ट्रपतिको रूपमा पद ग्रहण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%A8,_%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1_%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B2_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6_%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%81%E0%A6%AC |शीर्षक=খান, ফিল্ড মার্শাল মোহাম্মদ আইয়ুব |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=হেলাল উদ্দিন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९६९ मार्च २६ का दिन गरिएको एक घोषणामा आमा निर्वाचन गरिने उल्लेख गरिएको थियो। सन्‌ १९७० मा भोला नामक एक चक्रवातले पूर्वी पाकिस्तानको तटवर्ती क्षेत्रमा नोभेम्बर १२ को साँझको समयमा आँधीको प्रभाव परेको थियो जसकारण अनुमानित ३ देखि ५ लाख मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/62215 |शीर्षक=१९६९ সালের २५ मार्च ইয়াহিয়া পাকিস্তানের ক্ষমতা নেন |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |प्रकाशक=কিউরেটর |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> आँधीको एक हप्ता पछि सरकारले विपत्तिको परिमाण बुझ्न नसक्दा राहत कार्यहरूलाई सम्बोधन गर्न ढिलाइ भएको भनी राष्ट्रपति खानले स्वीकार गरेका थिए।<ref name="country-studies1966">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://countrystudies.us/bangladesh/ |शीर्षक=বাংলাদেশ: এ কান্ট্রি স্টাডি|युआरएल=http://countrystudies.us/bangladesh/16.htm |वर्ष=१९८९ |अन्तिम=হাইটজম্যান |प्रथम=জেমস |अन्तिम२=ওয়ার্ডেন |प्रथम२=রবার্ট |प्रकाशक=ফেডারেল রিসার্চ ডিভিশন, লাইব্রেরি অব কংগ্রেস |स्थान=ওয়াশিংটন ডিসি |पृष्ठ=२८-२९ |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> पूर्व पाकिस्तानका ११ राजनीतिक नेताहरूद्वारा जारी एक बयान चक्रवातको दश दिन पछि जारी गरिएको थियो जसले सरकारलाई घोर उपेक्षा, कठोर र पूर्ण उदासीनताको आरोप लगाएको थियो। उनीहरूले राष्ट्रपति माथि समाचार नबनाइएको समस्याको परिमाणलाई कम गर्नेहरूको पनि आरोप लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Yahya Directing Disaster Relief |मिति=२४ नोभेम्बर १९७० |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |आयोग=ইউনাইটেড প্রেস ইন্টারন্যাশনাল |पृष्ठ=९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ত্রাণ কার্যক্রম পরিচালনা করছেন ইয়াহিয়া}}</ref> १९ नोभेम्बरमा विद्यार्थीहरूले सरकारले प्रतिक्रिया दिनलाई ढिलासुस्ती गरेको भन्दै ढाकामा एक विरोध र्‍यालिको आयोजना गरेका थिए।<ref name="country-studies1966" /><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Pakistanis Crisis Virtually Halts Rehabilitation Work in Cyclone Region |अन्तिम=ডারডিন |प्रथम=টিলম্যান |मिति=११ मार्च १९७१ |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |पृष्ठ=२ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের সঙ্কট ঘূর্ণিঝড় আক্রান্ত এলাকায় পুনর্বাসনের অন্তরায়}}</ref> आब्दुल हामिद खान भसानीले २४ नोभेम्बरमा ५० हजार मानिसहरूको एक र्‍यालीलाई सम्बोधित गरेका थिए जहाँ उनले राष्ट्रपति माथि अक्षमताको आरोप लगाउँदै उनको राजिनामा माग गरेका थिए। यस विपतको समयमा शेख मुजिब विस्थापित, घरबारबिहिन र पीडितहरू सहयोगमा सक्दो पहल गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2016/04/17/84609.php |शीर्षक=বাঙালির মুক্তিযুদ্ধ ও মুজিবনগর সরকার |अन्तिम=গোস্বামী |प्रथम=অরুণ কুমার |मिति=१७ अप्रिल २०१६ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মুক্তচিন্তা: ভোরের কাগজ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/m/exile/284583/%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%A6-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%95-%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%97%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A6%BE |शीर्षक=२०२० সালে আমাদের চেতনা হোক দুর্নীতিমুক্ত বাংলাদেশ গড়ার চেতনা |अन्तिम=মৃধা |प्रथम=রহমান |मिति=२ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=পরবাস: যুগান্তর |स्थान=সুইডেন}}</ref> राहत र उद्धार कार्यका लागि निर्वाचनलाई पनि तत्कालका लागि।स्थगित गरिएको थियो। पछि सन् १९७० डिसेम्बर ७ का दिन (राष्ट्रिय) र १६ डिसेम्बरमा (प्रान्तीय) एक व्यक्ति एक मतको आधारमा निर्वाचन सम्पन्न भएको थियो। यस समय राष्ट्रिय परिषदका सदस्यहरूको कुल सङ्ख्या ३१३ रहेको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=https://books.google.com/books?id=XzZAIcOc52gC&pg=PA210 |शीर्षक=মডার্ন গভর্নमेন্টস অ্যান্ড পলিটিক্যাল সিস্টেমস: গভর্নमेন্টস অ্যান্ড পলিটিক্স ইন সাউথ এশিয়া |अन्तिम=কৌশিক |प्रथम=এস এল |अन्तिम२=পাটনায়েক |प्रथम२=রমা |मिति=१९९५ |प्रकाशक=মিত্তাল পাবলিকেশন্স |पृष्ठ=२९५ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=978-81-7099-592-0}}</ref> निर्वाचनमा पूर्व पाकिस्तानबाट १८९ पश्चिमी पाकिस्तानबाट १४४ प्रतिनिधिहरू रहेका थिए। सन् १९७० को निर्वाचनमा शेख मुजिबको नेतृत्वमा आवामी लिगले राष्ट्रिय र प्रान्तीय विधानसभाहरूमा पूर्ण बहुमत हासिल गर्न सफल भएको थियो।<ref name="REF" /><ref name="পিতা">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=তুমি আমাদের পিতা |अन्तिम=ইসলাম |प्रथम=আমীরুল |मिति=फेब्रुअरी १९९७ |प्रकाशक=অনন্যা |आइएसबिएन=978-984-70105-0369-2}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য বাংলাদেশ রিডার্স: হিস্টোরি, কালচার, পলিটিক্স |अन्तिम=গুহ ঠাকুরতা |प्रथम=मेঘনা |अन्तिम२=শ্যানডেল |प्रथम२=উইলিয়াম ভ্যান |वर्ष=२००३ |प्रकाशक=ডিউক ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=२६४ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=9780822353188}}</ref> ७ दिसेम्बर १९७० मा पाकिस्तानमा भएको पहिलो साधारण निर्वाचन पूर्वी पाकिस्तानको आवामी लिगको जित्न सफल भएको थियो जसले पूर्वी पाकिस्तान विधानसभामा १६९ मा १६७ सिटहरूका साथ पूर्ण बहुमत हासिल गर्दै ३१३ सिटहरू भएको राष्ट्रिय विधानसभामा लगभग पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा आवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमान थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.nytimes.com/1971/02/22/archives/pakistani-cabinet-dissolved-by-yahya.html |शीर्षक=Pakistani Cabinet Dissolved by Yahya |मिति=२२ फेब्रुअरी १९७१ |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |पहुँचमिति=२९ अप्रिल २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের মন্ত্রীপরিষদ ভেঙে দিলেন ইয়াহিয়া}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বাংলাদেশ: কোয়েস্ট ফর ফ্রিডম অ্যান্ড জাস্টিস |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=কামাল |मिति=२०१३ |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१३० |आइएसबिएन=9780199068531}}</ref> पाकिस्तान पिपल्स राजनितीक दलले पश्चिम पाकिस्तानमा राष्ट्रिय विधानसभामा ८१ सिटहरूको साथ अधिकांश मत जित्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा उक्त राजनितीक दलका नेता जुलफिकार अली भुट्टो रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |अन्तिम=Ahmed |प्रथम=Salahuddin |मिति=2004 |शीर्षक=Bangladesh: Past and Present |प्रकाशक=APH Publishing |पृष्ठ= 63 |आइएसबिएन=978-81-7648-469-5}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=Bangladesh: Past and Present |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=সালাহউদ্দিন |मिति=२००४ |प्रकाशक=এপিএইচ পাবলিশিং |पृष्ठ=६३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাংলাদেশ: অতীত ও বর্তমান |आइएसबिएन=978-81-7648-469-5}}</ref> जुल्फिकार अली भुट्टोले शेख मुजिब र उनको नजिकमा रहेका सहयोगीहरूलाई गृह युद्ध हुनसक्ने डरले आफ्नो अधिकारीहरूको साथ वार्ताका लागि एक गुप्त सन्देश पठाएका थिए।<ref name="Hassan">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য মিরেজ অব পাওয়ার: অ্যান ইনকোয়ারি ইনটু দ্য ভুট্টো ইয়ার্স |अन्तिम=হাসান |प्रथम=মুবাশির |मिति=२००० |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-19-579300-5}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/op-ed/who-was-liar-yahya-or-bhutto-200383 |शीर्षक=Who was a liar – Yahya or Bhutto? |अन्तिम=লিটন |प्रथम=শাখাওয়াত |मिति=१२ जुलाई २०१६ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=কে ছিল মিথ্যাবাদী – ইয়াহিয়া নাকি ভুট্টো?}}</ref> पाकिस्तान पिपुल्स पार्टीका मुबाशिर हसनले शेख मुजिबलाई भुट्टोको साथ गठबन्धन सरकार बनाउनका लागि मनाएका थिए जहाँ शेख मुजिब प्रधानमन्त्री र भुट्टो राष्ट्रपति हुने कुरा उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/52401 |शीर्षक=এক পূর্ণতার আকাঙ্ক্ষা ভরা প্রত্যাবর্তন |अन्तिम=হক মজুমদার |प्रथम=জহিরুল |मिति=२१ जनवरी २०१८ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref> बैठकलाई पुरै गोपनीयताका साथ आयोजना गरिएको थियो जुन सेनाका कुनै पनि सदस्यहरूका लागि अदृश्य रहेको थियो। सोही समय भुट्टोले आगामी सरकारको गठनलाई विफल गर्नका लागि याह्या खानलाई दबाब दिन सुरु गरेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য মিরেজ অব পাওয়ার: অ্যান ইনকোয়ারি ইনটু দ্য ভুট্টো ইয়ার্স |अन्तिम=হাসান |प्रथम=মুবাশির |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१०७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-19-579300-5}}</ref> === ७ मार्चको भाषण === [[चित्र:৭ই মার্চে রেসকোর্সে ময়দানে ঐতিহাসিক ভাষণ দিচ্ছেন শেখ মুজিবুর রহমান.jpg|thumb|220 px|सन् १९७१ मार्च ७ का दिन भाषण दिँदै शेख मुजिब]] आवामी लिगले राष्ट्रिय परिषद्को।निर्वाचनमा पूर्ण बहुमत हासिल गरेतापनि सैन्य सत्ताधारी पार्टीलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्न ढिलाइ गरिएको थियो। वास्तव मा पश्चिम पाकिस्तानी राजनीतिज्ञहरूको उद्देश्य कुनैपनि प्रकारले पश्चिम पाकिस्तानी राजनेताहरूको हातमा सत्ता कायम राख्नु रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=१४ फेब्रुअरी, १९७१|युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/9451|मिति=|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०|वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক}}</ref> यस्तो परिस्थितिहरूमा १४ फेब्रुअरीका दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति याह्या खानले ३ मार्चका दिन ढाकामा राष्ट्रिय परिषद्को अधिवेशन आह्वान गरेका थिए। पूर्व पाकिस्तानका बङ्गालीहरूले बहुमत पाए पनि मुजिबको पार्टीलाई सरकार गठन गर्न दिइने छैन भन्ने महसुस गर्न सकुन् भन्ने उद्देश्यका साथ याह्या खानले अप्रत्याशित रूपमा मार्च १ को अधिवेशन अनिश्चित कालको लागि स्थगित गरिदिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglatribune.com/research/news/437347/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A7%A7-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A7%A8%E0%A7%AA-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%98%E0%A6%9F%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B9 |शीर्षक=१९७१ সালের १ मार्च থেকে २५ मार्चের ঘটনাপ্রবাহ |अन्तिम=রহমান |प्रथम=মিজানুর |मिति=२५ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন |अन्तिम२=টিসা |प्रथम२=নুসরাত}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.liberationwarmuseumbd.org/%E0%A7%A7-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7/ |शीर्षक=१ मार्च, १९७१ |वेबसाइट=মুক্তিযুদ্ধ জাদুঘর |प्रकाशक=মুক্তিযুদ্ধ স্মৃতি ট্রাস্ট |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://albd.org/bn/articles/news/32417/%E0%A6%89%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7--%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%A3-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%98%E0%A7%8B%E0%A6%B7%E0%A6%A3%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87:-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=উত্তাল मार्च १९७१- বাংলার জনগণ ইয়াহিয়ার ঘোষণা প্রত্যাখ্যান করেছে: বঙ্গবন্ধু |मिति=२ मार्च २०१९ |वेबसाइट=albd.org |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> यस समाचारले पूर्व पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूलाई आक्रोशित बनाएपछि विशाल रूपमा प्रदर्शन गरिएको थियो। लिगका प्रमुख शेख मुजिबुर रहमानको नेतृत्वमा मार्च २ का दिन ढाका र मार्च ३ का दिन देशभर एकैसाथ हड्ताल गरिएको थियो। सन् १९७१ मार्च ७ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हाल सोहरावार्दी उद्यान) लगभग २० लाख मानिसहरूको ठूलो जनसभामा दिउँसोको २ बजेर ४५ मिनेटदेखि ३ बजेर ३ मिनेटसम्म एक ऐतिहासिक भाषण दिएका थिए।<ref name="POLY">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.polymernotes.org/biographies/BGD_bio_Mujib.htm |शीर्षक=Mujib Notes |अन्तिम=জিয়া |प्रथम=খালেদা |मिति=११ जुलाई २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |पहुँचमिति=११ जुलाई २००६}}</ref> त्यस समय तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान र शक्तिशाली पश्चिम पाकिस्तानको बीच पूर्व पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि तनाव बढ्दो अवस्थामा पुगेको थियो। आफ्नो यस ऐतिहासिक भाषणमा शेख मुजिबुर रहमानले "यस समयको सङ्घर्ष हाम्रो स्वतन्त्रताको हो, यस यमसको हाम्रो सङ्घर्ष स्वाधीनताको सङ्घर्ष हो" भनि एक महत्त्वपूर्ण वाक्य बोलेका थिए। उनले बाङ्ला प्रदेशमा नागरिक अवज्ञा आन्दोलनको घोषणा गर्दै प्रत्येक घरहरूबाट मानिसहरूको स्वतन्त्रताका लागि लड्न तथा अन्याय र अत्याचारको विरुद्ध आवाज उठाउन आह्वान गरेका थिए भने यही ऐतिहासिक भाषणका कारण बाङालीहरू स्वतन्त्रताका लागि पश्चिम पाकिस्तान विरुद्ध उत्रिन प्रेरित बनेका थिए। यस ऐतिहासिक भाषणलाई लिएर एक लिखित प्रतिलिटर सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा ताजउद्दिन आहमेदले केही हदसम्म संशोधन गरेका थिए। यस भाषणलाई संसोधित गरिनुको मुख्य उद्देश्य सामरिक शासनलाई निरस्त गर्ने र निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नेका लागि जोड दिइएको थियो।<ref name="ভাষণ প্রচার"/> भाषण पश्चातका दिनहरूमा पश्चिम पाकिस्तानबाट सशस्त्र सैन्य कार्वाहीको सुरुवात हुने लक्षण देखा परेको थियो। मुजिबुरको यस ऐतिहासिक भाषणको मात्र १८ दिन पश्चात् पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले बङ्गाली, बुद्धिजीवी, विद्यार्थी, राजनीतिज्ञ तथा पूर्वी पाकिस्तानको सशस्त्र सैनिक विरुद्ध अपारेशन सार्चलाइट नामक एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए जसकारण पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि लडाइँ सुरु भएको थियो। <blockquote>“... রক্ত যখন দিয়েছি, রক্ত আরো দেবো। এই দেশের মানুষকে মুক্ত করে ছাড়বো ইনশাল্লাহ্। এবারের সংগ্রাম আমাদের মুক্তির সংগ্রাম, এবারের সংগ্রাম স্বাধীনতার সংগ্রাম। জয় বাংলা। ...”<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%87_%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%A3 |शीर्षक=সাতই मार्चের ভাষণ |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=হেলাল উদ্দিন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref></blockquote> तत्कालीन पाकिस्तान सरकारले ७ मार्च १९७१ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले दिन लागेका उक्त ऐतिहासिक भाषणलाई ध्वनि तरङ्ग तथा टेलिभिजनमा प्रसारण गर्न रोक लगाएको थियो।<ref name="বজ্রকণ্ঠ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে রেকর্ড হলো বজ্রকণ্ঠ|युआरएल=https://www.kalerkantho.com/print-edition/7th-march-special-edition-2020/2020/03/07/882714|प्रकाशक=কালের কণ্ঠ|मिति=७ मार्च २०२०|पहुँचमिति=२७ सेप्टेम्बर २०२०|प्रथम=জুবায়ের ইবনে|अन्तिम=কামাল}}</ref> सरकारको उक्त निर्णयका बाबजुद पनि पाकिस्तान अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र निगमका तत्कालीन अध्यक्ष एएचएम सालाउद्दीन र प्रबन्ध निदेशकले तत्कालीन फरिदपुर जिल्लाको पाँच निर्वाचन क्षेत्रहरूको सांसद एम आबुल खायेरको भाषणलाई एकैपटक खिच्ने निर्णय गरेका थिए।<ref name="বজ্রকণ্ঠ"/><ref name="ভাষণ প্রচার">{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে প্রচার হলো বঙ্গবন্ধুর ७ मार्चের ভাষণ|प्रथम=হিটলার এ.|अन्तिम=হালিম|युआरएल=https://www.banglatribune.com/national/news/428380/%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%8B-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A7%AD-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%A3|प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন|मिति=७ मार्च २०१९|पहुँचमिति=२७ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> यस कार्यमा उनले पाकिस्तानका तत्कालीन सरकारको चलचित्र विभागमा एक चलचित्र निर्देशक तथा अभिनेता आबुल खायरले ठूलो सहयोग प्रदान गरेका थिए भने उनले उक्त भाषण दिइरहेका मुजिबुर रहमानको तस्वीर तथा भिडियोहरू खिचेका थिए। तत्कालीन सूचना मन्त्रालयको एक प्राविधिक एचएन खन्दोकारले उक्त भाषणको ध्वनि सङ्ग्रहीत गर्न सहयोग गरेका थिए।<ref name="ভাষণ প্রচার"/> === याह्या-मुजिब-भुट्टो बैठक === जब याह्या खानले १० मार्चका दिन चुनिएका १२ शीर्ष संसदीय नेताहरूको बैठकमा सबैलाई आमन्त्रण गरे तर शेख मुजिबले बैठक नगई १५ मार्चका दिन असहयोग आन्दोलनका लागि ३५ विशिष्ट निर्देशहरूको जारी गराएका थिए।<ref name="३५ দফা">{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ভিন্নধর্মী শাসন-প্রক্রিয়া - ३५-দফা নির্দেশনা|युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/101151|प्रकाशक=সংগ্রাमेর নোটবুক|मिति=|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> जब पूर्वी पाकिस्तानका मानिसहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा थिए तब याह्या खान ढाका आउँदै सरकार गठन गर्ने र सत्ता हस्तान्तरण गर्ने सम्बन्धमा शेख मुजिबसँग छलफल गर्न सुरु गरेका थिए। तर सोही समयमा पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा नरसंहार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो। बलूचिस्तानका हत्यारा भनेर चिनिने जनरल टिक्का खानलाई पूर्वी पाकिस्तानको गभर्नरका रूपमा ढाका पठाइएको थियो तर पूर्व-पाकिस्तानी न्यायाधीशहरू, जस्टिस सिद्दिक लगायतले उनको शपथ लिन अस्वीकार गरेका थिए। पश्चिम पाकिस्तानबाट पछि भारि मात्रामा सेना र हतियारहरू पूर्वी पाकिस्तानमा ल्याउन सुरु गरिएको थियो। मार्च १० देखि १३ मार्चको बीचमा पाकिस्तान एअरलाइन्सले पूर्वी पाकिस्तानमा "सरकारी यात्रीहरू" ढुवानी गर्न सबै अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू रद्द गरेको थियो। प्राय: ती सबै "सरकारी यात्रीहरू" सेता पोशाक लगाएका पश्चिम पाकिस्तानी सैनिकहरू थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.dailysangram.com/post/399148-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC |शीर्षक=স্বাধীনতা যুদ্ধের সূচনা পর্ব |अन्तिम=হামিদ |प्रथम=আশিকুল |मिति=९ डिसेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক সংগ্রাম আর্কাইভ}}</ref> याह्या-मुजिबको तेस्रो बैठकको १९ मार्चका दिन भएको थियो [[जुल्फिकार अली भुट्टो]] सहित १२ सलाहकारहरू वार्तामा सामेल हुनका लागि २१ मार्चका दिन ढाका आएका थिए। २२ मार्चका दिन भुट्टो र मुजिब बीच ९० मिनेटसम्म वार्ता चलेको थियो। कयौँ आशाहरूको बाबजुद पनि भुट्टो-मुजिब-याहिया बैठक असफल भएको थियो। सन् १९७० मार्च २५ का दिन भुट्टो र याह्या खान बीच बन्द ढोका भित्र गरिएको बैठक पश्चात् खान गुप्त रूपबाट नरसंहारको हरित सङ्केत दिँदै साँझ तिर पश्चिम पाकिस्तानको लागि प्रस्थान गरेका थिए। विङ सेनापति खन्दोकारले शेख मुजिबलाई यसको बारेमा जानकारी दिएका थिए। शेख मुजिबुर रहमानले २५ मार्च रातको १२:२० बजे बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए भने सोही दिनको राति १ बजेर १० मिनेट जाँदा उनलाई गिरफ्तार गरी ढाका सैनिक किल्लामा लगिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/55918 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর গ্রেপ্তারবরণ ও স্বাধীনতার ঘোষণা দেওয়ার সুযোগ নিয়ে অযথা বিতর্ক |अन्तिम=হক |प्रथम=মুহাম্মদ শামসুল |मिति=२५ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://northamerica.prothomalo.com/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC-%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AE%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7 |शीर्षक=সংবাদপত্রের पृष्ठ থেকে: বিশ্ব গণমাধ্যमे স্বাধীনতা যুদ্ধ (সপ্তম পর্ব) |अन्तिम=জাহিদ |प्रथम=আবদুল্লাহ |मिति=२६ अप्रिल २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> == कारावास जीवन == शेख मुजिबुर रहमानले आफ्नो राजनैतिक जीवनको ४ हजार ६८२ दिन कारागारमा बिताएका थिए। बेलायती शासनकाल अन्तर्गत उनी एक विद्यार्थीको रूपमा सात दिन कारागारमा बस्नु परेको थियो।<ref name="४६८२"/> उनी पाकिस्तान शासन अन्तर्गत बाँकी ४,७४५ दिन कारागारमा रहेका थिए। शेख मुजिबुर रहमान आफ्नो जीवनको लगभग १३ वर्ष कारागारमा बिताएका थिए। सन् १९३८ मा जब उनका सहपाठी आब्दुल मालेकलाई गोपालगञ्ज हिन्दु महासभाका अध्यक्ष सुरेन बेनर्जीको घरमा कुटपिट गरियो तब शेख मुजिबले बेनर्जीको पिछा गरेका थिए। शेख मुजिबलनई पहिलोपटक हिन्दु महासभाका नेताहरूद्वारा दर्ज गरिएको एक मामिलामा गिरफ्तार गरिएको थियो जहाँ झडप भएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=কারাগারে বঙ্গবন্ধুর ४६८२ দিন|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/mujib100/1825119|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१० अक्टोबर २०२०|पहुँचमिति=२० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सात दिन कारागारमा बिताएपछि यस मामिलालाई फिर्ता लिइँदै शेख मुजिबलाई रिहा गरिएको थियो। यसबाहेक शेख मुजिबलाई सन् १९४१ मा दुईपटक आपत्तिजनक भाषण दिएको भन्दै अस्थायी रूपमा गिरफ्तार गरिएको थियो भने यससमय उनी अखिल बङ्गाल मुस्लिम छत्र लिगको फरिदपुर जिल्ला शाखाका उपाध्यक्ष रहेका थिए। पाकिस्तानको स्थापना पश्चात् शेख मुजिबलाई सन् १९४७ मार्च ११ का दिनदेखि १५ मार्चसम्म ५ दिनका लागि गिरफ्तार गरी कारागार चलान गरिएको थियो। उनलाई सोही वर्षको ११ सेप्टेम्बरका दिन गिरफ्तार गरिएको थियो भने सन् १९४९ को जनवरी २१ का दिन रिहा गरिएको थियो जसअन्तर्गत उनी १३२ दिनसम्म हिरासतमा बसेका थिए। उनलाई सन् १९४९ अप्रिल १९ का दिन पुनः गिरफ्तार गरी हिरासतमा राखिएको थियो भने ६० दिनसम्म हिरासतमा बसेपछि उनलाई २६ जुनका दिन रिहा गरिएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ"/> शेख मुजिबले सन् १९४९ अक्टोबर २५ देखि सन् १९४९ डिसेम्बर २६ सम्म गरी ६३ दिन, सन् १९५० फेब्रुअरी २६ का दिनदेखि सन् १९५२ सम्म उनलाई लगातार गिरफ्तार गरी कारागारमा राखिएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ"/><ref name="४६८२">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/politics/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A7%AA-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A7%AC%E0%A7%AE%E0%A7%A8-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8 |शीर्षक=সংসদে তোফায়েল আহमेদ: বঙ্গবন্ধু ४ হাজার ६८२ দিন কারাগারে ছিলেন |मिति=७ मार्च २०१७ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> == बङ्गलादेशको स्थापना == जब [[पूर्वी पाकिस्तान]]का मानिसहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा थिए तब याह्या खान [[ढाका]] आए र सरकार गठन गर्ने र सत्ता हस्तान्तरण गर्ने सम्बन्धमा शेख मुजिबसँग छलफल गर्न सुरु गरेका थिए। तर सोही समयमा पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा नरसंहार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो। राजनीतिक अस्थिरताको बीचमा याह्या खानसँगको संसदमा ढिलाइ भएको थियो जसको फलस्वरूप बहुमत हुँदैहुँदै पनि मुजिबको आवामी लिगलाई सरकार गठन गर्न पश्चिम पाकिस्तानी शासकहरूले दिनेछैनन् भन्ने महसुस पूर्वी पाकिस्तानीहरूले गरिसकेका थिए। सन् १९७१ मार्चको ७ का दिन रेसकोर्स मैदानमा आयोजित एक सार्वजनिक सभामा शेख मुजिबले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको आह्वान गर्दै जनतालाई सर्वसम्बन्धित असहयोग आन्दोलनका लागि तयार रहन आग्रह गरेका थिए।<ref name="MMR Jalal">{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=The Sheikh Mujib Declaration of Independence of Bangladesh : U.S. Government Records and Media Documentation|प्रकाशक=Cbgr1971.org|पृष्ठ=२|युआरएल=http://cbgr1971.org/files/Mar261971DecOfIndep/FinalDeclarationBSMR.pdf|पहुँचमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> शेख मुजिबको उक्त भाषण पश्चात् याह्या खानले सैनिक कानून लागू गर्दै आवामी लिगमाथि प्रतिबन्ध लगाएकन थिए जसको फलस्वरूप मुजिब र अन्य आवामी लिग नेताहरूलाई पक्राउ गर्ने आदेश दिइएको थियो। पाकिस्तानी सेनाले राजनीतिक र सार्वजनिक असन्तुष्टि रोक्न मार्च २५ मार्च १९७१ का दिनदेखि पूर्वी पाकिस्तानमा अपरेसन सर्चलाइट नामक एक सैन्य कार्वाही सुरु गरेको थियो। २१ मार्चमा, बङ्गबन्धु शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट, जियाउर रहमानले बङ्गलादेशका जनतालाई औपचारिक रूपमा चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिन आग्रह गरेका थिए। सन् १९७१ मार्च २५ को आधी रातमा (लगभग बिहानको १:३० बजे तिर) शेख मुजिबुर रहमानलाई पाकिस्तानी आक्रमणकारीहरूले पक्राउ गरेका थिए भने पक्राउ पर्नुभन्दा केही समय अघि २५ मार्च बिहानको १२ बजेतिर उनले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता घोषणा पत्रमा हस्ताक्षर गरे जसलाई प्रसारण गर्न चट्टोग्रामको तात्कालीन इपिआर प्रसारण केन्द्रमा पठाइएको थियो।<ref name="POLY">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Zia| प्रथम = Khaleda| मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.polymernotes.org/biographies/BGD_bio_Mujib.htm| शीर्षक = Mujib Notes| पहुँचमिति = 2006-07-11| भाषा = en}}</ref> मार्च २६ मा, बेलाल मोहाम्मद, आबुल कासिम र चट्टोग्राम बेतार केन्द्रका केही अन्य अधिकारीहरू र स्थानीय आवामी लिगका नेता एम.ए हान्नानले सर्वप्रथम भाषण गर्दै शेख मुजिबको स्वतन्त्रताको घोषणालाई प्रचार गरेका थिए। २६ मार्चमा तत्कालीन पाकिस्तान सेनाका बाङाली अफिसर मेजर [[जियाउर रहमान]]ले चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Afreen Mallick|first=Sadya|title='Potua' and freedom's colours|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256|newspaper=The Daily Star|access-date=12 February 2016|date=25 December 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224034828/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256 |date=24 February 2016 }}</ref> धानमोन्डीस्थित घर सङ्ख्या ३२बाट आकाशवाणिका माध्यमबाट उनले स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए जुन यस प्रकार रहेको छ: <blockquote>"এটাই হয়ত আমার শেষ বার্তা, আজ থেকে বাংলাদেশ স্বাধীন। আমি বাংলাদেশের মানুষকে আহ্বান জানাই, আপনারা যেখানেই থাকুন, আপনাদের সর্বস্ব দিয়ে দখলদার সেনাবাহিনীর বিরুদ্ধে শেষ পর্যন্ত প্রতিরোধ চালিয়ে যান। বাংলাদেশের মাটি থেকে সর্বশেষ পাকিস্তানি সৈন্যটিকে উৎখাত করা এবং চূড়ান্ত বিজয় অর্জনের আগ পর্যন্ত আপনাদের যুদ্ধ অব্যাহত থাকুক।"</blockquote> शेख मुजिबुर रहमानको घोषणाको टेलिग्राम मार्फत पाढ्ने चट्टोग्राका केही विद्यार्थीसम्म पुगेको थियो। उक्त सन्देशलाई बङ्गालीमा अनुवाद डा मञ्जुला अनवरले गरेका थिए। केही विद्यार्थीहरूले पाकिस्तान प्रसारण निगमको नजिक एबटआबाद स्टेसनबाट सन्देश प्रसारित गर्नका लाग उच्च अधिकारीहरूबाट अनुमति प्राप्त गर्न विफल रहेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |title=সংযোজনস্বাধীনতার ঘোষণা: বেলাল মোহাম্মদের সাক্ষাৎকার |website=bdnews24.com |language=बाङ्ला }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329134219/http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |date=2010-03-29 }}</ref> तर यस सन्देशलाई केहीपटक स्वतन्त्र स्वाधीन बाङ्ला रेडियो केन्द्र कलुरघाटमा केही विद्रोही बाङाली रेडियो कार्यकर्ताहरूद्वारा स्थापित गरिएको थियो। पछि उक्त रेडियो स्टेसनलाई सुरक्षा प्रदान गर्न र उक्त घोषणालाई पढ्न प्रमुख अधिकारी जियाउर रहमानलाई आग्रह गरिएको थियो।<ref name="TIME-1971-04-05">{{वेब स्रोत| शीर्षक = Pakistan: Toppling Over the Brink| युआरएल = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876897-1,00.html| कार्य = | प्रकाशक = Time Magazine| আইডি = | पृष्ठ = | पृष्ठ = | मिति = 1971-04-05| पहुँचमिति = 2007-10-19 | উক্তি = |भाषा=en}}</ref><ref name="নিউ ইয়র্ক টাইমস २७শে मार्च १९७१">{{वेब स्रोत| शीर्षक = LEADER OF REBELS IN EAST PAKISTAN REPORTED SEIZED; Sheik Mijib Arrested After a Broadcast Proclaiming Region's Independence DACCA CURFEW EASED Troops Said to Be Gaining in Fighting in Cities -Heavy Losses Seen| युआरएल = http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9A05E1D71131E73BBC4F51DFB566838A669EDE| कार्य = | प्रकाशक = নিউ ইয়র্ক টাইমস २७শে मार्च १९७१| আইডি = | पृष्ठ = | पृष्ठ = | मिति = 1971-03-27| पहुँचमिति = 2014-09-01 | উক্তি = |भाषा=en}}</ref> जियाउर रहमानले शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट बङ्गलादेश स्वतन्त्र भएको भन्दै घोषणा गरेका थिए। कलुरघाट रेडियो स्टेसनको प्रसारण क्षमता सीमित थियो तर सन्देश बङ्गालको खाडीमा रहेको एक जापानी जहाजद्वारा पुनः प्रसारण गरिएको थियो र त्यसपछि रेडियो अस्ट्रेलिया र पछि बीबीसीद्वारा पनि यस समाचारलाई प्रसारण गरिएको थियो।<ref name="The Age-01">{{वेब स्रोत|शीर्षक=Troops Battle Rag-Tag Battle|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710329_theage_when_tanks_took_over_the_talking.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=হাওয়ার্ড হুইটেন|मिति=२९ मार्च १९७१}}</ref> कलुरघाट रेडियो स्टेसनको प्रसारण क्षमता सीमित थियो तर सन्देश बङ्गालको खाडीमा रहेको एक जापानी जहाजद्वारा पुनः प्रसारण गरिएको थियो र त्यसपछि रेडियो अस्ट्रेलिया र पछि [[बिबिसी|बीबीसी]]द्वारा पनि यस समाचारलाई प्रसारण गरिएको थियो। सन् १९७१ मार्च २७ को यो घोषणाले बङ्गलादेशी भूमिमा ९ महिनासम्म चलेको स्वतन्त्रताको रक्तपातपूर्ण युद्धको सुरूवात गर्दछ। मुजिबलाई गिरफ्तार गरी पश्चिम पाकिस्तान लगिएको थियो भने उनलाई फैसलआबाद कारागारमा कडा सुरक्षामा भित्र राखिएको थियो।<ref name="টেলিগ্রাফ-१">{{वेब स्रोत|शीर्षक=CIVIL WAR FLARE E.PAKISTAN|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710327_dt_civil_war_flares_in_e_pakistan.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=ডেভিড লোশহাক}}</ref> तत्कालीन समयमा पाकिस्तानी जनरल रहिमुद्दीन खानले मुजिबको मुद्दा सम्हालेका थिए भने उक्त मुद्दाको वास्तविक कार्यवाही र फैसला सार्वजनिक गरिएको भने थिएन। सन् १९७१ अप्रिल १७ का दिन मुजिबनगरमा प्रतिष्ठित तत्कालीन बङ्गलादेश सरकारका राष्ट्रप्रधान तथा सशस्त्र सैनिकहरूका प्रमुख शेख मुजिब थिए। शेख मुजिबलाई गिरफ्तार गरिसकिएपछि उनको अनुपस्थितमा तत्कालिक बङ्गलादेश सरकारका उपराष्ट्रप्रमुख सैयद नजरुल इसलामले उनको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 336|भाषा=en}}</ref> सन् १९७१ को हत्याकाण्ड चलिरहँदा पूर्वी पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूले स्वतन्त्रता युद्धको सुरुवात गरेका थिए जसलाई बर्बरतापूर्वक दबाउनका लागि पश्चिम पाकिस्तानी सेना र जमाते इस्लामी नामक एक कट्टर इस्लामी लडाकु दलले भयानक नरसंहार गरेका थिए जसमा ३ लाखदेखि ३० लाखसम्म अनुमानित सङ्ख्यामा सर्वसाधारणहरूको हत्या गरिएको थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DedtAAAAMAAJ|title=History of freedom movement in Bangladesh, 1943–1973: some involvement|last=Gupta|first=Jyoti Sen|year=1974|publisher=Naya Prokash|isbn=|location=|pages=325–326|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=declaration of independence of Bangladesh-Original Speech by Ziaur Rahman|युआरएल=https://www.youtube.com/watch?v=h_n9AvFWGeA|वेबसाइट=ইউটিউব}}</ref> यस हत्याकाण्डमा चलिरहँदा २ लाखदेखि ४ लाखको बीच बङ्गाली महिला तथा युवतीहरू पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले बलात्कारका गरेका थियो। महिलाहरूको विरुद्ध गरिएको अपराधहरूलाई जमाते इस्लामीको समर्थन प्राप्त थियो। जमाते इस्लामका नेताहरूले बङ्गाली महिलाहरू 'सार्वजनिक सम्पत्ति' हुन् भनि घोषणा गरेका थिए। यस सैन्य कार्वाही तथा सङ्घर्षका कारण ८० लाखदेखि १ करोड मानिसहरू [[पूर्वी पाकिस्तान]]बाट भागेर छिमेकी देश भारतमा शरणार्थीको रूपमा शरण लिएका थिए जसमा अधिकांश हिन्दु धर्मवलम्बी थिए। यसै समय बङ्गाली र उर्दू भाषी बिहारीको बीच पनि दङ्गाको सुरुवात भएको थियो। पाकिस्तानी सेना र प्रहरीको रूपमा सेवारत पूर्वी बाङाली सदस्यहरूले तुरुन्त विद्रोहको घोषणा गर्दै र लिग सदस्यहरूले ताजुद्दीन अहमदको नेतृत्वमा [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा निर्वासनमा बङ्गलादेश सरकार गठन गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |title=History : The Declaration of Independence |website=Virtual Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |archive-date=1 September 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |date=1 September 2014 }}</ref> पूर्वी पाकिस्तानमा मुक्तिवाहिनीको नेतृत्वले ठूलो सङ्ख्यामा विद्रोह तथा सामूहिक हत्याकाण्डको सुरुवात भएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय दवावको बाबजुद पनि पाकिस्तान सरकारले मुजिबलाई रिहा गर्न अस्वीकार गर्दै उनको सम्झौतालाई अस्वीकार गरिदिएको थियो। युद्धको क्रममा मुजिबको परिवारलाई नजरबन्दमा राखिएको थियो। उनका छोरा शेख कामाल मुक्तिवाहिनीका प्रधान सेनापति मुहम्मद अताउल गनी ओस्मानीका सहयोगी थिए भने उनी एक महत्त्वपूर्ण अधिकारीको रूपमा पनि काम गरेका थिए। [[मुक्तिवाहिनी]] र [[पाकिस्तानी सेना]] बीचको युद्धलाई [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध|स्वतन्त्रता युद्ध]] भनेर चिनिन्छ।<ref name="Frank 2002 343">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 343|भाषा=en}}</ref> डिसेम्बर १९७१ मा भारत सरकारको सहभागिता पछि पाकिस्तान सेनाले [[मुक्तिवाहिनी]]को समक्ष आत्मसमर्पण गरेको थियो भने भारतीय सेना र लिग नेताहरू सरकार गठन गर्न ढाका फर्किएका थिए। २० डिसेम्बर १९७१ मा पाकिस्तानका राष्ट्रपति र मुख्य सैन्य प्रशासकको रूपमा सत्ता लिएपछि [[जुल्फिकार अली भुट्टो]]ले सन् १९७२ जनवरी ८ का दिन मुजिबलाई रिहा गरेका थिए। त्यसपछि उनी लन्डन हुँदै [[नयाँ दिल्ली]] फर्किए र भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]सँग भेटवार्ता गरेका थिए।<ref>[https://books.google.com/books?vid=ISBN0876091990&id=srCLD-PXl-gC&pg=PA143&lpg=PA143&dq=pakistan+army#PPA37, M1 India, Pakistan, and the United States: Breaking with the Past By Shirin R. Tahir-Kheli] {{ISBN|0-87609-199-0}}, 1997, Council on Foreign Relations. pp 37</ref><ref name=Archive-01>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Bangladesh Genocide Archives – Foreign Newspaper Reports|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|वेबसाइट=Docstrangelove.com|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150228024237/http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|अभिलेखमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> उनी १० जनवरी १९७२ मा बङ्गलादेश फर्किँदै विमानस्थलबाट सिधै रेसकोर्स मैदानमा आइपुगेपछि उनले त्यस दिन करीव पाँच लाख जनताको अगाडि भाषण दिएका थिए। == बङ्गलादेशमा शासन == === नव राष्ट्र पुनर्गठन === शेख मुजिबुर रहमान छोटो समयको लागि अन्तरिम राष्ट्रपति थिए भने उनी नवनिर्मित बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए। सन् १९७ मा पूर्वी पाकिस्तान विधान सभामा निर्वाचित राजनीतिज्ञहरूले नयाँ राज्यको पहिलो संसद गठन गरेका थिए। नव निर्मित राष्ट्र बङ्गलादेशको सैनिकहरूमा मुक्ति बहिनी तथा स्वतन्त्रता युद्धका समयमा राष्ट्रका लागि लडेका सैनिकहरू मिलेर बनेको थियो। उनको अनुरोधमा सन् १९७२ मार्च १७ मा भारतीय सेनाले आधिकारिक रूपमा बङ्गलादेश छाडेका थिए।।<ref name="রওনক">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%88%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর রাজনৈতিক চিন্তাধারা |मिति=१५ जुलाई २०१९ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক প্রথম আলো}}</ref> शेख मुजिब युद्धले क्षतिग्रस्त बनेको देशको प्रधानमन्त्री दायित्व पालन गरेका थिए भने सन् १९७२ जनवरी १७ का दिन टाइम प्रत्रिकामा उनले दिएको भाषण यस प्रकार छ: {{Quote |text=গত मार्चে পাকিস্তান সেনাবাহিনী ধ্বংসযজ্ঞ চালানোর পর বিশ্বব্যাংকের পরিদর্শকদের একটি বিশেষ টিম কিছু শহর প্রদক্ষিণ করে বলেছিলেন, ওগুলোকে দেখতে ভুতুড়ে নগরী মনে হয়। এরপর থেকে যুদ্ধ শেষ হওয়া পর্যন্ত এহেন ধ্বংসলীলার ক্ষান্তি নেই। ६० লাখ ঘরবাড়ি মাটির সঙ্গে মিশিয়ে দেওয়া হয়েছে এবং २४ লাখ কৃষক পরিবারের কাছে জমি চাষের মতো গরু বা উপকরণও নেই। পরিবহনব্যবস্থা পুরোপুরি ভেঙে পড়েছে। রাস্তাঘাট ক্ষতিগ্রস্ত হয়েছে, পুল-কালভার্টের চিহ্নও নেই এবং অভ্যন্তরীণ নৌ-যোগাযোগেও অনেক বাধাবিঘ্ন। এক মাস আগে পাকিস্তান সেনাবাহিনীর আত্মসমর্পণ পর্যন্ত দেশের ওপর নির্বিচার বলাৎকার চলেছে। যুদ্ধের শেষদিকে পাকিস্তানি মালিকানাধীন ব্যবসা প্রতিষ্ঠানগুলো (কার্যত প্রতিটি ব্যবসা ক্ষেত্রই পাকিস্তানিদের দখলে ছিল) তাদের সব অর্থ-সম্পদ পশ্চিম পাকিস্তানে পাচার করে দেয়। যুদ্ধ শেষে চট্টগ্রাमे পাকিস্তান বিমানের অ্যাকাউন্টে মাত্র ११७ রুপি জমা পাওয়া গিয়েছিল। পাকিস্তান সেনাবাহিনী ব্যাংক নোট ও কয়েনগুলো ধ্বংস করে দেয়। ফলে সাধারণ মানুষ নগদ টাকার প্রকট সংকটে পড়ে। রাস্তা থেকে প্রাইভেটকারগুলো তুলে নেওয়া হয়, গাড়ির ডিলারদের কাছে থাকা গাড়িগুলো নিয়ে নেওয়া হয় এবং এগুলো নৌবন্দর বন্ধ হওয়ার আগমুহূর্তে পশ্চিম পাকিস্তানে পাচার করে দেওয়া হয়।}} === अर्थनैतिक नीति === सन् १९७१ मा देश छोडेर गएका लाखौँ शरणार्थीहरूको पुनर्वास, खाद्यान्न र स्वास्थ्य्य सेवाको प्रबन्ध र अन्य आवश्यकता सहित मुजिबको नवनिर्मित सरकारले गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरेको थियो। सन् १९७० मा आएको महाचक्रवातको प्रभाव कम हुँदै गएको थियो भने युद्धले अर्थव्यवस्था माथि नकारात्मक प्रभाव पारेको थियो।<ref>Lawrence B. Lesser. "Economic Reconstruction after Independence". [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/bdtoc.html ''A Country Study: Bangladesh''] (James Heitzman and Robert Worden, editors). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (September 1988). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html About the Country Studies / Area Handbooks Program: Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress]</ref> आर्थिक रूपबाट मुजिबले राष्ट्रियकरण गतिविधियहरूको एक विस्तृत शृङ्खला सुरु गरेका थिए। वर्षको अन्तमा हजारौँ बाङालीहरूले पाकिस्तान छाडेका थिए भने हजारौँ गैर बाङालीहरू पाकिस्तानमा बसाइँसराइ गरेका थिए जसमध्ये तत्कालीन समयमा हजारौँ मानिसहरू शरणार्थी शिविरहरूमा रहेका थिए।<ref name="UNESCAP">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Farid | प्रथम = Shah Mohammad | शीर्षक = Integration of Poverty Alleviation and Social Sector Development into the Planning Process in Bangladesh | युआरएल = http://www.unescap.org/drpad/publication/ldc6_2174/chap4.PDF | वेबसाइट = UNESCAP | प्रारूप = PDF | अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20080227002742/http://www.unescap.org/drpad/publication/ldc6_2174/chap4.PDF | अभिलेखमिति = 27 February 2008 | पहुँचमिति = 7 July 2006 }}</ref> सबै ठूला कदमहरू करिब १० करोड शरणार्थीहरूको पुनःस्थापनाका लागि लिएका थिए। आर्थिक स्थिति बिस्तारै सुधार आएका कारण देशभरि अनिकालको खतरा रोक्न सम्भव भएको थियो। सन् १९७३ मा कृषि, सहरी पूर्वाधार तथा साना उद्योगहरू सम्बन्धी राज्य अनुसन्धान प्रतिवेदन समीक्षा गरेपछि पञ्चवर्षीय योजना प्रकाशित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक= Poverty and famines: An essay and entitlement and deprivation |वर्ष= 1982 |प्रकाशक= [[Oxford University Press]] |पृष्ठ= 138 |अन्तिम= Sen |प्रथम=Amratya}}</ref> त्यसपछि धानको मूल्यमा अचानक वृद्धि भएको कारण सन् १९७४ मा खाद्यान्न सङ्कट देखा परेको थियो भने तत्कालीन समयमा रङ्पुर जिल्लामा सबै बढी खाद्यान्न अभाव देखा परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Limits of Islamism |प्रथम= Maidul |अन्तिम= Islam|प्रकाशक=[[Cambridge University Press]] |पृष्ठ= 172 |वर्ष= 2015 |आइएसबिएन= 9781107080263}}</ref> मुजिबको शासनकालमा स्वदेशी उद्योगको पतन, बङ्गलादेशी उद्योगमा भारतको नियन्त्रण र जाली नोटको कारोबार जस्ता घटनाहरू देखा परेका थिए। === वैदेशिक नीति === प्रमुख शक्तिहरूबाट मान्यता प्राप्त गरेपछि शेख मुजिबले पाकिस्तानको मान्यता र ओआइसी, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र गैर-गठबन्धन आन्दोलनमा बङ्गलादेशको सदस्यता पुष्टि गरेका थिए। उनले बङ्गलादेशका लागि मानवीय र विकास सहायताका प्राप्तका लागि संयुक्त राज्य, बेलायत तथा अन्य युरोपेली मुलुकहरूको यात्रा गरेका थिए। उनले भारतसँग २५ वर्षीय साझेदारी सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्दै आर्थिक र मानव संसाधन विकासमा व्यापक सहयोगको आश्वासन दिएका थिए।<ref name="KF1">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 388|भाषा=en}}</ref> सम्झौतामा बङ्गलादेशका सुरक्षा बल र सरकारी अधिकारीहरूका लागि प्रशिक्षण शर्तहरू सम्मिलित थिए। मुजिबले भारतकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीसँग घनिष्ट सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएका थिए।<ref name="KF">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 388|भाषा=en}}</ref> भने मुजिबको जीवनकाल भरिमा भारत र बङ्गलादेश बीच आपसी समझदारी भएका थिए। === संविधान === मुजिबले आफ्नो अन्तरिम संसदहरूलाई नयाँ संविधानको निर्माण गर्ने जिम्मेवारी दिँदै राष्ट्रवाद, धर्मनिरपेक्षता, प्रजातन्त्र र समाजवाद गरी चार सिद्धान्तहरूको रूपमा संविधानको घोषणा गरेका थिए जसलाई समग्रमा मुजिबवाद पनि भनिन्छ। मुजिबले सञ्चालनमा नरहेका सय भन्दा बढी उद्योग तथा कम्पनीहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्दै जग्गा र पूँजी जफत गरेर जग्गा पुनः वितरण गरी किसानहरूलाई सहयोग गर्न पहल गरेका थिए। मुजिबले बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धका बेला भारतमा शरण लिएका करिब १ करोड शरणार्थीहरूको पुनःस्थापनाका लागि ठूला कदमहरू चालेका थिए जसको फलस्वरूप आर्थिक सङ्कट बिस्तार अन्त्य हुँदै जाँदा बङ्गलादेश अनिकालबाट जोगिएको थियो। बङ्गलादेशमा नयाँ संविधान १६ डिसेम्बर १९७२ मा जारी भएको थियो भने राष्ट्रिय संसद निर्वाचन सन् १९७३ मन सम्पन्न भएको थियो। उक्त निर्वाचनमा शेख मुजिब र उनको राजनैतिक दलले पूर्ण बहुमत प्राप्त गरेका कारण मुजिबले बङ्गलादेशको पहिलो निर्वाचित सरकार गठन गर्न सफल भएका थिए। उनले प्राथमिक शिक्षा, स्वास्थ्य्य सेवा, खाद्य सामग्री, स्वास्थ्य पिउने पानी र विद्युत् आपूर्ति सुनिश्चित गर्न राज्यमा विभिन्न गतिविधिहरू विस्तार गर्दै लगेका थिए। बङ्गलादेशको पहिलो पञ्चवर्षीय विकास योजनाले सन् १९७३ मा तय गरिएको थियो। शेख मुजिबले कृषि, ग्रामीण पूर्वाधारका साथसाथै साना घरेलु उद्योगहरूको विकासका लागि रकम विनियोजन गर्ने निर्देशन दिएका थिए। धर्मनिरपेक्ष प्रति राज्य प्रतिबद्धताको बाबजुद पनि मुजिबले आफ्नो व्यक्तिगत र राज्य गतिविधिहरू मार्फत इस्लामिक अनुशासनको बाटो अपनाएका थिए। उनले सन् १९७२ मा पाकिस्तानी सेनाहरूसँग मिलेर काम गरेको आरोपमा प्रतिबन्धित इस्लामिक एकाडेमी पुनः सञ्चालनमा ल्याएका थिए। उनको निर्णय पश्चात् बङ्गलादेश इस्लामिक सम्मेलन र इस्लामिक विकास बैङ्कको संगठनको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो। मुजिब सन् १९७४ मा पाकिस्तानको लाहोर गएका थिए भने उनले त्यहाँ ओआइसी सम्मेलनमा भाग लिएका थिए जसले बङ्गलादेश पाकिस्तान सम्बन्धलाई केही हदसम्म उकास्न र पाकिस्तानको मान्यता प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍याएको थियो। आफ्नो सार्वजनिक उपस्थिति र भाषणको क्रममा शेख मुजिबले इस्लामिक अभिवादन र नाराको प्रयोग बढाए र इस्लामिक विचारधारालाई जनाउन अग्रसर बनेका थिए। त्यस वर्षदेखि मुजिबले आफ्नो "जोय बाङ्ला" अभिवादनको सट्टा मुसलमानहरूको अभिवादन "खुदा हाफिज" प्रयोग गर्न सुरु गरेका थिए। === वामपन्थी विद्रोह === विजय प्राप्त भए लगत्तै शेख मुजिब सत्तामा आएपछि राष्ट्रिय समाजवादी राजनैतिक दलको सशस्त्र सेनाद्वारा आयोजित वामपन्थी विद्रोहीहरूले मार्क्सवादी सरकार स्थापना गर्न मुजिब सरकारको विरुद्ध लड्न सुरु गरेका थिए।यसको जवाफमा सन् १९७१ डिसेम्बर १८ का दिन ढाकामा आयोजित पहिलो मन्त्रिपरिषद्को बैठकले बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिने विभिन्न सेनाका सदस्यहरू तथा पूर्व पूर्वी पाकिस्तानी लडाकु र एक राष्ट्रिय सैन्य बोर्डको साथ राष्ट्रिय सैन्य गठन गर्ने निर्णय गरेको थियो। शेख मुजिबुर रहमान सन् १९७२ जनवरी १० का दिन देश फिर्ता भए पश्चात् उनले एक आदेश जारी गरेका थिए। सन् १९७२ फेब्रुअरी ८ का दिन राष्ट्रिय रक्षावाहिनी गठन गर्न सरकारी आदेश जारी गरिएको थियो। सुरुमा गठन गरिएका रक्षावाहिनीहरूले धेरै हतियार र तस्करीका सामानहरू पुनःप्राप्ति गर्न थुप्रै प्रभावकारी उपायहरू अपनाउँदै कालो बजारीलाई प्रतिरोध गर्न सक्षम भएका थिए। उक्त सुरक्षा परिषद्क गठन भएको छिटै समयमा राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सदस्यहरू हत्या तथा बलात्कारमा संलग्न भएका कारण राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सेनाहरूको छवि बिग्रिन गएको थियो तर उनीहरूको मनमानी नियन्त्रण वा तिनीहरूको गतिविधिहरूका लागि उत्तरदायित्व कुनै कानूनी व्यवस्थाको स्थापना गरिएको थिएन। राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनीका आरोपित सदस्यहरूलाई पक्राउ गरिएको थियो भने उक्त व्यक्तिको विरुद्ध जबरजस्ती चन्दा, लुटपाट र बलात्कारको आरोप लगाइएको थियो। सन् १९७३ अक्टोबर १८ का दिन सरकारले राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनीका सबै गतिविधिहरूलाई कानूनी घोषणा गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनी (संशोधन) अध्यादेश १९७३ जारी गरिएको थियो। सेनाको संरचनात्मक कमजोरी र जनताको अनुभवमा यसले झरेको छविको कारण धेरै सुरक्षाकर्मीहरू सेनाबाट भागेका थिए। जसकारण सरकारले सेनालाई पुनःस्थापना गर्न मूल उद्देशका साथ (राष्ट्रिय रक्षावाहिनी (संशोधन) अध्यादेश १९७५) संशोधन जारी गरेको थियो। === बाकशाल === स्वतन्त्र भएपछि मुजिबको सरकारले बढ्दो असन्तुष्टिको सामना गर्नुपरेको थियो। यसका राष्ट्रियकरण र औद्योगिक समाजवादका नीतिहरू प्रशिक्षित जनशक्ति, अकुशलता, व्याप्त भ्रष्टाचार र कमजोर नेतृत्वले क्षतिग्रस्त बनाएका थिए। शेख मुजिब राष्ट्रिय नीतिमा केन्द्रित भएका कारण स्थानीय सरकारले आवश्यक महत्त्व दिन सकेको थिएन। आवामी लिग र केन्द्र सरकारले पूर्ण राज्यको नियन्त्रण लिएपछि प्रजातन्त्र कमजोर भएको थियो भने त्यस समयमा कुनै तल्लो तहको चुनाव आयोजित थिएन। आवामी लिगका राजनीतिक विपक्षमा कम्युनिष्ट र इस्लामिक कट्टरपन्थीहरू थिए। बङ्गलादेशलाई धर्म निरपेक्ष राज्य घोषित गर्नाले मुसलमान जनजातिहरूमा असन्तुष्टि फैलिएको थियो। यस बाहेक शेख मुजिबले आफ्ना आफन्तहरूलाई महत्त्वपूर्ण पदमा नियुक्ति गरेका आरोप उनलाई लगाइएको थियो। सन् १९७४ को अनिकालले खाद्यान्न सङ्कटलाई निम्त्याएका कारण कृषि क्षेत्र नराम्री प्रभावित बनेको थियो जुन अर्थतन्त्रको मुख्य आधार हो। उनको राजनीतिक नेतृत्वको कमी, मूल्य असन्तुलन र सरकारी स्वामित्व भएका उद्यमहरूको असफलताको लागि मुजिबको आलोचना गरिएको थियो। राजनीतिक अस्थिरताको कारण द्वन्द्व र तनाव उच्च भएका कारण मुजिबले डिसेम्बर १९७४ मा आपतकालिन अवस्थाको घोषणा गरेका थिए। सन् १९७५ मा धेरै पार्टीहरूले बङ्गलादेश कृषक श्रमिक आवामी लिग नाम गरेको राजनीतिक दलको गठन गरेका थिए जसलाई बाकशाल भनिन्थ्यो। बाकशाल विपक्षी राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइएको थियो भने देशकम चार बाहेक सबै समाचार पत्रिकाहरू माथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। यस राजनैतिक दलले आफूलाई दुर्गम जनता, किसान र मजदुरको प्रतिनिधि ठान्दै राज्य उपकरणको अधिकार लिएको थियो। राजनैतिक दलले ठूलो मात्रामा समाजवादी गतिविधिहरू सुरु गरेको थियो भने सरकारी सेना र समर्थकहरूको गठबन्धन राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सहयोगमा मुजिबले विपक्षी राजनीतिक नेताहरूलाई पक्राउ गर्दै देशभरिको राजनीतिक गतिविधिमा कडा नियन्त्रण लगाएका थिए। राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् र प्रहरी विरुद्ध यातना र राजनैतिक हत्याको आरोप लगाइएको थियो। यस्तो प्रतिबन्ध प्रति मुक्ति युद्धका नेताहरू मुजिबसँग असन्तुष्ट भएका थिए भने मुजिबका कार्यहरू लोकतान्त्रिक र नागरिक अधिकार विरोधी रहेको उनीहरूको ठम्याई रहेको थियो। तिव्र असन्तुष्टि र सरकारको असफलताको विरुद्ध मुजिबका विपक्षीहरूले उनको विरुद्ध विरोध जुलुसको आयोजना गरेका थिए। == हत्याकाण्ड == {{मुख्य|शेख मुजिबुर रहमानको हत्याकाण्ड}} [[चित्र:Tomb of Sheikh Mujibur Rahman, Tungipara.jpg|thumb|220 px|शेख मुजिबुर रहमानको चिहान]] सन् १९९५ अगस्ट १५ का दिन बिहान सेनाका एक अधिकारीले राष्ट्रपतिको निवासस्थान धानमोन्डीलाई घेरा हालि शेख मुजिबुर रहमान र उनको परिवारक सबै सदस्यहरूको हत्या गरेका थिए भने उनको हत्यामा संलग्न उनकै व्यक्तिगत कर्मचारीहरू रहेका थिए।<ref name="REF" /><ref name="KF" /><ref>Lifschultz L. The long shadow of the August 1975 ''coup''. The Daily Star. Vol. 5 Number 434. Available at: [http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm]. Accessed on June 8, 2007</ref> उनका दुई छोरीहरू शेख हासिना र शेख रेहाना मात्र पश्चिमी जर्मनीमा रहेका कारण बाँच्न सफल भएका थिए भने उनीहरूलाई तत्कालीन समयमा बङ्गलादेश फर्कन प्रतिबन्ध लगाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-last-page/article/18083201/%E0%A6%A5%E0%A6%AE%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%93 |शीर्षक=থমকে আছে সেরনিয়াবাত, শেখ মনি হত্যার বিচারও |अन्तिम=রনি |प्रथम=আবু সালেহ |मिति=१५ अगस्ट २०१८ |कार्य=[[দৈনিক সমকাল]] |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="ইটিভি শহীদ"/> शेख मुजिबुर रहमानको हत्याको योजना आवामी लिगका नेता तथा सैन्य अधिकारीहरूले बनाएका थिए। ती मध्ये एक शेख मुजिबका पूर्व सहयोगी खोन्दकार मुशताक आहमेद पनि थिए जो उनी पछि उनको उत्तराधिकारी बनेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत| अन्तिम१ = Frank| प्रथम१ = Katherine| वर्ष= 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 389|भाषा=en}}</ref><ref name="ইটিভি শহীদ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=१५ আগষ্ট যারা শহীদ হয়েছিলেন|युआरएल=https://www.ekushey-tv.com/%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%B6%E0%A6%B9%E0%A7%80%E0%A6%A6-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8/108225|प्रकाशक=একুশে টেলিভিশন|मिति=७ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९७५ सेप्टेम्बर २६ का दिन खोन्दकार मुश्ताक सरकारले मुजिबको हत्याको मुद्दालाई रोक्दै दायमुक्ति अध्यादेश जारी गरेको थियो भने जनरल जियाउर रहमान र पाकिस्तान समर्थक प्रधानमन्त्री शाह अजिजुर रहमानको नेतृत्वमा बनेको संविधानको पाँचौँ संशोधनमा यसलाई वैधानिकता प्रधान गरेका थिए तर १२ अगस्त १९७६ का दिन यसलाई संसदमा रद्द गरिएको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=ইন্দিরা: দ্য লাইফ অফ ইন্দিরা নেহরু গান্ধী |अन्तिम=ফ্রাংক |प्रथम=ক্যাথরিন |वर्ष=२००२ |प्रकाशक=হাফটন মাফলিন |स्थान=যুক্তরাষ্ট্র |पृष्ठ=३८९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-395-73097-X}}</ref> अमेरिकाको केन्द्रीय गुप्तचर निकाय सिआइएलाई उक्त हत्याको लागि जिम्मेवार ठहराइएको थियो। बङ्गलादेशमा अवस्थित तत्कालीन राजदूत युजिन लरेन्स लिफसुल्जले नरसंहार तथा शेख मुजिबको हत्याको पछाडि सिआइएलाई दोषी ठहराएकी थिइन्।<ref>{{cite news | last =Shahriar | first = Hassan | date = 7 July 2006 |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp | title = बङ्गोबोन्धु शेख मुजिबुर रहमान | newspaper = Deccan Herald | accessdate = 7 July 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060518203706/http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp |archivedate = 18 May 2006}}</ref> उनको शवलाई उनको जन्मस्थल टुङ्गिपाडा पठाइएको थियो भने सैनिक निरीक्षणमा उनलाई एक चिहानमा गाडिएको थियो भने शख मुजिबका परिवारका अन्य सदस्यहरूलाई भने ढाकामा स्थित एक चिहानमन गाडिएको थियो।<ref name="CIA">{{वेब स्रोत | लेखक = Deccan Herald| मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp | शीर्षक = Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman| पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=अगस्टে নিহতদের নিয়ে এক সামরিক कार्यকর্তার প্রতিবেদন|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%A6%E0%A6%A8|प्रकाशक=প্রথম আলো|मिति=२८ अगस्ट २०१९|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०|प्रथम=मेজর|अन्तिम=আলাউদ্দিন আহमेদ}}</ref> मुजिबको मृत्युले बङ्गलादेशमा लामो समयसम्म राजनीतिक द्वन्द्व चर्काएको थियो। [[मेजर जनरल]] जियाउर रहमान तेस्रो सेनाको विद्रोहको परिणाम स्वरुप सन् १९७८ मा सत्तामा आएका थिए।<ref name="hamid">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-40933121.amp |शीर्षक=শেখ মুজিব সপরিবারে হত্যার পর ३२নং রোডের বাড়ীর ভেতরের দৃশ্য কেমন ছিল? |अन्तिम=পারভীন |प्रथम=ফারহানা |मिति=१५ अगस्ट २०१७ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=[[তিনটি সেনা অভ্যুত্থান ও কিছু না বলা কথা]] (হাওলাদার সংস্করণ) |अन्तिम=এম এ হামিদ পিএসসি |प्रथम=লে. কর্নেল (অব.) |वर्ष=फेब्रुअरी २०१३ |प्रकाशक=হাওলাদার প্রকাশনী |आइएसबिएन=978-984-8964-58-3}}</ref> विद्रोहको एक प्रमुख नेता कर्णेल सैयद फारुख रहमानलगायत १४ सेना अधिकारीहरू पक्राउ परेका थिए भने अन्य अधिकारीहरू विदेश भागेका थिए। === विचार तथा प्रतिक्रियाहरू === शेख मुजिबुर रहमानको हत्याको योजना आवामी लिगका नेता तथा सैन्य अधिकारीहरूले बनाएका थिए जसमध्ये एक खन्दोकर मोश्ताक आहमेद थिए जसले शेख मुजिबका पूर्व सहयोगीका रूपमा काम गरिसकेका थिए भन् पछि उनलाई राष्ट्रपतिको पदमा नियुक्त गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=রাষ্ট্রপতি হওয়াই ছিল খুনি মোশতাকের বড় খায়েশ|युआरएल=https://www.jagonews24.com/national/news/604100|प्रकाशक=জাগোনিউজ२४.কম|मिति=१५ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९७५ सेप्टेम्बर २६ का दिन खोन्दकार मोश्ताक सरकारले मुजिबको हत्याको सुनवाईमा रोक लगाउँदै निषेध अध्यादेश जारी गरेको थियो। जनरल जियाउर रहमान र पाकिस्तान समर्थक प्रधानमन्त्री शाह अजिजुर रहमानको नेतृत्वमा यसलाई अवलम्बन गरिएको थियो भने सन् १९९६ अगस्ट १२ का दिन गरिएको संविधानको पाँचौँ संशोधनमा संसदमा रद्द गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglatribune.com/columns/opinion/555245/%E0%A6%87%E0%A6%A8%E0%A6%A1%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BF-%E0%A6%85%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%80-%E0%A6%95%E0%A7%87 |शीर्षक=ইনডেমনিটি অধ্যাদেশ: দায়ী কে? |अन्तिम=মির্জা |प्रथम=সুলতান |मिति=२६ सेप्टेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন}}</ref> केन्द्रीय गुप्तचर निकायलाई हत्याका लागि सञ्चार माध्यममा दोषी ठहराइएको थियो। लरेन्स लिफसुलजले सैन्य राज्यविप्लव र नरसंहारका लागि सिआइएलाई दोषी ठहराएपछि बङ्गलादेशका तत्कालीन अमेरिकी राजदूत युजिक बुस्टरका अनुसार मुजिबको हत्या पश्चात् बङ्गलादेशमा कयौँ वर्षसम्म राजनीतिक सङ्घर्ष सुरु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধু হত্যার পেছনে ‘সেই শক্তিধর’ দেশ: প্রধানমন্ত্রী|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1121975|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१८ मार्च २०१६|पहुँचमिति=१३ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सैन्य राज्यविप्लवका नेताहरूलाई चाँडै सत्ताबाट हटाइएको थियो भने राजनैतिक हत्याले देशमा गतिरोध पैदा गरेपछि सेनामा व्यापक अराजकता फैलिएको थियो। तेस्रो सैन्य राज्यविप्लवको फलस्वरूप सन् १९७५ नोभेम्बर ७ का दिन [[मेजर जनरल]] जियाउर रहमान सत्तामा आएका थिए। जसले पछि निषेध अध्यादेशको समर्थन गर्दै मुजिब हत्याको मुद्दालाई स्थगित गरी मुजिब समर्थक सेनाहरूलाई गिरफ्तारी गराएका थिए।<ref name="CIA">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp |शीर्षक=Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman |मिति=७ जुलाई २००६ |प्रकाशक=ডেকান হেরাল্ড |भाषा=अङ्ग्रेजी |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६}}</ref> सैन्य राज्यविप्लवका प्रमुख नेताहरू मध्ये एक कर्णेल सैयद फारुक रहमान सहित १४ सेना अधिकारीहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने अन्य अधिकारीहरू विदेश पलायन भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm |शीर्षक=The long shadow of the August 1975 ''coup'' |अन्तिम=লিফশুলজ |प्रथम=লরেন্স |पहुँचमिति=११ जनवरी २०२१ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |सङ्ख्या=४३४}}</ref> सन् १९९६ अक्टोबर २ का दिन शेख मुजिबुर रहमानका निजी सहायक अधिकारी महितुल इसलामले मुजिबको हत्याको प्रकरणलाई धनमोन्डी प्रहरी चौकीमा दर्ता गराएपछि १२ नोभेम्बरका दिन संसदमा निषेध अध्यादेशलाई खारेज गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে এসেছিল বঙ্গবন্ধু হত্যা মামলার রায়|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1790972|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१५ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> २०१० मा आएर मुजिबका हत्यारा सैयद फारुख रहमान र बाँकी आरोपीहरूलाई फाँसी दिइएको थियो।<ref name="bd-pratidin.com">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bd-pratidin.com/various/2013/12/15/32250 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ५ খুনির ফাঁসি |मिति=१५ डिसेम्बर २०१३ |कार्य=বাংলাদেশ প্রতিদিন |पहुँचमिति=१५ मार्च २०१७}}</ref> सन् २०२० अप्रिल १२ का दिन भूतपूर्व सैन्य अधिकारी आब्दुल माजेदलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने उनलाई पनि शेख मुजिबको हत्यामा संलग्न रहेका कारण मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/news/world-asia-52258557 |मिति=१२ अप्रिल २०२० |कार्य=বিবিসি নিউজ |पहुँचमिति=१२ अप्रिल २०२०|भाषा=ব্রিটিশ अङ्ग्रेजी |शीर्षक=প্রতিষ্ঠাতা রাষ্ট্রপতির খুনির ফাঁসির আদেশ কার্যকর করল বাংলাদেশ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-executes-ex-army-officer-for-assassinating-bangabandhu/articleshow/75105396.cms |शीर्षक=Bangladesh executes ex-Army officer for assassinating Bangabandhu |मिति=१२ अप्रिल २०२० |कार्य=দ্য টাইমস অব ইন্ডিয়া |पहुँचमिति=१२ अप्रिल २०२० |आयोग=পিটিআই |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে হত্যার দায়ে সাবেক সেনা कार्यকর্তাকে ফাঁসি দিল বাংলাদেশ}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52258557|title=Bangladesh executes killer of founding president|date=2020-04-12|work=BBC News|access-date=2020-04-12|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-executes-ex-army-officer-for-assassinating-bangabandhu/articleshow/75105396.cms |title=Bangladesh executes ex-Army officer for assassinating Bangabandhu |date=12 April 2020 |work=The Times of India |agency=PTI |url-status=live |access-date=2020-04-12}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == {{प्रमुख|शेख-वाजेद परिवार}} सन् १९३४ मा शेख मुजिबुर रहमानले ३ वर्ष उमेरकी बेगम फजिलातुन्नेसासँग बिवाहा गरेका थिए। उनीहरूको विवहा भएको ९ वर्ष पछि जब मुजिब २२ वर्षका र बेगम फजिलातुन्नेसा १२ वर्षकी थिइन् उनीहरूको पुनः विवहा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.londoni.co/index.php/who-s-who?id=68|शीर्षक=SHEIKH MUJIBUR RAHMAN}}</ref> ती दम्पतीका दुई छोरी र तीन छोरा थिए। छोरीहरू शेख हसिना र शेख रेहाना हुन्। उनका छोरा शेख कामाल, शेख जामाल र शेख रासेल हुन्। शेख मुजिबका पुत्र शेख जामाल बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा मुक्ति बहिनीको [[छापामार युद्ध|छापामार युद्धका]] संयोजक थिए र उनले बङ्गलादेश सेनाबाट स्वतन्त्रता युद्धको क्रममा युद्धकालिन आयोग प्राप्त गरेका थिए।<ref>[http://dailyasianage.com/news/78103/sheikh-kamal Sheikh Kamal] ''The Asian Age''.5 August 2017</ref> उनी त्यस समयमा शेख मुजिबको उत्तराधिकारी मानिन्थे शेख जामालले बेलायतको रोयल सैनिक एकेडेमीमा सैन्य प्रशिक्षण लिएका थिए र पछि उनले बङ्गलादेश सेनामा एक प्रमुख अधिकारीको रूपमा काम गरेका थिए।<ref name="bongobondhuinfocenter.org">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bongobondhuinfocenter.org/personal-life/sheikh-jamal |शीर्षक=Sheikh Jamal |पहुँचमिति=५ अप्रिल २०१९ |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20180818201320/http://www.bongobondhuinfocenter.org/personal-life/sheikh-jamal |अभिलेखमिति=१८ अगस्ट २०१८ }}</ref><ref name="jamal_1">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.albd.org/bangabandhu/August15Show.pps |शीर्षक=Sheikh Jamal profile |प्रकाशक=Bangladesh Awami League |पहुँचमिति=2009-09-02 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20091104093255/http://www.albd.org/bangabandhu/August15Show.pps |अभिलेखमिति=4 November 2009 |df= }}</ref><ref name="books.google.com">{{पुस्तक स्रोत|युआरएल=https://books.google.com/books?id=w_ptAAAAMAAJ|शीर्षक=Bangabandhu in the eye of his personal physician|अन्तिम१=Islam|प्रथम=N.|अन्तिम२=Trust|प्रथम२=Anwara-Nur Welfare|मिति=2001-01-01|प्रकाशक=Anwara-Nur Welfare Trust|पृष्ठ=115|भाषा=en}}</ref> सन् १९७५ अगस्ट १५ का दिन शेखको परिवारलाई नजरबन्दमा राखिएको थियो भने शेख कामाल र शेख जामाल सुरक्षाकर्मीहरूको आँखा छली भाग्न सफल भएका थिए भने उनीहरू पछि बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा सामेल भएका थिए।<ref name="bongobondhuinfocenter.org"/><ref name="jamal_1"/><ref name="books.google.com"/> सन् १९७५ अगस्ट १५ को रात सैनिक कार्वाहीमा शेख मुजिबको सम्पूर्ण परिवारको हत्या गरिएको थियो भने केवल शेख हासिना र शेख रेहाना मात्र पश्चिम जर्मनीको यात्रामा गएका कारण बाँच्न सफल भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Sheikh Fazilatunnesa Mujib's 81st birth anniversary today|युआरएल=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=197727 |पत्रिका=The Daily Star |पहुँचमिति=10 February 2016}}</ref> शेख मुजिब बङ्गलादेशी वंशका बेलायती श्रमिक राजनैतिक दलका राजनीतिज्ञ ट्यूलिप सिद्दीकीका हजुरबुबा हुन् जो सन् २०१५ को आम चुनावबाट हेम्प्स्ट र किलबर्नका लागि संसद सदस्य भइसकेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.camdennewjournal.com/tulipsiddiq-owensmith|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160904145159/http://www.camdennewjournal.com/tulipsiddiq-owensmith|अभिलेखमिति=4 September 2016|शीर्षक=Hampstead and Kilburn MP Tulip Siddiq set to back Owen Smith in Labour leadership contest|वेबसाइट=Camden New Journal|पहुँचमिति=24 January 2017}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/01/uk-vote-could-create-cross-border-dynasty-2014113112342206325.html|शीर्षक=UK vote could create cross-border dynasty|प्रकाशक=Aljazeera}}</ref> == प्राप्ति == === बङ्गलादेश === [[चित्र:Bangabandhu Square Monument.A.M.R.jpg|thumb|right|150px|शेख मुजिबुर रहमानको स्मृति स्तम्भ]] बङ्गलादेशी सिक्का तथा [[टाका]]हरूमा शेख मुजिबको चित्रहरू छापिएका छन् भने बङ्गलादेशका धेरै सरकारी संस्थानहरू उनको नामहरू उल्लेख रहेको पाइन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://banknotenews.com/files/17fc6d132aefa8953adbc584b2fc6012-1646.php|शीर्षक=Bangladesh new note family confirmed|कार्य=banknotenews.com}}</ref> केही इतिहासकारहरूका अनुसार शेख मुजिब र उनको राजनैतिक दल पूर्व र पश्चिम पाकिस्तान भित्रको द्वन्द्व र असमानतालाई बढाएको थियो भने स्वतन्त्रताले बङ्गलादेशलाई उद्योग र मानव संसाधनको पक्षमा नकारात्मक असर पुर्‍याएको थियो।<ref name="বি ডি">{{पुस्तक स्रोत |अन्तिम= হাবীবুল্লাহ্ |प्रथम=বি ডি |मिति= |शीर्षक= শেরে বাংলা |प्रकाशक=প্রথমা প্রকাশন |पृष्ठ= |आइएसबिएन=9789849176602 }}</ref> पछि साउदी अरब र चीनका सरकारहरूले शेख मुजिबको आलोचना गरेका थिए भने धेरै देशहरूले मुजिबको मृत्यु पश्चात् बङ्गलादेशलाई एक स्वतन्त्रत राष्ट्रको मान्यता प्रदान दिन अस्वीकार गरेका थिए। धेरै इतिहासकारहरूले मुजिबलाई विद्रोहको समर्थकको रूपमा पहिचान गरेका थिए भने उनीहरूका अनुसार मुजिब राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई उक्साएता पनि राज्यको सत्ता चलाउन अयोग्य रहेको धारणा व्यक्त गरेका थिए।<ref name="BNS">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Baxter| प्रथम = Craig | मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27169589| शीर्षक = Bangladesh: From a Nation to a State| पहुँचमिति = 2006-07-11 |भाषा=en}}</ref> बङ्गलादेशी नेताको रूपमा उनको शासनकालमा मुस्लिम धर्मवलम्बी नेताहरूले मुजिबको धर्मनिरपेक्षताको नीति प्रति कडा आलोचना गरेका थिए। भारत सरकारसँगको व्यापक सहयोग र महत्त्वपूर्ण क्षेत्रीय र विदेश नीतिमा भारतसँगको आफ्नो ऐक्यबद्धताको कारण धेरै मानिसहरू मुजिबसँग असन्तुष्ट भएका थिए।बङ्गलादेश भारतको एक उपराज्यको रूपमा स्थापित हुन सक्ने र भारत प्रति अति निर्भर हुन सक्ने खतरा कारण थुप्रै आलोकहरू यस कुरालाई लिएर डराइरहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत | अन्तिम = Baxter| प्रथम = Craig | मिति = २००६-०७-११| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27169589| शीर्षक = Bangladesh: From a Nation to a State| पहुँचमिति = 2006-07-11|भाषा=en}}</ref> मुजिबको एकदलीय शासन र राजनीतिक प्रतिपक्षीहरूको दमनले जनतामा ठूलो असन्तुष्टि पैदा गरेको थियो भने लामो समयदेखि बङ्गलादेशमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको अभ्यासलाई पुग्न सकेको थिएन। सन् १९९६ मा शेख मुजिबकी छोरी शेख हासिनाको नेतृत्वमा आवामी लिगले सत्तामा फर्कनु भन्दा पहिले मुजिबपछि सरकारहरू सञ्चालन गरिरहेका नेताहरूले मुजिबको विरोध गरेका थिए।<ref name="JSTOR3">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Rounaq Jahan | प्रथम = Bangladesh in 1972: Nation Building in a New State | मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197302)13%3A2%3C199%3ABI1NBI%3E2.0.CO%3B2-6| शीर्षक = Governance | पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref> सन् १९९९ मा आवामी लिगको निर्वाचित भए पछि उनको छवि पुनः फिर्ता भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=Chowdhury|प्रथम१=Afsan|शीर्षक=Must laws protect Sheikh Mujib’s honour and 1971 history?|युआरएल=http://opinion.bdnews24.com/2016/08/29/must-laws-protect-sheikh-mujibs-honour-and-1971-history/|पहुँचमिति=8 September 2016|प्रकाशक=bdnews24.com|मिति=29 August 2016}}</ref> त्यसबेलादेखि अगस्ट १५ लाई राष्ट्रिय शोक दिनको रूपमा मनाउन थालिएको थियो। सन् २०१६ मा आवामी लिग सरकारले एक कानून पारित गरी शेख मुजिबुर रहमान प्रतिको जुन कुनै आलोचनालाई अपराध भनेर परिभाषित गरिदिएको थियो।<ref name="Trial">{{वेब स्रोत |वेबसाइट= দ্য হিন্দু |मिति= २००६-०७-०७ |युआरएल= http://www.hinduonnet.com/fline/fl1524/15240040.htm |शीर्षक= Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman7 |भाषा= en |पहुँचमिति= २३ अप्रिल २००९ |अभिलेखयुआरएल= https://web.archive.org/web/20090304191120/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1524/15240040.htm |अभिलेखमिति= ४ मार्च २००९ }}</ref> शेख मुजिबुर रहमान अझै पनि आवामी लिगको वैचारिक प्रतीक हुन् भने उक्त राजनैतिक दलले मुजिबको समाजवादी विचारधारा पछ्याउँदै आइरहेको छ। मुजिबलाई बङ्गलादेश, भारत र विश्वभरमा बाङाली बुद्धिजीवीहरूद्वारा व्यापक प्रशंसा गरिन्छ।<ref>Listeners name 'greatest Bengali'. BBC. Retrieved 23-04-2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3623345.stm</ref> पाकिस्तानको सैन्य शासनको विरुद्ध आन्दोलन नेतृत्व गर्ने र पाकिस्तानमा रहेको सांप्रदायिक विभेदको विरुद्ध र बाङाली आन्दोलनलाई स्वतन्त्रतातिर पुर्‍याएकोमा उनको व्यापक सराहना गरिएको थियो।सन् २००४ मा गरिएको बीबीसी सर्वेक्षणमा, शेख मुजिबुर रहमानलाई "सबै समयका सर्वश्रेष्ठ बाङाली" को रूपमा मतदान गरिएको थियो।<ref name="মুজিব লেন">{{वेब स्रोत |शीर्षक=দিল্লিতে বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিব লেন |युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/print-edition/first-page/2017/04/10/188207.html |प्रकाशक=তাসমিমা হোসেন |मिति=अप्रिल १०, २०१७ |पहुँचमिति=अगस्ट १४, २०१७}}</ref> सन् १९९९ मा राजधानी ढाकामा रहेको आइपिजिएमआरको नाम परिवर्तन गरी बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब मेडिकल विश्वविद्यालय राखिएको थियो। शेख मुजिब नामक सडक चट्टोग्राम सहरमा रहेको एक प्रमुख व्यावसायिक सडक हो। सन् २०१७ मा भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीको सडकको नाम बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब मार्ग राखिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=The year that was|प्रथम=Ishrat |अन्तिम=Firdousi |प्रकाशक=Bastu Prakashan}}</ref> मुजिबले आफ्नो राजनीतिक अभियानमा लगाएको कोटलाई बङ्गलादेशको मुजिब कोट पनि भनिन्छ। === विश्वव्यापी === * बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता र शेख मुजिबको शासनको एक वर्ष पछि टाइम पत्रिकाले यस्तो लेखेको थियो: {{quote|text=মোটের উপর, বাংলাদেশের শুভ প্রথম জন্মদিন পালন করার তেমন কোন কারণ নেই। যদি এটি একসময় হেনরি কিসিঞ্জারের কথিত "খালি বাক্স" না হয়, তবে এটি মুজিবের স্বপ্ন দেখা সোনার বাংলাও হয়ে যায় নি। এতে মুজিবের ভুল কতটুকু সেটিই এখন একটি বিতর্কের বিষয়। এটা সত্য যে, বাংলাদেশের এই বিস্তর সমস্যাগুলোর বিরুদ্ধে লড়তে তিনি খুব অল্পই সময় পেয়েছেন। তবুও, কিছু সমালোচক দাবি করে যে, তিনি যুগান্তকারী ব্যক্তিত্ব হিসেবে ভূমিকা পালন করতে গিয়ে বেশ খানিকটা সময় নষ্ট করেছেন, (যেমন তিনি ব্যক্তিগতভাবে যে কোন আমন্ত্রণে সশরীরে উপস্থিত হয়ে সাড়া দিয়েছেন) যখন কিনা গুরুত্বপূর্ণ বিষয় বা রাষ্ট্রের প্রতি তার আরো মনোযোগী হওয়া উচিৎ ছিল। যদি, আশানুরূপভাবে, তিনি मार्चের নির্বাচনে জয়ী হন, তবে তিনি একটি সুস্পষ্ট পরীক্ষার সম্মুখীন হবেন যে, তিনি কি শুধুই বাংলাদেশের জনক নাকি পাশাপাশি এর ত্রাণকর্তাও।<ref>{{cite magazine |title=Bangladesh: Not Yet Shonar Bangla |url=https://archive.org/details/sim_time_1973-01-01_101_1/page/32 |date=1 January 1973 |magazine=Time |page=32}}</ref> }} * सन् १९७३ मा गैर-गठबन्धन शिखर सम्मेलनमा कुबाका नेता फिदेल कास्त्रोले शेख मुजिबको व्यक्तित्वलाई हिमालयसँग तुलना गरेका थिए। * सन् १९७५ अगस्त २५ मा उनको मृत्यु भएको दश दिनपछि संयुक्त राज्यको टाइम पत्रिकाले "१५ अगस्ट १९७५: मुजिब स्थपतिर मृत्यु" शीर्षक यस्तो लेखेको थियो: {{quote|তার প্রশংসনীয় উদ্যোগ: স্বাধীনতার পরের তিন वर्षে ६ হাজারের ও বেশি রাজনৈতিক হত্যাকাণ্ড ঘটে। সহিংসতা সারাদেশব্যাপী ছড়িয়ে পড়ার আশঙ্কা তৈরী হলে মুজিব রাষ্ট্রীয় জরুরী অবস্থা ঘোষণা করেন । চরম-বাম ও চরম-ডানপন্থী সংগঠনগুলো নিষিদ্ধ করা হয়, পত্রিকাগুলোকে নিয়ে আসা হয় সরকারী নিয়ন্ত্রণে এবং দুর্নীতির বিরুদ্ধে অভিযান শুরু হয়। এ উদ্যোগগুলো বৃহত্তর জাতীয় স্বার্থে গৃহীত হলেও অনেকেই সমালোচনামুখর হয়ে উঠেন । সমালোচকদের উদ্দেশ্যে মুজিব তার স্বভাবসুলভ ভঙ্গিতে বলেন:- "ভুলে যেওনা আমি মাত্র তিনवर्ष সময় পেয়েছি। এই সময়ের মধ্যে তোমরা কোনো দৈব পরিবর্তন আশা করতে পারোনা।" যদি ও শেষ সময়ে তিনি নিজেই হতাশ ও বিরক্ত হয়ে কোন দৈব পরিবর্তন ঘটানোর জন্য অধৈর্য হয়ে পড়েছিলেন। সন্দেহাতীতভাবেই মুজিবের উদ্দেশ্য ছিলো তার দেশ ও দেশের মানুষের উন্নয়ন ঘটানো। শেষ মুহূর্ত পর্যন্ত মুজিব একটা 'সোনার বাংলা' গড়তে চেয়েছিলেন, যে 'সোনার বাংলা'র উপমা তিনি পেয়েছিলেন কবি রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের কাছ থেকে, ভালোবেসে মুজিব সেই 'সোনার বাংলা'র স্বপ্নকে তার দেশের জাতীয় সংগীত নির্বাচন করেছিলেন।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,913420-2,00.html|शीर्षक=BANGLADESH: Mujib: Death of the Founder|मिति=25 August 1975|कार्य=Time (magazine)|पहुँचमिति=11 April 2017}}</ref>}} *सन् २००३ मा फ्रन्टलाइन पत्रिकाको एक लेखमा लेखक डेभिड लुडेनले उनलाई "बिर्सिएको नायक"को रूपमा वर्णित गरेको थियो। *३० अक्टोबर २०१६ का दिन युनेस्कोले शेख मुजिबले ७ मार्चका दिन दिएको भाषणलाई विश्व इतिहासका सर्वोत्कृष्ट भाषणको सूचीमा सूचीकृत गर्दै मान्यता प्रदान गरेको थियो। == उपाधि == सन् १९६९ फेब्रुअरी २३ का दिन तत्कालीन केन्द्रीय छात्र सङ्घर्ष परिषदले ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हालको सोहरावर्ती उद्यान) आयोजित सम्मेलनमा लाखौँ व्यक्तिहरूको उपस्थितिमा तत्कालीन छात्र नेता ताफायेल आहमेदले शेख मुजिबलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधि प्रदान गरेका थिए जसको नेपालीमा अर्थ बाङालीहरूको साथी हुन्छ। स्वतन्त्र बङ्गलादेशको वास्तुकारका रूपमा शेख मुजिबुर रहमानलाई बङ्गलादेशका "राष्ट्रपिता" वा "राष्ट्रजनक" को रूपमा मान्यता दिइएको पाइन्छ। सन् २०१९ अगस्ट १६ का दिन बङ्गलादेशको स्थायी मिसनले संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा आयोजना गरेको राष्ट्रिय शोक दिवसमा उनलाई 'विश्वको मित्र' रूपमा चित्रण गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jagonews24.com/national/news/520480|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে ‘বিশ্ব বন্ধু’ আখ্যা|अन्तिम=|प्रथम=|मिति=१६ अगस्ट २०१९|वेबसाइट=জাগো নিউজ|भाषा=बाङ्ला|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=2019-08-17}}</ref> == रचित ग्रन्थवली == शेख मुजिबले दुई खण्डहरूमा आत्मकथा लेखेका थिए जसमा उनले पहिलो खण्ड अन्तर्गत आफ्ना राजनीतिक विचारहरू व्यक्त गरका थिए भने अर्को खण्डमा उनले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनको वर्णन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.gulf-times.com/site/topics/printArticle.asp?cu_no=2&item_no=513649&version=1&template_id=44&parent_id=24 |शीर्षक=Autobiography of Mujibur handed over to Hasina |मिति=२१ जुन २०१३|कार्य=গালফ টাইমস |पहुँचमिति=१२ सेप्टेम्बर २०१२|भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=মুজিবের আত্মজীবনী হাসিনার কাছে হস্তান্তর}}</ref><ref name="টিডিএস রোজনামচা">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/book-reviews/karagarer-rojnamcha-jail-diary-difference-1407826 |शीर्षक=Karagarer Rojnamcha: A Jail Diary with a Difference |मिति=२० मे २०१७ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা: ভিন্ন ধরনের কারাগারের দিনলিপি}}</ref> उनका दुई रचनाहरू उनकी छोरी तथा बङ्गलादेशकी वर्तमान प्रधानमन्त्री शेख हासिनाले उनको मृत्यु पश्चात् पुस्तक रूपमा प्रकाशन गरेकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Autobiography of Mujibur handed over to Hasina|युआरएल=http://www.gulf-times.com/site/topics/printArticle.asp?cu_no=2&item_no=513649&version=1&template_id=44&parent_id=24|पहुँचमिति=12 September 2012|मिति=21 June 2012}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/book-reviews/karagarer-rojnamcha-jail-diary-difference-1407826 |शीर्षक= Karagarer Rojnamcha: A Jail Diary with a Difference |मिति= 20 May 2017 | पहुँचमिति= 3 August 2017}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/onnoalo/%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%95-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=लेखक বঙ্গবন্ধু |अन्तिम=খান |प्रथम=শামসুজ্জামান |मिति=१६ मार्च २०१८ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অন্য আলো {{!}} প্রথম আলো}}</ref> {| class="wikitable sortable"; |- ! नाम !! प्रकाशक !! प्रकाशनी !! विषयवस्तु !! स्रोत |- | असोमाप्तो आत्मोजीबोनी | जुुन २०१२ | द युनिभर्सिटी प्रेस लिमिटेड | शेख मुजिबुर रहमानले सन् १९५४ सम्म एक आत्मजीवनी लेखेका थिए। यो ग्रन्थलाई अङ्ग्रेजी लगायत अन्य भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको छ। |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.jaijaidinbd.com/?view=details&type=single&pub_no=221&cat_id=2&menu_id=23&news_type_id=1&index=0&archiev=yes&arch_date=26-08-2012 |शीर्षक=ভালোবাসার টানেই বঙ্গবন্ধুর আত্মজীবনীর সঙ্গে যুক্ত হয়েছি : ফকরুল আলম |अन्तिम=সরকার |प्रथम=মোনায়েম |मिति=२६ अगस्ट २०१२ |पहुँचमिति=६ फेब्रुअरी २०१७ |प्रकाशक=যায়যায়দিন}}</ref><ref name=":1">{{वेब स्रोत| युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-06-18/news/266615 | शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘অসমাপ্ত আত্মজীবনী’প্রকাশিত হচ্ছে আজ | कार्य=দৈনিক প্রথম আলো | पहुँचमिति=३ डिसेम्बर २०१५}}</ref> |- | कारागारेर रोजनामोचा | मार्च २०१७ | [[बाङ्ला एकाडेमी]] | यस ग्रन्थ सन् १९६६ शेख मुजिबुर रहमानको कारावास जीवनमा आधारित छ। यस ग्रन्थलाई शेख मुजिबकी कान्छी छोरी शेख रेहानाले नामकरण गरेकी थिइन्। |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/culture/2017/03/29/109291.html |शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা : জেল-যন্ত্রণা ও জীবন-জিজ্ঞাসা |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=তারিন |पहुँचमिति=२९ मार्च २०१७ |प्रकाशक=দৈনিক ইত্তেফাক}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम१=জয়দেব|प्रथम१=নন্দী|शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা : জেল-যন্ত্রণা ও জীবন-জিজ্ঞাসা|युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/culture/2017/03/29/109291.html|वेबसाइट=দৈনিক ইত্তেফাক|पहुँचमिति=19 नोभेम्बर 2017|मिति=२९ मार्च २०१७}}</ref> |- | आमार देखा नया चीन | फेब्रुअरी २०२० | [[बाङ्ला एकाडेमी]] | यो ग्रन्थ सन् १९५२ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको पेकिङमा आयोजित एसियाली प्रशान्त शान्ति शिखर सम्मेलनको अवसरमा शेख मुजिबको चीन भ्रमणको अवसरमा लेखिएको थियो। |align="center"|<ref name= "নয়াচীন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/national/127582/বঙ্গবন্ধুর-আমার-দেখা-নয়া-চীন-বইয়ের-মোড়ক-উন্মোচন-করলেন-প্রধানমন্ত্রী |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চীন’ বইয়ের মোড়ক উন্মোচন করলেন প্রধানমন্ত্রী |मिति=२ फेब्रुअरी २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE-%E0%A6%A8%E0%A7%9F/|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চিন’ বইয়ের মোড়ক উন্মোচন|मिति=2020-02-02|वेबसाइट=চ্যানেল আই অনলাইন|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-09-20}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.banglatribune.com/national/news/607291/%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%259C-%25E0%25A6%25AA%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B6-%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%259A%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259B%25E0%25A7%2587-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%2599%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%2597%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25A8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25A7%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%25B0-%25E2%2580%2598%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%25AE%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%2596%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%259A%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%25A8%25E2%2580%2599|शीर्षक=আজ প্রকাশ পাচ্ছে বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চীন’ |वेबसाइट=বাংলা ট্রিবিউন|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-09-20}}</ref> |- | आमार किछु कथा | २०२० | इतिहास प्रकाशन | |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.rokomari.com/book/198310/amar-kichu-kotha |शीर्षक=আমার কিছু কথা - বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান |वेबसाइट=রকমারি.কম |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> |- |} == राजनैतिक विचारधारा == बेलायती शासनकालमा मुजिबको राजनीतिक दर्शन उपनिवेशवाद विरोधी स्वतन्त्रता आन्दोलनमा उनीहरूको सहभागिताको माध्यमबाट विकसित भएको थियो। यस समयदेखि उनी बङ्गाली राष्ट्रवादमा आकर्षित बनेका थिए। मुस्लिम लिगमा उनी सहिद सोहरावार्दी र आबुल हाशिमको नेतृत्वमा रहेको दलमा सामेल रहेका थिए जो प्रगतिवादी भनेर चिनिन्थे।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://web.dailyjanakantha.com/details/article/406361/ভাষা-আন্দোলনের-হক-সাহেব-ও-শেখ-সাহেব-দুই/|शीर्षक=ভাষা আন্দোলনের হক সাহেব ও শেখ সাহেব ॥ দুই॥ {{!}}{{!}} চতুরঙ্গ {{!}}|वेबसाइट=জনকন্ঠ|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=२७ फेब्रुअरी २०१९|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20190522092342/http://web.dailyjanakantha.com/details/article/406361/%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%95-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%93-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%87/|अभिलेखमिति=२२ मे २०१९}}</ref> यद्यपि सोहरावार्दीको व्यक्तिगत निष्ठा, मुस्लिम लिगमा भएको उनको निष्ठा भन्दा प्रबल रहेको थियो। आब्दुल गफ्फर चौधुरीका अनुसार शेख मुजिब सहिद सोहरावर्दीका राजनीतिक शिष्यका रूपमा परिचित थिए तर उनको राजनीतिक चरित्र शेरेबाङ्ला एके फजलुल हक, आबुल हाशिम, सुवास बोस र माओलाना भासानीको राजनीतिको प्रभावबाट विकसित भएको थियो।<ref name="রওনক"/><ref name= "গোলাম"/> उनी पाकिस्तान आन्दोलनका कट्टर कार्यकर्ता थिए भने उनले संयुक्त बङ्गाल स्थापना गर्ने पहलहरूमा पनि भाग लिएका थिए। धेरै इतिहासकारहरूले शेख मुजिबको तत्कालीन राष्ट्रवादी झुकावलाई बङ्गाली मुसलमान राष्ट्रवाद भनेर वर्णन गर्छन्।<ref name= "গোলাম">{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর রাজনৈতিক দর্শন|अन्तिम=দস্তগীর|प्रथम=কে.এম গোলাম|वर्ष=२०१२|प्रकाशक=আদর্শ|स्थान=ঢাকা|पृष्ठ=१०|आइएसबिएन=978-984-8875-31-5}}</ref> उनको आफ्नै टिप्पणीका अनुसार उनी शिक्षि बङ्गाली मुस्लिम समुदाय, लाहोरमा प्रस्ताव गरिएको बङ्गाल र आसामको साथ भारत बाहिर एक पृथक् राज्यको पक्षमा रहेका थिए। तर तत्कालीन समयको वास्तविकतामा बङ्गाली मुसलमानहरूको नेतृत्वमा बनाइएको पाकिस्तानी राज्यमा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्नका लागि बाध्य बनाइएको थियो।<ref name="মুনতাসীর"/> पाकिस्तानको स्वतन्त्रता पश्चात् शेख मुजिबुर रहमानको राजनीतिक धारणा र गतिविधिहरू पूर्वी बङ्गालको स्वायत्तता, भाषा केन्द्रित बङ्गाली राष्ट्रवाद, धर्मनिरपेक्षता र पाकिस्तान राज्य भित्र लोकतान्त्रिक अधिकारको वरिपरि घुमेको थियो।<ref name="গোলাম"/><ref name="মুনতাসীর"/> शेख मुजिब लगायत धेरैजना पार्टीबाट छुट्टिँदै मुस्लिम लिग नेतृत्वको विरुद्ध विभिन्न आरोपहरू खडा गरेका थिए। उनले आफ्नो जीवनकालको १३ वर्ष पाकिस्तानको कारागारमा बिताएका थिए।<ref name="রওনক"/> एकल पाकिस्तानको अवधारणाको नाजुकता उसको व्यक्तिगत पुस्तक तथा असङ्ख्य भाषणहरूमा उठाइएको थियो।<ref name="রওনক"/> पश्चिम पाकिस्तानी शासकहरूले पाकिस्तानलाई विच्छेद गर्ने षडयन्त्र गरिरहेको आरोप लगाउँदै उनलाई प्रायः पाकिस्तानको शत्रु र भारतीय दलालको सङ्ज्ञा दिएका थिए।<ref name="মুনতাসীর"/> [[चित्र:Mujib Suhrawardy Zhou Enlai.jpg|thumb|200 px|सन् १९५७ मा चीनका प्रधानमन्त्री चौ एन लाई (बीचमा) र होसेन सहिद सोहरावार्दीको (बायाँ) साथमा शेख मुजिब (दायाँ)]] राजनैतिक गुरु सोहरावर्दी जस्तै शेख मुजिब पनि पश्चिमी शैलीको संसदीय प्रजातन्त्रको कट्टर समर्थक थिए। उनले पाकिस्तानी शासनकालको सबै समय उनले विभिन्न सङ्घर्षहरू गरेका थिए र स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा सत्ता पनएपछि उनले संसदीय प्रजातन्त्रको स्थापना गरेका थिए।<ref name="রওনক" /> पाकिस्तानको स्थापना पछि पनि उनी समाजवादप्रति आकर्षित भएका थिए। समाजवादी अर्थतन्त्रमा शेख मुजसबको चासो बढ्दै गएकाले खास गरी सन् १९५० को दशकमा उनले दुईपटक जन वादी गणतन्त्र चीन र एकपटक सोभियत सङ्घको भ्रमण गरेका थिए। उनी आवामी लिगलाई बेलायती मजदुर पार्टी जस्तै एक सामाजिक लोकतान्त्रिक पार्टीको रूपमा निर्माण गर्न चाहन्थे। उनले आर्थिक मुक्तिको उद्देश्यका लागि बङ्गलादेशको संविधानको सिद्धान्तको रूपमा समाजवादलाई समावेश गराएका थिए। यद्यपि उनले स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा एकपक्षीय सरकारको स्थापना गरेकाले विपक्षी नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई दमन गर्दै बाकशालको परिचय दिँदै स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा सरकारको एकदलीय प्रणालीको स्थापना गरेका थिए। शेख मुजिब प्रजातन्त्रको लागि आजीवन कारावास भोगेको र अन्ततः यसबाट विचलित भएको भन्दै धेरैले यसलाई आदर्शबाट विचलन भएको मान्दछन्।<ref name="SAAGI" /> {{quote|text=“কোনো ‘ভুঁড়িওয়ালা’ এ দেশে সম্পদ লুটতে পারবে না। গরিব হবে এই রাষ্ট্র ও সম্পদের মালিক, শোষকরা হবে না। এই রাষ্ট্রে হিন্দু-মুসলমান ভেদাভেদ থাকবে না। এই রাষ্ট্রের মানুষ হবে বাঙালি। তাদের মূলমন্ত্র ‘সবার উপরে মানুষ সত্য তাহার উপরে নাই’।” <ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর উন্নয়ন দর্শন ও জাতীয় পুনর্গঠন|युआरएल=https://uttarannews.net/site2/?article=%e0%a6%ac%e0%a6%99%e0%a7%8d%e0%a6%97%e0%a6%ac%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a7%e0%a7%81%e0%a6%b0-%e0%a6%89%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a8%e0%a7%9f%e0%a6%a8-%e0%a6%a6%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%b6%e0%a6%a8|प्रकाशक= উত্তরণ (সপ্তম বর্ষ, নবম সংখ্যা)|मिति=अगस्ट २०१७|पहुँचमिति= १ अक्टोबर २०२० }}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=अगस्ट হোক মুজিবাদর্শে দীক্ষিত হওয়ার মাস : শেখ ফয়সল আমীন|युआरएल=http://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2016/08/15/102493.php|प्रकाशक=দৈনিক ভোরের কাগজ |मिति=१५ अगस्ट २०१६|पहुँचमिति=१ अक्टोबर २०२०}}</ref>}} उनी मुस्लिम लिग मार्फत राजनीतिमा संलग्न भए पनि शेख मुजिबले पाकिस्तानको स्थापना पश्चात् धार्मिक साम्प्रदायिकता विनानै राजनीतिको अवलम्बन गरेका थिए। उनी पाकिस्तानी शासनको साम्प्रदायिक विभेदको नीतिको प्रखर आलोचक थिए। उनको राजनीतिक दल आवामी लिग पूर्व बङ्गालमा सबै धर्मका बङ्गालीहरूको सङ्गठनको रूपमा देखा परेको थियो। यस राजनीतिक दलले पछि मुजिबको नेतृत्वमा बङ्गलादेशको धर्म निरपेक्षतालनई आफ्नो विचारधाराका रूपमा अपनाएको थियो।<ref name="SAAGI">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.saag.org/papers3/paper232.html |शीर्षक=মুজিব অ্যান্ড ইসলাম |अन्तिम=রমন |प्रथम=বি |मिति=२९ अगस्ट २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |रिति=পিএইচপি |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20070611031127/http://www.saag.org/papers3/paper232.html |अभिलेखमिति=११ जुुन २००७ |पहुँचमिति=२९ अगस्ट २००६ }}</ref> धर्मनिरपेक्ष प्रति राज्य प्रतिबद्धता भए पनि मुजिबले आफ्नो व्यक्तिगत र राज्य गतिविधिहरूमा इस्लामी अनुशासनको बाटो अपनाएका थिए। आफ्नो सार्वजनिक उपस्थिति र भाषणको क्रममा शेख मुजिबले इस्लामी अभिवादन र नाराको प्रयोग बढाउँदै इस्लामी विचारधारालाई जनाउन जारी राखेका थिए। आफ्नो जीवनको अन्तिम वर्षहरूमा मुजीब "जोय बाङ्ला" अभिवादनको सट्टा "खुदन हाफिज"को प्रयोग गर्ने गरेकन थिए जुन मुसलमानहरूको एक पहिचान थियो। शेख मुजिबुर रहमानले सोचेका अनुस मान्छे गल्तीबाट पाठ सिक्छन्। उसको विचारधारा आफ्नै गल्तीलाई स्वीकार्नु र सच्याउनको पक्षमा रहेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/বঙ্গবন্ধুর-অমর-বাণী |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর অমর বাণী |मिति=१८ अगस्ट २०१८ |कार्य=প্রথম আলো |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतिमा मुजिब == === ग्रन्थ === बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धका प्रमुख नेता शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा असङ्ख्य काल्पनिक र गैर-काल्पनिक पुस्तक, पर्चा, लेख इत्यादि प्रकाशित भएका छन्।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=মুজিব ভাই: বঙ্গবন্ধুর ব্যক্তিজীবনের ছায়া |अन्तिम=আলী |प्रथम=ইয়াকুব |मिति=२४ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> उनको छोरी शेख हसिनाले ''शेख मुजिब आमार पिता'' नामक एक पुस्तक लेखेकी छन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1784389 |शीर्षक=ষষ্ঠ মৃত্যুবার্ষিকীতে বেবী মওদুদকে স্মরণ |मिति=२५ जुलाई २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref> उनको बारेमा लेखिएका केही उल्लेखनीय पुस्तकहरूमा; एबिएम मुसाद्वारा रचित पुस्तक मुजिब भाइ, बेबी मओदुदद्वारा रचित पुस्तक ''बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब ओ ताँर पोरिबार'' आदि पर्दछन् भने मुजिक हत्याको बारेमा अनुसन्धान गरी लेखिएका पुस्तकहरूमा; मिजानुर रहमान खानको ''मार्किन दलिले मुजिब हत्याकाण्ड'' एमआर आखतार ममुकुलद्वारा रचित पुस्तक ''मुजिब रक्त लाल'' आदि रहेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothoma.com/mizanur-rahman-khan/markin-dalila |शीर्षक=মিজানুর রহমান খান {{!}} মার্কিন দলিলে মুজিব হত্যাকাণ্ড |प्रकाशक=প্রথমা প্রকাশন |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AA%E0%A6%81%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%A5%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%8F |शीर्षक=মার্কিন দলিলে মুজিব হত্যাকাণ্ড: পঁচাত্তরের পরিবর্তনের কথা আগেই বলেছিল সিআইএ |मिति=७ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/m/todays-paper/jugantar-20-years/273736/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A6%87 |शीर्षक=মুজিবের রক্ত লাল: ১৫ আগস্টর পর প্রথম বই |अन्तिम=হায়দার |प्रथम=মনি |मिति=१ फेब्रुअरी २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=যুগান্তর}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.liberationwarbangladesh.org/?p=2016 |शीर्षक=শেখ মুজিবর রহমানের শাসনকাল – মওদুদ আহমদ |वेबसाइट=মুক্তিযুদ্ধ ই-আর্কাইভ |प्रकाशक=মুক্তিযুদ্ধ জাদুঘর |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> शेख मुजिबको शासनकालमा लेखिएका पुस्तकहरूमा; मओदुद आहमेदद्वारा रचित पुस्तक ''बाङ्लादेश : शेख मुजिबुर रहमानेर शासनकाल'', एन्थोनी मासकारेनहासको ''बाङ्लादेश : रक्तेर ऋण'', हुमायुन आहमेदद्वारा रचित उपन्यास ''देयाल'', नियामत इमामद्वारा रचित उपन्यास '' द ब्ल्याक कोट'' आदि रहेका छन्। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%87-%E2%80%98%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%98%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E2%80%99 |शीर्षक=মিজানুর রহমান খান: কারা সেই 'রাঘববোয়াল'? |मिति=१६ अगस्ट २०१७ |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো {{!}} কলাম}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/art-literature/news/bd/175767.details |शीर्षक=অবশেষে বইमेলায় হুমায়ূনের শেষ উপন্যাস 'দেয়াল' |मिति=२० फेब्रुअरी २०१३ |कार्य=বাংলানিউজটোয়েন্টিফোর.কম |पहुँचमिति=२५ नोभेम्बर २०१८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.kalerkantho.com/print-edition/Court/2013/02/21/326573 |शीर्षक=অমর একুশে গ্রন্থমেলা ২০১৩ - আগ্রহের কেন্দ্রে 'দেয়াল' |मिति=२१ फेब्रुअरी २०१३ |कार्य=দৈনিক কালের কণ্ঠ |पहुँचमिति=२५ नोभेम्बर २०१८ |अन्तिम1=জামিল |प्रथम1=নওশাদ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/the-black-coat-by-neamat-imam |अन्तिम=ঝা |प्रथम=আদিত্য মনি |प्रकाशक=দ্য সানডে গার্ডিয়ান |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=দুর্ভিক্ষ-পীড়িত বাংলার মাঠে, আমরা সবাই মুজিব|मिति=१५ जुन २०१३}}</ref> === गीतहरू === शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा लेखिएको दुई प्रख्यात गीतहरूमा; सन् १९७१ को अप्रिल महिनामा भारतीय गीतकार गौरीप्रसन्न मजुमदारको गीत '' शोन एकटी मुजिबरेर थेके लक्खो मुजिबरेर कण्ठो'' र सन् १९९० मा हासान मतिउर रहमानद्वार लेखिएको ''जोदी रात पोहाले शोना जेते, बङ्गोबोन्धु मरे नेई'' नामक गीत रहेको छ।<ref>পাঠ-পরিচিতি: শোন একটি মুজিবরের থেকে, গৌরীপ্রসন্ন মজুমদার, পৃষ্ঠা ७६–७८, সপ্তবর্ণা, সপ্তম শ্রেণি, শিক্ষাবর্ষ २०२०, জাতীয় শিক্ষাক্রম ও পাঠ্যপুস্তক বোর্ড, বাংলাদেশ</ref><ref name="শোন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-45777449 |शीर्षक=চায়ের আড্ডায় সিগারেটের কাগজে যেভাবে জন্ম হয় 'শোন একটি মুজিবরের থেকে' গানটির |अन्तिम=ভট্টশালী |प्रथम=অমিতাভ |मिति=१७ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=কলকাতা}}</ref> यी दुई गीतहरूलाई क्रमशः अंशुमान रोय र मल्ल कुमार गाङ्गुलीले धुन तयार गरेका थिए।<ref name="যদি" /> <ref name="শোন" /><ref name="যদি">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.thedailystar.net/bangla/anandadhara/%E0%A6%AF%E0%A6%A6%E0%A6%BF-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%AA%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%B6%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A6%AE%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%87-%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%AA%E0%A6%A5%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%95%E0%A6%A5%E0%A6%BE-138478 |शीर्षक=‘যদি রাত পোহালে শোনা যেত বঙ্গবন্ধু মরে নাই’ গানের নেপথ্য-কথা |अन्तिम=আকবর |प्रथम=জাহিদ |मिति=१० मार्च २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=আনন্দধারা: দ্য ডেইলি স্টার}}</ref> यसबाहेक शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा थुप्रै गीत तथा कविताहरू लेखिएको छ। === चलचित्रहरू === सन् २००७ मा लन्डनमा अवस्थित शेख मुजिब अनुसन्धान केन्द्रद्वारा प्रायोजित ''पलाशी थेके धानमोन्डी'' नामक एक चलचित्र निर्माण गरिएको थियो जुन पत्रकार तथा लेखक आब्दुल गाफ्फार चौधुरीको सोही नामको उपन्यासमा आधारित छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.dailyjanakantha.com/details/article/209812/%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81/ |शीर्षक=সেলুলয়েডে বঙ্গবন্ধু |अन्तिम=পাণ্ডে |प्रथम=গৌতম |मिति=११ अगस्ट २०१६ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক জনকণ্ঠ}}</ref> यस चलचित्रमा शेख मुजिबको चरित्रमा अभिनेता पीयुष बन्दोपाध्यायले अभिनय गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.imdb.com/title/tt3369670/fullcredits/cast?ref_=m_ttfc_3 |शीर्षक=Children of War (2014) - Cast - IMDB |वेबसाइट=ইন্টারনেট মুভি ডাটাবেজ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/opinion/news/bd/296619.details |शीर्षक='চিলড্রেন অব ওয়ার' চলচ্চিত্রে যুদ্ধশিশু কতটা ব্যক্ত এবং .... |अन्तिम=সুলতানা |प्रथम=আইরিন |मिति=७ जुन २०१४ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪}}</ref> सन् २०१४ मा मृत्युुञ्जय देवब्रेतको निर्देशनमा "जुद्धोशिशु" नामक एक भारतीय बङ्गाली-हिन्दी फिल्म सार्वजनिक भएको थियो। यस चलचित्रमा प्रदीप गङ्गोपाध्यायले शेख मुजिबुर रहमानको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://tbsnews.net/glitz/august-1975-awaits-censor-board-approval-119599 |शीर्षक=‘August 1975’ awaits censor board approval |अन्तिम=সিদ্দিক |प्रथम=হাবিবুল্লাহ |मिति=१५ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দ্য বিজনেস স্ট্যান্ডার্ড {{!}} গ্লিটজ |भाषा=ইংরেজি |शीर्षक=সেন্সর বোর্ড ছাড়পত্রের অপেক্ষায় ‘अगस्ट ১৯৭৫’}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/entertainment/news/bd/804429.details |शीर्षक=‘अगस्ट ১৯৭৫’ চলচ্চিত্রের টিজার ও পোস্টার প্রকাশ |मिति=६ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪}}</ref> सन् २०२० मा शेख मुजिबुर रहमानको हत्या पश्चात् ''१९७५'' नामक एक पूर्ण लम्बाई चलचित्रको निर्माण गरिएको तर सन् २०२० अगस्ट १५ का दिन सार्वजनिक मिति तय गरिएको चलचित्रको सार्वजनिक मिति कोरोना विषाणु महामारीका कारण लम्बिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%86%E0%A6%B8%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর বায়োপিক, আসছে আগামী বছরের মার্চে |अन्तिम=কাদের |प्रथम=মনজুর |मिति=२१ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো |अन्तिम२=ভট্টাচার্য |प्रथम२=দেবারতি |स्थान=ঢাকা, মুম্বাই}}</ref> यसबाहेक भारतीय चलचित्र निर्माता श्याम बेनेगलद्वारा निर्देशित, बङ्गलादेश र भारतद्वारा सह-निर्मित शेख मुजिबुर रहमानको जीवनीमा आधारित "बङ्गोबोन्धु" नामक एक चलचित्र निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-45777449 |शीर्षक=শেখ মুজিবের বায়োপিকে অভিনয়ের জন্য 'রোগা চেহারার বঙ্গবন্ধু' খুঁজছেন পরিচালক শ্যাম বেনেগাল |अन्तिम=ঘোষ |प्रथम=শুভ্রজ্যোতি |मिति=७ अक्टोबर २०१८ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=দিল্লি}}</ref> यस चलचित्रलाई बङ्गाली, हिन्दी र उर्दु भाषामा अनुवाद गरिने।निर्णय गरिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%93-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9B%E0%A6%AC%E0%A6%BF |शीर्षक=বিনোদন: বঙ্গবন্ধুকে নিয়ে বাংলাদেশ ও ভারতের ছবি |मिति=१६ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/dhallywood/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |शीर्षक=ঢালিউড: বঙ্গবন্ধুর বায়োপিক নিয়ে ঢাকায় ব্যস্ত শ্যাম বেনেগাল |मिति=६ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> यसबाहेक शेख मुजिबुर रहमानको अधुरो आत्मकथामा आधारित "चिरञ्जीव मुजिब" नामक एक पूर्ण लम्बाई चलचित्र पनि निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://unb.com.bd/m/bangla/category/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%A6%E0%A6%A8/%E2%80%98%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E2%80%99-%E0%A6%9A%E0%A6%B2%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%B8%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%AA/20121 |शीर्षक=‘চিরঞ্জীব মুজিব’ চলচ্চিত্র স্পন্সর করছে সিকদার গ্রুপ |मिति=१२ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইউএনবি}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/entertainment/122070/ |शीर्षक=নির্মিত হচ্ছে পূর্ণ দৈর্ঘ্য চলচ্চিত্র ‘চিরঞ্জীব মুজিব’ |मिति=१३ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক}}</ref> शेख हसिनाद्वारा लेखिएको पुस्तक "मुजिब आमार पिता"मा आधारित सोही नामको एक कार्टुन चलचित्र आवामी लिगको सूचना तथा अनुसन्धान केन्द्रको लागतमा निर्माणाधीन रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/203659/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%85%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%AD%E0%A6%BF-%E2%80%98%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E2%80%99 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে নিয়ে অ্যানিমেশন মুভি ‘মুজিব আমার পিতা’ |मिति=१९ मार्च २०२० |कार्य=সময় নিউজ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=ইংরেজি}}</ref> === मुजिब वर्ष === [[चित्र:মুজিব বর্ষ.jpg|thumb|150px|मुजिब वर्षको प्रतीक]] सन् २०१८ डिसेम्बर ३० का दिन बङ्गलादेशकी कार्यवाहक प्रधानमन्त्री तथा शेख मुजिबकी छोरी शेख हसिनाले आवामी लिगको केन्द्रीय बैठकमा बङ्गलादेश सरकारको तर्फबाट शेख मुजिबको जन्म शताब्दी वर्षलाई चिह्नित गर्नका लागि सन् २०२०-२१ लाई मुजिब वर्ष भनी घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.somoynews.tv/pages/details/119490 |शीर्षक=२०२०-२१ সালকে মুজিব বর্ষ ঘোষণা |मिति=६ जुलाई २०१८ |कार्य=মহানগর সময় {{!}} সময় নিউজ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/first-page/67201/%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%A6-%E0%A7%A8%E0%A7%A7-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7--%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%80 |शीर्षक=२०२०-२१ সাল হবে মুজিব বর্ষ : প্রধানমন্ত্রী |मिति=७ जुलाई २०१८ |कार्य=যুগান্তর |पहुँचमिति=१५ जनवरी २०२०}}</ref> यस वर्ष सन् २०२० मार्च १७ का दिनबाट सन् २०२१ मार्च २६ सम्म मनाउने निर्णय गरिएको थियो<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bangla.bdnews24.com/bangladesh/article1710470.bdnews |शीर्षक=মুজিব বর্ষে যত আয়োজন |मिति=१० जनवरी २०२० |वेबसाइट=বিডিনিউজ টোয়েন্টিফোর ডটকম |पहुँचमिति=१२ जनवरी २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bonikbarta.net/home/news_description/216942/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%80-%E0%A6%86%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE-%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%9B%E0%A7%87 |शीर्षक=মুজিব বর্ষে वर्षব্যাপী আয়োজনে যা থাকছে |मिति=१० जनवरी २०२० |वेबसाइट=বণিক বার্তা অনলাইন |पहुँचमिति=१२ जनवरी २०२०}}</ref> तर कोरोना विषाणु महामारीका कारण अधिकांश कार्यक्रम समयमा आयोजित हुन नसकेकाले मुजिब वर्षको समय सीमा सन् २०२१ डिसेम्बर १६ सम्म बढाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=মুজিব বর্ষের সময় বাড়ল|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%9F-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9C%E0%A6%B2|प्रकाशक=প্রথম আলো|मिति=१६ डिसेम्बर २०२०|पहुँचमिति=१७ डिसेम्बर २०२०}}</ref> मुजिब वर्ष युनेस्कोका १९५ सदस्य देशहरूमा मनाउने गरिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/national/109367/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B6%E0%A6%A4%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%80-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A8-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%80 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর জন্মশতবার্ষিকী উদযাপন হবে বিশ্বব্যাপী |मिति=२८ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক ইত্তেফাক}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bangla.dhakatribune.com/bangladesh/2019/11/28/17417/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A7%8C%E0%A6%A5%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E2%80%98%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E2%80%99-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%87%E0%A6%89%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A7%8B |शीर्षक=বাংলাদেশের সঙ্গে যৌথভাবে ‘মুজিব বর্ষ’ উদযাপন করবে ইউনেস্কো |अन्तिम=বাসস |मिति=२८ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ঢাকা ট্রিবিউন}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery> Sheikh Mujibur Rahman in May 1953.jpg|सन् १९५३ मा आरमानिटोलमा भाषण दिँदै शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman in 19954.jpg|सन् १९५४ टुङ्गिपाडाको पैत्रिक घरमा शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman in 1954.jpg|सन् १९५४ मा शेख मुजिब Ford A1151 NLGRF photo contact sheet (1974-10-01)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|ह्याइट हाउट, अमेरिकाका राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डसँग शेख मुजिब Ford A1159 NLGRF photo contact sheet (1974-10-01)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|जेराल्ड फोर्डसँग शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman Statue, Sidney Street, Stepney.jpg| लन्डन अवस्थित शेख मुजिबको एक मुर्ति Bangabandhu Satellite-1 Mission (42025498972).jpg|बङ्गोबोन्धु-१ स्याटेलाइट प्रक्षेपण </gallery> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20060823102849/http://www.albd.org/bangabandhu/7thmarchspeechb.pdf बङ्गबन्धुले दिएका ७ मार्चको भाषण] * [https://web.archive.org/web/20150316041645/https://albd.org/index.php/bn/party/bangabandhu-sheikh-mujib आवामी लिगको वेबसाइटमा शेख मुजिबुर रहमानको जीवनी] * [http://bangabandhu.net/ बङ्गबन्धु अनलाइन सङ्ग्राहलय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517015453/http://bangabandhu.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%2C_%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81_%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96_%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%B0 बाङ्लापिडियामा शेख मुजिबुर रहमान] {{बाकस सुरु}} {{निरन्तरता तालिका|शीर्षक=बङ्गलादेशका राष्ट्रपति| पूर्ववर्ती=''स्वतन्त्र राज्यको रूपमा स्थापना गरिएको''| उत्तराधिकारी=आबु साइद चौधरी| वर्ष=११ अप्रिल १९७१ – १२ जनवरी १९७२}} {{निरन्तरता तालिका|शीर्षक=बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री| पूर्ववर्ती=ताजउद्दिन अहमद| उत्तराधिकारी=मोहम्मद मनसुर अली | वर्ष=१२ जनवरी १९७२ – २६ जनवरी १९७५}} {{बाकस अन्तिम}} {{शेख मुजिबुर रहमान}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:शेख परिवारका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी मुसलमानहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरू]] jf609ku5v7pu82au1oqbn0i07hfghw6 0 113754 1368879 1363192 2026-08-09T01:19:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368879 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Unemployed_men_queued_outside_a_depression_soup_kitchen_opened_in_Chicago_by_Al_Capone,_02-1931_-_NARA_-_541927.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|सिकागोमा एक सुप किचेनको बाहिर लामबद्ध [[बेरोजगारी|बेरोजगार मानिसहरू]]]] [[File:Real_GDP_of_the_United_States_from_1910-1960.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Real_GDP_of_the_United_States_from_1910-1960.svg|thumb|323x323px|अमेरिकाको सन् १९१० देखि १९६० सम्मको वार्षिक [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन|कुल ग्राहस्थ उत्पादन]], महामन्दीको वर्ष (सन् १९२९-१९३९)मा प्रकाशित]] [[File:US_Unemployment_from_1910-1960.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Unemployment_from_1910-1960.svg|thumb|319x319px|अमेरिकाको सन् १९१० देखि १९६० सम्मको बेरोजगारी दर]] '''महामन्दी''' वा '''भीषण मन्दी''' (सन् १९२९-१९३९) को नामले चिनिने यो घटना विश्वव्यापी [[आर्थिक मन्दी]] थियो। यो सन् १९२९ मा सुरु हुँदै सन् १९३९-४० सम्म जारी रहेको थियो। यो [[बीसौँ शताब्दी]]को सबैभन्दा लामो, गहिरो र विस्तारित मन्दी थियो।<ref name="ReferenceA">Charles Duhigg, "Depression, You Say? Check Those Safety Nets", ''The New York Times'', March 23, 2008.</ref> यो यो मन्दी विश्वको आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो र सर्वाधिक बढी फैलिएको मन्दी थियो। पुन: प्राप्त गर्न धेरै वर्ष लागेको यस घटनाले सारा विश्वमा विनाशनै ल्याएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=के सन् १९२९ को महामन्दी दोहोरिएला ?|युआरएल=https://www.karobardaily.com/news/121016|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसले ठूलो समष्टिगत व्यापक आर्थिक र राजनीतिक प्रभावहरू पारेको थियो। यसले [[फासीवाद]]लाई वृद्धि गराउँदै अन्ततः [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]सम्म पुर्‍याएको थियो। यद्यपि यो युद्ध विश्वलाई महामन्दीबाट निकाल्ने साधन पनि बनेको थियो। यही अवधिको घटनाप्रति साहित्यकार र चलचित्र निर्माताहरू निकै आकर्षित हुँदै यस विषयमा धेरै पुस्तकहरू लेखिएका छन्। यस विषयसँग सम्बन्धि धेरै चलचित्रहरू बनेका थिए भने धेरैले लोकप्रियता पनि हासिल गर्न सफल भएका थिए। == महामन्दीको समयरेखा == === आरम्भ === २ अक्टोबर १९२९ मा अमेरिकी सेयर बजारमा गिरावटबाट यसको प्रारम्भ भएको थियो भने सन् १९३० देखि १९३३ को बीच यो विश्वको सबै प्रमुख देशहरूमा फैलिएको थियो। === अन्त्य === सन् १९२९ मा सुरु भएको यस मन्दी सन् १९३९ मा दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भएपछि नियन्त्रणमा आएको थियो। == विकासमा प्रभाव == सन् १९३० को दसकको महामन्दी विश्वको अहिलेसम्मको सर्वाधिक विध्वंसक आर्थिक त्रासदी मानिन्छ जसको कारणले लाखौँ मानिसको जीवन नरकमा परिणत गरेको थियो। सन् १९२९ अक्टोबर २९ मङ्गलबारको दिन अमेरिकामा सेयर मार्केटमा गिरावट आएलगत्तै यसको सुरुवात भएको थियो। यस दिनलाई कालो मङ्गलबार पनि भनिन्छ। यसपछि अर्को दशकसम्म विश्वको धेरै देशहरूमा आर्थिक गतिविधि रोकिँँदै अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको पनि अन्त्य भएको थियो। मागमा भारी गिरावट आएपछि औद्योगिक विकासको चक्का अवरुद्ध भएको थियो भने लाखौँ मानिसहरूले आफ्नो जागिर गुमाएका थिए। कृषि उत्पादनमा पनि ६०% सम्म कमी आएको थियो। एक दशकसम्म हाहाकार मच्चाएपछि दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुवातको साथ यसको प्रभाव कम हुन थालेको थियो। == कारण == महामन्दीको वास्तविक कारणहरू विवादित छन् र यसलाई विश्वव्यापी र राष्ट्रिय दुवै घटनाहरूमा पत्ता लगाउन सकिन्छ, तर यसको तत्काल उत्पत्तिलाई अमेरिकी अर्थतन्त्रको सन्दर्भमा सबैभन्दा सहज रूपमा जाँच गर्न सकिन्छ, जहाँबाट प्रारम्भिक संकट विश्वको बाँकी भागमा फैलिएको थियो।<ref>{{Cite book|last=Patel|first=Kiran Klaus|title=The New Deal: A Global History|date=2016|publisher=Princeton University Press|pages=1–45|doi=10.2307/j.ctt1h4mhhp|jstor=j.ctt1h4mhhp|isbn=978-0-691-14912-7}}</ref> [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] पछि, १९२० को दशकले संयुक्त राज्य अमेरिका र पश्चिमी युरोपमा पर्याप्त सम्पत्ति ल्यायो।<ref name="Soule-1947">George H. Soule, ''Prosperity Decade: From War to Depression: 1917–1929,'' (1947).</ref> सुरुमा, १९२९ वर्ष राम्रो आर्थिक सम्भावनाहरू सहित सुरु भयो: २५ मार्च १९२९ मा सानो दुर्घटना भए पनि, बजार सेप्टेम्बरसम्म बिस्तारै सुधार हुँदै गएको देखिन्थ्यो। सेप्टेम्बरमा स्टकको मूल्य घट्न थाल्यो र महिनाको अन्त्यमा अस्थिर थियो।<ref name="pbsstock2">{{cite web |title=Timeline: A selected Wall Street chronology |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/crash/timeline/timeline2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923040829/http://www.pbs.org/wgbh/amex/crash/timeline/timeline2.html |archive-date=23 September 2008 |access-date=30 September 2008 |publisher=PBS }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923040829/http://www.pbs.org/wgbh/amex/crash/timeline/timeline2.html |date=23 September 2008 }}</ref> अक्टोबरको मध्यमा स्टकको ठूलो बिक्री सुरु भयो। अन्ततः, २४ अक्टोबर, ब्ल्याक बिहीबार, अमेरिकी स्टक बजार उद्घाटन घण्टीमा ११% ले क्र्यास भयो। बजारलाई स्थिर बनाउने कार्यहरू असफल भए, र २८ अक्टोबर, ब्ल्याक सोमबार, बजार अर्को १२% ले क्र्यास भयो। भोलिपल्ट ब्ल्याक मंगलबारको दिन आतंक चरम सीमामा पुग्यो, जब बजारले अर्को ११% गिरावट देख्यो।<ref name=":02">{{Cite news|url=https://financialpost.com/personal-finance/the-great-crash-of-1929-some-key-dates|title=The Great Crash of 1929, some key dates|last1=Post|first1=Special to Financial|date=24 October 2011|access-date=22 July 2020|language=en-CA|website=Financial Post}}</ref><ref name=":4">{{cite web |author=<!--ET Bureau--> |date=22 October 2017 |title=Market crash of 1929: Some facts of the economic downturn |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/miscellaneous/market-crash-of-1929-some-facts-of-the-economic-downturn/articleshow/61166918.cms |access-date=16 February 2019 |work=The Economic Times |publisher=Times Inernet}}</ref> हजारौं लगानीकर्ताहरू बर्बाद भए, र अर्बौं डलर गुमाए; धेरै स्टकहरू कुनै पनि मूल्यमा बेच्न सकिएन।<ref name=":4" /> बुधबार बजारले १२% कमायो, तर त्यतिन्जेलसम्ममा उल्लेखनीय क्षति भइसकेको थियो। यद्यपि बजार १४ नोभेम्बर देखि १७ अप्रिल १९३० सम्म पुनर्प्राप्तिको अवधिमा प्रवेश गर्यो, सामान्य स्थिति लामो समयसम्म मन्दीको रूपमा रह्यो। सेप्टेम्बर १९२९ देखि ८ जुलाई १९३२ सम्म, बजारले आफ्नो मूल्यको ८५% गुमायो।<ref>According to the Federal Reserve Bank of St. Louis Economic Data website, based on a monthly timeseries 1929 September – 1932 June, the Dow Jones Industrial Average lost 87.1% while the Cowles Commission and S&P's all stock index lost 85.0%: https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=qj2m , https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=qj2l.</ref>[[File:Crowd_outside_nyse.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crowd_outside_nyse.jpg|thumb|वालस्ट्रिट धरासायी भए पश्चात वालस्ट्रिटमा जम्मा भएका मानिसहरू]] अमेरिकी [[सेयर बजार]]मा गिरावटको मनोवैज्ञानिक असरका कारण त्यहाँका मानिसहरूले आफ्नो खर्चमा १० प्रतिशतसम्म कम गरेका थिए भने त्यसबाट माग प्रभावित भएको थियो। मानिसहरूले [[बैङ्क|बैंक]]को कर्जा तिर्न बन्द गरेकाले बैंकिङ व्यवस्था हल्लिएको थियो। कर्जा पाउन बन्द भएपछि मानिसहरूले बैङ्कबाट पैसा निकाल्न सुरु गरे भने यसबाट कयौँ बैङ्कहरू टाट पल्टिएर बन्द भएका थिए। सन् १९३० को सुरुवातमा अमेरिकामा भएको [[खडेरी]]का कारणले कृषि क्षेत्रमा क्षति पुगेपछि कृषि अर्थव्यवस्था कमजोर भएको थियो। अमेरिकाको यस [[आर्थिक मन्दी|मन्दी]]ले पछि अन्य देशलाई पनि आफ्नो चपेटमा लिएको थियो भने देख्दादेख्दै यो मन्दी; महामन्दीमा परिणत भएको थियो। == प्रमुख परिवर्तन == === साम्यवादतर्फ झुकाब === कम्युनिस्ट राष्ट्र भएकाले [[सोभियत सङ्घ]]ले आफूलाई पूँजीवादी प्रणालीबाट अलग राखेको थियो। पूँजीवादी देशहरू सोभियत सङ्घसँग सम्बन्ध राख्न चाहदैन्थे तर यसमा सोभियत सङ्घलाई फाइदा भएको थियो भने सोभियत सङ्घ हामन्दीबाट उम्किएको थियो। यस अवधिमा सोभियत सङ्घमा औद्योगिक विस्तार भएको थियो। यसले [[मार्क्सवाद]]मा प्रतिष्ठा प्राप्त हुँदै [[पूँजीवाद]]को विकल्पको रूपमा देखा परेको थियो। यही कारणले गर्दा धेरै प्रभावित देशहरूमा यसबाट प्रेरित भएर सामाजिक र साम्यवादी प्रदर्शन र आन्दोलनहरू भएका थिए। === फासीवादको बढावा === धेरै विशेषज्ञहरूका अनुसार [[फासीवाद]]को उदयमा यो ठूलो महामन्दीको नै भूमिका थियो। फासीवादी नेताहरूले सम्बन्धित आफ्नो देशहरूमा प्रचार गर्दै देशहरूमा जनताको नराम्रो अवस्थाको लागि त्यहाँका पुँजीवादी नेताहरू जिम्मेवार बताइएको थियो भने यस्तो अवस्थाबाट फासीवादले नै बचाउन सक्नेे उनीहरूको ठम्याई रहेको थियो। जर्मनीमा [[एडल्फ हिटलर|हिटलर]]ले यस महामन्दीको बाहानामा आफ्नो पकड बलियो बनाएका थिए। जापानका [[हिरुहितो]]ले महामन्दीबाट राहत पाउन सकिन्छ कि भन्ने आधारमा चीनको मन्चुरियामा आक्रमण गरी खानीहरू विकास गरेका थिए तर यसले [[दोस्रो विश्व युद्ध]] निम्त्याएको थियो। === हतियार अर्थव्यवस्थाको उदय === यस महामन्दीको फलस्वरूप अमेरिका जस्ता देशहरूले अर्थ व्यवस्था सुदृढ पार्न एक ठूलो कोष हात पारेका थिए। अमेरिकालगायत विभिन्न देशहरूमा सैनिक प्रचार-प्रसारले रोजगारीको ढोका खोलिदिएपछि हतियार उत्पादनद्वारा अर्थतन्त्रमा सुधार आएको थियो। यसले सन् १९३० को दशकको उत्तरार्धमा महामन्दीबाट निस्कन मद्दत पुर्‍याएको थियो। === बलियो पुँजीवाद === महामन्दीको समयमा [[पूँजीवाद]]सँगको मोहको अवस्थालाई बुझेर संयुक्त राज्य अमेरिकाले दोस्रो विश्वयुद्ध पछि पश्चिमी देशहरूलाई सुदृढ पार्ने योजना लागु गरेको थियो। 'सैन्य योजना' भनेर चिनिने कागजमा यो योजना दोस्रो विश्वयुद्धबाट पीडित देशहरूलाई पुनर्निर्माण गर्न सहयोग गर्ने उद्देश्य थियो तर वास्तविक उद्देश्य भनेको [[साम्यवाद]]को सम्भावित विस्तार रोक्न थियो। यस अन्तर्गत युरोपेली देशहरूलाई १७ अरब डलरको वित्तीय र प्राविधिक सहायता प्रदान गरिएको थियो तर यसको बाबजुद पनि सोभियत सङ्घको बढ्दो शक्तिलाई रोक्न सकिएन। == विश्वमा आर्थिक सङ्कटको प्रभाव == ; जर्मनीमा प्रभाव आर्थिक सङ्कटको परिणामस्वरूप जर्मनीमा [[बेरोजगारी]] अत्यधिक मात्रामा बढेको थियो। सन् १९३२ सम्म ६० लाख मानिस बेरोजगार भए भने बेरोजगारी दर २५ प्रतिशतसम्म पुगेको थियो।<ref>[http://www.english.uiuc.edu/maps/depression/about.htm About the Great Depression] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220090243/http://www.english.uiuc.edu/maps/depression/about.htm |date=2008-12-20 }}, University of Illinois</ref> [[एडल्फ हिटलर|हिटलर]]ले यसको फाइदा उठाएर सत्तामा आएका थिए। यस प्रकार आर्थिक मन्दीमा जर्मनीमा [[नाजीवाद]]को शासन स्थापित भएको थियो।<ref>[[Adam Tooze]], ''The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy'' (2007)</ref> ; बेलायतमा प्रभाव सन् १९३१ मा आर्थिक मन्दीको कारणले बेलायतले स्वर्णमानको परित्याग गर्नु गरेको थियो भने सरकारले [[सुन]]को निर्यातलाई पनि बन्द गरेको थियो। सरकारले आर्थिक स्थिरीकरणको नीति अपनाउँदा बेलायतलाई आर्थिक मन्दीबाट मुक्त हुन सहयोग पुगेको थियो। व्यापारमा संरक्षणको नीति अपनाएर व्यापारको सन्तुलन बेलायतको पक्षमा भएको थियो। बेलायती सरकारले सस्तो मुद्रा दर अपनायो जसले गर्दा बैंंक दरमा कमी आफ्नो थियो। यसले विभिन्न उद्योगलाई प्रोत्साहन मिलेको थियो। ; फ्रान्समा प्रभाव अन्य देशको तुलनामा फ्रान्समा महामन्दीको प्राभाव कम परेको थियो भने सबैभन्दा ठूलो प्रभाव १९३१ मा देखिएको थियो।<ref>{{Cite journal|jstor=2601740|title=France and the Depression|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_march-april-1936_15_2/page/202|journal=International Affairs|volume=15|issue=2|pages=202–224|last1=Laufenburger|first1=Henry|year=1936}}</ref> फ्रान्सको आर्थिक स्थिति जर्मनीबाट [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को अत्यधिक क्षतिपूर्तिको कारण बलियो थियो त्यसैले आर्थिक मन्दीले फ्रान्समा अधिक प्रभाव पारेन। फ्रान्सेली मुद्रा फ्रेन्क आफ्नो विश्वसनीयता जोगाउन सफल भएको थियो। ; रूसमा प्रभाव [[जोसेफ स्टालिन|स्तालिन]]को आर्थिक नीति तथा पञ्चवर्षीय योजनाहरूको कारणले [[सोभियत सङ्घ]]को आर्थिक स्थिति सुदृढ थियो। तसर्थ त्यो आर्थिक मन्दीले खासै प्रभावित भएन।<ref>Robert William Davies, Mark Harrison, and Stephen G. Wheatcroft, eds. ''The economic transformation of the Soviet Union, 1913–1945'' (Cambridge University Press, 1994)</ref> यसले संसारमा कम्युनिस्ट प्रणालीको शक्ति, मजबूती र पूँजीवादी प्रणालीको खोक्रोपनलाई अगाडि पर्दाफास गरेको थियो। ; अमेरिकामा प्रभाव[[File:UnemployedMarch.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:UnemployedMarch.jpg|thumb|बेरोजगार मानिसहरूको र्‍याली, टोरन्टो, क्यानडा]] यस महामन्दीका कारण अमेरिकामा बेरोजगारी १५ लाखबाट बढेर १ करोड ३० लाख पुगेको थियो। युरोपमा आर्थिक मन्दीको कारणले अमेरिकाको युरोपेली ऋण डुब्ने स्थितिमा आएको थियो। सन् १९३२ को चुनावमा आर्थिक सङ्कटको कारणले [[रिपब्लिकन पार्टी (अमेरिका)|रिपब्लिक पार्टी]]का [[हर्बर्ट हुबर]] पराजित भएका थिए। [[डेमोक्रेटिक पार्टी (अमेरिका)|डेमोक्र्याटिक पार्टी]]का उम्मेदवार [[फ्र्याङ्क्लिन डी. रुजबेल्ट|फ्र्यांकलिन डी रुजवेल्ट]]ले आर्थिक सुधार कार्यक्रमको घोषणाको आधारमा नै चुनाव जितेका थिए। === अमेरिकी राष्ट्रपति रुजवेल्टको नयाँ सम्झौता === आर्थिक मन्दीबाट माथि आउनका लागि अमेरिकी राष्ट्रपतिले नयाँ डिलको घोषणा गरेका थिए। उनले नयाँ डिलका उद्देश्यहरूलाई यी शब्दहरूमा संक्षेपमा प्रस्तुत गरे, : ''हामी हाम्रो अर्थव्यवस्था मार्फत कृषि र उद्योग बीच सन्तुलन ल्याउन चाहन्छौँ।'' ''हामी मजदुर-कामदार, रोजगारदाता र उपभोक्ताहरू बीच सन्तुलन कायम गर्न चाहन्छौँ।'' ''हाम्रो उद्देश्य यो पनि हो कि हाम्रो आन्तरिक बजारहरू समृद्ध र ठूलो रहुन् र अन्य देशहरूसँगको हाम्रो व्यापार बढोस् ।'' रुजवेल्टको नयाँ डिलले अमेरिकी अर्थव्यवस्थामा [[क्रान्तिकारी]] सुधारको सङ्केत देखिन थालेको थियो। औद्योगिक र कृषि उत्पादनमा वृद्धि भएपछि निश्चित [[न्यूनतम ज्याला|न्यूनतम ज्याला दर]] र अधिकतम काम घण्टा तय गरिएको थियो। यस प्रकार अमेरिका बिस्तारै आर्थिक मन्दीबाट मुक्त हुनतर्फ गएको थियो। == चलचित्रहरू == *हार्ड टाइम्स *गोल्ड डिगर्स अफ १९३३ *इट इज ए वन्डरफुल लाइफ *क्रेडल विल रक *ओ ब्रदर, ह्वेर आर यु? *द पर्पल रोज अफ काइरो == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[व्यापार चक्र]] * [[आर्थिक मन्दी|मन्दी]] * [[२००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Great Depression|महामन्दी}} {{Wikiquote}} * [http://www.huffingtonpost.com/2010/08/07/rare-color-photos-from-the-great-depression_n_674344.html#s124103 महामन्दीका केही ऐतिहासिक रङ्गीन तस्वीरहरू] – ''द हफिङटन पोस्टद्वारा'' * [https://web.archive.org/web/20060113115505/http://www.eh.net/encyclopedia/article/parker.depression महामन्दीको एक झलक] * [http://docs.fdrlibrary.marist.edu/gdphotos.html फ्राङ्क्लिन डि रुजबेल्ट सङ्ग्राहलय]मा महामन्दीका केही तस्वीरहरू * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3540&sug=y महामन्दी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504061425/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3540&sug=y |date=2008-05-04 }} * [http://www.history.com/topics/great-depression महामन्दी] हिस्ट्री च्यानलमा {{ढाँचा:वित्तीय सङ्कट}} [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:वित्तीय सङ्कटहरू]] qcy4fvull3pr3nmumdo7a0vgi9tm6b5 0 113767 1368895 1318589 2026-08-09T01:36:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368895 wikitext text/x-wiki '''आर्थिक मन्दी''' भनेको अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा वस्तु र सेवाको उत्पादनमा निरन्तर गिरावट आउने र [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन|कूल गृहस्थ उत्पादन]] कम्तिमा तीन महिनाको लागि गिरावट भएको अवस्थालाई भनिन्छ। == उल्लेख्यानीय मन्दी == === १६४० को सङ्कट === === १८३७ को महामन्दी === यो मन्दीको असर १९३० को महामन्दीको भन्दा पनि नराम्रो थियो। <ref>{{cite journal|title=The Social History of an American Depression, 1837-1843|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1935-07_40_4/page/662|journal=The American Historical Review|volume=40|issue=4|pages=662–687|date=1 July 1935|jstor = 1842418|last1 = Rezneck|first1 = Samuel|doi=10.2307/1842418}}</ref> यो महामन्दी क्यालिफोर्नियाको सुनको होड पछि सकियो र अमेरिकी सुन भण्डारमा दस गुणा बढी सुन थपियो। अधिकांश मन्दी पछि जस्तै, यो मन्दी पछि पनि अर्थतन्त्रमा उछाल आयो। यो तीस भर्षको अवधिलाई दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति भनिन्छ। === १८३७ को त्रासदी === === लामो मन्दी === '''लामो मन्दी''' सन् १८७३ सुरु भएर १८९६ सम्म चलेको विश्वव्यापी मूल्य तथा आर्थिक शिथिलता थियो। <ref>[https://www.armstrongeconomics.com/history/americas-economic-history/the-long-depression-the-first-great-depression/ The Long Depression – the First Great Depression (America's Economic History. Posted Jul 16, 2015 by Martin Armstrong)]</ref> [[अमेरिकी गृहयुद्ध]]को अन्त्य र दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति पछि बलियो अर्थतन्त्र भएको भनिएका युरोपका देश र अमेरिकालाई यसले नराम्ररी प्रभावित गरेको थियो। १९३० को दशक भन्दा अगाडि सम्म "महामन्दी" भनेर यो मन्दीलाई नै बुझाइन्थ्यो। === महामन्दी === {{Main|महामन्दी}} सन् १९३० को दशकको महामन्दीले विशवका अधिकांश राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गरेको थियो। यी मन्दी १९२९ को बाल स्ट्रिट क्र्यास पछि सुरु भएको मानिन्छ।, र यो सङ्कट चाडैं नै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा फैलियो। <ref>{{cite web |url=http://www.english.uiuc.edu/maps/depression/about.htm |title=About the Great Depression |publisher=English.uiuc.edu |access-date=7 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220090243/http://www.english.uiuc.edu/maps/depression/about.htm |archive-date=20 December 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220090243/http://www.english.uiuc.edu/maps/depression/about.htm |date=20 December 2008 }}</ref> सन् १९२९ देखि १९३३ को बीचमा, अनेरिकाको कुल राष्ट्रिय उत्पादन ३३% ले घट्यो भने बेरोजगारी २५%ले बढ्यो। (औद्योगिक बेरोजगारी नै ३५% भन्दा अधिकले बढेको थियो।{{citation needed|date=November 2012}} महामन्दीको दुरगामी प्रभाव भनेको सबै प्रमुख मुद्राको सुन मानक प्रचलनको अन्त्य थियो। === ग्रीक मन्दी === {{मुख्य|ग्रीक सरकार-कर्जा सङ्कट}} ग्रीसको सरकारी ऋण सङ्कट सन् २००९ मा सुरु भएको थियो। यसलाई 'ग्रीक मन्दी' पनि भनिन्छ। यो युरोपको युरो-क्षेत्रमा पहिलो [[सार्वजनिक ऋण|सार्वभौम ऋण]] सङ्कट (सरकारी ऋण सङ्कट) थियो। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[आर्थिक शिथिलता]] * [[महामन्दी]] वा भीषण मन्दी (द ग्रेट डिप्रेशन) ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[Category:वित्तीय सङ्कटहरू]] [[श्रेणी:आर्थिक सङ्कटहरू]] 8v06zzsdudaczpr0ozxzruvy9lapxny 0 115177 1368746 1307103 2026-08-08T22:22:24Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368746 wikitext text/x-wiki '''कट्टरतावाद''', '''कट्टरवाद''' या '''मूलभूतवाद''' ({{lang-en|fundamentalism}}) सामान्यतया एक यस्तो धार्मिक धारणा हो जुन जड वा अपरिवर्तनीय मान्यताहरू प्रती अतुट लगाव र आस्थालाई सङ्केत गर्छ।<ref>{{cite journal | title = Beyond Theology: Toward an Anthropology of "Fundamentalism" | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2001-06_103_2/page/481 | journal = American Anthropologist | date = Jun 2001 | first = Judith | last = Nagata | volume = 103 | issue = 2| doi = 10.1525/aa.2001.103.2.481 | pages= 481–498 | quote = Once considered exclusively a matter of religion, theology, or scriptural correctness, use of the term fundamentalism has recently undergone metaphorical expansion into other domains [...].}}<!--|accessdate= 18 April, 2020--></ref> यद्यपि, कट्टरतावाद केही निश्चित समुहको बीच एक प्रवृतिको रूपमा लागू हुँदै आएको छ। यो मुख्य रूपमा धर्ममा, यद्यपि एक मात्र रूपमा होइन, देखा पर्छ। कुछ निश्चित समूहों के बीच एक प्रवृत्ति के तौर पर लागू होता आया है। यह मुख्य रूप से धर्म में, यद्यपि एकमात्र रूप में नहीं, दिखाई पड़ता है जो कि सख़्त अविकलता (strict literalism) द्वारा चित्रित है। कट्टरतावाद केहि विशिष्ट धर्मग्रन्थ, आस्थातन्त्र, वा विचारधारा र अन्तर्समूह र बाह्यसमूहको अन्तर<ref>{{cite journal | last1 = Altemeyer | first1 = B. | last2 = Hunsberger | first2 = B. | year = 1992 | title = Authoritarianism, religious fundamentalism, quest, and prejudice | url =https://archive.org/details/international-journal-for-the-psychology-of-religion_1992_2_2/page/113| journal = International Journal for the Psychology of Religion | volume = 2 | issue = 2| pages = 113–133 | doi = 10.1207/s15327582ijpr0202_5 }}</ref><ref name="academia.edu">Kunst, J., Thomsen, L., Sam, D. (2014). Late Abrahamic reunion? Religious fundamentalism negatively predicts dual Abrahamic group categorization among Muslims and Christians. ''European Journal of Social Psychology'' https://www.academia.edu/6436421/Late_Abrahamic_reunion_Religious_fundamentalism_negatively_predicts_dual_Abrahamic_group_categorization_among_Muslims_and_Christians {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709161249/https://www.academia.edu/6436421/Late_Abrahamic_reunion_Religious_fundamentalism_negatively_predicts_dual_Abrahamic_group_categorization_among_Muslims_and_Christians |date=9 जुलाई 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kunst | first1 = J. R. | last2 = Thomsen | first2 = L. | year = 2014 | title = Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations | url = | journal = The International Journal for the Psychology of Religion | volume = | issue = | page = }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hunsberger | first1 = B | year = 1995 | title = Religion and prejudice: The role of religious fundamentalism, quest, and right-wing authoritarianism | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-social-issues_summer-1995_51_2/page/113| journal = Journal of Social Issues | volume = 51 | issue = 2| pages = 113–129 | doi = 10.1111/j.1540-4560.1995.tb01326.x | quote = [...] the fundamentalism and quest relationships with prejudice are especially meaningful in light of an association with right‐wing authoritarianism. [...] In the end, it would seem that it is not religion per se, but rather the ways in which individuals hold their religious beliefs, which are associated with prejudice.}}</ref> लाई बनाइराख्न सार्थकताको एक मजबूत भावनामा लागू हुन्छ, जसको पवित्रतामा विशेष ता है और एक पूर्ववर्ती आदर्श पर लौटने की इच्छा रखता है जहाँ से इसके हिमायतियी मानते हैं कि सदस्य भटक गए हैं। मान्यताहरूको विविधता लाई अस्वीकार, जस्तो कि स्थापित "मूल सिद्धांत" र समूहको भित्र उनकी स्वीकृत व्याख्या अनुसार लागू हुन्छ, प्रायः यस प्रवृतिबाट उत्पन्न हुन्छ।<ref>{{cite web |url= https://www.ntpu.edu.tw/social/upload/P_1020081127150648.pdf |title= Archived copy |accessdate= 2020-04-18 |url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130817003534/http://www.ntpu.edu.tw/social/upload/P_1020081127150648.pdf |archivedate= August 17, 2013 |df= mdy-all }}</ref> ==इसाइ कट्टरवाद== ==इस्लाम कट्टरवाद== ==हिन्दु कट्टरवाद== ==जैन कट्टरवाद== ==बौद्ध कट्टरवाद== ==आलोचना== ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{विचारधारा}} ==सन्दर्भ== <small>{{reflist|2}}</small> ==बाह्य कडीहरू== * [https://web.archive.org/web/20181222232016/http://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/29882/1/Unit-22.pdf कट्टरतावाद] [[श्रेणी:धार्मिक कट्टरतावाद]] q7l0xpmwu7de9bno230d68m8wv3fohl 0 115337 1368836 1217154 2026-08-09T00:27:29Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368836 wikitext text/x-wiki [[File:Mussolini and Hitler 1940 (retouched).jpg|thumb|260px|[[बेनिटो मुसोलिनी]] (बायाँ ) र [[एडल्फ हिटलर]] (दायाँ), फासीवादी इटाली र [[नाजी जर्मनी]] का नेता, दुबै जना फासीवादी थिए ]] '''फासीवाद''' ({{lang-en|Fascism}} {{IPAc-en|ˈ|f|æ|ʃ|ɪ|z|əm}} ) उग्र दक्षिणपन्थी, सर्व सत्तावादी [[उग्रराष्ट्रवाद|उग्र राष्ट्रवाद]]को एउटा स्वरूप हो।<ref>Paxton (2004), pp. 32, 45, 173; Nolte (1965) p. 300.</ref> तानाशाही शक्ति, फरक विचारको वा विरोधको बलपूर्वक दमन, साथै समाज र अर्थतन्त्रको बलियो फौजीकरण<ref>{{cite dictionary|title=fascism|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fascism|dictionary=[[Merriam-Webster Online]]|accessdate=22 August 2017}}</ref><ref>{{cite dictionary|title=fascism|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fascism|dictionary=[[Merriam-Webster Online]]|accessdate=22 August 2017}}</ref> जस्ता विशेषता रहेको फासिवाद २० औँ शताब्दीमा प्रचलित थियो। <ref name="RoutledgeCompanion2">{{cite book|first1=Peter|last1=Davies|first2=Derek|last2=Lynch|title=The Routledge Companion to Fascism and the Far Right|url=https://archive.org/details/routledgecompani00davi|url-access=registration|year=2002|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/routledgecompani00davi/page/1 1–5]}}</ref> अन्य युरोपेली देशहरूमा फैलिनु अघि पहिलो फासीवादी आन्दोलन इटालीमा पहिलो [[पहिलो विश्वयुद्ध|विश्वयुद्ध]]को क्रममा देखा पर्‍यो। <ref name="RoutledgeCompanion3">{{cite book|first1=Peter|last1=Davies|first2=Derek|last2=Lynch|title=The Routledge Companion to Fascism and the Far Right|url=https://archive.org/details/routledgecompani00davi|url-access=registration|year=2002|publisher=Routledge|pages=[https://archive.org/details/routledgecompani00davi/page/1 1–5]}}</ref> [[उदारवाद]], [[मार्क्सवाद]] र [[अराजकतावाद|अराजकतावादको]] विरोधमा फासीवाद पारम्परिक बायाँ - दायाँ रंगावली भित्र उग्र दक्षिणतर्फ राखिएको छ। <ref name="RoutledgeCompanion" /><ref name="University-Aristotle-Hartley-Wilhelm-Hawkesworth" /><ref>{{Cite journal|title=Leon Trotsky's Theory of Fascism|url=https://archive.org/details/journal-of-contemporary-history_1976-10_11_4/page/157|last=Wistrich|first=Robert|date=October 1976|journal=[[Journal of Contemporary History]]|publisher=[[SAGE Publishing]]|location=Thousand Oaks, California|volume=11|issue=4|pages=157–184|doi=10.1177/002200947601100409|jstor=260195}}</ref> फासीवादहरूले [[पहिलो विश्वयुद्ध|पहिलो विश्वयुद्धलाई]] [[क्रान्ति|क्रान्तिको]] रूपमा देखे जसले युद्ध, समाज, राज्य र प्रविधिको प्रकृति मा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। पूर्ण युद्धको आगमन र समाजको जम्मा जन परिचालनले नागरिक र लडाकू बीचको भिन्नता तोड्यो। एक "सैन्य नागरिकता" उत्पन्न भयो जसमा सबै नागरिकहरू युद्धमा कुनै न कुनै रूपमा सेनामा संलग्न थिए। यो युद्धको परिणाम स्वरूप एक शक्तिशाली राज्यको उदय भयो जसले लाखौं मानिसलाई अग्र मोर्चा मा सेवाका लागि परिचालन गर्न र उनीहरूलाई सहयोग गर्न आर्थिक उत्पादन र रसद प्रदान गर्नका साथै नागरिकहरूको जीवनमा हस्तक्षेप गर्ने अभूतपूर्व अधिकार पाएको थियो। == व्युत्पत्ति == इटालियन फासिस्ट तानाशाह [[बेनितो मुसोलिनी|बेनिटो मुसोलिनी]]को अनुसार, फेसेज अफ रिभोलुसन एक्सन इटालीमा १९१५ मा स्थापना भएको थियो। १९१९ मा, मुसोलिनीले [[मिलान]]मा इटालियन फास्सेस अफ कम्ब्याट स्थापना गरे, जुन दुई वर्ष पछि राष्ट्रिय फासिस्ट पार्टी भयो। == परिभाषा == == सिद्धान्त == ===विस्तारवाद सहितको वा रहितको राष्ट्रवाद === जब [[अन्धराष्ट्रवाद]]को धारणा राष्ट्रिय पुनर्उत्थान संग मिसिन्छ तब यो विचारधार [[फासीवाद|फासीवादको]] एक प्रमुख आधार बन्छ । <ref>Roger Griffin, "Nationalism" in Cyprian Blamires, ed., ''World Fascism: A Historical Encyclopedia'', vol. 2 (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2006), pp. 451–53.</ref> === निरंकुशता === फासीवादको अधिनायकवादी राज्य स्थापनाको प्रवर्द्धन गर्छ। <ref>Roger Griffin. ''Fascism, Totalitarianism, and Political Religion''. Routledge. pp. 1–6.</ref> यसले उदारवादी प्रजातन्त्रको बिरोध गर्छ, बहुदलीय व्यवस्थालाई अस्वीकार गर्छ, र राष्ट्र साग मेल खाने [[एकदलीय राज्य|एक दलीय राज्य]]लाई समर्थन गर्न सक्छ। <ref>[https://archive.org/details/OriginsAndDoctrineOfFascismGiovanniGentile/page/n49/mode/2up Origins and Doctrine of Fascism] Giovanni (1934), p. 40.</ref> फासीवादी राज्यले शिक्षा र मिडियामा प्रोपोगन्डा मार्फत विचारधारा प्रचार गर्ने काम र शैक्षिक सामग्री र मिडिया सामग्री उत्पादनलाई नियमन गर्ने सिद्धान्तलाई अनुसरण गर्छ। <ref name="totalitarianism"/><ref name="google68"/> शिक्षालाई फासीबादी आन्दोलनको महिमा स्तुति गाउन र विद्यार्थीलाई देश प्रति यसको ऐतिहासिक र राजनैतिक महत्त्वको जानकारी दिन डिजाइन गरिन्छ। यसले फासीवाद आन्दोलनसँग नमिल्ने र विद्यार्थीलाई राज्यप्रति बफादार हुन सिकाउने बिचारको सफाया गर्ने प्रयास गर्छ।<ref name="pauley"/> === अर्थव्यवस्था === फासीवादले आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय [[समाजवाद]] र खुला बजार पूँजीवादको रुपमा प्रस्तुत गर्छ। <ref>Steve Bastow, James Martin. ''Third Way Discourse: European Ideologies in the Twentieth Century''. Edinburgh University Press Ltd, 2003. p. 36.</ref> फासीवादले मुलधारको समाजवादको बिरोध गरेपनी कहिलेकाही राष्ट्रिय एकताप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता लाई प्रकाश गर्न यसले आफूलाई राष्ट्रवादी "समाजवाद" मान्छ। <ref>{{Cite web |url=http://www.historyguide.org/europe/duce.html |title=Benito Mussolini, Doctrine of Fascism (1932). |access-date=28 July 2016 |archive-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731235010/http://www.historyguide.org/europe/duce.html |url-status=live }}</ref><ref name="blamires1">Blamires, Cyprian, World Fascism: A Historical Encyclopedia, Volume 1 (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc, 2006) p. 610.</ref> फासीवादले अन्तर्राष्ट्रिय खुला बजारको बिरोध गर्छ,तर एक प्रकारको उत्पादक पूँजीवादको समर्थन गर्छ।<ref name=CritTheory>{{cite book |last=Held |first=David |year=1980 |title=Introduction to Critical Theory: Horkheimer to Habermas |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04175-2 }}</ref><ref name="Alberto Spektorowski 2013">Alberto Spektorowski, Liza Ireni-Saban. ''Politics of Eugenics: Productionism, Population, and National Welfare''. Routledge, 2013.</ref> आर्थिक रुपमा आत्मनिर्भरता अधिकांश फासीवादी सरकारको प्रमुख लक्ष्य थियो। <ref>Alexander J. De Grand, ''Fascist Italy and Nazi Germany'', Routledge, 1995. pp. 60–61</ref> === कार्य === === उमेर र लैंगिक भूमिका === ===पुनर्जन्म र आधुनिकतावाद === == आलोचना == [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]मा धुरी शक्तिहरूको पराजयदेखि नै आधुनिक समयमा फासिवाद को व्यापक आलोचना र निन्दा गरिएको छ। === लोकतन्त्र विरोधी र अत्याचारी === [[File:Hitler_and_Franco_at_Hendaye_(en.wiki).jpg|thumb| हिटलर र स्पेनिश तानाशाह फ्रान्सिस्को फ्रान्को २३ अक्टूबर १९४० मा हेन्डेमा बैठक |link=Special:FilePath/Hitler_and_Franco_at_Hendaye_(en.wiki).jpg]] फासीवाद तानाशाही र अत्याचारी हुनु नै फासिज्मको सबैभन्दा सामान्य र कडा आलोचना हो। <ref>[[Roger Boesche]]. Theories of Tyranny, from Plato to Arendt. p. 11.</ref> फासीवाद जानी-नजानी गैर-प्रजातान्त्रिक र प्रजातन्त्र बिरोधी हुन्छ। <ref>Paul Barry Clarke, Joe Foweraker. ''Encyclopedia of Democratic Thought''. Routledge, 2001. p. 540.</ref> <ref>John Pollard. The Fascist Experience in Italy. Routledge, 1998. p. 121.</ref> <ref>Roger Griffin. ''The Nature of Fascism''. New York: St. Martin's Press, 1991. p. 42.</ref> === सिद्धान्तगत अवसरवाद === === वैचारिक बेइमानी === == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[राष्ट्रवाद]] == सन्दर्भ == == बाह्य लिंकहरू == * बेनिटो मुसोलिनी (१ 32 32२) (in English) द्वारा फासीवादको [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Germany/mussolini.htm ''सिद्धान्त''] * [http://media.wix.com/ugd/927b40_c1ee26114a4d480cb048f5f96a4cc68f.pdf मुसोलिनीको "फासीवादको राजनीतिक र सामाजिक शिक्षा" (१ 33 3333)] (पीडीएफ) [http://media.wix.com/ugd/927b40_c1ee26114a4d480cb048f5f96a4cc68f.pdf को आधिकारिक अनुवाद] । Media.wix.com। * [[gutenberg:14058|फासिज्म र विभिन्न द्वारा राष्ट्रिय समाजवाद मा पठन &nbsp; - प्रोजेक्ट गुटेनबर्ग]] * [https://web.archive.org/web/20130930081524/http://www.themodernword.com/eco/eco_blackshirt.html "अनन्त फासीवाद: ब्ल्याकशर्टलाई हेर्ने चौध तरीका"] - उम्बर्टो इकोको फासिज्मका १ characteristics विशेषताहरूको सूची, मूल रूपमा १ 1995 1995 published प्रकाशित भयो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{विचारधारा}} [[श्रेणी:राजनीतिक विचार]] [[श्रेणी:आर्थिक]] [[श्रेणी:सामाजिक]] [[श्रेणी:राजनैतिक विचारधारा]] [[श्रेणी:राष्ट्रवाद]] ewgj24m9icgth1acl8yos2wpdnx168k 0 116042 1368925 1237201 2026-08-09T02:23:26Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368925 wikitext text/x-wiki [[File:Ethanol-2D-flat.svg|thumb|Full structural formula of ethanol]] '''इथानोल''' ( '''[[इथानोल|इथाइल अल्कोहल]],''' वा सामान्य '''[[अल्कोहल]]''' '''पनि भनिन्छ''' ) एक [[रासायनिक यौगिक|रासायनिक यौगिक हो]], यसको [[रासायनिक सूत्र|रसायनिक सूत्र]] {{Chem|C|2|H|6|O}} हो साथ [[अल्कोहल|।]] यसको सूत्र {{chem|CH|3|}}−{{chem|CH|2|}}−{{chem|OH|}} वा {{chem|C|2|H|5}}{{chem|O|H}} पनि लेख्न सकिन्छ । '''इथानोल''' एक अस्थिर, ज्वलनशील, रंगहीन तरल हो कि हल्का चरित्रको गन्धको साथ। यो एक मनोचिकित्सक पदार्थ हो र [[मादक पदार्थ|रक्सीयुक्त पेयहरूमा]] पाइने प्रमुख तत्त्व हो। इथानोल प्राकृतिक रूपमा मर्चा द्वारा [[चिनी]]को फर्मेनटेसन विधि (किण्वीकरण) द्वारा उत्पादित हुन्छ।। इथानोलको एन्टिसेप्टिक र कीटाणुनाशकको रूपमा चिकित्सा अनुप्रयोगहरू पनि छन्। यौगिक व्यापक रूपमा [[रसायन शास्त्र|रासायनिक]] [[घोलक पदार्थ|घोलकको]] रूपमा प्रयोग गरिन्छ, या त वैज्ञानिक रासायनिक परीक्षणको लागि वा अन्य जैविक यौगिकहरूको संश्लेषणमा, र यो एक महत्त्वपूर्ण पदार्थ हो जुन विभिन्न प्रकारका निर्माण उद्योगहरूमा प्रयोग गरिन्छ। इथानोललाई वैकल्पिक ईन्धन स्रोतको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। == उपयोगहरु == ===चिकित्सा=== ====एन्टी-सेप्टिक==== इथानोल चिकित्सा क्षेत्रमा सफाईमा प्रयोग गरिन्छ र यसको यसको जीवाणुनाशक र फंगाइ प्रतिरोधी प्रभावहरू हरूको कारणले यसलाई मुख्यत व्याक्टेरिया बिरोधी ह्यान्ड सेनिताइजरहरूमा एन्टी सेप्टिकको रुपमा उपयोग गरिन्छ ।<ref>{{cite journal|last1=Pohorecky|first1=Larissa A.|last2=Brick|first2=John|title=Pharmacology of ethanol|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1988_36_2-3/page/335|journal=Pharmacology & Therapeutics|date=January 1988|volume=36|issue=2–3|pages=335–427|doi=10.1016/0163-7258(88)90109-X|pmid=3279433}}</ref> इथानोलले सूक्ष्मजीवहरूलाइ तीनीहरुको प्रोटिन र झिल्लीलाई घुलाएरा मार्छ र यो इथानोल [[जीवाणु|ब्याक्टेरिया]] र फंगी र [[विषाणु|भाइरस]]हरूको बिरूद्ध एकदम प्रभावकारी हुन्छ। यद्यपि यो जीवाणु स्पोरहरूको बिरूद्ध अप्रभावी छ, तर हाइड्रोजन पेरोक्साइड प्रयोग गरेर कम गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite journal|vauthors=McDonnell G, Russell AD|title=Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance|url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_1999-01_12_1/page/147|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=12|issue=1|pages=147–79|date=January 1999|pmid=9880479|pmc=88911|doi=10.1128/CMR.12.1.147}}</ref> शुद्ध इथानोल भन्दा ७०% इथानोलको घोल अधिक प्रभावकारी हुन्छ किनभने सूक्ष्मजीव प्रतिरोधी गतिविधिका लागि इथानोललाई पानी अणुहरूको आवश्यक पर्छ। पूर्ण शुद्ध इथानोलले सूक्ष्म जीवाणुहरूलाई नष्ट नगरी नै उनीहरूलाई निष्क्रिय गर्छ किनभने अल्कोहलले सूक्ष्मजीवको झिल्ली पूर्ण रूपले पार गर्न असमर्थ छ। <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/infectioncontrol/guidelines/disinfection/disinfection-methods/chemical.html|title=Chemical Disinfectants {{!}} Disinfection & Sterilization Guidelines {{!}} Guidelines Library {{!}} Infection Control {{!}} CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/post/Why_is_70_ethanol_used_for_wiping_microbiological_working_areas|title=Why is 70% ethanol used for wiping microbiological working areas?|website=ResearchGate|language=en|access-date=2018-01-29}}</ref> ====एन्टी-डोट==== इथानोललाई आइसो प्रोपाइल अल्कोहल र इथाइलिन ग्लाइकोलको एन्टीडोट (प्रतिकारक) को रुपमा पनि उपयोग गरिन्छ। <ref>{{cite journal|last1=Scalley|first1=Robert|name-list-format=vanc|title=Treatment of Ethylene Glycol Poisoning|journal=American Family Physician|date=September 2002|volume=66|issue=5|pages=807–813|pmid=12322772|url=https://www.aafp.org/afp/2002/0901/p807.html|access-date=15 January 2018}}</ref> ====चिकित्सा धोलक==== ====औषधि विज्ञान ==== ===मनोरञ्जन === ===उर्जा=== {{मुख्य|इथानोल इन्धन}} ====इन्जिन इन्धन ==== इथानोलको सबैभन्दा ठूलो एकल उपयोग इन्जिन इन्धन र इन्धन योजकको रुपमा हुन्छ। ब्राजिल विशेष रुपमा इन्जिन इन्धनको रुपमा इथानोलको उपयोगमा निकै निर्भर छ। विश्वमा इथानोलको अग्रणी उत्पादक मध्येमा ब्राजिलको भूमिका छ। {{Multiple image|align=center|height2=1932|alt3=Postal service photograph|height3=2304|width3=3456|image3=USPS-E85 fuel-St Paul-20070127.jpg|caption2=इथानोलले चल्ने फोर्ड टेरस, न्युयोर्क सिटि <!--image 3-->|alt2=Ford Taurus photograph|width2=2580|direction=horizontal|image2=Ethanol Car.jpg|caption1=इथानोल पम्प स्टेसन, साउ पाउलो, ब्राजिल <!--image 2-->|alt1=इथानोल पम्प स्टेसन|height1=600|width1=900|image1=Sao Paulo ethanol pump 04 2008 74 zoom.jpg|total_width=660 <!--image 1-->|caption3=अमेरिकी हुलाक सेवाको ट्रक }} ====रकेट इन्धन==== ====फ्युल सेल==== ====घरायसी तापन==== ===पशुपालन=== ===घोलन=== ===न्यून तापमान तरल=== यसको कम जम्ने तापक्रम −११४ °C (−१७३ °F) र कम विषाक्तताको कारण, यसलाई प्रयोगशालाहरूमा (सुक्खा बरफ वा अन्य शीतलकहरू सहित) पानीको चिसो बिन्दुभन्दा कम तापक्रममा भाँडाहरूलाई राख्न कूलिङ बाथको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसै कारणले, यो अल्कोहल [[थर्मोमिटर|थर्मोमिट]]रमा सक्रिय तरल पदार्थको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। == रसायन विज्ञान == === रासायनिक सूत्र === इथानोल २-कार्बन अल्कोहल हो। यसको आणविक सूत्र CH₃CH₂OH हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Ethanol}} [[श्रेणी:इथानोल]] 45vg8jli9b6jnmjbaqplnnhsct77728 0 121548 1368725 1321873 2026-08-08T21:48:05Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368725 wikitext text/x-wiki '''फ्लाइन प्रभाव''' बौद्धिक क्षमताको मापनको लागि २०औँ शताब्दीमा [[विश्व]]को धेरै भागहरूमा गरिएको परीक्षण प्राप्ताङ्कहरूमा समयसँगै वृद्धि देखिदा, त्यस वृद्धिलाई अध्यन गर्न बनाइएको एक चलन हो। यो प्रभावले समयसँगै बौद्धिक क्षमता बढ्छ भन्ने धारणा अगाडि सार्छ। जब नयाँ पुस्ताहरुले पुराना परीक्षणहरू लिन्छन्, प्रायः सबै मामिलाहरूमा तिनीहरूले पुरानो औसत प्राप्ताङ्कभन्दा बढी प्राप्ताङ्क प्राप्त गर्ने गर्छन्।<ref name="baker2">{{Cite journal|last1=Baker|last6=Leon|doi=10.1016/j.intell.2015.01.003|pages=144–58|volume=49|journal=Intelligence|title=The cognitive impact of the education revolution: A possible cause of the Flynn Effect on population IQ|date=March 2015|first6=Juan|first5=Nathan F.|first1=David P.|last5=Dieckmann|first4=Ellen|last4=Peters|first3=Martin|last3=Benavides|first2=Paul J.|last2=Eslinger|issn=0160-2896}}</ref><ref name="Rönnlund">{{cite journal|vauthors=Rönnlund M, Nilsson LG|title=Flynn effects on sub-factors of episodic and semantic memory: parallel gains over time and the same set of determining factors|journal=Neuropsychologia|volume=47|issue=11|pages=2174–80|date=September 2009|pmid=19056409|doi=10.1016/j.neuropsychologia.2008.11.007|s2cid=15706086}}</ref> फ्लाइन प्रभावको लागि धेरै प्रस्तावित स्पष्टीकरणहरू र आलोचनाहरू छन्। यो प्रभाव मान्छेको स्मृतिमा पनि अवलोकन गरिएको छ। अनुसन्धानले [[नर्वे]],  [[डेनमार्क]], [[अस्ट्रेलिया]], [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]],  [[नेदरल्यान्ड]],  [[स्विडेन]], [[फिनल्यान्ड]],  [[फ्रान्स]] र विभिन्न [[जर्मनी|जर्मन]] भाषी मुलुकहरूमा विपरीत फ्लाइन प्रभाव पनि देखाएको छ। विपरीत फ्लाइन प्रभावले सन् १९९० को दशकदेखि बौद्धिक प्रश्न प्राप्ताङ्कमा गिरावट अवलोकन गरेको छ।<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.paid.2005.01.029|title=A long-term rise and recent decline in intelligence test performance: The Flynn Effect in reverse|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2005-09_39_4/page/837|journal=Personality and Individual Differences|volume=39|issue=4|pages=837–43|year=2005|last1=Teasdale|first1=Thomas W|last2=Owen|first2=David R}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.intell.2013.05.008|title=A negative Flynn effect in Finland, 1997–2009|journal=Intelligence|volume=41|issue=6|pages=817–20|year=2013|last1=Dutton|first1=Edward|last2=Lynn|first2=Richard}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.intell.2015.10.004|title=A reversal of the Flynn effect for spatial perception in German-speaking countries: Evidence from a cross-temporal IRT-based meta-analysis (1977–2014)|journal=Intelligence|volume=53|pages=145–53|year=2015|last1=Pietschnig|first1=Jakob|last2=Gittler|first2=Georg}}</ref><ref name="pnas2018">{{Cite journal|last1=Bratsberg|first1=Bernt|last2=Rogeberg|first2=Ole|date=June 6, 2018|title=Flynn effect and its reversal are both environmentally caused|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=26|language=en|pages=6674–78|doi=10.1073/pnas.1718793115|issn=0027-8424|pmid=29891660|pmc=6042097}}</ref> == बाह्य कडीहरू == * {{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/james_flynn_why_our_iq_levels_are_higher_than_our_grandparents|title=टेड वकता जेम्स फ्लिन: हाम्रो आइक्यु अङ्क हाम्रा हजुरबुबाहरुको आइक्यु अङ्क भन्दा किन बढि?|last=|publisher=TED.com|accessdate=November 13, 2017}} * [http://www.psychometrics.cam.ac.uk/about-us/directory/beyond-the-flynn-effect फ्लाइन इफेक्ट पछाडि] क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा जेम्स फ्लिनद्वारा २००६को लेक्चर * इंडियाना विश्वविद्यालयद्वारा [http://www.indiana.edu/%7Eintell/flynneffect.shtml फ्लाइन प्रभाव।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130220507/http://www.indiana.edu/~intell/flynneffect.shtml |date=2020-01-30 }} * [https://my.psychologytoday.com/files/u81/Dickens_and_Flynn__2001_.pdf "हेरिटेबिलिटी वा वातावरणीय प्रभाव ठुलो? आईक्यू प्याराडक्सको समाधान"]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.wired.com/wired/archive/13.05/flynn_pr.html "डोम सुधार"] ( ''वायर्डको'' लेख) * [http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/12/17/071217crbo_books_gladwell न्यू योर्कबाट दौडमा, आईक्यू र फ्लाइन प्रभाव, माल्कम ग्लेडवेल] * [http://pespmc1.vub.ac.be/FLYNNEFF.html बढ्दो बुद्धि: फ्लाइन प्रभाव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704094614/http://pespmc1.vub.ac.be/FLYNNEFF.html |date=2007-07-04 }} == सन्दर्भ सामाग्रीहरू == [[श्रेणी:बुद्धिमत्ता]] [[श्रेणी:मनोमिति]] el5w7tysdtvpfga55eorjeiy139xl2r 0 122380 1368740 1318672 2026-08-08T22:09:50Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368740 wikitext text/x-wiki [[चित्र:18th_century_ethnography.jpg|right|thumb|300x300px| १८‌औँ शताब्दीको डच चित्र जसमा [[एसिया]], [[दक्षिण अमेरिका|अमेरिका]] र [[अफ्रिका]]का मानिसहरुको इस्टेरियोटाइप माथिल्लो हरफमा र [[इङ्ल्यान्ड|अङ्‍गेज]], [[जर्मनी|जर्मन]] र [[फ्रान्स|फ्रान्‍सेली]] मानिसहरुको इस्टेरियोटाइप तल्लो हरफमा दर्शाइएको छ।]] [[चित्र:Cops_in_a_Donut_Shop_2011_Shankbone.jpg|thumb| [[उत्तर अमेरिका]]को इस्टेरियोटाइपिक व्यवाहार जहाँ प्रहरी अधिकारीहरु डोनट र कफी खरिद गरिरहेका छन्। <ref>{{Cite web|url=https://spoonuniversity.com/lifestyle/this-is-why-doughnuts-are-associated-with-cops|title=This is Why Doughnuts Are Associated With Cops|last=Critchfield|first=Austi|date=November 15, 2017|publisher=Spoon University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119061259/https://spoonuniversity.com/lifestyle/this-is-why-doughnuts-are-associated-with-cops|archivedate=November 19, 2017|accessdate=November 2, 2020|quote=The funny thing is, the whole cop and doughnuts thing is completely out of date -- today, an officer could just as easily swing through a McDonald’s drive through as he could a '''Krispy Kreme'''. Yet, the stereotype endures, even though police aren’t seen at doughnut shops in nearly the numbers they used to have been. In a way, it’s become a stereotype of itself, which is pretty [[meta]].}}</ref>]] सामाजिक मनोविज्ञानमा '''इस्टेरियोटाइप''' एक वर्गका मानिसहरुप्रति राखिने एक निस्चित धारणा हो। इस्टेरियोटाइप एक वर्गको मानिसबाट आशा गरिने व्यवहार हो। इस्टेरियोटाइपले एउटा वर्गलाई धेरै जसो अत्याधिक रुपमा एक कोणिय ढंगबाट हेर्‍छ र नयाँ जानकारीको प्रतिरोध गर्‍छ तर कहिलेकाहीँ इस्टेरियोटाइप साँचो पनि हुन सक्छ। इस्टेरियोटाइप स्पष्ट अर्थात: इस्टेरियोटाइप मानिस सचेत भएर विश्‍वास गर्ने र निहित अर्थात: इस्टेरियोटाइपमा मानिसले विश्‍वास चाहीँ गर्ने तर त्यो विश्‍वास सामाजिक चालचलनबाट बनेको र विश्‍वास अवचेतित (अंग्रेजीमा सबकन्सियस) मात्र हुने गरि दुई श्रेणीमा बाडिन्छ। <ref>{{Cite web|url=https://implicit.harvard.edu/implicit/faqs.html#faq1|title=Frequently Asked Questions|website=implicit.harvard.edu|access-date=14 April 2018}}</ref><ref name="McGarty Yzerbyt et al. (2002)">{{cite book|title=Stereotypes as explanations: The formation of meaningful beliefs about social groups|last1=McGarty|first1=Craig|last2=Yzerbyt|first2=Vincent Y.|last3=Spears|first3=Russel|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|isbn=978-0-521-80047-1|location=Cambridge|pages=1–15|chapter=Social, cultural and cognitive factors in stereotype formation|chapter-url=http://catdir.loc.gov/catdir/samples/cam033/2002073438.pdf}}</ref><ref name="Judd et al. (1993)">{{cite journal|last1=Judd|first1=Charles M.|last2=Park|first2=Bernadette|year=1993|title=Definition and assessment of accuracy in social stereotypes|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1993-01_100_1/page/109|journal=[[Psychological Review]]|volume=100|issue=1|pages=109–128|doi=10.1037/0033-295X.100.1.109|pmid=8426877}}</ref><ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal|last1=Cox|journal=[[Perspectives on Psychological Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003741/http://www.archpsychological.com/blog/wp-content/uploads/2012/09/deprejudice-txng-dep-n-prejudice-w-tx-for-other.pdf|url-status=dead|s2cid=1512121|pmid=26168502|doi=10.1177/1745691612455204|pages=427–449|issue=5|volume=7|url=http://www.archpsychological.com/blog/wp-content/uploads/2012/09/deprejudice-txng-dep-n-prejudice-w-tx-for-other.pdf|first1=William T. L.|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|year=2012|first4=Steven D.|last4=Hollon|first3=Patricia G.|last3=Devine|first2=Lyn Y.|last2=Abramson|archive-date=3 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203003741/http://www.archpsychological.com/blog/wp-content/uploads/2012/09/deprejudice-txng-dep-n-prejudice-w-tx-for-other.pdf |date=3 December 2013 }}</ref><ref name="Chakkarath, P. (2010)">{{cite journal|last1=Chakkarath|first1=Pradeep|year=2010|title=Stereotypes in social psychology: The 'West-East' differentiation as a reflection of Western traditions of thought|url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/58094|journal=[[Psychological Studies]]|volume=55|issue=1|pages=18–25|doi=10.1007/s12646-010-0002-9|s2cid=144061506}}</ref> == सन्दर्भ सामाग्रीहरू == {{Reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Stereotypes}} [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] aceiv7h63lubh15e7huptv9z2wtzjlo 0 122389 1368695 1326032 2026-08-08T12:06:42Z Bishaldev100 28807 1368695 wikitext text/x-wiki '''राजगुरु वा राज्यगुरु''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा राजाको /दरबारको शाही [[पण्डित|पुरोहित]]को उपाधी जनाउँछ। <ref>{{cite book |title=A History of India |first1=Hermann |last1=Kulke |authorlink1=Hermann Kulke |first2=Dietmar |last2=Rothermund |authorlink2=Dietmar Rothermund |edition=Fourth |publisher=Routledge |origyear=1986 |year=2004 |page=5 |isbn=9780415329194 |url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C |accessdate=25 December 2012}}</ref> नेपाली शब्दकोषमा '''राजगुरु'''को परिभाषा यस प्रकार छ:<ref>{{Cite web |title=Nepali Shabdakosh {{!}} English Nepali Dictionary {{!}} Nepali Rhymes |url=https://nepalishabdakosh.com/ |access-date=2025-11-04 |website=nepalishabdakosh.com |language=en}}</ref> # राजालाई मन्त्रदान गर्ने [[गुरु]]; राजाका गायत्रीगुरु। # राजाको धार्मिक कार्य गराउन औपचारिक रूपमा नियुक्त भएका गुरु। # राज्यको धर्मसम्बन्धी विषयमा सर्वोच्च मान्यताप्राप्त व्यक्ति। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पण्डित विजयराज]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * [[गजराज मिश्र]] * [[व्रजनाथ पौड्याल]] * [[द्रोणाचार्य]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 7venhe3fmocisd98ls503ln4s3k85am 1368696 1368695 2026-08-08T12:07:47Z Bishaldev100 28807 1368696 wikitext text/x-wiki '''राजगुरु वा राज्यगुरु''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा राजाको /दरबारको शाही [[पुरोहित]]को उपाधी जनाउँछ। <ref>{{cite book |title=A History of India |first1=Hermann |last1=Kulke |authorlink1=Hermann Kulke |first2=Dietmar |last2=Rothermund |authorlink2=Dietmar Rothermund |edition=Fourth |publisher=Routledge |origyear=1986 |year=2004 |page=5 |isbn=9780415329194 |url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C |accessdate=25 December 2012}}</ref> नेपाली शब्दकोषमा '''राजगुरु'''को परिभाषा यस प्रकार छ:<ref>{{Cite web |title=Nepali Shabdakosh {{!}} English Nepali Dictionary {{!}} Nepali Rhymes |url=https://nepalishabdakosh.com/ |access-date=2025-11-04 |website=nepalishabdakosh.com |language=en}}</ref> # राजालाई मन्त्रदान गर्ने [[गुरु]]; राजाका गायत्रीगुरु। # राजाको धार्मिक कार्य गराउन औपचारिक रूपमा नियुक्त भएका गुरु। # राज्यको धर्मसम्बन्धी विषयमा सर्वोच्च मान्यताप्राप्त व्यक्ति। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पण्डित विजयराज]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * [[गजराज मिश्र]] * [[व्रजनाथ पौड्याल]] * [[द्रोणाचार्य]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 3jqa3756jxvw5ardj2qfir06xxaow4p 0 122555 1368944 1324762 2026-08-09T03:55:32Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368944 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician | name = पृथ्वी मान गुरुङ | term_start1 = | children = | spouse = | father = | education = | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]](?-२०२१) | constituency2 = | successor2 = | predecessor2 = | term2 = | office2 = | successor1 = डिल्लीराज भट्ट | predecessor1 = | term_end1 = | office1 = | image = | constituency1 = | predecessor = [[सीता कुमारी पौडेल]] | term_end = २०८१ | term_start = १२ श्रावण २०७८ | president = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | 1namedata = [[कृष्णचन्द्र नेपाली पोखरेल]] | 1blankname = मुख्यमन्त्री | office = ४ औं [[प्रदेश प्रमुख (गण्डकी प्रदेश)]] | death_date = {{death date and age|2025|07|26|1949|4|13|df=y}} | residence = | birth_place = | birth_date = {{Birth date|1949|4|13|df=y}} | caption = | website = }} '''पृथ्वीमान गुरुङ''' (१३ अप्रिल १९४९ – २६ जुलाई २०२५) नेपालको [[गण्डकी प्रदेश]]का [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] थिए।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/news/2021/07/27/162739836484785060.html|title=राष्ट्रपतिद्वारा गण्डकी र लुम्बिनीमा नयाँ प्रदेश प्रमुख नियुक्त|website=ekantipur.com|language=ne|accessdate=2021-07-27}}</ref> उनलाई साउन १२, २०७८ मा संघीय सरकारको मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]ले नियुक्त गरेका थिए। उनी सीता कुमारी पौडेलको ठाउँमा आएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2021/07/990337|title=प्रदेश प्रमुख पौडेल र यादव पदमुक्त|website=Online Khabar|language=en-US|accessdate=2021-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lokaantar.com/story/152051/2021/7/27/main-news/bidhya-bhandari-|title=राष्ट्रपतिद्वारा दुई नयाँ प्रदेश प्रमुख नियुक्त (विज्ञप्तिसहित)|website=Lokaantar|language=Nepali|accessdate=2021-07-27}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सन् १९४९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०२५ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेश]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका प्रदेश प्रमुखहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नेपाली कांग्रेस राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] aue65nuvbn2jnqnoly1emvbxy7zqdia 0 122777 1368945 1324309 2026-08-09T04:06:20Z Bishaldev100 28807 /* फ्रान्स */ 1368945 wikitext text/x-wiki [[चित्र:United_Nations_Security_Council.jpg|thumb|संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद को कोठा]] '''संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद "भिटो अधिकार" भनेको [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्]] को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदका स्थायी सदस्यहरू|स्थायी सदस्य]] ( [[चीन]], [[फ्रान्स]], [[रुस|रूस]], [[संयुक्त अधिराज्य|संयुक्त राज्य]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]])को "प्रक्रियात्मक" निर्णय बाहेक अन्य कुनै पनि निर्णयलाई [[भिटो]] गर्ने अधिकार हो। यद्यपि स्थायी सदस्यको बहिस्कार वा अनुपस्थितिलाई भिटोको रुपमा गणना गरिदैन।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Engelhardt |first=Hanns |date=1963|title=Das Vetorecht im Sicherheitsrat der Vereinten Nationen|journal=Archiv des Völkerrechts|volume=10|issue=4|pages=377–415 |jstor=40796759 |issn=0003-892X}}</ref> "प्रक्रियात्मक" निर्णय (जस्तै बैठकको एजेन्डा परिवर्तन गर्ने वा गैर-सदस्यलाई सुरक्षा परिषद् बैठकमा बस्न आमन्त्रित गर्ने निर्णय<ref>Kelsen, Hans. “Organization and Procedure of the Security Council of the United Nations.” Harvard Law Review, vol. 59, no. 7, 1946, pp. 1087–121. JSTOR, https://doi.org/10.2307/1335164. Accessed 20 Aug. 2024.</ref><ref>Padelford, Norman J. “The Use of the Veto.” International Organization, vol. 2, no. 2, 1948, pp. 227–46. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/3030288. Accessed 20 Aug. 2024.</ref>) लाई भिटो गर्न सकिँदैन। स्थायी सदस्यले महासचिवको छनोट पनि रोक्न सक्छ। भिटो एक विवादास्पद अधिकार हो। यसका पक्षधरले यसलाई "अन्तर्राष्ट्रिय स्थायित्वको प्रवर्तक, <ref name="putin2013">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html|title=What Putin Has to Say to Americans About Syria|last=Putin|first=Vladimir V.|date=11 September 2013|work=The New York Times|quote=The United Nations’ founders understood that decisions affecting war and peace should happen only by consensus, and with America's consent the veto by Security Council permanent members was enshrined in the United Nations Charter. The profound wisdom of this has underpinned the stability of international relations for decades.}}</ref> सैन्य हस्तक्षेप विरुद्धको जाँच, <ref name="wangyi">{{Cite web|url=http://losangeles.china-consulate.org/eng/topnews/t1277592.htm|title=Wang Yi: China Is Participant, Facilitator and Contributor of International Order|date=27 June 2015|website=Consulate-General of the People's Republic of China in Los Angeles|quote=China's veto at the Security Council has always played an important role in checking the instinct of war and resisting power politics.}}</ref> र अमेरिकी प्रभुत्व बिरूद्धको महत्वपूर्ण सुरक्षा"को रूपमा लिन्छन्। <ref>{{Cite news|url=https://www.rt.com/news/362914-us-russia-tensions-churkin-veto/|title=Veto right prevents UNSC from turning into 'rubber stamp' for US & allies – Churkin|date=16 October 2016|work=RT International}}</ref> आलोचकहरू भिटोलाई [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रको]] सबैभन्दा अप्रजातान्त्रिक तत्व मान्छन्, <ref name="wilcox1945">[https://www.jstor.org/stable/1950035 II. The Yalta Voting Formula, Author(s): Francis O. Wilcox, Source: The American Political Science Review, Vol. 39, No. 5 (Oct. 1945), pp. 943–956] Retrieved 5 May 2015 17:13 UTC</ref> साथै युद्ध अपराध र मानवता विरुद्धको अपराधमा संयुक्त राष्ट्रसंघको निष्क्रियताको मुख्य कारण पनि भिटो अधिकार नै हो किनकि यसले स्थायी सदस्यहरू र उनीहरूका सहयोगीहरूका विरुद्ध संयुक्त राष्ट्रको कार्यवाहीलाई प्रभावकारी रूपमा काम गर्न रोक्दछ। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/04/end-security-council-veto-to-halt-aleppo-violence-un-human-right/|title='End Security Council veto' to halt Syria violence, UN human rights chief says amid deadlock|last=Oliphant|first=Roland|date=4 October 2016|work=The Telegraph}}</ref> == संयुक्त राष्ट्रसंघीय बडापत्र == भिटो अधिकार सम्बन्धी व्यवस्था [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वडापत्र]]को धारा २७ मा उल्लेख छ ==प्रयोग== ===इतिहास === १९४६ देखि १९६९ सम्म, सुरक्षा परिषद्को बहुमत मत संयुक्त राज्य अमेरिकाको गठबन्धनसँग थियो, त्यसैले अमेरिकाले कुनै भिटो प्रयोग गरेन किनभने यसले प्रत्येक मत जित्ने गरेको थियो। हाल सम्मको भिटोहरू मध्ये ९३% भिटोको प्रयोग सोभियत संघले गरेको छ। पश्चिमा बहुमतको प्रस्तावलाई रोक्न सोभियत्ले भिटो प्रयोग गतेको थियो। फ्रान्स र संयुक्त अधिराज्यले कहिलेकाहीं आफ्नो औपनिवेशिक हितको रक्षा गर्न भिटो प्रयोग गर्थे (जबकि फ्रान्सले मात्र फेब्रुअरी ६, १९७६ मा एक पटक मात्र भिटो प्रयोग गरेको थियो), र गणतन्त्र चीनले एक पटक मात्र भिटो प्रयोग गरेको छ। १९६० को दशकमा उपनिवेशीकरणको अन्त्यले संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यता विस्तार गर्दै जाँदा पश्चिमी बहुमत क्षय हुँदै गयो। तेस्रो विश्वका नयाँ स्वतन्त्र देशहरूले बारम्बार पश्चिमी शक्तिहरूको विरुद्धमा मतदान गरे, जसले गर्दा संयुक्त राज्य अमेरिकाले भिटोको सहारा लिन बाध्य भयो।<ref name="urquhart2014">{{cite book |last1=Urquhart |first1=Brian |title=Decolonization and World Peace |date=2014 |publisher=University of Texas Press |isbn=9781477303306}}</ref> ===महासचिवको छनोट=== संयुक्त राष्ट्र संघको महासचिव सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाद्वारा नियुक्त गरिन्छ। त्यसकारण, महासचिवको चयनलाई रोक्न भिटो शक्ति प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite book |first= Simon |last= Chesterman |contribution= Introduction |editor-first= Simon |editor-last= Chesterman |title= Secretary or General? The UN Secretary-General in World Politics |location= Cambridge |publisher= Cambridge University Press |year= 2007 |page= 7}}</ref> ==देश अनुसार विश्लेषण == ===चीन (गणतन्त्र चीन/ जनवादी गणतन्त्र चीन)=== ===फ्रान्स === फ्रान्सले आफ्नो भिटो शक्तिलाई कमै प्रयोग गर्छ। सन् १९७६ मा कोमोरोसको स्वतन्त्रताको प्रस्तावलाई रोक्न एकतर्फी रूपमा भिटो प्रयोग गरेको एक मात्र समय थियो, जुन मायोट टापुलाई फ्रान्सेली विदेशी समुदायको रूपमा राख्नको लागि गरिएको थियो।<ref name=gp>{{cite web |title=Subjects of UN Security Council Vetoes |url=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/102/40069.html |publisher=[[Global Policy Forum]] |access-date=18 April 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130509021050/http://www.globalpolicy.org/component/content/article/102/40069.html |archive-date=9 May 2013}}</ref> सन् १९५६ मा [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]]को समयमा इजिप्ट विरुद्ध इजरायली सेनाले गरेको सैन्य कारबाही तत्काल बन्द गर्न आह्वान गर्ने प्रस्तावलाई पनि फ्रान्स र बेलायतले भिटो गरेको थियो।<ref name=gp/> सन् १९८९ मा फ्रान्स, संयुक्त राज्य अमेरिका र संयुक्त अधिराज्यले पानामामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको आक्रमणको निन्दा गर्ने प्रस्तावलाई भिटो गर्‍यो। २००३ मा, आसन्न [[२००३ मा इराकको आक्रमण|इराकको आक्रमण]] सम्बन्धी प्रस्तावमा फ्रान्सेले भिटोको धम्की दियो जसकारण फ्रान्स र संयुक्त राज्य अमेरिका बीचको सम्बन्धमा तीक्तता आयो।<ref name="iht2003"/> ===सोभियत संघ/ रसिया=== ===संयुक्त अधिराज्य=== ===संयुक्त राज्य=== ==विवाद== ===आलोचना === ===समर्थन=== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ढाँचा:संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद}} {{ढाँचा:UN Charter}} [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] [[श्रेणी:भिटो]] 113dxrl8i5r53gfj79spnjz6yy4mver 1368946 1368945 2026-08-09T04:46:47Z Bishaldev100 28807 /* चीन (गणतन्त्र चीन/ जनवादी गणतन्त्र चीन) */ 1368946 wikitext text/x-wiki [[चित्र:United_Nations_Security_Council.jpg|thumb|संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद को कोठा]] '''संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद "भिटो अधिकार" भनेको [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्]] को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदका स्थायी सदस्यहरू|स्थायी सदस्य]] ( [[चीन]], [[फ्रान्स]], [[रुस|रूस]], [[संयुक्त अधिराज्य|संयुक्त राज्य]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]])को "प्रक्रियात्मक" निर्णय बाहेक अन्य कुनै पनि निर्णयलाई [[भिटो]] गर्ने अधिकार हो। यद्यपि स्थायी सदस्यको बहिस्कार वा अनुपस्थितिलाई भिटोको रुपमा गणना गरिदैन।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Engelhardt |first=Hanns |date=1963|title=Das Vetorecht im Sicherheitsrat der Vereinten Nationen|journal=Archiv des Völkerrechts|volume=10|issue=4|pages=377–415 |jstor=40796759 |issn=0003-892X}}</ref> "प्रक्रियात्मक" निर्णय (जस्तै बैठकको एजेन्डा परिवर्तन गर्ने वा गैर-सदस्यलाई सुरक्षा परिषद् बैठकमा बस्न आमन्त्रित गर्ने निर्णय<ref>Kelsen, Hans. “Organization and Procedure of the Security Council of the United Nations.” Harvard Law Review, vol. 59, no. 7, 1946, pp. 1087–121. JSTOR, https://doi.org/10.2307/1335164. Accessed 20 Aug. 2024.</ref><ref>Padelford, Norman J. “The Use of the Veto.” International Organization, vol. 2, no. 2, 1948, pp. 227–46. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/3030288. Accessed 20 Aug. 2024.</ref>) लाई भिटो गर्न सकिँदैन। स्थायी सदस्यले महासचिवको छनोट पनि रोक्न सक्छ। भिटो एक विवादास्पद अधिकार हो। यसका पक्षधरले यसलाई "अन्तर्राष्ट्रिय स्थायित्वको प्रवर्तक, <ref name="putin2013">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/09/12/opinion/putin-plea-for-caution-from-russia-on-syria.html|title=What Putin Has to Say to Americans About Syria|last=Putin|first=Vladimir V.|date=11 September 2013|work=The New York Times|quote=The United Nations’ founders understood that decisions affecting war and peace should happen only by consensus, and with America's consent the veto by Security Council permanent members was enshrined in the United Nations Charter. The profound wisdom of this has underpinned the stability of international relations for decades.}}</ref> सैन्य हस्तक्षेप विरुद्धको जाँच, <ref name="wangyi">{{Cite web|url=http://losangeles.china-consulate.org/eng/topnews/t1277592.htm|title=Wang Yi: China Is Participant, Facilitator and Contributor of International Order|date=27 June 2015|website=Consulate-General of the People's Republic of China in Los Angeles|quote=China's veto at the Security Council has always played an important role in checking the instinct of war and resisting power politics.}}</ref> र अमेरिकी प्रभुत्व बिरूद्धको महत्वपूर्ण सुरक्षा"को रूपमा लिन्छन्। <ref>{{Cite news|url=https://www.rt.com/news/362914-us-russia-tensions-churkin-veto/|title=Veto right prevents UNSC from turning into 'rubber stamp' for US & allies – Churkin|date=16 October 2016|work=RT International}}</ref> आलोचकहरू भिटोलाई [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रको]] सबैभन्दा अप्रजातान्त्रिक तत्व मान्छन्, <ref name="wilcox1945">[https://www.jstor.org/stable/1950035 II. The Yalta Voting Formula, Author(s): Francis O. Wilcox, Source: The American Political Science Review, Vol. 39, No. 5 (Oct. 1945), pp. 943–956] Retrieved 5 May 2015 17:13 UTC</ref> साथै युद्ध अपराध र मानवता विरुद्धको अपराधमा संयुक्त राष्ट्रसंघको निष्क्रियताको मुख्य कारण पनि भिटो अधिकार नै हो किनकि यसले स्थायी सदस्यहरू र उनीहरूका सहयोगीहरूका विरुद्ध संयुक्त राष्ट्रको कार्यवाहीलाई प्रभावकारी रूपमा काम गर्न रोक्दछ। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/04/end-security-council-veto-to-halt-aleppo-violence-un-human-right/|title='End Security Council veto' to halt Syria violence, UN human rights chief says amid deadlock|last=Oliphant|first=Roland|date=4 October 2016|work=The Telegraph}}</ref> == संयुक्त राष्ट्रसंघीय बडापत्र == भिटो अधिकार सम्बन्धी व्यवस्था [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वडापत्र]]को धारा २७ मा उल्लेख छ ==प्रयोग== ===इतिहास === १९४६ देखि १९६९ सम्म, सुरक्षा परिषद्को बहुमत मत संयुक्त राज्य अमेरिकाको गठबन्धनसँग थियो, त्यसैले अमेरिकाले कुनै भिटो प्रयोग गरेन किनभने यसले प्रत्येक मत जित्ने गरेको थियो। हाल सम्मको भिटोहरू मध्ये ९३% भिटोको प्रयोग सोभियत संघले गरेको छ। पश्चिमा बहुमतको प्रस्तावलाई रोक्न सोभियत्ले भिटो प्रयोग गतेको थियो। फ्रान्स र संयुक्त अधिराज्यले कहिलेकाहीं आफ्नो औपनिवेशिक हितको रक्षा गर्न भिटो प्रयोग गर्थे (जबकि फ्रान्सले मात्र फेब्रुअरी ६, १९७६ मा एक पटक मात्र भिटो प्रयोग गरेको थियो), र गणतन्त्र चीनले एक पटक मात्र भिटो प्रयोग गरेको छ। १९६० को दशकमा उपनिवेशीकरणको अन्त्यले संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यता विस्तार गर्दै जाँदा पश्चिमी बहुमत क्षय हुँदै गयो। तेस्रो विश्वका नयाँ स्वतन्त्र देशहरूले बारम्बार पश्चिमी शक्तिहरूको विरुद्धमा मतदान गरे, जसले गर्दा संयुक्त राज्य अमेरिकाले भिटोको सहारा लिन बाध्य भयो।<ref name="urquhart2014">{{cite book |last1=Urquhart |first1=Brian |title=Decolonization and World Peace |date=2014 |publisher=University of Texas Press |isbn=9781477303306}}</ref> ===महासचिवको छनोट=== संयुक्त राष्ट्र संघको महासचिव सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाद्वारा नियुक्त गरिन्छ। त्यसकारण, महासचिवको चयनलाई रोक्न भिटो शक्ति प्रयोग गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite book |first= Simon |last= Chesterman |contribution= Introduction |editor-first= Simon |editor-last= Chesterman |title= Secretary or General? The UN Secretary-General in World Politics |location= Cambridge |publisher= Cambridge University Press |year= 2007 |page= 7}}</ref> ==देश अनुसार विश्लेषण == ===चीन (गणतन्त्र चीन/ जनवादी गणतन्त्र चीन)=== १९४६ र १९७१ को बीचमा, सुरक्षा परिषद्मा चिनियाँ स्थान गणतन्त्र चीनको हातमा थियो, जसको राष्ट्रवादी सरकारले १९४९ मा [[चिनियाँ गृहयुद्ध]] हारेपछि [[ताइवान]] भागेको थियो। गणतन्त्र चीनको पहिलो र एकमात्र भिटो १३ डिसेम्बर १९५५ मा संयुक्त राष्ट्र संघमा मंगोलियाको प्रवेश रोक्न प्रयोग गरिएको थियो किनभने गणतन्त्र चीन सरकारले सम्पूर्ण मंगोलिया (वर्तमान रूसी गणराज्य टुभा सहित) लाई चीनको हिस्सा मानेको थियो। १९६१ मा सोभियत संघले मंगोलियालाई प्रवेश नदिइएसम्म नयाँ सदस्यहरूको थप सबै प्रवेशहरूलाई रोक लगाउने घोषणा गरेपछि मात्र मंगोलियाले सदस्यता पायो । चीनले मंगोलियाको प्रवेशलाई भिटो लगाउने भएपछि १९६० मा सोभियत संघले [[मौरिटानिया]]को सदस्यतालाई भिटो लगायो। १२ वटा अफ्रिकी देशले गणतन्त्र चीनलाई उसले आफ्नो भिटो खारेज नगरे गणतन्त्र चीनको सट्टा जनवादी गणतन्त्र चीनको पक्षमा भोट गर्ने खबर गरे। यस दबाबको सामना गर्दै, चीन गणराज्यले विरोधमा हार मान्यो।<ref>Clark, Keith Allan. “‘Imagined Territory: The Republic of China’s 1955 Veto of Mongolian Membership in the United Nations.’” The Journal of American-East Asian Relations, vol. 25, no. 3, 2018, pp. 263–95. JSTOR, https://www.jstor.org/stable/26549248. Accessed 12 Dec. 2025.</ref> १९७१ मा, चीन गणराज्यलाई संयुक्त राष्ट्र संघबाट निष्कासन गरियो, र चिनियाँ स्थान जनवादी गणराज्य चीनमा हस्तान्तरण गरियो। पीआरसीले आफ्नो भिटोको पहिलो प्रयोग २५ अगस्ट १९७२ मा [[बङ्गलादेश|बंगलादेश]]को संयुक्त राष्ट्र संघमा प्रवेश रोक्नको लागि गरेको थियो, जसले बंगलादेशको संयुक्त राष्ट्र संघमा प्रवेश १९७४ सम्म स्थगित गर्यो। १९७१ देखि २०११ सम्म, चीनले आफ्नो भिटो प्रयोग कम गर्‍यो, चिनियाँ हितसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित नभएका प्रस्तावहरूमा भिटो प्रयोग गर्नुको सट्टा अलग रहन रुचायो।<ref>{{cite news |last1=Pei |first1=Minxin |title=Why Beijing Votes With Moscow |url=https://www.nytimes.com/2012/02/08/opinion/why-beijing-votes-with-moscow.html |work=The New York Times |date=7 February 2012 |access-date=13 May 2019 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104185312/https://www.nytimes.com/2012/02/08/opinion/why-beijing-votes-with-moscow.html |url-status=live }}</ref> १९७१ देखि १९७६ सम्म सुरक्षा परिषद्को ३०% प्रस्तावहरूमा चीनले अनुपस्थितिलाई "कलाको रूप"मा परिणत गर्‍यो। <ref name="bosco2009">{{cite book |last1=Bosco |first1=David L. |title=Five to Rule Them All: The UN Security Council and the Making of the Modern World |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195328769 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc }}</ref>{{rp|140}} २०११ मा [[सिरियाली गृहयुद्ध]] सुरु भएदेखि, चीनले धेरै संयुक्त भिटोमा रूसलाई साथ दिएको छ। चीनले १९९९ पछि एक्लै भिटो प्रयोग गरेको छैन।.<ref>''UNPREDEP operations were terminated on 28 February 1999, after the Security Council did not renew the mandate of UNPREDEP due to a veto by China, a permanent Member of the Security Council.'' [https://search.archives.un.org/united-nations-preventive-deployment-force-unpredep-1995-1999 Record of the United Nations Preventive Deployment Force (UNPREDEP) (1995–1999) at the United Nations Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419210855/https://search.archives.un.org/united-nations-preventive-deployment-force-unpredep-1995-1999 |date=19 April 2022 }}</ref> ===फ्रान्स === फ्रान्सले आफ्नो भिटो शक्तिलाई कमै प्रयोग गर्छ। सन् १९७६ मा कोमोरोसको स्वतन्त्रताको प्रस्तावलाई रोक्न एकतर्फी रूपमा भिटो प्रयोग गरेको एक मात्र समय थियो, जुन मायोट टापुलाई फ्रान्सेली विदेशी समुदायको रूपमा राख्नको लागि गरिएको थियो।<ref name=gp>{{cite web |title=Subjects of UN Security Council Vetoes |url=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/102/40069.html |publisher=[[Global Policy Forum]] |access-date=18 April 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130509021050/http://www.globalpolicy.org/component/content/article/102/40069.html |archive-date=9 May 2013}}</ref> सन् १९५६ मा [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]]को समयमा इजिप्ट विरुद्ध इजरायली सेनाले गरेको सैन्य कारबाही तत्काल बन्द गर्न आह्वान गर्ने प्रस्तावलाई पनि फ्रान्स र बेलायतले भिटो गरेको थियो।<ref name=gp/> सन् १९८९ मा फ्रान्स, संयुक्त राज्य अमेरिका र संयुक्त अधिराज्यले पानामामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको आक्रमणको निन्दा गर्ने प्रस्तावलाई भिटो गर्‍यो। २००३ मा, आसन्न [[२००३ मा इराकको आक्रमण|इराकको आक्रमण]] सम्बन्धी प्रस्तावमा फ्रान्सेले भिटोको धम्की दियो जसकारण फ्रान्स र संयुक्त राज्य अमेरिका बीचको सम्बन्धमा तीक्तता आयो।<ref name="iht2003"/> ===सोभियत संघ/ रसिया=== ===संयुक्त अधिराज्य=== ===संयुक्त राज्य=== ==विवाद== ===आलोचना === ===समर्थन=== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ढाँचा:संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद}} {{ढाँचा:UN Charter}} [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] [[श्रेणी:भिटो]] ntebtz75wqot253364i6dfmyrl5cfz7 0 122973 1368711 1146256 2026-08-08T14:13:22Z Bishaldev100 28807 /* */ 1368711 wikitext text/x-wiki [[File:Tomahawk Block IV cruise missile.jpg|thumb|अमेरिकी टोमाहक क्रुज मिसाइल]] '''क्रूज प्रक्षेपास्त्र''' भन्नले एक नियन्त्रित [[क्षेप्यास्त्र]]लाई बुझिन्छ। यसले ज्वलनशील विस्फोटकद्वारा लक्ष्यमाथि प्रहार गर्ने कार्य गर्दछ। यो क्षेप्यास्त्र प्राय: [[जेट इन्जिन]]बाट सञ्चालन हुन्छ। यसको प्रयोग भूमि आधारित वा समुद्र आधारित लक्ष्य विरुद्ध गरिन्छ। यी क्षेप्यास्त्रहरूलाई मुख्य रूपमा ठूला विस्फोटकलाई लामो दुरीसम्म उच्च सटिकताका साथ जानको लागि बनाइन्छ। जमिनी निशानालाई लक्षित गर्न [[प्राक्षेपिक क्षेप्यास्त्र|ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र]]हरू रुचाइने हतियार भए पनि, भारी आणविक र परम्परागत हतियारयुक्त क्रूज क्षेप्यास्त्रहरूलाई सोभियत संघले संयुक्त राज्य अमेरिकाको [[नौसेना]] वाहक युद्ध समूहहरूलाई नष्ट गर्ने प्राथमिक हतियारको रूपमा हेरेको थियो। गतिको आधारमा, क्रुज मिसाइल तीन प्रकारका हुन्छन् १- सब सोनिक क्रुज मिसाइल २- सुपर सोनिक क्रुज मिसाइल ३- हाइपर सोनिक क्रुज मिसाइल ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र]] [[श्रेणी:क्षेप्यास्त्र]] 0tzfpn57tsxt6gc6tbrpwhn5wz9pz35 0 124114 1368952 1138183 2026-08-09T06:43:10Z Bishaldev100 28807 1368952 wikitext text/x-wiki {{Infobox fusion devices |name = EAST |fullname = Experimental Advanced Superconducting Tokamak |image = |imagetitle = |type = टोकामक |city = [[हेफेई]] |state = |country = [[चीन]] |affiliation = [[Hefei Institutes of Physical Science]], [[Chinese Academy of Sciences]] |major_radius = {{cvt|1.85|m}} |minor_radius = {{cvt|0.45|m}} |volume = <!-- {{val|00|ul=m3}} --> |field = {{cvt|3.5|T}} |heating = {{val|7.5|ul=MW}} |power = <!-- {{val|00|ul=MW}} --> |time = {{val|102|ul=s}} |current = {{val|1.0|ul=MA}} |temperature = {{val|100|e=6|ul=K}} |construction_date = |operation_start_year = २००६ |operation_end_year = |ongoing = yes |prev = HT-6M |next = |related = |website = <!-- {{url|insert here}} --> |other_links = }} {{Chinese | c=先进超导托卡马克实验装置 | p=xiānjìn chāodǎo tuōkǎmǎkè shíyàn zhuāngzhì | l=उन्नत सुपरकन्डक्टिङ टोकामक एक्सपेरिमेन्टल डिभाइस | showflag = p }} [[File:EAST-tokamak sketch.png|thumb|इस्टको प्राविधिक स्केच]] [[File:EAST Tokamak vacuum vessel 2015.jpg|thumb|EAST vacuum vessel]] [[File:EAST Tokamak plasma images.jpg|thumb|[[Plasma (physics)|Plasma]] in EAST]] '''एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामक''', इस्ट चीनको हेफेइमा रहेको सुपरकन्डक्टिङ टोकामक चुम्बकीय फ्युजन उर्जा रियाक्यर हो। यो सन् २००६ देखि सञ्चालनमा आएको छ। सुपरकन्डक्टिङ टोरोइडल र पोलोइडल चुम्बकको उपयोग गर्ने यो पहिलो टोकामक हो। ==इतिहास == "एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामक" चीनको दोस्रो सुपरकन्डक्टिङ टोकामक हो। यो परियोजनाको प्रस्ताव १९९६ मा गरिएको थियो र १९९८ मा स्वीकृत गरियो। २००३ को समय तालिका अनुसार,<ref>[http://202.127.205.62/IAC/disk/Design%20of%20the%20EAST(HT-7U) Project/6.doc] {{dead link|date=February 2016}}</ref> भवन र साइट २००३ भित्रमा निर्माण सकिनु थियो। २००३ देखि २००५ सम्म टोकामक जडानको काम गर्नु थियो। २००६ मार्चमा निर्माण पूरा भयो र २००६ सेप्टेम्बर २८ मा, "पहिलो प्लाज्मा"को उपलब्धि हासिल भयो।<ref name=first-plasma>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/2006/Sep/182561.htm |title=China's New Thermonuclear Fusion Reactor Test Successful |publisher=[[China Internet Information Center|China.org.net]] |date=September 29, 2006}}</ref> आधिकारिक प्रतिवेदन अनुसार, यो परियोजनाको बजेट ¥३० करोड चिनियाँ येन (करिब ३७ मिलियन अमेरिकी डलर) रहेको छ। यो अन्य देशमा रियाक्टर निर्माण खर्चको १/१५ देखि १/२० हिस्सा हो। <ref>{{cite news|url=http://english.people.com.cn/200601/21/eng20060121_237208.html|title=China to build world's first "artificial sun" experimental device | publisher=People's Daily Online|date=2006-01-21}}</ref> === पहिलो चरण === २००६ सेप्टेम्बर २९ मा, पहिलो प्लाज्माको उपलब्धि हासिल भयो- यो पहिलो परिक्षण लगभग ३ सेकेन्ड आयम भयो र २०० किलो एम्पियरको विद्युतीय करेन्ट पैदा गर्यो।<ref name=first-plasma/> २००७ जनवरीमा, रियाक्टरले पाँच सेकेन्डसम्म टिकेको प्लाज्मा उत्पन्न गर्यो र ५०० किलो एम्पियरको विद्युतीय करेन्ट उत्पादन भयो।"<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2007-01/15/content_5608276.htm Xinhua article Jan 15, 2007 Chinese scientists conduct more tests on thermonuclear fusion reactor. 2007-Jan-15]</ref> २०११ मेमा, यो टोकामक ५ करोड केल्भिन तापक्रममा ३० सेकेन्ड सम्म प्लाज्मा स्थिर गराउने पहिल टोकामक बन्यो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Experimental Advanced Superconducting Tokamak}} n6xngrhp2kmtw53lcjy9wd3ocbp6uwx 1368953 1368952 2026-08-09T06:45:26Z Bishaldev100 28807 1368953 wikitext text/x-wiki {{Infobox fusion devices |name = EAST |fullname = Experimental Advanced Superconducting Tokamak |image = |imagetitle = |type = टोकामक |city = [[हेफेई]] |state = |country = [[चीन]] |affiliation = हेफेई इन्स्टिच्युट अफ फिजिकल साइन्स, चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्स |major_radius = {{cvt|1.85|m}} |minor_radius = {{cvt|0.45|m}} |volume = <!-- {{val|00|ul=m3}} --> |field = {{cvt|3.5|T}} |heating = {{val|7.5|ul=MW}} |power = <!-- {{val|00|ul=MW}} --> |time = {{val|102|ul=s}} |current = {{val|1.0|ul=MA}} |temperature = {{val|100|e=6|ul=K}} |construction_date = |operation_start_year = २००६ |operation_end_year = |ongoing = yes |prev = HT-6M |next = |related = |website = <!-- {{url|insert here}} --> |other_links = }} {{Chinese | c=先进超导托卡马克实验装置 | p=xiānjìn chāodǎo tuōkǎmǎkè shíyàn zhuāngzhì | l=उन्नत सुपरकन्डक्टिङ टोकामक एक्सपेरिमेन्टल डिभाइस | showflag = p }} [[File:EAST-tokamak sketch.png|thumb|इस्टको प्राविधिक स्केच]] [[File:EAST Tokamak vacuum vessel 2015.jpg|thumb|EAST vacuum vessel]] [[File:EAST Tokamak plasma images.jpg|thumb|[[Plasma (physics)|Plasma]] in EAST]] '''एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामक''', इस्ट चीनको हेफेइमा रहेको सुपरकन्डक्टिङ टोकामक चुम्बकीय फ्युजन उर्जा रियाक्यर हो। यो सन् २००६ देखि सञ्चालनमा आएको छ। सुपरकन्डक्टिङ टोरोइडल र पोलोइडल चुम्बकको उपयोग गर्ने यो पहिलो टोकामक हो। ==इतिहास == "एक्सपेरिमेन्टल एडभान्स्ड सुपरकन्डक्टिङ टोकामक" चीनको दोस्रो सुपरकन्डक्टिङ टोकामक हो। यो परियोजनाको प्रस्ताव १९९६ मा गरिएको थियो र १९९८ मा स्वीकृत गरियो। २००३ को समय तालिका अनुसार,<ref>[http://202.127.205.62/IAC/disk/Design%20of%20the%20EAST(HT-7U) Project/6.doc] {{dead link|date=February 2016}}</ref> भवन र साइट २००३ भित्रमा निर्माण सकिनु थियो। २००३ देखि २००५ सम्म टोकामक जडानको काम गर्नु थियो। २००६ मार्चमा निर्माण पूरा भयो र २००६ सेप्टेम्बर २८ मा, "पहिलो प्लाज्मा"को उपलब्धि हासिल भयो।<ref name=first-plasma>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/2006/Sep/182561.htm |title=China's New Thermonuclear Fusion Reactor Test Successful |publisher=[[China Internet Information Center|China.org.net]] |date=September 29, 2006}}</ref> आधिकारिक प्रतिवेदन अनुसार, यो परियोजनाको बजेट ¥३० करोड चिनियाँ येन (करिब ३७ मिलियन अमेरिकी डलर) रहेको छ। यो अन्य देशमा रियाक्टर निर्माण खर्चको १/१५ देखि १/२० हिस्सा हो। <ref>{{cite news|url=http://english.people.com.cn/200601/21/eng20060121_237208.html|title=China to build world's first "artificial sun" experimental device | publisher=People's Daily Online|date=2006-01-21}}</ref> === पहिलो चरण === २००६ सेप्टेम्बर २९ मा, पहिलो प्लाज्माको उपलब्धि हासिल भयो- यो पहिलो परिक्षण लगभग ३ सेकेन्ड आयम भयो र २०० किलो एम्पियरको विद्युतीय करेन्ट पैदा गर्यो।<ref name=first-plasma/> २००७ जनवरीमा, रियाक्टरले पाँच सेकेन्डसम्म टिकेको प्लाज्मा उत्पन्न गर्यो र ५०० किलो एम्पियरको विद्युतीय करेन्ट उत्पादन भयो।"<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2007-01/15/content_5608276.htm Xinhua article Jan 15, 2007 Chinese scientists conduct more tests on thermonuclear fusion reactor. 2007-Jan-15]</ref> २०११ मेमा, यो टोकामक ५ करोड केल्भिन तापक्रममा ३० सेकेन्ड सम्म प्लाज्मा स्थिर गराउने पहिल टोकामक बन्यो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Experimental Advanced Superconducting Tokamak}} fq9ejbk4wkix5t2q3aitcsblradqwe7 0 126441 1368738 1072334 2026-08-08T22:06:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368738 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Zuber Buhler Fritz Tickling The Baby.jpg|thumb|बच्चालाई काउकुती गरिरहेको महिला]] '''काउकुती''' वा '''कुतकुती''' भनेको [[शरीर]]को कुनै भागलाई छोइने कार्य हो जसले गर्दा [[हाँसो]] हुन्छ।<ref name="hallallin">{{cite journal |last1=Hall |first1=G. Stanley |last2=Allin |first2=Arthur |date=October 1897 |title=The psychology of tickling, laughing and the comic |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1897-10_9_1/page/1 |journal=[[The American Journal of Psychology]] |volume=9 |issue=1 |pages=1-42 |doi=10.2307/1411471 |jstor=1411471|language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:काउकुती]] [[श्रेणी:घनिष्ठ सम्बन्धहरू]] cgephhwvqgylg26ztrz0xidy9jv71nf 0 126661 1368728 1189393 2026-08-08T21:52:16Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368728 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|एक केन्द्रीकृत स्वतन्त्र शासनको साथ राजनीतिक एकाइ}} [[चित्र:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|[[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का सदस्य राष्ट्रहरू (निलो), परिवेक्षक राष्ट्रहरू (हरियो), गैर-सदस्य राष्ट्रहरू (सुन्तला), र गैर-स्वशासित क्षेत्रहरू (खैरो)]] '''स्वतन्त्र सार्वभौम राष्ट्र''' एक गैर-भौतिक वैध इकाई हो, जुन एक केन्द्रीय सरकारद्वारा शासित रहेको हुन्छ जसको एक विशेष क्षेत्र माथि सार्वभौमिकता रहेको हुन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Philpott |first=Daniel |date=1995 |title=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://www.jstor.org/stable/24357595 |journal=Journal of International Affairs |volume=48 |issue=2 |pages=353–368 |jstor=24357595 |issn=0022-197X}}</ref> अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अनुसार कुनै पनि अन्य सार्वभौम राष्ट्रसँग निश्चित सीमा, सरकार र सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्ने क्षमता भएमा स्थायी सरकारलाई सार्वभौम राष्ट्र भनिन्छ।<ref>यो पनि हेर्नुहोस्: * {{cite book|title=International law|url=https://archive.org/details/internationallaw00shaw_380|url-access=limited|first1=Malcolm Nathan|last1=Shaw|year=2003|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/internationallaw00shaw_380/page/n320 178]}}. * {{cite book|title=Perspectives on international law|editor1-first=Nandasiri|editor1-last=Jasentuliyana|publisher=Kluwer Law International|year=1995|page=20}}</ref> सामान्य अर्थमा, एक सार्वभौम राज्य अर्को शक्ति वा राज्यमा निर्भर वा प्रभावित हुँदैन। राज्यको अस्तित्व वा उन्मूलन एक कानूनी विश्वास हो। राज्यको घोषणात्मक सिद्धान्त अनुसार, एक सार्वभौम राज्य अर्को सार्वभौम राज्यको मान्यताको अतिरिक्त अस्तित्वमा रहन सक्छ।<ref>यो पनि हेर्नुहोस्: * {{cite book|title=Elements of international law: with a sketch of the history of the science|first1=Henry |last1=Wheaton|publisher=Carey, Lea & Blanchard |year=1836|page=51}} * {{citation|title=sovereign|work=The American Heritage Dictionary of the English Language|edition=4th|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2004|access-date=21 February 2010|url=http://dictionary.reference.com/browse/sovereign}} * {{citation|title=sovereign|work=The [[New Oxford American Dictionary]]|edition=2nd|year=2005|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|isbn=978-0-19-517077-1}} * {{cite journal|url=http://ejil.org/pdfs/3/1/1175.pdf|title=The Opinions of the Badinter Arbitration Committee|author=Alain Pellet|page=182|journal=European Journal of International Law|volume=3|issue=1|year=1992]}}</ref> सामान्यतया एक [[सार्वभौमसत्ता|सार्वभौम राष्ट्र स्वतन्त्र]] रहेको बुझ्न सकिन्छ। राज्यको घोषणात्मक सिद्धान्त अनुसार, एक सार्वभौम राज्य अन्य सार्वभौम राज्यहरूद्वारा मान्यता प्राप्त बिना अस्तित्वमा रहन सक्छ।<ref name=RecognitionofStates>{{cite book|url= https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&pg=PA64 |title=Recognition in International Law|last1=Lauterpacht |first1=Hersch|pages=64|publisher=क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय छापा|isbn=9781107609433|year=2012|access-date=19 January 2018|df=dmy-all}}</ref> आंशिक रूपमा मान्यता प्राप्त राष्ट्रहरूलाई प्राय: पूर्ण सन्धि गर्ने शक्तिहरू प्रयोग गर्न वा अन्य सार्वभौम राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्धमा संलग्न हुन गाह्रो हुन्छ। == इतिहास == उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्तदेखि, लगभग सम्पूर्ण विश्वलाई खण्ड (देशहरू) मा विभाजित गरिएको छ जसमा कम वा बढी परिभाषित सीमाहरू विभिन्न राज्यहरूलाई तोकिएको छ। परापूर्वकालमा, धेरै ठुलो भू-भागहरू या त लावारिस वा निर्जन थिए, वा घुमन्ते मानिसहरूद्वारा बसोबास गरिएको थियो जुन राज्यहरूमा सङ्गठित थिएनन्। यद्यपि, आधुनिक राज्यहरूमा पनि, अमेजनको उष्णकटिबन्धीय वनहरू जस्ता ठुला दुर्गम क्षेत्रहरू छन्, जुन या त निर्जन छन् वा विशेष रूपमा वा मुख्यतया आदिवासीहरूद्वारा बसोबास गरिएको छ र तिनीहरूमध्ये केही अझै पनि निरन्तर सम्पर्कमा छैनन्। त्यहाँ राज्यहरू पनि छन् जसले आफ्नो सम्पूर्ण क्षेत्र माथि वास्तविक नियन्त्रण प्रयोग गर्दैनन्, वा जहाँ यो नियन्त्रण विवादित रहेको पाइन्छ। हाल, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा २०० भन्दा बढी सार्वभौम राष्ट्रहरू समावेश छन्, जसमध्ये अधिकांश [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]मा प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यी राज्यहरू अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको प्रणालीमा अवस्थित छन्, जहाँ प्रत्येक राज्यले आफ्नै गणना गरेर अन्य राज्यहरूको नीतिहरूलाई ध्यानमा राख्दछन्। यस दृष्टिकोणबाट, राज्यहरू विशेष आन्तरिक र बाह्य सुरक्षाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा एकीकृत छन्। हालसालै, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको अवधारणा अनुसार राज्यहरूको एक समूहलाई सन्दर्भित गर्न गठन गरिएको छ जसले सम्बन्धको कार्यान्वयनको लागि नियम, प्रक्रिया र संस्थाहरू स्थापना गरेका छन्। यसरी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, आधिकारिक मान्यता प्राप्त सार्वभौम राष्ट्रहरू, तिनका सङ्गठनहरू र औपचारिक शासनहरूबीचको कूटनीतिको जग बसालिएको छ। == राष्ट्र र सरकारबीचको सम्बन्ध == यद्यपि "राज्य" र "सरकार" शब्दहरू प्रायः एक अर्काको लागि प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite journal |last=Robinson |first=E. H. |year=2013 |url=http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/08/State_and_Government.pdf |title=The Distinction Between State and Government |journal=The Geography Compass |volume=7 |issue=8 |pages=556–566 |doi=10.1111/gec3.12065 |access-date=2 August 2013 |archive-date=2 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102130436/http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/08/State_and_Government.pdf |url-status=dead }}</ref> अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले गैर-भौतिक राज्य र यसको सरकारबीच फरक पार्दछ र वास्तवमा, "निर्वासित सरकार"को अवधारणा त्यस भेदमा आधारित छ।<ref name="Crawford, J. 2006">{{cite book |last=Crawford |first=J. |year=2006 |title=The Creation of States in International Law |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |edition=2nd |isbn=978-0-19-826002-8 }}</ref> राज्यहरू गैर-भौतिक न्यायिक संस्थाहरू हुन्, र कुनै पनि प्रकारका सङ्गठन होइनन्।<ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Edward Heath |url=http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/01/States_v_Legal_Persons.pdf |title=An Ontological Analysis of States: Organizations vs. Legal Persons |journal=Applied Ontology |year=2010 |volume=5 |issue=2 |pages=109–125 |doi=10.3233/AO-2010-0077 |access-date=6 June 2013 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923234006/http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/01/States_v_Legal_Persons.pdf |url-status=dead }}</ref> सामान्यतया, उदाहरणका लागि सन्धिद्वारा केवल राज्य सरकारले मात्र राष्ट्रलाई वैध वा अस्तित्वमा रहन सक्ने बनाएको हुन्छ।<ref name="Crawford, J. 2006"/> == राज्य विलुप्त हुने अवस्था == सामान्यतया, राज्यहरू टिकाऊ संस्थाहरू हुन्, यद्यपि तिनीहरू स्वैच्छिक माध्यम वा बाह्य शक्तिहरू, जस्तै सैन्य विजयको माध्यमबाट निमिट्यान्न हुन सक्छन्। [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को अन्त्यपछि हिंसात्मक राज्य उन्मूलन लगभग बन्द भएको छ किनकि राज्यहरू गैर-भौतिक न्यायिक संस्थाहरू हुन्।<ref>{{Cite journal|last=Fazal|first=Tanisha M.|date=1 April 2004|title=State Death in the International System|url=https://archive.org/details/sim_international-organization_spring-2004_58_2/page/311|journal=International Organization|volume=58|issue=2|pages=311–344|doi=10.1017/S0020818304582048|s2cid=154693906|issn=1531-5088}}</ref> राज्यहरूको विलुप्ति केवल भौतिक बलको कारणले मात्र हुन सक्दैन भन्ने तर्क गरिएको छ।<ref>{{cite journal |last=Robinson |first=Edward Heath |url=http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/01/Destruction-of-States.pdf |title=The Involuntary Extinction of States: An Examination of the Destruction of States though the Application of Military Force by Foreign Powers since the Second World War |journal=The Journal of Military Geography |year=2011 |volume=1 |pages=17–29 |access-date=6 June 2013 |archive-date=19 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219023941/http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/01/Destruction-of-States.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219023941/http://www.edwardheath.net/wp-content/uploads/2013/01/Destruction-of-States.pdf |date=19 February 2018 }}</ref>यसको सट्टा, सेनाको भौतिक कार्यहरू राज्यलाई समाप्त गर्नका लागि सही सामाजिक वा न्यायिक कार्यहरूसँग सम्बन्धित हुनुपर्दछ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:राजनीतिक भूगोल]] t0h0meyrmkamdpqfvqn0d7c0tkzxrn3 0 127374 1368856 1348263 2026-08-09T00:50:46Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368856 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = स्वान्टे पाबो<br>Svante Pääbo |honorific_suffix = {{Post-nominals|list=[[रोयल सोसाइटीको सदस्य]]|size=100%}} |image = Professor Svante Paabo ForMemRS.jpg |birth_date = {{birth date and age|1955|4|20|df=y}} |birth_place = [[स्टकहोम]], स्वीडेन |spouse = {{marriage|[[लिन्डा भिजिलेन्ट]]|2008}} |children = २ |field = {{Plainlist| *[[आनुवंशिक]] *[[विकासवादी मानवविज्ञान]]}} |workplaces = {{Plainlist| *म्याक्स पल्याङ्क इन्स्टिच्युट फर इभोल्युस्नरी एन्थ्रोपोलोजी *ओकिनावा इन्स्टिच्युट अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी}} |education = [[उप्साला विश्वविद्यालय]] (पिएचडी) |thesis_title = एडेनोभाइरसको E19 प्रोटिन कसरी प्रतिरक्षा प्रणालीलाई नियन्त्रित गर्दछ |thesis_url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Auu%3Adiva-114617 |thesis_year = सन् १९८६ |known_for = [[पुराउत्पत्ति]] |prizes = {{Plainlist| *गोटफ्रेड विल्हेम लेबनिज पुरस्कार (सन् १९९२) *म्याक्स डेलब्रुक मेडल (सन् १९९८) *औषधिमा लुई जेनटेट पुरस्कार (सन् २००५)<ref name="Louis-Jeantet Prize">{{cite web |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2005-en/professeur-svante-paabo |title=Professor Svante PÄÄBO &#124; Jeantet |date=1 October 2017 |accessdate=16 October 2021 |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516072442/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2005-en/professeur-svante-paabo |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516072442/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2005-en/professeur-svante-paabo |date=16 May 2021 }}</ref> *रोयल सोसाइटीको विदेशी सदस्य (सन् २०१६)<ref name=frs>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429121416/https://royalsociety.org/people/svante-paabo-12888 |archive-date=29 April 2016 |url=https://royalsociety.org/people/svante-paabo-12888 |publisher=[[Royal Society]] |location=London |year=2016 |title=Svante Paabo |url-status=live}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{quote|"All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]]." --{{cite web |url=https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies |title=Royal Society Terms, conditions and policies |access-date=2016-03-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925220834/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies |archive-date=September 25, 2015}}}}</ref> *[[जापान पुरस्कार]] (सन् २०२०) *[[मेसरी पुरस्कार]] (सन् २०२१) *[[क्रिया विज्ञान तथा चिकित्सामा नोबेल पुरस्कार]] (सन् २०२२)}} }} '''स्वान्टे पाबो''' {{Post-nominals|list=[[रोयल सोसाइटीको सदस्य]]}} ({{IPA-sv|ˈsvânːtɛ̂ ˈpʰɛ̌ːbʊ̂|lang}};<ref>{{cite AV media |people=Lena Nordlund, Annlouise Martin (Producers) |date=14 August 2014 |title=Svante Pääbo |medium=Radio |url=https://sverigesradio.se/avsnitt/svante-paabo#75 |access-date=2 May 2018 |format=MP3 |publisher=[[Sveriges Radio]] |time=1:15 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003125237/https://sverigesradio.se/avsnitt/svante-paabo#75 |url-status=live}}</ref>; जन्म: सन् १९५५ अप्रिल २०) एक स्विडेली-इस्टोनियाली [[आनुवांशिक]] वैज्ञानिक हुन्।<ref name="gs">{{Google scholar id}}</ref> पेलियोजेनेटिक्स अर्थात् पुराउत्पत्ति विज्ञानको संस्थापकहरू मध्येको एकको रूपमा उनले नियनडर्थल प्रजातिको सजीवमाथि विशेष काम गरेका छन्।<ref name=kolbert>{{cite magazine |last=Kolbert |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Kolbert |title=Sleeping with the Enemy: What happened between the Neanderthals and us? |magazine=[[The New Yorker]] |issue=15 & 22 August 2011 |pages=64–75 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/08/15/sleeping-with-the-enemy |access-date=23 November 2021 |archive-date=11 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711123151/https://www.newyorker.com/magazine/2011/08/15/sleeping-with-the-enemy |url-status=live}}</ref> उनी सन् १९९७ देखि [[जर्मनी]]को [[लिपजिग]]मा रहेको [[म्याक्स पल्याङ्क इन्स्टिच्युट फर इभोल्युस्नरी एन्थ्रोपोलोजी]]मा जेनेटिक्स विभागको संस्थापक निर्देशक हुन्। उनी [[जापान]]को [[ओकिनावा इन्स्टिच्युट अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी]]मा प्राध्यापकको रूपमा सेवा गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite journal| last1 = Gitschier | first1 = J.| title = Imagine: An Interview with Svante Pääbo| doi = 10.1371/journal.pgen.1000035| journal = [[PLOS Genetics]]|publisher=[[PLOS]]| volume = 4| issue = 3| pages = e1000035| year = 2008| pmid = 18369454| pmc =2274957}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Zagorski | first1 = N. | title = Profile of Svante Pääbo| url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-09-12_103_37/page/13575 | doi = 10.1073/pnas.0606596103 | journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]| volume = 103 | issue = 37 | pages = 13575–13577 | year = 2006 | pmid = 16954182| pmc = 1564240| bibcode = 2006PNAS..10313575Z | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=http://wwwstaff.eva.mpg.de/~paabo/|title=Svante Paabo at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology|access-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719062916/http://wwwstaff.eva.mpg.de/~paabo/|archive-date=19 July 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719062916/http://wwwstaff.eva.mpg.de/~paabo/ |date=19 July 2011 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://groups.oist.jp/heg/svante-paeaebo|title=Svante Pääbo|date=29 April 2020|website=OIST Groups|access-date=3 October 2022|archive-date=24 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024000436/https://groups.oist.jp/heg/svante-paeaebo|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024000436/https://groups.oist.jp/heg/svante-paeaebo |date=24 October 2021 }}</ref> उनले मानवको पूर्वज मानिने नियन्डर्थल प्रजातिको आनुवांशिक कोड पत्ता लगाएवापत उनलाई सन् २०२२ को [[क्रिया विज्ञान तथा चिकित्सामा नोबेल पुरस्कार]] दिइएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsakhabar.com/detail/11760/ |title=सन् २०२२ को चिकित्साशास्त्र तर्फको नोबेल पुरस्कार : मानव विकासक्रमबारे नयाँ कुरा पत्ता लगाउने वैज्ञानिकलाई |website=न्युजखबर |language=नेपाली |accessdate=2022-10-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005042401/https://www.newsakhabar.com/detail/11760/ |date=2022-10-05 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/96902/ |title=मानव विकासबारे नयाँ कुरा पत्ता लगाउने वैज्ञानिकलाई नोबेल पुरस्कार प्रदान |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-10-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005042356/https://farakdhar.com/story/96902/ |date=2022-10-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2022/press-release/|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2022|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003134750/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2022/summary/?_pjax=%23pjax-well|url-status=live}}</ref><ref name="ReutersNobel">{{cite news |last1=Grover |first1=Natalie |last2=Pollard |first2=Niklas |last3=Ahlander |first3=Johan |title=Swedish geneticist wins Nobel medicine prize for decoding ancient DNA |url=https://www.reuters.com/world/svante-paabo-wins-2022-nobel-prize-medicine-2022-10-03/ |access-date=3 October 2022 |publisher=[[Reuters]] |date=3 October 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003101314/https://www.reuters.com/world/svante-paabo-wins-2022-nobel-prize-medicine-2022-10-03/ |url-status=live }}</ref> ==शिक्षा र प्रारम्भिक जीवनी== ==शोध र करियर== ==व्यक्तिगत जीवनी== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:सन् १९५५ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:क्रिया विज्ञान तथा चिकित्सामा नोबेल पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:स्टकहोमका वैज्ञानिकहरू]] [[श्रेणी:उप्साला विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:रोयल सोसाइटीका विदेशी सदस्यहरू]] 22jroriv4qv2z8qc6mskm42htgzzxn5 0 128508 1368922 1250282 2026-08-09T02:16:30Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368922 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Narad_-_Vintage_Print.jpg|thumb|241x241px|[[वैदिक सभ्यता|वैदिक]] ऋषि [[नारद]]लाई [[पुराण]]हरूमा प्रारम्भिक कीर्तन गायक भनिएको छ।]] {{हिन्दूत्व}} '''कीर्तन''' एक [[संस्कृत]] शब्द हो जसको अर्थ "कथन गर्नु, [[भजन|सुनाउनु]], बताउनु, वर्णन गर्नु भन्ने हुन्छ।<ref>MacDonell, A. A. (2004). A practical Sanskrit Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass, pages 15, 382-383</ref> यसले धार्मिक प्रदर्शन कलाको विधालाई पनि जनाउँछ, कथन वा साझा पठन, विशेष गरी आध्यात्मिक वा धार्मिक विचारहरूको, [[भारतीय उपमहाद्वीप]]को मूल निवासी संगीतको रूपलाई बुझाउँछ।<ref>MacDonell, A. A. (2004). A practical Sanskrit Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass, pages 15, 382-383</ref> [[वैदिक सभ्यता|वैदिक]] अनुकीर्तन परम्पराको जराको साथ, कीर्तन एक कल-र-प्रतिक्रिया शैलीको गीत वा जप हो, जुन संगीतमा सेट गरिएको छ, जसमा बहु गायकहरूले कथा सुनाउँछन् वा वर्णन गर्छन्, वा देवताप्रति मायालु भक्ति व्यक्त गर्छन्, वा आध्यात्मिक विचारहरू छलफल गर्छन्।<ref name="Lal2009p422">{{cite book|author=Ananda Lal|title=Theatres of India: A Concise Companion|url=https://books.google.com/books?id=goELAQAAMAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569917-3|pages=422–424}}</ref><ref name="Sara Brown 2012 pages 25-26">Sara Brown (2012), ''Every Word Is a Song, Every Step Is a Dance'', PhD Thesis, Florida State University (Advisor: Michael Bakan), pages 25-26, 87-88, 277</ref> क्षेत्रीय भाषाहरूमा कीर्तनलाई {{lang-bn|কীর্তন}}; Nepali & {{lang-hi|कीर्तन}}; {{lang-kan|ಕೀರ್ತನೆ}}; {{lang-mr|कीर्तन}}; {{lang-pa|ਕੀਰਤਨ}}; {{lang-ta|கீர்த்தனை}}; {{lang-te|కీర్తన}} लिपिको रूपमा लिइन्छ। कीर्तनाहरू मध्ययुगीन हिन्दू धर्मको भक्ति आन्दोलनद्वारा लोकप्रिय भएको थियो, जुन 6 औं शताब्दीको वरिपरि दक्षिण भारतीय अल्वारहरू (वैष्णवहरू) र नयनारहरू (शैववाद) बाट सुरु भएको थियो, जुन मध्य, उत्तरी, पश्चिमी र पूर्वी भारतमा विशेष गरी १२ औं शताब्दी पछि फैलिएको थियो।<ref>{{cite book|author=Guy L. Beck|title=Sonic Liturgy: Ritual and Music in Hindu Tradition|url=https://books.google.com/books?id=UzUMCAAAQBAJ|year=2012|publisher=University of South Carolina Press|isbn=978-1-61117-108-2|pages=32, 108–120|chapter=Chapter 1}}</ref><ref>Karen Pechelis (2011), Bhakti Traditions, in The Continuum Companion to Hindu Studies (Editors: Jessica Frazier, Gavin Flood), Bloomsbury, {{ISBN|978-0826499660}}, pages 107-121</ref> कीर्तन प्रायः एक प्रकारको नाटकीय लोक गीतको रूपमा कल-र-प्रतिक्रिया जप वा एन्टिफोनको साथ अभ्यास गरिन्छ। ऋषि [[नारद]]लाई संगीत प्रतिभाको रूपमा पूज्य, [[पद्म पुराण]]मा कीर्तनकार भनिएको छ।<ref name="novetzke2222">{{Cite journal|jstor=10.1086/375037|doi=10.1086/375037|title=Divining an Author: The Idea of Authorship in an Indian Religious Tradition|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_2003-02_42_3/page/213|year=2003|last1=Novetzke|first1=Christian Lee|journal=History of Religions|volume=42|issue=3|pages=213–242|s2cid=144687005}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[शङ्कराचार्य]] * [[भजन]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय कृष्णभावनामृत सङ्घ|कृष्ण चेतनाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समाज]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|30em}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:भक्ति आन्दोलन]] bq0xzpyx44z3b0v8qy1hu2xx7d10z9q 0 129024 1368730 1320213 2026-08-08T21:55:34Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368730 wikitext text/x-wiki [[चित्र:A_woman_discovering_a_man_who_has_committed_suicide_by_hanging_himself_from_a_balcony_MET_DP868023.jpg|thumb|झुन्डिएर आत्महत्या गर्ने एक व्यक्ति]] '''झुन्डिएर आत्महत्या''' (झुण्डिएर) भन्नाले डोरीले [[घाँटी]]मा [[फाँसी]] लगाएर उचाइबाट हाम फालेर आफूलाई जानाजानी मार्नु हो। यो सबैभन्दा धेरै प्रयोग गरिने आत्महत्या विधिहरू मध्ये एक हो र उच्च मृत्यु दर छ।<ref>{{cite journal|url=http://bjp.rcpsych.org/content/197/4/320|title=Factors influencing the decision to use hanging as a method of suicide: qualitative study|journal=The British Journal of Psychiatry|date=September 2010|doi=10.1192/bjp.bp.109.076349|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150831090749/http://bjp.rcpsych.org/content/197/4/320|archive-date=31 August 2015|last1=Biddle|first1=Lucy|last2=Donovan|first2=Jenny|last3=Owen-Smith|first3=Amanda|last4=Potokar|first4=John|last5=Longson|first5=Damien|last6=Hawton|first6=Keith|last7=Kapur|first7=Nav|last8=Gunnell|first8=David|volume=197|issue=4|pages=320–325|pmid=20884956|s2cid=4892401}}</ref> झुन्ड्याउनलाई प्रायः सरल [[आत्महत्या]] विधि मानिन्छ जसमा जटिल प्रविधिहरू आवश्यक पर्दैन; झुण्डिएर आत्महत्या गर्ने प्रयास गर्ने र बाँचेका व्यक्तिहरूको अध्ययनले यो धारणा सहि नहुन सक्छ भन्ने सुझाव दिन्छ।<ref name="Gun">{{cite journal|doi=10.1093/ije/dyh398|title=The epidemiology and prevention of suicide by hanging: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2005-04_34_2/page/433|year=2005|last1=Gunnell|first1=D.|journal=International Journal of Epidemiology|volume=34|issue=2|pages=433–42|pmid=15659471|last2=Bennewith|first2=O|last3=Hawton|first3=K|last4=Simkin|first4=S|last5=Kapur|first5=N|doi-access=free}}</ref> त्यहाँ [[पुरातनवाद|पुरातनता]]मा झुण्डिएको टिप्पणीहरू छन्, र यसको विभिन्न सांस्कृतिक व्याख्याहरू छन्। इतिहासमा धेरै प्रसिद्ध व्यक्तिहरूले झुण्डिएर आत्महत्या गरेका छन्।<ref name="Gun2">{{cite journal|doi=10.1093/ije/dyh398|title=The epidemiology and prevention of suicide by hanging: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2005-04_34_2/page/433|year=2005|last1=Gunnell|first1=D.|journal=International Journal of Epidemiology|volume=34|issue=2|pages=433–42|pmid=15659471|last2=Bennewith|first2=O|last3=Hawton|first3=K|last4=Simkin|first4=S|last5=Kapur|first5=N|doi-access=free}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=VPj9daGFkoYC&pg=PA226 ''The Art of Suicide'']. [[Reaktion Books]]. p. 226.</ref> == झुन्डिएर मरेका मानिसहरू == * [[यमबुद्ध]] * [[श्रीषा कार्की]] * [[भरतराज उप्रेती]] * [[सुशान्तसिंह राजपुत|सुशान्त सिंह राजपूत]] * [[आलोक नेम्वाङ]] == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[फाँसी]] * [[आत्महत्या]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:झुन्डिएर आत्महत्या]] 4mx8okoh43aavgo3u8kcglirmc77xl5 0 129120 1368881 1133800 2026-08-09T01:23:01Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368881 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Broken_heart.svg|thumb|300x300px|टुटेको मुटु]] '''टुटेको मुटु''' [[तीव्रग्राहिता|तीव्र]] भावनात्मक तनाव वा पीडाको लागि एक रूपक हो जुन एक महान र गहिरो चाहनाको अनुभव गर्दा महसुस हुन्छ। अवधारणा अन्तर-[[संस्कृति|सांस्कृतिक]] हो, प्रायः अपरिवर्तनीय वा हराएको [[प्रेम]]को सन्दर्भमा उद्धृत गरिएको छ।<ref name="Johnson">{{cite web|url=http://bpdfamily.com/content/broken-heart-can-hurt-you|title=A Broken Heart can Really Hurt You|last1=Johnson|first1=R. Skip|publisher=[[BPDFamily.com]]|access-date=14 June 2014}}</ref> असफल प्रेम अत्यन्त पीडादायी हुन सक्छ; टुटेको मुटु भएका मानिसहरू [[डिप्रेसन]], चिन्ता र अधिक चरम अवस्थामाको शिकार हुन सक्छन्।<ref name="Depression through the first year a">{{cite journal|last1=Zisook|first1=S|last2=Shuchter|first2=SR|title=Depression through the first year after the death of a spouse|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1991-10_148_10/page/1346|journal=American Journal of Psychiatry|date=October 1991|volume=148|issue=10|pages=1346–52|doi=10.1176/ajp.148.10.1346|pmid=1897615}}</ref><ref name="goleman">Goleman, Daniel. The Emotional Brain and Emotional Intelligence: New Insights. North Hampton, Mass, 2011.</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:प्रेम]] [[श्रेणी:भावनाहरू]] da01eidpcuzwh9gnhz2gdg5w9u4cnrz 0 130598 1368775 1179247 2026-08-08T23:04:47Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368775 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flag_of_Sikkim_(1967-1975).svg|thumb|[[सिक्किमको झण्डा]]]] यस '''सूचीले सन् १९४४ देखि १९७५ सम्म [[सिक्किम अधिराज्य]]का सरकार प्रमुखहरू'''लाई सूचीबद्ध गर्दछ, जब [[सिक्किम राजतन्त्र जनमत सङ्ग्रह|सिक्किम जनमतसङ्ग्रह पछि]] भारतको २२ औं राज्य भयो।<ref>{{cite journal|last1=Gupta|first1=Ranjan|title=Sikkim: The Merger with India|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1975-09_15_9/page/786|journal=Asian Survey|date=Sep 1975|volume=15|issue=9|pages=786&ndash;798|jstor=2643174|doi=10.2307/2643174}}</ref> == सूची == {| class="wikitable" !नम्बर !चित्र !नाम !अवधि !टिप्पणीहरू |- ! colspan="5" align="center" |राज्य परिषदको अध्यक्ष |- |१ |[[चित्र:Palden_Thondup_Namgyal.jpg|100x100px]] |[[पाल्देन थोन्डुप नामग्याल|पाल्देन थन्डुप नामग्याल]] |सन् १९४४–१९४९ |पछि बाह्रौं र अन्तिम [[छोग्याल|चोग्याल]]को रूपमा सन् १९६३-१९७५ मा शासन गरे। |- ! colspan="5" align="center" |मुख्यमन्त्री |- |२ | |[[टाशी छिरिङ]] |९ मे १९४९ – ६ जुन १९४९ | |- |३ | |[[हरिश्वर दयाल]] |६ जुन १९४९ – ११ अगस्ट १९४९ |अन्तरिम |- ! colspan="5" align="center" |देवान |- |४ | |[[जोन एस लाल]] |११ अगस्ट १९४९–१९५४ | |- |५ | |[[नारी कैखोस्रु रुस्तोमजी]] |सन् १९५४–१९५९ | |- |६ | |[[बालेश्वर प्रसाद]] |२२ अगस्ट १९५९ – १९६३ | |- ! colspan="5" align="center" |प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत |- |७ | |[[रामदास नारायण हल्दिपुर]] |१९६३–१९६९ | |- ! colspan="5" align="center" |सिडलोन |- |८ | |[[इन्दर सेन चोपडा]] |सन् १९६९ – जुलाई १९७२ | |- ! colspan="5" align="center" |प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत |- |९ | |[[ब्रजवीर शरण दास]] |९ अप्रिल १९७३ - २३ जुलाई १९७४ | |- ! colspan="5" align="center" |प्रधानमन्त्री |- |१० |[[चित्र:Kazi_Lhendup_Dorjee_.jpg|83x83px]] |[[काजी ल्हेन्डुप दोर्जी]] |२३ जुलाई १९७४ – १६ मे १९७५ |त्यसपछि सन् १९७५-१९७९ मा [[सिक्किमका मुख्यमन्त्रीहरूको सूची|सिक्किमको पहिलो मुख्यमन्त्री]]को रूपमा सेवा गरे।<ref name="times">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-07-30/india/27970975_1_minister-pawan-kumar-chamling-kalimpong-in-north-bengal-heart-attack|title=Sikkim's first Chief Minister Kazi Lhendup Dorjee dies|date=2007-07-30|work=[[The Times of India]]|access-date=2007-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017232614/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-07-30/india/27970975_1_minister-pawan-kumar-chamling-kalimpong-in-north-bengal-heart-attack|archive-date=2012-10-17|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017232614/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-07-30/india/27970975_1_minister-pawan-kumar-chamling-kalimpong-in-north-bengal-heart-attack |date=2012-10-17 }}</ref> |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[छोग्याल]] * [[सिक्किम अधिराज्य]] * [[सिक्किमको इतिहास]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिक्किम}} [[श्रेणी:सिक्किम सरकार]] [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास]] [[श्रेणी:सिक्किम अधिराज्य]] 0ecpo525moatyv8yqsfcgg6l15ge14r 0 130832 1368843 1137463 2026-08-09T00:37:05Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368843 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ageratum_houstonianum_(alverson).jpg|thumb|356x356px|नेपालमा [[निलो गन्धे]]लाई आक्रमणकारी वनस्पति मानिन्छ]] '''आक्रामक प्रजाति''' एक [[वातावरण शास्त्र|वातावरण]]को लागि एक परिचय प्रजाति हो जुन अत्यधिक जनसङ्ख्या हुन्छ र यसको नयाँ वातावरणलाई हानि पुर्‍याउँछ। आक्रामक प्रजातिहरूले बासस्थान र जैविक क्षेत्रहरूलाई प्रतिकूल रूपमा असर गर्छ, पारिस्थितिक, वातावरणीय, र/वा आर्थिक क्षति निम्त्याउँछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2019-10-24/purple-sea-urchins-california-oregon-coasts|title=Plague of purple sea urchins ravages California's offshore ecosystem, heads to Oregon|date=October 24, 2019|website=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714030639/https://www.latimes.com/california/story/2019-10-24/purple-sea-urchins-california-oregon-coasts|archive-date=July 14, 2021|access-date=July 14, 2021|url-status=live}}</ref> जीवहरू द्वारा लामो-स्थापित पारिस्थितिकी तंत्रहरूमा आक्रमण एक प्राकृतिक घटना हो, तर मानव-सुविधायुक्त परिचयहरूले आक्रमणको दर, स्केल र भौगोलिक दायरालाई धेरै बढाएको छ।<ref>{{Cite book|last=Author.|first=Mooney, Harold A|url=http://worldcat.org/oclc/1306584830|title=Invasive Alien Species: A New Synthesis.|isbn=1-59726-288-9|oclc=1306584830}}</ref> केही लोकप्रिय सन्दर्भ स्रोतहरूले अब [[मानिस]]हरू, विशेष गरी आधुनिक युगका मानिसहरूलाई आक्रमणकारी प्रजातिको रूपमा नामाकरण गर्छन्, तर मानव सिक्ने क्षमता र तिनीहरूको व्यवहार क्षमता र प्लास्टिसिटीको व्यापक प्रशंसाले त्यस्तो कुनै निश्चित वर्गीकरणको विरुद्धमा तर्क गर्दछ।<ref>{{cite journal|doi=10.1038/scientificamerican0815-32|jstor=26046104|title=The Most Invasive Species of All|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_scientific-american_2015-08_313_2/page/32|last=Marean|first=Curtis W.|journal=[[Scientific American]]|year=2015|volume=313|issue=2|pages=32–39|pmid=26349141|bibcode=2015SciAm.313b..32M}}</ref><ref name="root">{{cite journal|doi=10.1002/ece3.5049|title=Ecology of a widespread large omnivore, Homo sapiens, and its impacts on ecosystem processes|year=2019|last1=Root‐Bernstein|first1=Meredith|last2=Ladle|first2=Richard|s2cid=203370925|journal=[[Ecology and Evolution]]|volume=9|issue=19|pages=10874–94|pmid=31641442|pmc=6802023|doi-access=free}}</ref> == नियन्त्रण == प्रजाति-वातावरण अन्तरक्रियाहरूमा मानव व्यवहार क्षमता र प्लास्टिसिटीले प्रजाति आक्रमणहरूको प्रतिकूल प्रभावहरू समाधान गर्न सम्भावनाहरू सिर्जना गर्दछ।<ref>{{cite book|isbn=978-0-8166-9329-0|title=Making Other Worlds Possible: Performing Diverse Economies|last1=Roelvink|first1=Gerda|last2=Martin|first2=Kevin St|last3=Gibson-Graham|first3=J. K.|year=2015}}</ref> जनता आक्रामक प्रजातिहरू बारे थप जान्न इच्छुक छन्, र तिनीहरूको स्थानीय क्षेत्र/समुदायलाई प्रभाव पार्ने आक्रमणकारी प्रजातिहरूबाट सबैभन्दा बढी उत्प्रेरित छ।<ref>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/oldenlab/wordpress/wp-content/uploads/2013/02/Invasive-Species-Survey_Hakam_August2016.pdf#page=8|title=Invasive Species: Public Awareness and Education|last=Hakam|first=Lara|date=February 2013|website=University of Washington|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105154129/http://depts.washington.edu/oldenlab/wordpress/wp-content/uploads/2013/02/Invasive-Species-Survey_Hakam_August2016.pdf#page=8|archive-date=November 5, 2021|quote=Both age groups were most likely to be interested in stories about invasive species in their communities|access-date=September 30, 2020|url-status=live}}</ref> जलीय आक्रामक प्रजातिहरू स्थानान्तरणको जोखिमको कारण अग्निनियन्त्रकहरू तिनीहरूको आफ्नै उपकरण, सार्वजनिक पानी उपकरण, र निजी पानी उपकरणहरूको विशुद्धीकरणको लागि बढ्दो जिम्मेवार हुँदैछन्।<ref name="Sea-Grant-NY">{{cite web|url=http://www.slocounty.ca.gov/Departments/Public-Works/Forms-Documents/Water-Resources/Invasive-Mussels/NY-Fire-Control-Equipment.pdf|title=Zebra Mussels and Fire Control Equipment|last=O'Neill, Jr.|first=Charles R.|date=2002|publisher=[[National Sea Grant College Program|Sea Grant]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105212840/https://www.slocounty.ca.gov/Departments/Public-Works/Forms-Documents/Water-Resources/Invasive-Mussels/NY-Fire-Control-Equipment.pdf|archive-date=November 5, 2021|place=[[SUNY College at Brockport]]|access-date=May 23, 2021|url-status=live}}</ref> गैर-नेटिभ प्रजातिहरू एक पारिस्थितिक ईन्जिनियरिङ् भूमिका भर्नको लागि पेश गर्न सकिन्छ जुन पहिले विलुप्त स्वदेशी प्रजातिहरूले प्रदर्शन गरेको थियो।<ref name="potential">{{Cite journal|date=2011|title=The Potential Conservation Value of Non-Native Species|journal=[[Conservation Biology (journal)|Conservation Biology]]|volume=25|issue=3|pages=428–437|doi=10.1111/j.1523-1739.2010.01646.x|pmid=21342267|url=https://semanticscholar.org/paper/cc23d465380f3cc90b82493328f7c69697ee439c|last1=Schlaepfer|first1=Martin A.|last2=Sax|first2=DOV F.|last3=Olden|first3=Julian D.|s2cid=2947682|access-date=December 2, 2019|archive-date=June 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611120917/https://www.semanticscholar.org/paper/The-Potential-Conservation-Value-of-Non%E2%80%90Native-Schlaepfer-Sax/cc23d465380f3cc90b82493328f7c69697ee439c|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110211095555.htm|title=Invasive plants can create positive ecological change|date=February 14, 2011|work=Science Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525102601/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110211095555.htm|archive-date=May 25, 2017|quote="Invasive species could fill niches in degraded ecosystems and help restore native biodiversity...."|access-date=June 22, 2017|url-status=live}}</ref> == प्रजातिहरूको भविष्यवाणी == भविष्यको आक्रमणकारी प्रजातिहरूको भविष्यवाणी धेरै शोधकर्ताहरूको लागि प्राथमिकताको विषय हो। यो प्रवृत्ति चरम प्रतिकूल प्रभावहरू र आक्रमणकारी प्रजातिहरूको निरन्तर प्रकृतिबाट प्रेरित भएको हो।<ref>{{Cite journal|last1=Lehan|first1=Nora E.|last2=Murphy|first2=Julia R.|last3=Thorburn|first3=Lukas P.|last4=Bradley|first4=Bethany A.|date=July 2013|title=Accidental introductions are an important source of invasive plants in the continental United States|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3732/ajb.1300061|journal=[[American Journal of Botany]]|language=en|volume=100|issue=7|pages=1287–1293|doi=10.3732/ajb.1300061|pmid=23825135|issn=0002-9122}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्सश्रेणी|Invasive species}} [[श्रेणी:आक्रमणकारी प्रजातिहरू]] k7xbvks29zjtqjr1deh3ff4g2z3vvt5 0 130914 1368937 1349184 2026-08-09T02:40:06Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368937 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = विकासे मौरी | fossil_range = {{fossil range|Oligocene|Recent}} | image = Apis mellifera Western honey bee.jpg | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author = De la Rúa, P., Paxton, R.J., Moritz, R.F.A., Roberts, S., Allen, D.J., Pinto, M.A., Cauia, E., Fontana, P., Kryger, P., Bouga, M., Buechler, R., Costa, C., Crailsheim, K., Meixner, M., Siceanu, A. & Kemp, J.R.| title = ''Apis mellifera'' | volume= 2014| page = e.T42463639A42463665 | year = 2014| url = http://iucnredlist.org/details/full/42463639/1| access-date = 23 July 2017}}</ref><ref name="red">{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/42463639/42463665|title=Western honey bee|issn=2307-8235|date=2019|access-date=1 May 2019}}</ref> | taxon = Apis mellifera | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] }} '''विकासे मौरी''' विश्वभर पाइने ७-१२ प्रजातिहरूमध्ये सबैभन्दा सामान्य हो।<ref>{{Cite web|url=http://ialdorukumeast.p5.gov.np/public/uploads/Pdffile/Bee%20Keeping%20Booklet%20Final-22078.pdf|title=आधुनिक मौरीपालन|website=कृषि सूचना तथा सञ्चार केन्द्र|accessdate=५ फागुन २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217113313/http://ialdorukumeast.p5.gov.np/public/uploads/Pdffile/Bee%20Keeping%20Booklet%20Final-22078.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> सबै मह मौरीका प्रजातिहरू जस्तै, पश्चिमी मौरीहरू एकल प्रजनन महिला (वा "[[रानु मौरी]]"), धेरै सामान्य रूपमा गैर-प्रजनन महिला वा "[[कर्मी मौरी]]" र प्रजनन पुरुष वा "[[भाले मौरी]]" को एक सानो अनुपातको साथ उपनिवेशहरू सिर्जना गर्ने सामाजिक छ।<ref name="Engel99">{{cite journal |last1=Michael S Engel |title=The taxonomy of recent and fossil honey bees (Hymenoptera: Apidae; Apis) |journal=Journal of Hymenoptera Research |date=1999 |volume=8 |issue=2 |pages=165–196 |url=https://archive.org/details/biostor-28973/mode/2up |access-date=20 January 2023}}</ref> == वितरण == विकासे मौरी [[अन्टार्क्टिका|अन्टार्कटिका]] बाहेक सबै महादेशमा पाइन्छ।<ref name="UnivFlorida">{{cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/MISC/BEES/euro_honey_bee.htm|title=European honey bee|last1=Mortensen|first1=Ashley N.|last2=Schmehl|first2=Daniel R.|date=August 2013|work=Entomology and Nematology Department, University of Florida|last3=Ellis|first3=Jamie|access-date=1 September 2018}}</ref> प्रजातिहरू [[अफ्रिका]] वा [[एसिया|एसिया]]मा उत्पत्ति भएको मानिन्छ, र यो प्राकृतिक रूपमा अफ्रिका, [[मध्य पूर्व]] र [[युरोप]]मा फैलिएको छ। [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]], [[दक्षिण अमेरिका]], [[अस्ट्रेलिया|अष्ट्रेलिया]], [[न्युजिल्यान्ड|न्यूजील्याण्ड]], र [[पूर्वी एसिया|पूर्वी एसिया]]मा युरोपेली उप-प्रजातिहरू परिचय गर्दै, यसको पर्याप्त अतिरिक्त दायराको लागि मानवहरू जिम्मेवार छन्।<ref>{{cite journal|last1=Winston|first1=M.|last2=Dropkin|first2=J.|last3=Taylor|first3=O.|title=Demography and life history characteristics of two honey bee races (Apis mellifera)|url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1981-03_48_3/page/407|journal=Oecologia|date=1981|volume=48|issue=3|pages=407–413|doi=10.1007/bf00346502|pmid=28309760|bibcode=1981Oecol..48..407W|s2cid=10088325}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Han|first1=Fan|last2=Wallberg|first2=Andreas|last3=Webster|first3=Matthew T|title=From where did the Western honeybee (Apis mellifera) originate?|journal=Ecology and Evolution|date=2012|volume=2|issue=8|pages=1949–1957|pmc=3433997|pmid=22957195|doi=10.1002/ece3.312}}</ref> == सामाजिक जात == === रानु === {{Main|रानु मौरी}} '''रानी मौरी एक प्रजनन योग्य पोथी हो। कामदार मौरीहरू पनि पोथी भए तापनि रानी मौरीको जस्तो उनीहरूको प्रजनन प्रणाली पूर्ण विकसित हुँदैन। रानी मौरीको शरीर कामदारको तुलनामा ठूलो र पेट लामो तथा गोलाकार हुन्छ। एउटै पोथी अण्डाबाट रानी वा कामदारमध्ये कुनै पनि मौरी विकसित हुन सक्छ।'''<ref>{{cite journal|last1=Yan|first1=Hua|last2=Bonasio|first2=Roberto|last3=Simola|first3=Daniel F.|last4=Liebig|first4=Jürgen|last5=Berger|first5=Shelley L.|last6=Reinberg|first6=Danny|date=2015|title=DNA Methylation in Social Insects: How Epigenetics Can Control Behavior and Longevity|journal=Annual Review of Entomology|volume=60|issue=1|pages=435–452|doi=10.1146/annurev-ento-010814-020803|pmid=25341091}}</ref> === कर्मी === {{Main|कर्मी मौरी}} कामदारहरू रानीद्वारा उत्पादित '''कामदार मौरीहरू''' हुन् जुन निषेचित, डिप्लोइड अण्डाबाट विकास हुन्छ। सामाजिक संरचना र उचित उपनिवेश सञ्चालनका लागि '''कामदार मौरीहरू''' आवश्यक छन्। तिनीहरूले उपनिवेशको मुख्य कार्यहरू पूरा गर्छन्, किनभने रानी मात्र पुन: उत्पादनमा व्यस्त हुन्छ। यी '''पोथी'''हरूले आफ्ना '''कामदार मौरीहरू''' र भावी रानीहरूलाई हुर्काउँछन् जसले अन्ततः आफ्नो उपनिवेश सुरु गर्न गुँड छोड्छन्।<ref>{{cite journal|last1=Toth|first1=A. L.|last2=Robinson|first2=G. E.|date=2009|title=Evo-Devo and the Evolution of Social Behavior: Brain Gene Expression Analyses in Social Insects|journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology|volume=74|pages=419–426|doi=10.1101/sqb.2009.74.026|pmid=19850850|doi-access=free}}</ref> === भाले === {{Main|भाले मौरी}} [[भाले मौरी]]हरू उपनिवेशका [[भाले मौरी|भाले]] मौरीहरू हुन्। तिनीहरूसँग ओभिपोजिटरहरू नभएकोले, तिनीहरूसँग खिलहरू छैनन्। भाले मौरी महको लागि चर्दैनन्। भाले मौरीको मुख्य उद्देश्य नयाँ रानीलाई उर्वर गर्न हो। धेरै भाले मौरीहरू उडानमा दिइएको रानीसँग जोडी हुन्छन्; प्रत्येक संभोग पछि तुरुन्तै मर्छ।<ref name="Harrison">{{cite journal|last1=Harrison|first1=J H|title=Roles of individual honeybee workers and drones in colonial thermogenesis|journal=Journal of Experimental Biology|date=1 May 1987|volume=129|page=60|doi=10.1242/jeb.129.1.53|url=http://jeb.biologists.org/content/129/1/53.full.pdf|access-date=17 October 2014|pmid=3585245}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:मौरी पालन]] ptp3gq7qlqsppnskvu5eqxljo4f3906 0 131852 1368863 1130443 2026-08-09T00:57:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368863 wikitext text/x-wiki [[चित्र:An_overview_of_Imja_Tsho_showing_lake_outlet_channel,_ponds,_ablation_valley.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|[[इम्जा हिमताल]]]] '''हिमताल''' भनेको [[हिमनदी]] गतिविधिबाट उत्पत्ति भएको पानीको शरीर हो। तिनीहरू बन्छन् जब हिमनदीले भूमिलाई मेटाउँछ र त्यसपछि पग्लन्छ, हिमनदीले सिर्जना गरेको अवसाद भर्छ।<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Yao|first1=Xiaojun|last2=Liu|first2=Shiyin|last3=Han|first3=Lei|last4=Sun|first4=Meiping|last5=Zhao|first5=Linlin|date=2018-02-01|title=Definition and classification system of glacial lake for inventory and hazards study|journal=Journal of Geographical Sciences|language=en|volume=28|issue=2|pages=193–205|doi=10.1007/s11442-018-1467-z|doi-access=free}}</ref> == गठन == अन्तिम हिमनदी अवधिको अन्त्यमा, लगभग १०,००० वर्ष पहिले,हिमनदीहरू पछि हट्न थाले।<ref name="RTSB">{{cite journal|doi=10.1098/rstb.1966.0001|title=Some chemical observations on post-glacial lake sediments|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=250|issue=765|pages=165–213|year=1966|bibcode=1966RSPTB.250..165M|last1=MacKereth|first1=F. J. H.|doi-access=free}}</ref> पछाडि हट्ने हिमनदीले प्रायः ड्रमलिन वा पहाडहरू बीचको खाल्डोमा बरफको ठूलो भण्डार छोडिदिन्छ। बरफ युग समाप्त भएपछि, यी तालहरू सिर्जना गर्न पग्लिए।<ref name="RTSB" /> यो उत्तरपश्चिमी [[बेलायत|इङ्गल्याण्ड]]को ताल जिल्लामा स्पष्ट छ जहाँ पोस्ट-हिमनदी तलछटहरू सामान्यतया ४ र ६ मिटरको बीचमा हुन्छन्।<ref name="RTSB" /> हिमतालहरूको गठन र विशेषताहरू स्थान अनुसार भिन्न हुन्छन् र हिमनदी क्षरण ताल, बरफ-अवरोधित ताल, मोरेन-बाँधित ताल, अन्य हिमताल, सुप्राग्लासियल ताल, र सबग्लासियल तालमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।<ref name=":0" /> == पारिस्थितिकी प्रणाली == जैवविविधता र उत्पादकता हिमनदी तालहरूमा कम हुन्छ किनभने चिसो-सहनशील र चिसो-अनुकूलित प्रजातिहरूले मात्र तिनीहरूको कठोर परिस्थितिहरू सामना गर्न सक्छन्।<ref name=":1">{{cite book|doi=10.1016/b978-0-444-53813-0.00011-3|chapter=Glacial Environments|title=Trace Fossils as Indicators of Sedimentary Environments|volume=64|pages=299–327|series=Developments in Sedimentology|year=2012|last1=Netto|first1=Renata G.|last2=Benner|first2=Jacob S.|last3=Buatois|first3=Luis A.|last4=Uchman|first4=Alfred|last5=Mángano|first5=M. Gabriela|last6=Ridge|first6=John C.|last7=Kazakauskas|first7=Vaidotas|last8=Gaigalas|first8=Algirdas|isbn=978-0-444-53813-0}}</ref> हिमनदी चट्टानको पीठो र न्यून पोषक तत्वले ओलिगोट्रोफिक वातावरण सिर्जना गर्दछ जहाँ प्लाङ्कटन, [[माछा]] र बेन्थिक जीवहरूको केही प्रजातिहरू बस्छन्।<ref name=":1" /> लामो समयको लागि बनाइएको हिमनदी तालहरूमा छिमेकी सहायक नदीहरू वा अन्य हिमनदीहरूबाट उत्पन्न हुने जीवजन्तुहरूको अधिक विविध पारिस्थितिकी प्रणाली हुन्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Bailey|first1=Reeve M.|last2=Smith|first2=Gerald R.|date=1981-12-01|title=Origin and Geography of the Fish Fauna of the Laurentian Great Lakes Basin|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-fisheries-and-aquatic-sciences_1981-12_38_12/page/1539|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=38|issue=12|pages=1539–1561|doi=10.1139/f81-206}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[हिमनदी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिमतालहरू| ]] [[श्रेणी:प्रकार अनुसार तालहरू]] eg3jbk2esddua3s6gtk3ve5x43el7ve 0 131858 1368935 1136386 2026-08-09T02:36:11Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368935 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Skyscrapers_of_Shinjuku_2009_January.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|[[जापान]]को राजधानी तथा सबैभन्दा ठूलो सहर [[टोकियो]]]] '''सहरीकरण''' भन्नाले ग्रामीण क्षेत्रबाट [[सहर|सहरी]] क्षेत्रमा जनसङ्ख्याको परिवर्तन, ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको अनुपातमा आएको कमी, र समाजहरूले यस परिवर्तनलाई अनुकूलन गर्ने तरिकाहरूलाई जनाउँछ।<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2014/MB_cgi?term=Urbanization|title=Urbanization|website=MeSH browser|publisher=National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316100546/http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2014/MB_cgi?term=Urbanization|archive-date=16 March 2016|quote=The process whereby a society changes from a rural to an urban way of life. It refers also to the gradual increase in the proportion of people living in urban areas.|access-date=5 November 2014|url-status=live}}</ref> यो मुख्यतः प्रक्रिया हो जसद्वारा नगर र सहरहरू बन्छन् र ठूला हुन्छन् जब धेरै मानिसहरू केन्द्रीय क्षेत्रहरूमा बस्न र काम गर्न थाल्छन्।<ref>{{cite web|url=http://demographicpartitions.org/urbanization-2013/|title=Urbanization in|website=demographic partitions|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022011821/http://demographicpartitions.org/urbanization-2013/|archive-date=22 October 2018|access-date=8 July 2015|url-status=live}}</ref> सहरीकरण [[सहरी योजना]], [[भूगोल]], [[समाजशास्त्र]], [[वास्तुकला]], [[अर्थशास्त्र]], [[शिक्षा]], [[तथ्याङ्क]] र [[सार्वजनिक स्वास्थ्य]] सहित विभिन्न विषयहरूमा सान्दर्भिक छ। घटनालाई [[विश्वव्यापीकरण|भूमण्डलीकरण]], [[आधुनिकीकरण]], [[औद्योगिकीकरण]] र [[तर्कसंगत]]को समाजशास्त्रीय प्रक्रियासँग नजिकबाट जोडिएको छ।<ref>{{cite journal|last1=Gries|first1=T.|last2=Grundmann|first2=R.|year=2018|title=Fertility and modernization: the role of urbanization in developing countries|journal=Journal of International Development|volume=30|issue=3|pages=493–506|doi=10.1002/jid.3104}}</ref> == कारणहरू == सहरीकरण व्यक्तिगत, सामूहिक र राज्य कार्यको परिणाम स्वरूप संगठित वा योजनाबद्ध रूपमा हुन्छ। सहरमा बस्नु सांस्कृतिक र आर्थिक रूपमा फाइदाजनक हुन सक्छ किनभने यसले श्रम [[बजार]]मा पहुँच, राम्रो शिक्षा, आवास, र सुरक्षा अवस्थाहरू, र आवागमन र यातायातको समय र खर्च घटाउनको लागि ठूलो अवसरहरू प्रदान गर्न सक्छ। [[घनत्व]], [[निकटता]], विविधता, र बजार प्रतिस्पर्धा जस्ता सर्तहरू सहरी वातावरणका तत्वहरू हुन् जुन लाभदायक मानिन्छ। धेरै मानिसहरू आर्थिक अवसरहरूको लागि शहरहरूमा सर्छन्, तर यसले [[चीन]] र [[भारत]] जस्ता ठाउँहरूमा हालैको उच्च सहरीकरण दरलाई पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्दैन। ग्रामीण उडान सहरीकरणमा योगदान गर्ने कारक हो। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, प्रायः साना पारिवारिक खेतहरूमा वा गाउँहरूमा सामूहिक फार्महरूमा, निर्मित वस्तुहरू पहुँच गर्न ऐतिहासिक रूपमा गाह्रो भएको छ, यद्यपि जीवनको सापेक्ष समग्र गुणस्तर धेरै व्यक्तिपरक छ, र निश्चित रूपमा शहरको भन्दा बढी हुन सक्छ। खेतीपाती जीवन सधैं अप्रत्याशित वातावरणीय अवस्थाहरूको लागि अतिसंवेदनशील भएको छ, र खडेरी, बाढी वा महामारीको समयमा, बाँच्नको लागि अत्यन्त समस्याग्रस्त हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Jitnarin|first1=Nattinee|last2=Kosulwat|first2=Vongsvat|last3=Rojroongwasinkul|first3=Nipa|last4=Boonpraderm|first4=Atitada|last5=Haddock|first5=Christopher K.|last6=Poston|first6=Walker S. C.|last7=Jitnarin|first7=Nattinee|last8=Kosulwat|first8=Vongsvat|last9=Rojroongwasinkul|first9=Nipa|date=2010-01-21|title=Risk Factors for Overweight and Obesity among Thai Adults: Results of the National Thai Food Consumption Survey|journal=Nutrients|volume=2|issue=1|pages=60–74|doi=10.3390/nu2010060|pmid=22253992|pmc=3257614|doi-access=free}}</ref> == पर्यावरणीय प्रभावहरू == समुदायको द्रुत बृद्धिले विकसित विश्वमा नयाँ चुनौतिहरू सिर्जना गर्दछ र यस्तै एउटा चुनौती भनेको खाद्यान्नको फोहोरमा वृद्धि हो जसलाई सहरी खाद्य फोहोर पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=24696|title=Article: "Urban Food Waste generation: challenges and opportunities" Journal: Int. J. of Environment and Waste Management, 2009 Vol.3 No.1/2 pp.4 - 21 Abstract: Greater economic activity and a wider economic gap between rural and urban areas is leading to accelerated urbanisation and the generation of 35% more Urban Food Waste (UFW) from 2007 to 2025. Besides landfilling, this paper examines the advantages of introducing onsite composting and anaerobic digestion for the environmental recycling of UFW and the lowering of handling cost. For Asia and Africa, these solutions for UFW could reduce the mass of MSW by 43% and 55%, respectively, thus help there cities manage almost all of their MSW. For North America and Europe, such practice could reduce earth warming trends. - Inderscience Publishers - linking academia, business and industry through research|website=inderscience.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015658/https://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=24696|archive-date=1 November 2018|access-date=2018-10-07|url-status=live}}</ref> [[खाद्यपदार्थ|खाद्य]] फोहोर भनेको अप्रयुक्त उत्पादन, म्याद सकिएको वा बिग्रेको कारणले अब प्रयोग गर्न नसकिने खाद्य उत्पादनहरूको निपटान हो।<ref name=":02">{{Cite journal|last1=Adhikari|first1=Bijaya K.|last2=Barrington|first2=Suzelle|last3=Martinez|first3=José|date=October 2006|title=Predicted growth of world urban food waste and methane production|url=https://archive.org/details/waste-management-research_2006-10_24_5/page/421|journal=Waste Management & Research|volume=24|issue=5|pages=421–433|doi=10.1177/0734242X06067767|issn=0734-242X|pmid=17121114|s2cid=34299202}}</ref> खाद्य फोहोरको बृद्धिले मिथेन ग्यासको उत्पादन र रोग वाहकहरूको आकर्षण जस्ता वातावरणीय चिन्ताहरू बढाउन सक्छ।<ref name=":02" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सहरीकरण]] 0ugfz3p4ta09l16bhqcgcehmah7yk3t 0 132465 1368862 1301066 2026-08-09T00:56:03Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368862 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Global_Population-Pyramid-1950-to-2100.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|सन् १९५० देखि २१०० सम्म विश्व जनसङ्ख्याको जनसाङ्ख्यिकी।]] '''जनसाङ्ख्यिकी''' [[जनसङ्ख्या]]को साङ्ख्यिकीय अध्ययन हो, विशेष गरी [[मानव जाति विज्ञान|मानव जाति]]। जनसाङ्ख्यिकीय विश्लेषणले जनसङ्ख्याको आयाम र गतिशीलताको जाँच र मापन गर्दछ; यसले [[शिक्षा]], [[राष्ट्रियता]], [[धर्म]] र [[जातीयता]] जस्ता मापदण्डहरूद्वारा परिभाषित सम्पूर्ण [[समाज]] वा समूहहरूलाई समेट्न सक्छ।<ref>{{cite web |title=The Science of Population |url=http://demographicpartitions.org/science-population-determines-population-change/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150814023915/http://demographicpartitions.org/science-population-determines-population-change/ |archive-date=14 August 2015 |access-date=4 August 2015 |website=demographicpartitions.org |df=dmy}}</ref> शैक्षिक संस्थाहरूले सामान्यतया जनसाङ्ख्यिकीलाई समाजशास्त्रको क्षेत्र मान्छन्, यद्यपि त्यहाँ धेरै स्वतन्त्र जनसाङ्ख्यिकी विभागहरू छन्।<ref name="ub">{{Cite web |title=UC Berkeley Demography department website |url=http://www.demog.berkeley.edu/}}</ref> यी विधिहरू मुख्यतया मानव जनसङ्ख्या अध्ययन गर्न विकसित गरिएको छ, तर विभिन्न क्षेत्रहरूमा विस्तार गरिएको छ जहाँ अनुसन्धानकर्ताहरूले जान्न चाहन्छन् कि सामाजिक अभिनेताहरूको जनसङ्ख्या [[जन्म]], [[अन्तिम संस्कार|मृत्यु]], र [[बसाइँ सराई|बसाइँसराइ]]को प्रक्रियाहरू मार्फत कसरी परिवर्तन हुन सक्छ। मानव जैविक जनसङ्ख्याको सन्दर्भमा, जनसाङ्ख्यिकीय विश्लेषणले जनसङ्ख्याको स्वतन्त्र अनुमान विकास गर्न प्रशासनिक अभिलेखहरू प्रयोग गर्दछ।<ref>http://govinfo.library.unt.edu/cmb/cmbp/downloads/da.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> == इतिहास == जनसाङ्ख्यिकीय विचारहरू पुरातनतामा फेला परेका थिएँ, र प्राचीन [[ग्रिस|ग्रीस]], [[प्राचीन रोम]], [[चीन]] र [[भारत]] जस्ता धेरै सभ्यता र संस्कृतिहरूमा उपस्थित थिएँ।<ref name="Srivastava2006">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oNcflpmW3BUC&dq=studies+in+demography&pg=PA1|title=S.C.Srivastava,''Studies in Demography'', p.39-41|isbn=9788126119929|last1=Srivastava|first1=Sangya|date=December 2005}}</ref> == विधिहरू == जनसाङ्ख्यिकी मानव जनसङ्ख्याको आकार, संरचना, र स्थानिय वितरण र समयसँगै यी सुविधाहरू कसरी परिवर्तन हुन्छन् भन्ने [[तथ्याङ्क|तथ्याङ्कीय]] र गणितीय अध्ययन हो। जनसङ्ख्याको जनगणना र दर्ताहरूबाट डाटा प्राप्त गरिन्छ: जन्म, मृत्यु, बसाइसराइ, विवाह, सम्बन्धविच्छेद, रोग र रोजगारी जस्ता घटनाहरूको अभिलेख। यो गर्नको लागि, तिनीहरू कसरी गणना गरिन्छ र तिनीहरूले जवाफ दिने प्रश्नहरू यी चार अवधारणाहरूमा समावेश छन् भन्ने बुझ्नुपर्छ: जनसङ्ख्या परिवर्तन, जनसङ्ख्या सङ्ख्याको मानकीकरण, जनसाङ्ख्यिकीय बही समीकरण, र जनसङ्ख्या संरचना।<ref>de Gans, Henk and Frans van Poppel (2000) Contributions from the margins. Dutch statisticians, actuaries and medical doctors and the methods of demography in the time of Wilhelm Lexis. Workshop on ‘Lexis in Context: German and Eastern& Northern European Contributions to Demography 1860-1910’ at the Max Planck Institute for Demographic Research, Rostock, August 28 and 29, 2000.</ref><ref>{{cite journal |author=Elliott J and Shepherd P |year=2006 |title=Cohort profile: 1970 British Birth Cohort (BCS70) |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-08_35_4/page/836 |journal=International Journal of Epidemiology |volume=35 |issue=4 |pages=836–43 |doi=10.1093/ije/dyl174 |pmid=16931528 |doi-access=free}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी]] olzq69ksqiu6i75fmylh8pxvcta5t65 0 132486 1368834 1143390 2026-08-09T00:24:29Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368834 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganges_River_Delta,_Bangladesh,_India.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|[[गङ्गा मुखद्वीप]]]] '''मुखद्वीप''' भनेको [[त्रिभुज]] जस्तो आकारको भू-रूप हो, जुन तलछटको निक्षेपबाट बनाइएको हो जुन [[नदी]]ले बोकेको छ र ढिलो-चलिरहेको वा स्थिर [[पानी]]मा प्रवेश गर्दछ।<ref name=":0">Miall, A. D. 1979. Deltas. in R. G. Walker (ed) Facies Models. Geological Association of Canada, Hamilton, Ontario.</ref> यो तब हुन्छ जब एक नदी एक [[महासागर]], [[समुद्र]], [[मुहाना]], [[ताल]], [[जलाशय]], वा (विरलै) अर्को नदीमा प्रवेश गर्दछ जुन आपूर्ति गरिएको तलछट लैजान सक्दैन। मुखद्वीपको आकार र आकारलाई तलछट आपूर्ति गर्ने वाटरशेड प्रक्रियाहरू र त्यो तलछटलाई पुन: वितरण गर्ने, अलग गर्ने र निर्यात गर्ने बेसिन प्रक्रियाहरू बीचको सन्तुलनद्वारा नियन्त्रण गरिन्छ।<ref name=":0" /> प्राप्त बेसिनको आकार, ज्यामिति र स्थानले पनि मुखद्वीप विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Pasternack |first1=Gregory B. |last2=Brush |first2=Grace S. |last3=Hilgartner |first3=William B. |date=2001-04-01 |title=Impact of historic land-use change on sediment delivery to a Chesapeake Bay subestuarine delta |url=https://archive.org/details/sim_earth-surface-processes-and-landforms_2001-04_26_4/page/409 |journal=[[Earth Surface Processes and Landforms]] |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=409–427 |bibcode=2001ESPL...26..409P |doi=10.1002/esp.189 |issn=1096-9837 |s2cid=129080402}}</ref> मुखद्वीपहरू [[सभ्यता|मानव सभ्यता]]मा महत्त्वपूर्ण छन्, किनकि तिनीहरू प्रमुख [[कृषि]] उत्पादन केन्द्रहरू र जनसङ्ख्या केन्द्रहरू हुन्।<ref>{{Cite journal |last1=Schneider |first1=Pia |last2=Asch |first2=Folkard |date=2020 |title=Rice production and food security in Asian Mega deltas—A review on characteristics, vulnerabilities and agricultural adaptation options to cope with climate change |journal=Journal of Agronomy and Crop Science |language=en |volume=206 |issue=4 |pages=491–503 |doi=10.1111/jac.12415 |issn=1439-037X |doi-access=free}}</ref> तिनीहरूले तटीय रक्षा प्रदान गर्न सक्छन् र पिउने पानी आपूर्तिलाई असर गर्न सक्छन्।<ref name="Anthony 53–78">{{Cite journal |last=Anthony |first=Edward J. |date=2015-03-01 |title=Wave influence in the construction, shaping and destruction of river deltas: A review |journal=[[Marine Geology (journal)|Marine Geology]] |volume=361 |pages=53–78 |bibcode=2015MGeol.361...53A |doi=10.1016/j.margeo.2014.12.004}}</ref> मुखद्वीपहरू सामान्यतया डिपोजिसनमा मुख्य नियन्त्रणको आधारमा वर्गीकृत गरिन्छ, जुन प्रत्येकको बलको आधारमा नदी, लहर र ज्वारीय प्रक्रियाहरूको संयोजन हो।<ref name="Galloway1975">Galloway, W.E., 1975, Process framework for describing the morphologic and stratigraphic evolution of deltaic depositional systems, in Brousard, M.L., ed., Deltas, Models for Exploration: Houston Geological Society, Houston, Texas, pp. 87–98.</ref> मुख्य भूमिका खेल्ने अन्य दुई कारकहरू ल्यान्डस्केप स्थिति र नदीबाट मुखद्वीपमा प्रवेश गर्ने स्रोत तलछटको दाना आकार वितरण हुन्।<ref name="Galloway1975" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:मुखद्वीपहरू| ]] [[श्रेणी:पानी]] kri2k2ssda4ga6bft5qjm1ybyt28oj8 0 133097 1368724 1362250 2026-08-08T21:47:06Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368724 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Google Scholar | logo = Google Scholar logo.png | logo_size = 300px | screenshot = Google Scholar home page.png | caption = Google Scholar home page | type = [[Bibliographic database]] | language = | owner = [[Google]] | revenue = | url = {{URL|scholar.google.com}} | commercial = | registration = Optional | launch_date = {{start date and age|2004|11|20}} | current_status = Active }} '''Google Scholar''' एक स्वतन्त्र रूपमा पहुँचयोग्य [[वेब खोज संयन्त्र|वेब खोज इन्जिन]] हो जसले प्रकाशन ढाँचा र अनुशासनहरूको एर्रेमा विद्वान साहित्यको पूर्ण पाठ वा मेटाडेटालाई अनुक्रमणिका गर्दछ। नोभेम्बर 2004 मा बिटामा जारी गरिएको, गुगल स्कॉलर अनुक्रमणिकाले सहकर्मी-समीक्षा गरिएका अनलाइन शैक्षिक जर्नलहरू र पुस्तकहरू, सम्मेलनका कागजातहरू, शोध प्रबंधहरू, प्रिप्रिन्टहरू, सारहरू, प्राविधिक प्रतिवेदनहरू, र अदालतको राय र [[पेटेन्ट|पेटेन्टहरू]] सहित अन्य विद्वान साहित्यहरू समावेश गर्दछ। <ref name="Google Scholar Content Coverage">{{Cite web |title=Search Tips: Content Coverage |url=https://scholar.google.com/intl/us/scholar/help.html#coverage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923214505/https://scholar.google.com/intl/us/scholar/help.html#coverage |archive-date=23 September 2016 |access-date=27 April 2016 |website=Google Scholar}}</ref> Google Scholar ले खोज परिणामहरूमा समावेश गर्नका लागि फाइलहरू पहिचान गर्न वेब क्रलर वा वेब रोबोट प्रयोग गर्दछ। <ref>{{Cite web |title=Google Scholar Help |url=https://scholar.google.com/intl/en/scholar/inclusion.html#crawl |access-date=2021-09-01 |website=scholar.google.com}}</ref> Google Scholar मा अनुक्रमणिकाको लागि सामग्रीको लागि, यो निश्चित निर्दिष्ट मापदण्डहरू पूरा गर्नुपर्छ। <ref>{{Cite web |title=Google Scholar Help |url=https://scholar.google.com/intl/en/scholar/inclusion.html#indexing |access-date=2021-09-01 |website=scholar.google.com}}</ref> मार्क र रिक्याप्चर विधि प्रयोग गरेर PLOS One मा प्रकाशित पहिलेको सांख्यिकीय अनुमानले 100 मिलियनको अनुमानित अंग्रेजीमा प्रकाशित सबै लेखहरूको लगभग 79-90% कभरेज अनुमान गरेको छ। यो अनुमानले इन्टरनेटमा कतिवटा कागजातहरू सित्तैमा उपलब्ध थिए भनेर पनि निर्धारण गर्छ। गुगल स्कलरलाई पत्रिकाहरूको जाँच नगरेको र यसको अनुक्रमणिकामा शिकारी पत्रिकाहरू समावेश गरेकोमा आलोचना गरिएको छ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/30/science/predatory-journals-academics.html|title=Many Academics Are Eager to Publish in Worthless Journals|last=Kolata|first=Gina|date=30 October 2017|work=The New York Times|access-date=2 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108014011/https://www.nytimes.com/2017/10/30/science/predatory-journals-academics.html|archive-date=8 November 2017}}</ref> युनिभर्सिटी अफ मिशिगन पुस्तकालय र अन्य पुस्तकालयहरू जसका संग्रहहरू गुगलले [[गुगल बुक्स]] र गुगल स्कॉलरका लागि स्क्यान गरेका थिए स्क्यानका प्रतिलिपिहरू राखेका छन् र तिनीहरूलाई HathiTrust डिजिटल लाइब्रेरी सिर्जना गर्न प्रयोग गरेका छन्। <ref name="umlibrary">{{Cite web |date=August 2005 |title=UM Library/Google Digitization Partnership FAQ, August 2005 |url=https://apps.lib.umich.edu/files/services/mdp/faq.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922011914/https://apps.lib.umich.edu/files/services/mdp/faq.pdf |archive-date=2020-09-22 |access-date=2021-04-30 |publisher=University of Michigan Library |quote=[T]he University of Michigan's work with Google encompasses a number of activities and Google products (e.g., Google Scholar).}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Jennifer Howard |date=10 August 2017 |title=What Happened to Google's Effort to Scan Millions of University Library Books? |url=https://www.edsurge.com/news/2017-08-10-what-happened-to-google-s-effort-to-scan-millions-of-university-library-books |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810204507/https://www.edsurge.com/news/2017-08-10-what-happened-to-google-s-effort-to-scan-millions-of-university-library-books |archive-date=2017-08-10 |access-date=2021-04-30 |publisher=EdSurge }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810204507/https://www.edsurge.com/news/2017-08-10-what-happened-to-google-s-effort-to-scan-millions-of-university-library-books |date=2017-08-10 }}</ref> == इतिहास == गुगल स्कॉलर एलेक्स वर्स्टाक र अनुराग आचार्य बीचको छलफलबाट उत्पन्न भयो, <ref>{{Cite journal |last=Giles |first=J. |year=2005 |title=Science in the web age: Start your engines |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-01_438_7068/page/554 |journal=Nature |volume=438 |issue=7068 |pages=554–55 |bibcode=2005Natur.438..554G |doi=10.1038/438554a |pmid=16319857 |s2cid=4432132 |doi-access=free}}</ref> जुन दुबैले गुगलको मुख्य वेब सूचकांक निर्माणमा काम गरिरहेका थिए। <ref>{{Cite web |last=Hughes, Tracey |date=December 2006 |title=An interview with Anurag Acharya, Google Scholar lead engineer |url=https://www.google.com/librariancenter/articles/0612_01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092347/http://www.google.com/librariancenter/articles/0612_01.html |archive-date=2010-03-01 |access-date=2016-11-14 |website=Google Librarian Central}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Assisi, Francis C. |date=3 January 2005 |title=Anurag Acharya Helped Google's Scholarly Leap |url=http://www.indolink.com/SciTech/fr010305-075445.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608194910/http://www.indolink.com/SciTech/fr010305-075445.php |archive-date=2011-06-08 |access-date=2007-04-19 |publisher=INDOlink }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608194910/http://www.indolink.com/SciTech/fr010305-075445.php |date=2011-06-08 }}</ref> तिनीहरूको लक्ष्य "विश्वका समस्या समाधानकर्ताहरूलाई 10% अधिक कुशल बनाउन" <ref name="backchannel2015">Steven Levy (2015) [https://medium.com/backchannel/the-gentleman-who-made-scholar-d71289d9a82d The gentleman who made Scholar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201118134101/https://medium.com/backchannel/the-gentleman-who-made-scholar-d71289d9a82d|date=2020-11-18}}. "Back channel" on Medium.</ref> वैज्ञानिक ज्ञानमा सजिलो र अधिक सटीक पहुँचको अनुमति दिएर थियो। यो लक्ष्य गुगल स्कॉलरको विज्ञापन नारा " दिग्गजहरूको काँधमा खडा हुनुहोस् " मा प्रतिबिम्बित छ, जुन [[wikiquote:Isaac Newton|आइज्याक न्यूटनले उद्धृत गरेको]] बर्नार्ड अफ चार्टर्सलाई दिइएको एउटा विचारबाट लिइएको थियो, र आफ्नो क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउने विद्वानहरूको लागि एउटा सहमति हो। शताब्दीयौं, नयाँ बौद्धिक उपलब्धिहरूको लागि आधार प्रदान गर्दै। <ref>{{Cite journal |last=Rozear |first=Hannah |date=2009 |title=Where Google Scholar stands on art: an evaluation of content coverage in online databases |journal=[[Art Libraries Journal]] |volume=34 |issue=2 |pages=21–25 |doi=10.1017/S0307472200015844 |s2cid=163504762}}</ref> गुगल स्कॉलरमा पाठहरूको लागि मूल स्रोतहरू मध्ये एक मिशिगन विश्वविद्यालयको मुद्रण संग्रह हो। <ref name="umlibrary"/> विद्वानले समयको साथमा सुविधाहरूको दायरा प्राप्त गरेको छ। 2006 मा, RefWorks, RefMan, EndNote, र BibTeX जस्ता ग्रन्थसूची प्रबन्धकहरूलाई समर्थन गर्दै उद्धरण आयात गर्ने सुविधा लागू गरिएको थियो। 2007 मा, आचार्यले घोषणा गरे कि Google Scholar ले आफ्ना प्रकाशकहरूसँग सम्झौता गरी जर्नल लेखहरू डिजिटलाइज गर्ने र होस्ट गर्ने कार्यक्रम सुरु गरेको थियो, [[गुगल बुक्स|Google Books]] बाट अलग एउटा प्रयास, जसको पुरानो जर्नलहरूको स्क्यानले विशेष मुद्दाहरूमा विशिष्ट लेखहरू पहिचान गर्न आवश्यक मेटाडेटा समावेश गर्दैन। <ref>{{Cite web |last=Quint, Barbara |date=August 27, 2007 |title=Changes at Google Scholar: A Conversation With Anurag Acharya |url=http://newsbreaks.infotoday.com/nbReader.asp?ArticleId=37309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110326003109/http://newsbreaks.infotoday.com/nbReader.asp?ArticleId=37309 |archive-date=March 26, 2011 |access-date=February 22, 2008 |publisher=[[Information Today]]}}</ref> 2011 मा, [[गुगल|Google ले]] स्कॉलरलाई यसको खोज पृष्ठहरूमा उपकरणपट्टीहरूबाट हटायो, <ref>{{Cite web |last=Madrigal, Alexis C. |date=3 April 2012 |title=20 Services Google Thinks Are More Important Than Google Scholar |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/04/20-services-google-thinks-are-more-important-than-google-scholar/255420/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031203410/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/04/20-services-google-thinks-are-more-important-than-google-scholar/255420/ |archive-date=31 October 2020 |access-date=7 March 2017 |publisher=Atlantic}}</ref> यसलाई कम सजिलैसँग पहुँचयोग्य र यसको अस्तित्वको बारेमा पहिले नै थाहा नभएका प्रयोगकर्ताहरूका लागि कम पत्ता लगाउन सकिने बनाउँदै। यस अवधिको वरिपरि, CiteSeer, Scirus, र Microsoft Windows Live Academic खोज जस्ता समान सुविधाहरू भएका साइटहरू विकसित भएका थिए। यी मध्ये केही अब निष्क्रिय छन्; 2016 मा, माइक्रोसफ्टले एक नयाँ प्रतिस्पर्धी, माइक्रोसफ्ट एकेडेमिक सुरु गर्यो। <ref>{{Cite journal |last=Martín-Martín |first=Alberto |last2=Thelwall |first2=Mike |last3=Orduna-Malea |first3=Enrique |last4=Delgado López-Cózar |first4=Emilio |date=January 1, 2021 |title=Google Scholar, Microsoft Academic, Scopus, Dimensions, Web of Science, and OpenCitations' COCI: a multidisciplinary comparison of coverage via citations |url=https://doi.org/10.1007/s11192-020-03690-4 |journal=Scientometrics |volume=126 |issue=1 |pages=871–906 |doi=10.1007/s11192-020-03690-4 |issn=1588-2861 |pmc=7505221 |pmid=32981987}}</ref> व्यक्तिगत विद्वानहरूको लागि व्यक्तिगत "विद्वान उद्धरण प्रोफाइलहरू" सिर्जना गर्ने सम्भावनाको साथ, 2012 मा एक प्रमुख वृद्धि रोल आउट गरिएको थियो। <ref name="profiles2014">Alex Verstak: "[http://googlescholar.blogspot.ch/2014/08/fresh-look-of-scholar-profiles.html Fresh Look of Scholar Profiles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092736/http://googlescholar.blogspot.ch/2014/08/fresh-look-of-scholar-profiles.html|date=2016-03-04}}". Google Scholar Blog, August 21, 2014</ref> नोभेम्बर 2013 मा प्रस्तुत गरिएको सुविधाले लग-इन गरिएका प्रयोगकर्ताहरूलाई खोज परिणामहरू "Google विद्वान पुस्तकालय" मा बचत गर्न अनुमति दिन्छ, एक व्यक्तिगत संग्रह जुन प्रयोगकर्ताले छुट्टै खोजी गर्न र ट्यागहरूद्वारा व्यवस्थित गर्न सक्छ। <ref>James Connor: "[http://googlescholar.blogspot.de/2013/11/google-scholar-library.html Google Scholar Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104233/http://googlescholar.blogspot.de/2013/11/google-scholar-library.html|date=2016-03-04}}". Google Scholar Blog, November 19, 2013</ref> "मेट्रिक्स" बटन मार्फत, यसले रुचिको क्षेत्रमा शीर्ष जर्नलहरू प्रकट गर्दछ, र यी जर्नलको प्रभाव उत्पन्न गर्ने लेखहरू पनि पहुँच गर्न सकिन्छ। मेट्रिक्स सुविधाले अब विज्ञानका सम्पूर्ण क्षेत्रहरू, साथै शैक्षिक पत्रिकाहरूको प्रभाव हेर्न समर्थन गर्दछ। <ref>{{Cite web |title=International Journal of Internet Science – Google Scholar Citations |url=https://scholar.google.com/citations?user=OCYy1o4AAAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513012025/http://scholar.google.com/citations?user=OCYy1o4AAAAJ |archive-date=2016-05-13 |access-date=2014-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513012025/http://scholar.google.com/citations?user=OCYy1o4AAAAJ |date=2016-05-13 }}</ref> == सुविधाहरू र विशिष्टताहरू == Google Scholar ले प्रयोगकर्ताहरूलाई लेखहरूको डिजिटल वा भौतिक प्रतिलिपिहरू खोज्न अनुमति दिन्छ, चाहे अनलाइन वा पुस्तकालयहरूमा। <ref>{{Cite web |title=Google Scholar Library Links<!-- Bot generated title --> |url=https://scholar.google.com/intl/en/scholar/librarylinks.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513185151/http://scholar.google.com/intl/en/scholar/librarylinks.html |archive-date=2012-05-13 |access-date=2016-05-27}}</ref> यसले "विद्वानको रूपमा मानिने चयन गरिएका वेब पृष्ठहरू सहित पूर्ण-पाठ जर्नल लेखहरू, प्राविधिक <ref name="pmc1324783">{{Cite journal |last=Vine |first=Rita |date=January 2006 |title=Google Scholar |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-medical-library-association_2006-01_94_1/page/97 |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=94 |issue=1 |pages=97–99 |pmc=1324783}}</ref>, प्रिप्रिन्टहरू, थेसिसहरू, पुस्तकहरू, र अन्य कागजातहरू" अनुक्रमणिका गर्दछ। गुगल स्कॉलरका धेरै खोज परिणामहरू व्यावसायिक जर्नल लेखहरूमा लिङ्क भएकाले, धेरैजसो व्यक्तिहरूले एउटा लेखको सार र उद्धरण विवरणहरू मात्र पहुँच गर्न सक्षम हुनेछन्, र सम्पूर्ण लेखमा पहुँच गर्न शुल्क तिर्नुपर्छ। <ref name="pmc1324783" /> खोजी गरिएका कुञ्जी शव्दहरूका लागि सबैभन्दा सान्दर्भिक नतिजाहरू पहिले सूचीबद्ध गरिनेछन्, लेखकको श्रेणीको क्रममा, यससँग लिङ्क गरिएका सन्दर्भहरूको सङ्ख्या र अन्य विद्वान साहित्यहरूमा तिनीहरूको सान्दर्भिकता, र पत्रिकामा देखा पर्ने प्रकाशनको श्रेणीकरण <ref name="gsabout">{{Cite web |title=About Google Scholar |url=https://scholar.google.com/scholar/about.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226210812/http://scholar.google.com/scholar/about.html |archive-date=2013-02-26 |access-date=2010-07-29}}</ref> === समूह र साहित्यमा पहुँच === यसको "समूहको" सुविधा प्रयोग गरेर, यसले जर्नल लेखहरूमा उपलब्ध लिङ्कहरू देखाउँछ। 2005 संस्करणमा, यो सुविधाले एउटा लेखको सदस्यता-पहुँच संस्करणहरू र लेखहरूको पूर्ण-पाठ संस्करणहरू मुक्त गर्न लिंक प्रदान गर्‍यो; धेरै जसो 2006 को लागि, यसले केवल प्रकाशकहरूको संस्करणहरूमा लिङ्कहरू प्रदान गर्यो। डिसेम्बर 2006 देखि, यसले दुबै प्रकाशित संस्करणहरू र प्रमुख खुला पहुँच भण्डारहरूमा लिङ्कहरू प्रदान गरेको छ, जसमा व्यक्तिगत संकाय वेब पृष्ठहरूमा पोस्ट गरिएका सबै र समानताद्वारा पहिचान गरिएका अन्य असंरचित स्रोतहरू समावेश छन्। अर्कोतर्फ, गुगल स्कॉलरले टोल पहुँच र खुला पहुँच स्रोतहरू बीच स्पष्ट रूपमा फिल्टर गर्न अनुमति दिँदैन, अनपेवालले प्रस्ताव गरेको एक सुविधा र यसको डाटा इम्बेड गर्ने उपकरणहरू, जस्तै वेब अफ साइन्स, स्कोपस र अनपेवाल जर्नलहरू, पुस्तकालयहरू द्वारा गणना गर्न प्रयोग गरिन्छ। वास्तविक लागत र तिनीहरूको संग्रहको मूल्य। <ref>{{Cite web |last=Denise Wolfe |date=2020-04-07 |title=SUNY Negotiates New, Modified Agreement with Elsevier - Libraries News Center University at Buffalo Libraries |url=https://library.buffalo.edu/news/2020/04/07/suny-negotiates-new-modified-agreement-with-elsevier/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206111125/https://library.buffalo.edu/news/2020/04/07/suny-negotiates-new-modified-agreement-with-elsevier/ |archive-date=2020-12-06 |access-date=2020-04-18 |website=library.buffalo.edu |publisher=[[University at Buffalo]]}}</ref> === उद्धरण विश्लेषण र उपकरणहरू === यसको "उद्धृत द्वारा" सुविधा मार्फत, गुगल स्कॉलरले लेखहरूको सारमा पहुँच प्रदान गर्दछ जुन लेखलाई हेरिएको छ। <ref name="gshelp">{{Cite web |title=Google Scholar Help |url=https://scholar.google.co.uk/intl/en/scholar/help.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180810105246/https://scholar.google.co.uk/intl/en/scholar/help.html |archive-date=2018-08-10 |access-date=2017-12-15}}</ref> यो विशेष गरी यो सुविधा हो जसले पहिले मात्र CiteSeer, Scopus, र Web of Science मा पाइने उद्धरण अनुक्रमणिका प्रदान गर्दछ। Google Scholar ले लिङ्कहरू पनि प्रदान गर्दछ ताकि उद्धरणहरू विभिन्न ढाँचाहरूमा प्रतिलिपि गर्न सकिन्छ वा प्रयोगकर्ता-चयनित सन्दर्भ प्रबन्धकहरू जस्तै Zotero मा आयात गर्न सकिन्छ। "विद्वान उद्धरण प्रोफाइलहरू" सार्वजनिक लेखक प्रोफाइलहरू हुन् जुन लेखकहरू आफैले सम्पादन गर्न सक्छन्। <ref name="profiles2014"/> व्यक्तिहरू, गुगल खाता मार्फत लगइन गरेर, सामान्यतया शैक्षिक संस्थासँग लिङ्क गरिएको वास्तविक ठेगानाको साथ, अब तिनीहरूको रुचि र उद्धरणहरू दिएर आफ्नै पृष्ठ सिर्जना गर्न सक्छन्। Google Scholar ले व्यक्तिको कुल उद्धरण गणना, h-index, र i10-index स्वचालित रूपमा गणना गर्दछ र प्रदर्शन गर्दछ। गुगलका अनुसार, "विद्वान खोज परिणाम पृष्ठहरूको तीन-चौथाई ... लेखकहरूको सार्वजनिक प्रोफाइलहरूमा लिङ्कहरू देखाउनुहोस्" अगस्त 2014 को रूपमा <ref name="profiles2014" /> === सम्बन्धित लेखहरू === यसको "सम्बन्धित लेखहरू" सुविधा मार्फत, गुगल विद्वानले निकटसँग सम्बन्धित लेखहरूको सूची प्रस्तुत गर्दछ, मुख्य रूपमा यी लेखहरू मूल परिणामसँग कत्तिको मिल्दोजुल्दो छन्, तर प्रत्येक कागजको सान्दर्भिकतालाई पनि ध्यानमा राखेर क्रमबद्ध गरिएको छ। <ref>{{Cite web |title=Exploring the scholarly neighborhood |url=https://googleblog.blogspot.com/2006/08/exploring-scholarly-neighborhood.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212072041/https://googleblog.blogspot.com/2006/08/exploring-scholarly-neighborhood.html |archive-date=2021-02-12 |access-date=2021-02-16 |website=Official Google Blog |language=en}}</ref> === अमेरिकी कानूनी मामला डाटाबेस === गुगल स्कलरको अमेरिकी केसहरूको कानूनी डाटाबेस व्यापक छ। प्रयोगकर्ताहरूले 1950 देखि अमेरिकी राज्य पुनरावेदन र सर्वोच्च अदालतका मुद्दाहरू, 1923 देखि अमेरिकी संघीय जिल्ला, पुनरावेदन, कर, र दिवालियापन अदालतहरू र 1791 देखि अमेरिकी सर्वोच्च अदालतका मुद्दाहरूका प्रकाशित रायहरू खोज्न र पढ्न सक्छन् <ref name="gshelp"/> गुगल स्कॉलरले केस भित्र क्लिक गर्न मिल्ने उद्धरण लिङ्कहरू इम्बेड गर्दछ र कसरी उद्धृत ट्याबले वकिलहरूलाई अदालतको निर्णयमा अघिल्लो मुद्दा कानून र त्यसपछिका उद्धरणहरू अनुसन्धान गर्न अनुमति दिन्छ। <ref name="gsLegalResearch">{{Cite web |last=Dreiling |first=Geri |date=May 11, 2011 |title=How to Use Google Scholar for Legal Research |url=http://lawyertechreview.com/2011/how-to-use-google-scholar-for-legal-research/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402075514/http://lawyertechreview.com/2011/how-to-use-google-scholar-for-legal-research/ |archive-date=April 2, 2019 |access-date=June 7, 2011 |publisher=Lawyer Tech Review }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402075514/http://lawyertechreview.com/2011/how-to-use-google-scholar-for-legal-research/ |date=April 2, 2019 }}</ref> == श्रेणीकरण एल्गोरिथ्म == धेरैजसो शैक्षिक डाटाबेस र खोज इन्जिनहरूले प्रयोगकर्ताहरूलाई परिणामहरू क्रमबद्ध गर्नका लागि एउटा कारक (जस्तै सान्दर्भिकता, उद्धरण गणना, वा प्रकाशन मिति) चयन गर्न अनुमति दिन्छ, गुगल विद्वानले "अनुसन्धानकर्ताहरूले गर्ने तरिकामा, प्रत्येकको पूर्ण पाठ तौलने गरी संयुक्त श्रेणीकरण एल्गोरिदमको साथ परिणामहरू श्रेणीबद्ध गर्दछ। लेख, लेखक, लेख प्रकट भएको प्रकाशन, र अन्य विद्वान साहित्यमा कति पटक उक्त टुक्रा उद्धृत गरिएको छ।" <ref name="gsabout"/> अनुसन्धानले देखाएको छ कि गुगल स्कलरले विशेष गरी उद्धरण गणनाहरूमा उच्च वजन राख्छ, <ref name="citcount">Jöran Beel and Bela Gipp. [https://web.archive.org/web/20181215175040/http://www.sciplore.org/publications/2009-Google_Scholar's_Ranking_Algorithm_--_An_Introductory_Overview_--_preprint.pdf Google Scholar's Ranking Algorithm: An Introductory Overview]. In Birger Larsen and Jacqueline Leta, editors, Proceedings of the 12th International Conference on Scientometrics and Informetrics (ISSI'09), vol. 1, pp. 230–41, Rio de Janeiro, July 2009. International Society for Scientometrics and Informetrics. {{ISSN|2175-1935}}.</ref> साथै कागजातको शीर्षकमा समावेश गरिएका शब्दहरू। <ref>{{Cite book|url=http://beel.org/files/papers/2009-Google_Scholar's_Ranking_Algorithm_-_The_Impact_of_Citation_Counts_--_preprint%20aseotest333.pdf|title=Google Scholar's ranking algorithm: The impact of citation counts (An empirical study)|access-date=2019-12-24}}{{Dead link|date=June 2022}}</ref> लेखक वा वर्ष द्वारा खोजीहरूमा, पहिलो खोज परिणामहरू प्रायः उच्च उद्धृत लेखहरू हुन्छन्, किनकि उद्धरणहरूको संख्या अत्यधिक निर्णायक हुन्छ, जबकि किवर्ड खोजहरूमा उद्धरणहरूको संख्या सम्भवतः सबैभन्दा बढी वजनको कारक हो, तर अन्य कारकहरूले पनि भाग लिन्छन्। <ref>{{Cite journal |last=Rovira |first=Cristòfol |last2=Guerrero-Solé |first2=Frederic |last3=Codina |first3=Lluís |date=2018-06-18 |title=Received citations as a main SEO factor of Google Scholar results ranking |url=https://revista.profesionaldelainformacion.com/index.php/EPI/article/view/epi.2018.may.09 |url-status=live |journal=Profesional de la Información |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=559–569 |doi=10.3145/epi.2018.may.09 |issn=1699-2407 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113132434/https://revista.profesionaldelainformacion.com/index.php/EPI/article/view/epi.2018.may.09 |archive-date=2021-01-13 |access-date=2020-12-28 |doi-access=free}}</ref> == सीमितता र आलोचना == केही खोजकर्ताहरूले गुगल स्कॉलरलाई सदस्यता-आधारित डाटाबेसहरूमा तुलनात्मक गुणस्तर र उपयोगिता भएको भेट्टाए जब केही विशिष्ट जर्नलहरूमा लेखहरूको उद्धरणहरू हेर्दा। <ref>{{Cite journal |last=Bauer, Kathleen |last2=Bakkalbasi, Nisa |date=September 2005 |title=An Examination of Citation Counts in a New Scholarly Communication Environment |url=http://dlib.org/dlib/september05/bauer/09bauer.html |url-status=live |journal=D-Lib Magazine |volume=11 |issue=9 |doi=10.1045/september2005-bauer |archive-url=https://web.archive.org/web/20110408225520/http://www.dlib.org/dlib/september05/bauer/09bauer.html |archive-date=2011-04-08 |access-date=2006-08-07 |doi-access=free}} {{Open access}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Kulkarni |first=A. V. |last2=Aziz |first2=B. |last3=Shams |first3=I. |last4=Busse |first4=J. W. |year=2009 |title=Comparisons of Citations in Web of Science, Scopus, and Google Scholar for Articles Published in General Medical Journals |url=https://archive.org/details/sim_jama_2009-09-09_302_10/page/1092 |journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association |volume=302 |issue=10 |pages=1092–96 |doi=10.1001/jama.2009.1307 |pmid=19738094 |doi-access=free}}</ref> समीक्षाहरूले मान्यता दिन्छ कि यसको "उद्धृत द्वारा" विशेषताले विशेष रूपमा स्कोपस र वेब अफ साइन्ससँग गम्भीर प्रतिस्पर्धा खडा गर्छ। बायोमेडिकल फिल्डमा हेरेर गरिएको एक अध्ययनले गुगल स्कलरमा उद्धरण जानकारी "कहिलेकाहीँ अपर्याप्त, र कम पटक अद्यावधिक" भएको फेला पारेको छ। <ref>{{Cite journal |last=Falagas |first=M. E. |last2=Pitsouni |first2=E. I. |last3=Malietzis |first3=G. A. |last4=Pappas |first4=G. |year=2007 |title=Comparison of PubMed, Scopus, Web of Science, and Google Scholar: Strengths and weaknesses |journal=The FASEB Journal |volume=22 |issue=2 |pages=338–42 |doi=10.1096/fj.07-9492LSF |pmid=17884971 |s2cid=303173}}</ref> गुगल स्कॉलरको कभरेज अन्य सामान्य डाटाबेसहरूको तुलनामा अनुशासन अनुसार फरक हुन सक्छ। <ref>{{Cite journal |last=Kousha, K. |last2=Thelwall, M. |year=2007 |title=Google Scholar citations and Google Web/URL citations: A multi-discipline exploratory analysis |url=http://eprints.rclis.org/7641/1/google.pdf |url-status=live |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=57 |issue=6 |pages=1055–65 |bibcode=2007JASIS..58.1055K |doi=10.1002/asi.20584 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929004706/http://eprints.rclis.org/7641/1/google.pdf |archive-date=2020-09-29 |access-date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929004706/http://eprints.rclis.org/7641/1/google.pdf |date=2020-09-29 }}</ref> गुगल स्कॉलरले सकेसम्म धेरै जर्नलहरू समावेश गर्ने प्रयास गर्दछ, सिकारी जर्नलहरू सहित, जसमा शैक्षिक कठोरताको कमी हुन सक्छ। शिकारी जर्नलहरूमा विशेषज्ञहरू भन्छन् कि यस प्रकारका जर्नलहरूले "छद्म-विज्ञानको साथ विश्वव्यापी वैज्ञानिक रेकर्डलाई प्रदूषित गरेको छ" र "गुगल स्कलरले कर्तव्यपूर्वक र सायद अन्धाधुन्ध रूपमा यसको केन्द्रीय सूचकांकमा समावेश गर्दछ।" <ref>{{Cite web |last=Beall |first=Jeffrey |author-link=Jeffrey Beall |date=November 2014 |title=Google Scholar is Filled with Junk Science |url=http://scholarlyoa.com/2014/11/04/google-scholar-is-filled-with-junk-science/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107175135/http://scholarlyoa.com/2014/11/04/google-scholar-is-filled-with-junk-science/ |archive-date=2014-11-07 |access-date=2014-11-10 |website=Scholarly Open Access }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107175135/http://scholarlyoa.com/2014/11/04/google-scholar-is-filled-with-junk-science/ |date=2014-11-07 }}</ref> गुगल स्कॉलरले क्रल गरिएका वा प्रकाशकहरू समावेश गरिएका जर्नलहरूको सूची प्रकाशित गर्दैन, र यसको अद्यावधिकहरूको आवृत्ति अनिश्चित छ। बिब्लियोमेट्रिक प्रमाणले गुगल स्कलरको विज्ञान र सामाजिक विज्ञानको कभरेज अन्य शैक्षिक डाटाबेसहरूसँग प्रतिस्पर्धात्मक छ भनी सुझाव दिन्छ। 2017 को रूपमा, विद्वानको कला र मानविकीहरूको कभरेज अनुभवात्मक रूपमा अनुसन्धान गरिएको छैन र यी क्षेत्रहरूमा अनुशासनहरूको लागि विद्वानको उपयोगिता अस्पष्ट छ। <ref>{{Cite journal |last=Fagan |first=Jody |date=2017 |title=An evidence-based review of academic web search engines, 2014–2016: Implications for librarians' practice and research agenda |url=https://ejournals.bc.edu/index.php/ital/article/view/9718/pdf |url-status=live |journal=Information Technology and Libraries |volume=36 |issue=2 |pages=7–47 |doi=10.6017/ital.v36i2.9718 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930073759/https://ejournals.bc.edu/index.php/ital/article/view/9718/pdf |archive-date=2020-09-30 |access-date=2019-12-24 |doi-access=free}}</ref> विशेष गरी प्रारम्भमा, केही प्रकाशकहरूले विद्वानलाई आफ्नो पत्रिकाहरू क्रल गर्न अनुमति दिएनन्। Elsevier पत्रिकाहरू मध्य 2007 देखि समावेश गरिएको छ, जब Elsevier ले यसको अधिकांश ScienceDirect सामग्री Google Scholar र Google को वेब खोजमा उपलब्ध गराउन थाल्यो। <ref>{{Cite web |last=Brantley, Peter |date=3 July 2007 |title=Science Direct-ly into Google |url=http://radar.oreilly.com/archives/2007/07/science-directly-into-google.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421014001/http://radar.oreilly.com/archives/2007/07/science-directly-into-google.html |archive-date=21 April 2008 |website=O'Reilly Radar}}</ref> यद्यपि, २०१४ को अध्ययन ले अनुमान गरेको छ कि गुगल स्कलरले अङ्ग्रेजीमा लेखिएका सबै विद्वान कागजातहरूमध्ये लगभग ९०% (लगभग १०० मिलियन) भेट्टाउन सक्छ। ठूला स्तरीय अनुदैर्ध्य अध्ययनहरूले 40 र 60 प्रतिशत वैज्ञानिक लेखहरू Google Scholar लिङ्कहरू मार्फत पूर्ण पाठमा उपलब्ध छन्। Google Scholar ले आफ्नो रैंकिंग एल्गोरिथ्ममा उद्धरण गणनाहरूमा उच्च वजन राख्छ र त्यसैले म्याथ्यू प्रभावलाई बलियो बनाउनको लागि आलोचना भइरहेको छ; <ref name="citcount"/> अत्यधिक उद्धृत कागजातहरू शीर्ष स्थानहरूमा देखा पर्दा उनीहरूले थप उद्धरणहरू प्राप्त गर्छन् जबकि नयाँ कागजहरू शायदै शीर्ष स्थानहरूमा देखा पर्छन् र त्यसैले Google विद्वानका प्रयोगकर्ताहरूले कम ध्यान पाउँछन् र त्यसैले कम उद्धरणहरू। Google Scholar प्रभाव एउटा घटना हो जब केही शोधकर्ताहरूले Google Scholar मा शीर्ष परिणामहरूमा देखा पर्ने कार्यहरू उद्धृत गर्ने प्रकाशनमा उनीहरूको योगदानलाई ध्यान दिएर चयन गर्छन् र उद्धृत गर्छन् किनभने तिनीहरूले स्वचालित रूपमा यी कामहरूको विश्वसनीयता मान्छन् र विश्वास गर्छन् कि सम्पादकहरू, समीक्षकहरू, र पाठकहरूले यी हेर्नको अपेक्षा गर्छन्। उद्धरणहरू। <ref>{{Cite journal |last=Serenko, A. |last2=Dumay, J. |year=2015 |title=Citation classics published in knowledge management journals. Part II: Studying research trends and discovering the Google Scholar Effect |url=http://aserenko.com/papers/Serenko_Dumay_CitationClassics2.pdf |url-status=live |journal=Journal of Knowledge Management |volume=19 |issue=6 |pages=1335–55 |doi=10.1108/JKM-02-2015-0086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001124153/http://aserenko.com/papers/Serenko_Dumay_CitationClassics2.pdf |archive-date=2015-10-01 |access-date=2015-09-30}}</ref> गुगल स्कॉलरलाई arXiv प्रिप्रिन्ट सर्भरमा प्रकाशनहरू सही रूपमा पहिचान गर्न समस्या छ। शीर्षकहरूमा अन्तरविराम चिन्हहरूले गलत खोज परिणामहरू उत्पादन गर्छन्, र लेखकहरूलाई गलत कागजातहरूमा नियुक्त गरिन्छ, जसले गलत थप खोज परिणामहरू निम्त्याउँछ। केही खोज नतिजाहरू कुनै पनि बुझ्ने कारण बिना नै दिइन्छ। <ref>{{Cite journal |last=Jacso, Peter |date=24 September 2009 |title=Google Scholar's Ghost Authors, Lost Authors, and Other Problems |url=http://www.libraryjournal.com/article/CA6698580.html?q=jacso |url-status=dead |journal=Library Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607104842/http://www.libraryjournal.com/article/CA6698580.html?q=jacso |archive-date=7 June 2011}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Péter Jacsó |year=2010 |title=Metadata mega mess in Google Scholar |journal=Online Information Review |volume=34 |pages=175–91 |doi=10.1108/14684521011024191}}</ref> गुगल विद्वान स्प्यामको लागि असुरक्षित छ। <ref name="spam">[https://web.archive.org/web/20181130030404/http://www.sciplore.org/publications/2010-On_the_Robustness_of_Google_Scholar_against_Spam--preprint.pdf On the Robustness of Google Scholar against Spam]</ref> <ref name="gamingscholar">[http://scholarlyoa.com/2015/01/20/did-a-romanian-researcher-successfully-game-google-scholar-to-raise-his-citation-count/ Scholarly Open Access – Did A Romanian Researcher Successfully Game Google Scholar to Raise his Citation Count?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122224124/http://scholarlyoa.com/2015/01/20/did-a-romanian-researcher-successfully-game-google-scholar-to-raise-his-citation-count/|date=2015-01-22}}</ref> क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कले र ओटो-भोन-ग्युरिके युनिभर्सिटी म्याग्डेबर्गका अन्वेषकहरूले प्रदर्शन गरे कि Google स्कलरमा उद्धरण गणनाहरू हेरफेर गर्न सकिन्छ र SCIgen मार्फत सिर्जना गरिएका पूर्ण गैर-सेन्स लेखहरू Google Scholar भित्र अनुक्रमित गरिएको थियो। <ref name=":0">{{Cite journal |last=Beel, Joeran |last2=Gipp, Bela |date=December 2010 |title=Academic search engine spam and google scholar's resilience against it |url=https://kops.uni-konstanz.de/bitstream/handle/123456789/31020/Beel_0-285754.pdf |url-status=live |journal=Journal of Electronic Publishing |volume=13 |issue=3 |doi=10.3998/3336451.0013.305 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120520/https://kops.uni-konstanz.de/bitstream/handle/123456789/31020/Beel_0-285754.pdf |archive-date=2020-10-01 |access-date=2019-12-24 |doi-access=free}}</ref> यी शोधकर्ताहरूले निष्कर्ष निकाले कि Google विद्वानबाट उद्धरण गणनाहरू सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ, विशेष गरी जब h-index वा प्रभाव कारक जस्ता कार्यसम्पादन मेट्रिक्स गणना गर्न प्रयोग गरिन्छ, जुन आफैमा लेखको गुणस्तरको कमजोर भविष्यवाणी हो। <ref name="Brembs 2018">{{Cite journal |vauthors=Brembs B |year=2018 |title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |page=37 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |pmc=5826185 |pmid=29515380 |doi-access=free}}</ref> गुगल स्कॉलरले 2012 मा व्यक्तिगत विद्वान पृष्ठहरूको आगमनको साथ एच-इन्डेक्स गणना गर्न थाल्यो। ''Harzing's Publish वा Perish'' जस्ता धेरै डाउनस्ट्रीम प्याकेजहरूले पनि यसको डाटा प्रयोग गर्छन्। <ref>{{Cite web |title=Publish or Perish |url=https://harzing.com/resources/publish-or-perish |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111194425/https://harzing.com/resources/publish-or-perish |archive-date=2021-01-11 |access-date=2013-06-15 |publisher=Anne-Wil Harzing.com}}</ref> गुगल स्कॉलरलाई नक्कल गरेर एच-इन्डेक्स क्याल्कुलेटरहरू हेरफेर गर्ने व्यावहारिकता 2010 मा जोसेफ फोरियर विश्वविद्यालयका सिरिल ल्याबेले प्रदर्शन गरेका थिए, जसले SCIgen- उत्पादित कागजातहरूको ठूलो सेटको माध्यमबाट [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]] भन्दा अगाडि "Ike Antkare" को दर्जा दिन सफल भए। (प्रभावी रूपमा एक शैक्षिक लिङ्क फार्म )। <ref>{{Cite web |last=Labbe, Cyril |date=2010 |title=Ike Antkare one of the great stars in the scientific firmament |url=http://rr.liglab.fr/research_report/RR-LIG-008.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402153925/http://rr.liglab.fr/research_report/RR-LIG-008.pdf |archive-date=2013-04-02 |access-date=2011-03-22 |website=Laboratoire d'Informatique de Grenoble RR-LIG-2008 (technical report) |publisher=[[Joseph Fourier University]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402153925/http://rr.liglab.fr/research_report/RR-LIG-008.pdf |date=2013-04-02 }}</ref> 2010 को रूपमा, गुगल स्कॉलर लेक्सिसले सकेजस्तो केस कानूनलाई शेपर्डाइज गर्न सक्षम थिएन। <ref>{{Cite journal |last=Benn |first=Oliver |date=March 9, 2010 |title=Is Google Scholar a Worthy Adversary? |url=http://nonpublication.com/benn.pdf |url-status=live |journal=The Recorder |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520101811/http://nonpublication.com/benn.pdf |archive-date=May 20, 2011 |access-date=April 19, 2019}}</ref> स्कोपस र वेब अफ साइन्स जस्ता शैक्षिक कार्यका अन्य अनुक्रमणिकाहरूको विपरीत, Google विद्वानले अनुप्रयोग प्रोग्रामिङ इन्टरफेस कायम गर्दैन जुन डेटा पुन: प्राप्तिलाई स्वचालित रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। खोज परिणामहरूको सामग्रीहरू प्राप्त गर्न वेब स्क्र्यापरहरूको प्रयोग पनि क्याप्चाहरूको कार्यान्वयनद्वारा गम्भीर रूपमा प्रतिबन्धित छ। Google Scholar ले डिजिटल वस्तु पहिचानकर्ताहरू (DOIs) प्रदर्शन वा निर्यात गर्दैन, <ref>{{Cite conference|url=https://books.google.com/books?id=O-_3DwAAQBAJ&pg=PA104|title=Digital Libraries for Open Knowledge|date=August 25–27, 2020|access-date=2022-01-15}}</ref> सबै प्रमुख शैक्षिक प्रकाशकहरूद्वारा लागू गरिएको एक ''वास्तविक मानक'' शैक्षिक कार्यको व्यक्तिगत टुक्राहरूलाई विशिष्ट रूपमा पहिचान गर्न र सन्दर्भ गर्न। <ref>{{Cite journal |last=Martín-Martín |first=Alberto |last2=Thelwall |first2=Mike |last3=Orduna‑Malea |first3=Enrique |last4=López‑Cózar |first4=Emilio Delgado |date=2020-09-21 |title=Google Scholar, Microsoft Academic, Scopus, Dimensions, Web of Science, and OpenCitations' COCI: a multidisciplinary comparison of coverage via citations |journal=[[Scientometrics (journal)|Scientometrics]] |volume=126 |issue=1 |pages=871–906 |doi=10.1007/s11192-020-03690-4 |pmc=7505221 |pmid=32981987 |doi-access=free}}</ref> == गुगल स्कॉलरको लागि खोज इन्जिन अप्टिमाइजेसन == [[गुगल खोज|गुगल]] जस्ता परम्परागत वेब खोज इन्जिनहरूको लागि खोज इन्जिन अप्टिमाइजेसन (SEO) धेरै वर्षदेखि लोकप्रिय छ। धेरै वर्षदेखि, एसईओ शैक्षिक खोज इन्जिनहरू जस्तै गुगल स्कलरमा पनि लागू गरिएको छ। <ref name=":1">{{Cite journal |last=Beel |first=Jöran |last2=Gipp |first2=Bela |last3=Wilde |first3=Erik |year=2010 |title=Academic Search Engine Optimization (ASEO) |url=https://www.docear.org/papers/Academic%20Search%20Engine%20Optimization%20(ASEO)%20--%20preprint.pdf |journal=Journal of Scholarly Publishing |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=176–90 |doi=10.3138/jsp.41.2.176 |s2cid=1913416 |access-date=2019-12-24}}</ref> शैक्षिक लेखहरूको लागि SEO लाई "शैक्षिक खोज इन्जिन अप्टिमाइजेसन" (ASEO) पनि भनिन्छ र यसलाई "विद्वान साहित्यको सिर्जना, प्रकाशन, र परिमार्जनको रूपमा परिभाषित गरिएको छ जसले शैक्षिक खोज इन्जिनहरूलाई यसलाई क्रल गर्न र अनुक्रमणिका दुवै गर्न सजिलो बनाउँदछ"। <ref name=":1" /> ASEO लाई धेरै संस्थाहरूले अपनाएका छन्, ती मध्ये Elsevier, <ref>{{Cite web |title=Get found – optimize your research articles for search engines |url=https://www.elsevier.com/connect/get-found-optimize-your-research-articles-for-search-engines |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023162828/https://www.elsevier.com/connect/get-found-optimize-your-research-articles-for-search-engines |archive-date=2019-10-23 |access-date=2017-01-29}}</ref> OpenScience, <ref>{{Cite web |date=9 April 2014 |title=Why and how should you optimize academic articles for search engines? |url=http://openscience.com/optimize-academic-articles-search-engines/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330150008/https://openscience.com/optimize-academic-articles-search-engines/ |archive-date=2019-03-30 |access-date=2017-01-29}}</ref> Mendeley, <ref>{{Cite web |date=2010-11-29 |title=Academic SEO – Market (And Publish) or Perish |url=https://blog.mendeley.com/2010/11/29/market-and-publish-or-perish/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023162827/https://blog.mendeley.com/2010/11/29/market-and-publish-or-perish/ |archive-date=2019-10-23 |access-date=2017-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023162827/https://blog.mendeley.com/2010/11/29/market-and-publish-or-perish/ |date=2019-10-23 }}</ref> र SAGE Publishing, <ref>{{Cite web |date=2015-05-19 |title=Help Readers Find Your Article |url=https://us.sagepub.com/en-us/nam/help-readers-find-your-article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927033537/https://us.sagepub.com/en-us/nam/help-readers-find-your-article |archive-date=2019-09-27 |access-date=2017-01-29}}</ref> Google Scholar मा आफ्ना लेखहरूको रैंकिंगलाई अनुकूलन गर्न। ASEO को नकारात्मक छ। <ref name=":0"/> == यो पनि हेर्नुहोस् == * Bibliometrics * शैक्षिक डाटाबेस र खोज इन्जिनहरूको सूची * खुला पहुँच भण्डार == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:गुगलका सेवाहरू]] g0y7np3deu5hz2i0gty9a5i3mzpd9wm 0 133141 1368760 1145711 2026-08-08T22:39:34Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368760 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = प्राथमिकवर्ग | taxon = Primates | range_map = Range of Non-human Primates.png | range_map_caption = गैर-मानव प्राथमिकवर्गहरूको दायरा (हरियो) }} '''प्राथमिकवर्गहरू''' [[स्तनधारी प्राणी]]हरूको विविध क्रम हो।<ref>{{cite book|title=Primate Evolution and Human Origins|author1=Ciochon, R.|author2=Fleagle, J.|name-list-style=amp|location=Menlo Park, California|publisher=Benjamin/Cummings|year=1987|isbn=978-0-202-01175-2|pages=72}}</ref><ref name="Kay2012">{{cite journal |last1=Kay |first1=R. F. |date=2012 |title=Evidence for an Asian origin of stem anthropoid s |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-06-26_109_26/page/10132 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=109 |issue=26 |pages=10132–10133 |bibcode=2012PNAS..10910132K |doi=10.1073/pnas.1207933109 |pmc=3387095 |pmid=22699505 |doi-access=free}}</ref> प्राथमिकवर्गहरू ८५-५५ मिलियन वर्ष पहिले साना स्थलीय स्तनधारी प्राणीहरूबाट उत्पन्न भएका थिएँ, जसले उष्णकटिबंधीय [[जङ्गल]]का [[रूख]]हरूमा बस्न अनुकूलन गर्यो: धेरै प्राथमिकवर्ग विशेषताहरूले यस चुनौतीपूर्ण वातावरणमा जीवनको लागि अनुकूलनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसमा ठुलो मस्तिष्क, दृश्य तीक्ष्णता, रंग दृष्टि, काँधको कमर। काँधको जोर्नी, र कुशल हातहरूमा ठुलो मात्रामा आन्दोलन गर्न अनुमति दिँदै।<ref name="Sellers">{{cite web |last=Sellers |first=Bill |date=2000-10-20 |title=Primate Evolution |url=http://homepage.mac.com/wis/Personal/lectures/human-origins/PrimateEvolution.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029184647/http://homepage.mac.com/wis/Personal/lectures/human-origins/PrimateEvolution.pdf |archive-date=2008-10-29 |access-date=2008-10-23 |publisher=University of Edinburgh |pages=13–17}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Klonisch, T. |author2=Froehlich, C. |author3=Tetens, F. |author4=Fischer, B. |author5=Hombach-Klonisch, S. |year=2001 |title=Molecular Remodeling of Members of the Relaxin Family During Primate Evolution |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2001-03_18_3/page/393 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=18 |issue=3 |pages=393–403 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a003815 |pmid=11230540 |doi-access=free}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:प्राथमिकवर्गहरू]] 24zx4et2ml8o7gbtjukozk3otmr6m3n 0 133152 1368886 1321787 2026-08-09T01:28:08Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368886 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Global_sea_levels_during_the_last_Ice_Age.jpg|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|अन्तिम हिमनदी अधिकतम समयमा संसारको नक्शा]] '''प्रातिनूतनाश्म युग''' ({{lang-en|Pleistocene }}) भनेको [[भूविज्ञान|भूवैज्ञानिक]] युग हो जुन २.५८ मिलियन देखि ११,७०० वर्ष अघिसम्म चलेको थियो। प्रारम्भिक प्रातिनूतनाश्मको समयमा, होमो जीनसका पुरातन [[मानिस|मानव]]हरू [[अफ्रिका]]मा उत्पत्ति भएका थिएँ र अफ्रिका-युरेशियामा फैलिए।<ref name="Gradstein-28">Gradstein, Felix M.; Ogg, James G. and Smith, A. Gilbert (eds.) (2005) ''A Geologic Time Scale 2004'' Cambridge University Press, Cambridge, UK, p. 28, {{ISBN|0-521-78142-6}}</ref><ref name="RichmondOther12">{{cite journal |last1=Richmond |first1=G.M. |last2=Fullerton |first2=D.S. |year=1986 |title=Summation of Quaternary glaciations in the United States of America |url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1986_5/page/183 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=5 |pages=183–196 |bibcode=1986QSRv....5..183R |doi=10.1016/0277-3791(86)90184-8}}</ref> ढिलो प्रातिनूतनाश्मले अफ्रिका बाहिर [[मानिस|आधुनिक मानव]]को फैलावटको साथसाथै अन्य सबै मानव प्रजातिहरूको लोप भएको देखेको थियो। मानवहरू पनि पहिलो पटक [[अष्ट्रेलिया महाद्वीप]] र [[महाअमेरिका|अमेरिका]]मा फैलिए, यी क्षेत्रहरूमा सबैभन्दा ठुला शरीर भएका जनावरहरूको विलुप्ततासँगको घटना हो।<ref name="RichmondOther1">{{cite journal |last1=Richmond |first1=G.M. |last2=Fullerton |first2=D.S. |year=1986 |title=Summation of Quaternary glaciations in the United States of America |url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1986_5/page/183 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=5 |pages=183–196 |bibcode=1986QSRv....5..183R |doi=10.1016/0277-3791(86)90184-8}}</ref><ref>{{cite journal |last=Aber |first=J. S. |date=December 1991 |title=The Glaciation of Northeastern Kansas |url=https://archive.org/details/sim_boreas_1991-12_20_4/page/n2 |journal=Boreas |volume=20 |issue=4 |pages=297–314 |doi=10.1111/j.1502-3885.1991.tb00282.x}} (contains a summary of how and why the Nebraskan, Aftonian, Kansan, and Yarmouthian stages were abandoned by modern stratigraphers).</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[जलवायु परिवर्तन]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:प्रातिनूतनाश्म]] p7mbec322nm79ww57663t5msdxruq1x 0 133190 1368811 1146656 2026-08-08T23:51:42Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368811 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ক্যাম্ব্রিয়ান৫০.png|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|त्रिखण्डारम्म युगको मध्यमा पृथ्वी]] '''त्रिखण्डारम्म युग''' ({{lang-en|Cambrian}}) [[पुराजीवक कल्प]]को पहिलो [[भूविज्ञान|भूवैज्ञानिक]] अवधि हो।<ref name="Orr2003">{{cite journal |last1=Orr |first1=P. J. |last2=Benton |first2=M. J. |last3=Briggs |first3=D. E. G. |year=2003 |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |url=https://archive.org/details/sim_geology_2003-09_31_9/page/769 |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |bibcode=2003Geo....31..769O |doi=10.1130/G19193.1}}</ref> त्रिखण्डारम्म युगले [[पृथ्वी]]मा जीवनमा गहिरो परिवर्तनलाई चिह्न लगाइयो: त्रिखण्डारम्म युग भन्दा पहिले, सम्पूर्ण जीवित [[जीव विज्ञान|जीव]]हरूको बहुमत साना, एककोशिकीय र सरल थिएँ। जटिल, बहुसेल्युलर जीवहरू बिस्तारै त्रिखण्डारम्म युग भन्दा पहिलेको लाखौं वर्षहरूमा थप सामान्य भए, तर यो अवधिसम्म खनिजीकरण भएको थिएँन - त्यसैले सजिलै जीवाश्म बनाइयो - जीवहरू सामान्य भए।<ref name="Butterfield2007">{{cite journal |last1=Butterfield |first1=N. J. |year=2007 |title=Macroevolution and macroecology through deep time |journal=Palaeontology |volume=50 |issue=1 |pages=41–55 |bibcode=2007Palgy..50...41B |doi=10.1111/j.1475-4983.2006.00613.x |doi-access=free}}</ref> धेरैजसो महाद्वीपहरू वनस्पतिको अभावले गर्दा सुक्खा र चट्टानी थिएँ।<ref>{{Cite journal |last1=Morris |first1=Jennifer L. |last2=Puttick |first2=Mark N. |last3=Clark |first3=James W. |last4=Edwards |first4=Dianne |last5=Kenrick |first5=Paul |last6=Pressel |first6=Silvia |last7=Wellman |first7=Charles H. |last8=Yang |first8=Ziheng |last9=Schneider |first9=Harald |last10=Donoghue |first10=Philip C. J. |year=2018 |title=The timescale of early land plant evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=10 |pages=E2274–E2283 |bibcode=2018PNAS..115E2274M |doi=10.1073/pnas.1719588115 |pmc=5877938 |pmid=29463716 |doi-access=free}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:त्रिखण्डारम्म युग]] [[श्रेणी:भौगोलिक युगहरू]] p8wlaxxn9brde293ash4t5rj7s5dl0k 0 133195 1368755 1145908 2026-08-08T22:33:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368755 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Silurian_plate_tectonics.png|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|यस समयमा पृथ्वीको नक्सा]] '''प्रवालयुग''' ({{Lang-en|Silurian}}) एक भौगोलिक अवधि र प्रणाली हो जुन २४.६ मिलियन वर्ष [[अवरप्रवाल युग]]को अन्त्यदेखि ४४३.८ मिलियन वर्ष पहिले [[मत्स्ययुग]]को शुरुवातमा फैलिएको छ।<ref name="ICS2015">{{cite web |date=January 2015 |title=International Chronostratigraphic Chart v.2015/01 |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2015-01.pdf |publisher=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref> प्रवालयुगको समयमा एक महत्त्वपूर्ण विकासवादी कोसेढुङ्गा जबड़े माछा र हड्डी माछा को विविधीकरण थियो।<ref name="Brazeau-Friedman-2015">{{cite journal |last1=Brazeau |first1=M. D. |last2=Friedman |first2=M. |date=2015 |title=The origin and early phylogenetic history of jawed vertebrates |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-04-23_520_7548/page/490 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=520 |issue=7548 |pages=490–497 |bibcode=2015Natur.520..490B |doi=10.1038/nature14438 |pmc=4648279 |pmid=25903631}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{stub}} [[श्रेणी:प्रवालयुग]] [[श्रेणी:भौगोलिक युगहरू]] tezlof56owmgislhkv4svdfc4f87q2b 0 133284 1368830 1146295 2026-08-09T00:21:16Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368830 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = तपानुली वनमान्छे | image = Pongo tapanuliensis.jpg | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Nowak, M.G. |author2=Rianti, P. |author3=Wich , S.A. |author4=Meijaard, E. |author5=Fredriksson, G. |date=2017 |title=''Pongo tapanuliensis'' |volume=2017 |page=e.T120588639A120588662 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T120588639A120588662.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | status2 = CITES_A1 | taxon = Pongo tapanuliensis }} '''तपानुली वनमान्छे''' [[इन्डोनेसिया]]को [[सुमात्रा|सुमात्रा टापु]]को दक्षिणी तपानुलीमा प्रतिबन्धित [[वनमान्छे]]को प्रजाति हो। यो [[सुमात्रानी वनमान्छे]]को साथमा, टापुमा टाढा उत्तरपश्चिममा पाइने, र [[बोर्नियो वनमान्छे]]सँगसँगै वनमान्छेको तीन ज्ञात प्रजातिहरू मध्ये एक हो।<ref name="Reese_A">{{Cite journal |last=Reese |first=April |date=2 November 2017 |title=Newly discovered orangutan species is also the most endangered |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-11-09_551_7679/page/151 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=551 |issue=7679 |pages=151 |bibcode=2017Natur.551..151R |doi=10.1038/nature.2017.22934 |pmid=29120449 |doi-access=free}}</ref> पुरुष तपानुली वनमान्छेको चर्को, लामो दूरीको कल वा 'लामो कल' सुमात्रान वनमान्छेको तुलनामा उच्च अधिकतम फ्रिक्वेन्सी छ, र धेरै लामो समयसम्म रहन्छ र बोर्नियो वनमान्छेको तुलनामा धेरै दालहरू छन्।<ref name="NatGeo 2017">{{Cite news|url=https://news.nationalgeographic.com/2017/11/new-orangutan-species-sumatra-borneo-indonesia-animals/|title=New species of orangutan is rarest great ape on earth|last=Goldman|first=Jason G.|date=2 November 2017|access-date=6 November 2017|publisher=[[National Geographic Society]]}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:वनमान्छेहरू]] qpn4f12pz0imhn68bwmtdi9pqcba3he 0 133448 1368709 1353975 2026-08-08T14:06:13Z Bishaldev100 28807 /* कार्यात्मक विवरण */ 1368709 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद}} [[चित्र:Alpha_Stirling.gif|अङ्गुठाकार|216x216पिक्सेल| अल्फा प्रकारको स्टर्लिङ इन्जिन। एक विस्तार सिलिन्डर (रातो) उच्च तापक्रममा राखिएको छ जबकि कम्प्रेसन सिलिन्डर (नीलो) चिसो छ। रिजेनेरेटर दुई सिलिन्डरहरू बीचको बाटोमा समावेश गरिएको छ।]] '''स्टर्लिङ इन्जिन''' एक [[ताप इन्जिन]] हो जुन हावा, ग्यास वा कुनै पनि तरल पदार्थको भिन्न भिन्न तापक्रममा चक्रीय दबाब र बिस्तारद्वारा सञ्चालन हुन्छ र [[ताप]]लाई [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|यान्त्रिक कार्य]] मा रूपान्तरण गर्छ। यो इन्जिन [[स्टीम इन्जिन]] जस्तै हुन्छ जसमा इन्जिनको बाहिरी सतहबाट सम्पूर्ण ताप स्थानान्तरण गरिन्छ। यसलाई परम्परागत रूपमा [[आन्तरिक दहन इन्जिन]]को विपरित [[बाह्य दहन इन्जिन]]को रुपमा जानिन्छ। यसमा कार्यरत तरल (Working Fluid)को मात्रा भित्र [[इन्धन]]को दहनबाट ताप इनपुट हुन्छ। [[वाष्प इन्जिन]]द्वारा कार्यरत तरल को रुपमा तरल तथा ग्यास, दुवै पदार्थमा पानीको प्रयोग हुन्छ भने स्टर्लिङ इन्जिनमा [[हावा]] वा [[हिलियम]] जस्ता ग्यासयुक्त तरल पदार्थको निश्चित मात्रालाई स्थायी रूपमा संलग्न गरिन्छ। सबै [[ताप इन्जिन]]मा जास्तई यसमा पनि ग्यासको कप्रेसन, ग्यासको तापक्रम बढाउने, गरम ग्यासको बिस्तार र ग्यासको ताप उत्सर्जन गर्ने चक्र समावेश हुन्छ। स्टर्लिङ इन्जिनको परिकल्पना मूलतः को सन् १८१६मा [[वाष्प इन्जिन]]को विकल्पको रूपमा औद्योगिक प्राइम मूभर (Prime Mover)को रूपमा गरिएको थियो। यसको व्यावहारिक प्रयोग बृहत स्तरमा एक शताब्दी भन्दा बढीको लागि कम-शक्ति घरेलु उपकरणहरूमा सीमित थियो। <ref>टी. फिंकेलस्टाइन; ए.जे ओर्गन (2001), अध्याय 2&#x26;3</ref> स्टर्लिङ इन्जिन आफ्नो उच्च दक्षता (४०% सम्म <ref>{{Cite web |title=Sirling engines capable of reaching 40% efficiency |url=http://www.bekkoame.ne.jp/~khirata/academic/kiriki/begin/general.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221224933/http://www.bekkoame.ne.jp/~khirata/academic/kiriki/begin/general.html |archive-date=21 फ़रवरी 2010 |access-date=19 अगस्त 2010}}</ref> ), सहज सञ्चालन, र जुनसुकै ताप स्रोत प्रयोग गर्न सक्ने सहजताका लागि परिचित छ। यो इन्जिनले हाल माइक्रो कम्बाइन्ड हिट एण्ड पावर (CHP) इकाइहरूको कोर कम्पोनेन्टको रूपमा बढ्दो चासो पाइरहेको छ, जसमा यो तुलनात्मक स्टीम इन्जिन भन्दा बढी प्रभावकारी र सुरक्षित छ। <ref>(2007 ए.जे. ओर्गन द्वारा स्लीव नोट्स (2007)</ref> <ref>एफ स्टार (2001)</ref> अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा प्रयोगको लागि स्टर्लिङ इन्जिनमा (विशेष गरी बिना पिस्टन प्रकारको) पनि [[नासा]] द्वारा विचार गरिँदैछ। <ref>{{Cite web |title=Stirling engines being looked into by NASA |url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870018131_1987018131.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521041551/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870018131_1987018131.pdf |archive-date=21 मई 2010 |access-date=19 अगस्त 2010 |format=pdf}}</ref> == नाम र परिभाषा == सन् १८१६ मा बन्द चक्रीय वायु इन्जिनको पहिलो व्यावहारिक उदाहरणको स्कटिश आविष्कारक [[रोबर्ट स्टर्लिङ]] थिए <ref name="hae-stirling01">{{Cite web |title=1816 का स्टर्लिंग इंजन |url=http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/stirling-1816 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606154707/http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/stirling-1816 |archive-date=6 जून 2020 |access-date=19 जून 2020 |website=hotairengines.org}}</ref> र १८८४ को शुरुवातमा फ्लेमिङ जेन्किनले त्यस्ता इन्जिनहरूलाई सामान्य रूपमा स्टर्लिङ इन्जिनको रुपमा परिभाषित गर्न प्रस्ताव गरेका थिए। यो नामकरण प्रस्तावले धेरै समर्थन प्राप्त गर्न सकेन र बजारमा उपलब्ध विभिन्न प्रकारका इन्जिनहरूलाई यसको व्यक्तिगत डिजाइनर वा निर्माताको नामबाट परिचित थिए, जस्तै राइडर, रोबिन्सन वा हेनरीसीको हट एयर इन्जिन (Hot Air Engine) <ref name="hae-stirling02">{{Cite web |title=राइडर का हॉट एयर इंजन |url=http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/rider-1875 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606153151/http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/rider-1875 |archive-date=6 जून 2020 |access-date=19 जून 2020 |website=hotairengines.org}}</ref> । सन् १९४० को दशकमा, फिलिप्स (Philips) कम्पनीले 'एयर इन्जिन' को आफ्नै संस्करणको लागि उपयुक्त नाम खोजिरहेको थियो, जुन त्यस समयसम्म अन्य ग्यासहरूसँग परीक्षण गरिएको थियो र अन्ततः अप्रिल १९४५ मा यसको नाम स्टर्लिङ इन्जिन तय गरियो । <ref>सी. एम. हर्ग्रेव्स (1991), अध्याय 2.5</ref> यद्यपि, लगभग तीस वर्ष पछि, ग्राहम वाकरले यस तथ्यमाथि दुख व्यक्त गरे कि ''हट एयर इन्जिन'' जस्ता शब्दावलीहरू स्टर्लिङ इन्जिनसँग एकान्तर रूपमा प्रयोग गरिन थाल्यो, जुन आफैंमा व्यापक र अन्धाधुन्ध रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। स्थिति अब केही सुधार भएको छ, कम्तिमा शैक्षिक साहित्यमा, र यो अब आम स्तरमा यो कुरा स्वीकार गरिएको छ कि 'स्टर्लिङ इन्जिन' ले विशेष रूपमा ''एक स्थिर ग्यासीय काम गर्ने तरल पदार्थको साथ बन्द-चक्र'' ''पुन: उत्पन्न'' ताप इन्जिनलाई बुझाउँछ, जहाँ बन्द-चक्रिक हुन्छ। एक थर्मोडायनामिक प्रणालीको रूपमा परिभाषित गरिएको छ जसमा काम गर्ने तरल पदार्थ स्थायी रूपमा प्रणाली भित्र निहित हुन्छ र ''पुन: उत्पन्न'' गर्ने एक विशेष प्रकारको आन्तरिक हिट एक्सचेन्जर र थर्मल स्टोरको प्रयोगलाई पुन: उत्पन्न गर्ने भनेर चिनिन्छ। यस्तै एक इन्जिन सन् १९३१ मा थियो जुन यसै सिद्धान्तमा काम गर्थ्यो तर ग्यासको सट्टा तरल प्रयोग गर्‍यो र मालोन ताप इन्जिन (Malon Heat Engine) भनिन्थ्यो। <ref>"ए न्यू प्राइम मूवर", जे. एफ. जे मेलोन, जर्नल ऑफ द रॉयल सोसायटी ऑफ आर्ट्स, 12 जून 1931, अतिरिक्त सामग्री के साथ "सिक्रेट ऑफ द मेलोन हीट इंजन, रिचर्ड एं. (1983), लिंडसे प्रकाशन, ब्राडले आईएल, के रूप में पुनः प्रकाशित</ref> स्टर्लिङ्ग इन्जिन एक [[बाह्य दहन इन्जिन]] हो जसले आफ्नो काम गर्ने तरल पदार्थलाई बाह्य ताप स्रोतबाट आपूर्ति भइरहेको ऊर्जा इनपुटबाट अलग गर्छ। स्टर्लिङ इन्जिनका धेरै सम्भावित कार्यान्वयनहरू छन्, जसमध्ये धेरै जसो रेसिप्रोकेटिङ पिस्टन इन्जिनको श्रेणीमा पर्छन्। == कार्यात्मक विवरण == इन्जिन यस्तो डिजाइन गरिएको छ कि काम गर्ने ग्यास सामान्यतया इन्जिनको चिसो भागमा संकुचित हुन्छ र तातो भागमा विस्तार हुन्छ, जसको परिणामस्वरूप ताप शक्ति [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|भौतिक कार्य]] मा रुपान्तरित हुन्छ। <ref>डब्ल्यू. आर. मार्टीनी (1983), p.6</ref> एक आन्तरिक पुनरुत्पादक हिट एक्सचेंजर (Heat Exchanger) ले स्टर्लिङ इन्जिनको थर्मल दक्षता (Thermal Efficiency) बढाउँछ, यो विशेषता सामान्य अन्य ताप इन्जिनमा फेला पर्दैन। === प्रमुख पुर्जा === {{Infobox}}बन्द चक्र सञ्चालनको परिणाम स्वरूप, स्टर्लिङ इन्जिन चलाउने तापलाई स्रोतबाट कार्यरत तरल पदार्थमा ताप एक्सचेन्जर (Heat Exchanger) मार्फत प्रवाहित हुन्च्च र अन्ततः ताप सिङ्कमा जान्छ। स्टर्लिङ्ग इन्जिन प्रणालीमा कम्तिमा तापको एउटा स्रोत, एउटा ताप सिङ्क र पाँचवटा ताप एक्सचेन्जरहरू हुन्छन्। केही प्रकारहरूमा यसलाई संयुक्त गर्न सकिन्छ वा यसलाई छोड्न सकिन्छ। ==== ताप स्रोत ==== [[चित्र:EuroDishSBP_front.jpg|अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल| यसको केन्द्रमा स्टर्लिङ्ग इन्जिन र स्पेनको Plataforma Solar de Almeria (PSA) मा सौर्य ट्रयाकरको साथ पोइन्ट फोकस प्याराबोलिक मिरर]] '''तापको स्रोत''' इन्धनको दहन हुन सक्छ। दहन उत्पादनहरूले कार्यरत तरल पदार्थ (Working Fluid) (अर्थात् बाह्य दहन) सँग मिश्रित हुँदैन र इन्जिनको आन्तरिक गतिशील भागहरूसँग सम्पर्कमा आउँछ। स्टर्लिङ इन्जिनलाई ''ल्यान्डफिल ग्यास'' ''सिलोक्सेन'' जस्ता इन्धनमा पनि चलाउन सकिन्छ जसले अन्य (अर्थात, आन्तरिक दहन) ले इन्जिनको भित्री भागलाई खराब गर्न सक्छ। केही अन्य उपयुक्त ताप स्रोतहरूमा सौर्य ऊर्जा, भू-तापीय ऊर्जा, आणविक ऊर्जा, अपशिष्ट ताप वा जैविक पनि समावेश छन्। यदि सौर्य उर्जा उपयोग गर्ने हि भने, नियमित सौर्य ऐना र सौर्य सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ। यस बाहेक , फ्रेसनेल लेन्सको प्रयोगलाई अगाडी सारिएको छ (जस्तै ग्रह सतह अन्वेषणको लागि)। <ref>डब्ल्यू. एच. ब्रांडहोर्स्ट; जे. ए. रोडेक (2005)</ref> सौर्य शक्तिबाट चल्ने स्टर्लिङ्ग इन्जिनहरूको लोकप्रियता बढ्दै गैइरहेको छ, किनकि तिनीहरू बिजुली उत्पादनको लागि उत्कृष्ट वातावरणीय विकल्प हुन्। थप रूपमा, त्यस्ता इन्जिन विकास परियोजनाहरूमा केही डिजाइनहरू आर्थिक रूपमा आकर्षक छन्। <ref>बी. कोंगट्रागुल; एस वोंगवाइसेस (2003)</ref> ==== रिक्यूपरेटर ==== रिक्यूपरेटर एक वैकल्पिक ताप एक्सचेंजर (Heat Exchanger) हो, जुन दहन ईन्धन इनपुटबाट मेकानिकल ऊर्जा उत्पादनमा उच्च दक्षता चाहिएको बेला प्रयोग गरिन्छ। उच्च क्षमताको इन्धनबाट चल्ने इन्जिनको हिटरलाई उच्च तापक्रममा काम गर्नु पर्ने हुनाले, दहनका लागि आवश्यक हावालाई पहिले तताएर चिसो नगरेसम्म बर्नरबाट निस्कने दहन ग्यासबाट उल्लेखनीय ताप हानि हुन्छ। संयुक्त ताप र पावर प्रणाली (Combined Heat and Power System)हरूमा प्रयोग गरिएका इन्जिनहरूले इन्जिनको "चिसो" भागहरूमा निकास ग्यासहरूलाई चिसो पार्न सक्छ। ==== हीटर ==== सानो, कम क्षमताको इन्जिनहरूमा सामान्यतया भित्ता तताउने ठाउँहरू समावेश गर्दछ तर जहाँ ठूला शक्तिहरू आवश्यक हुन्छन् पर्याप्त ताप एक्सचेंजरको लागि ठूलो सतह क्षेत्र आवश्यक हुन्छ। सामान्य कार्यान्वयनहरूमा भित्री र बाहिरी पखेटाहरू वा धेरै साना बोरहरूको ट्यूबहरू हुन्छन्। स्टर्लिङ इन्जिन हीट एक्सचेन्जरको डिजाइन कम चिपचिपापन पम्पिङ हानि र कम डेड स्पेसको साथ उच्च ताप स्थानान्तरण बीचको सन्तुलन हो। उच्च शक्ति र दबाबमा चल्ने इन्जिनको अवस्थामा, तातो भाग ताप एक्सचेंजर यस्तो तापक्रममा उच्च शक्ति कायम राख्ने मिश्र धातुबाट बनेको हुनुपर्छ र क्षय वा ढिलो हुँदैन। वैकल्पिक रूपमा, तापलाइ बाहिरी तापक्रममा फाल्न सकिन्छ र ताप सिंक लाई क्रायोजेनिक तरल पदार्थ (तरल नाइट्रोजन प्रणाली हेर्नुहोस्) वा ठण्डा पानीद्वारा कम तापक्रममा राखिन्छ । सिलिन्डरको तातो र चिसो भागमा काम गर्ने तरिकाको आधारमा मुख्य रुपमा २ प्रकारका स्टर्लिङ इन्जिन : ==== अल्फा स्टर्लिंग ==== ==== ताप सिंक ==== मध्यदेखि उच्च शक्ति इन्जिनको मामिलामा इन्जिनबाट बाहिरी हावामा ताप फाल्नको लागि रेडिएटरको आवश्यकता हुन्छ। समुद्री इन्जिन (Marine Engine)हरूले बाहिरी पानीको प्रयोग गर्न सक्छन्। संयुक्त तातो र पावर प्रणाली (Combine Heat and Power) को मामलामा, इन्जिन कूलिङ पानी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा तताउने उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ। === लेआउट === # दुई-पिस्टन '''अल्फा''' प्रकारको डिजाइनमा स्वतन्त्र सिलिन्डरहरूमा पिस्टन हुन्छ र तातो र चिसो ठाउँहरू बीचमा ग्यास संचालित हुन्छ। # विस्थापन-प्रकार स्टर्लिङ्ग इन्जिनहरू, '''बिटा र गामा''' प्रकारको रुपमा जानिन्छ, सिलिन्डरको तातो र चिसो भागहरू बीचको काम गर्ने ग्यासलाई दबाउन इन्सुलेटेड मेकानिकल विस्थापक प्रयोग गर्दछ। सिलिन्डरको तातो र चिसो पक्षहरूलाई सजिलै थर्मल रूपमा इन्सुलेट गर्न र ग्यासको ठूलो भागलाई विस्थापित गर्न विस्थापन पर्याप्त छ। विस्थापनकर्ता र सिलिन्डर पर्खालको बीचमा पर्याप्त अन्तर हुनुपर्दछ ताकि विस्थापकको वरिपरि ग्यासको सहज प्रवाह हुन सक्छ। ==== '''अल्फा स्टर्लिङ''' ==== एक '''अल्फा स्टर्लिङ''' मा भिन्न भिन्न सिलिन्डरमा दुई पावर पिस्टन हुन्छ, जसमा एक तातो र एक चिसो हुन्छ। तातो सिलिन्डर उच्च तापक्रमको ताप एक्सचेंजर (Heat Exchanger) भित्र र चिसो सिलिन्डर कम तापक्रम ताप एक्सचेंजर भित्र स्थित छ। यस प्रकारको इन्जिनमा पावर-टू-भोल्युम अनुपात (Power to Volume Ratio) उच्च हुन्छ तर तातो पिस्टनको उच्च तापक्रम र यसको सिलहरूको स्थायित्वका कारण सामान्यतया प्राविधिक समस्या हुन्छ। <ref>एम. केवेनी (2000a)</ref> व्यावहारिक अभ्यासमा, केही अतिरिक्त मृत ठाउँको लागतमा तातो क्षेत्रको सिल हटाउनको लागि सामान्यतया ठूलो इन्सुलेट आवश्यक पर्छ । ==== बिटा स्टर्लिंग ==== ==== गामा स्टर्लिंग ==== ==== अन्य प्रकार ==== ==== फ्रि पिस्टन स्टर्लिंग इन्जिन ==== == सिद्धान्त == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:Heat engines}} [[श्रेणी:इन्जिन]] a5mgnhcjwy722ldyrotp8xdt8wrr613 1368710 1368709 2026-08-08T14:07:29Z Bishaldev100 28807 /* कार्यात्मक विवरण */ 1368710 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद}} [[चित्र:Alpha_Stirling.gif|अङ्गुठाकार|216x216पिक्सेल| अल्फा प्रकारको स्टर्लिङ इन्जिन। एक विस्तार सिलिन्डर (रातो) उच्च तापक्रममा राखिएको छ जबकि कम्प्रेसन सिलिन्डर (नीलो) चिसो छ। रिजेनेरेटर दुई सिलिन्डरहरू बीचको बाटोमा समावेश गरिएको छ।]] '''स्टर्लिङ इन्जिन''' एक [[ताप इन्जिन]] हो जुन हावा, ग्यास वा कुनै पनि तरल पदार्थको भिन्न भिन्न तापक्रममा चक्रीय दबाब र बिस्तारद्वारा सञ्चालन हुन्छ र [[ताप]]लाई [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|यान्त्रिक कार्य]] मा रूपान्तरण गर्छ। यो इन्जिन [[स्टीम इन्जिन]] जस्तै हुन्छ जसमा इन्जिनको बाहिरी सतहबाट सम्पूर्ण ताप स्थानान्तरण गरिन्छ। यसलाई परम्परागत रूपमा [[आन्तरिक दहन इन्जिन]]को विपरित [[बाह्य दहन इन्जिन]]को रुपमा जानिन्छ। यसमा कार्यरत तरल (Working Fluid)को मात्रा भित्र [[इन्धन]]को दहनबाट ताप इनपुट हुन्छ। [[वाष्प इन्जिन]]द्वारा कार्यरत तरल को रुपमा तरल तथा ग्यास, दुवै पदार्थमा पानीको प्रयोग हुन्छ भने स्टर्लिङ इन्जिनमा [[हावा]] वा [[हिलियम]] जस्ता ग्यासयुक्त तरल पदार्थको निश्चित मात्रालाई स्थायी रूपमा संलग्न गरिन्छ। सबै [[ताप इन्जिन]]मा जास्तई यसमा पनि ग्यासको कप्रेसन, ग्यासको तापक्रम बढाउने, गरम ग्यासको बिस्तार र ग्यासको ताप उत्सर्जन गर्ने चक्र समावेश हुन्छ। स्टर्लिङ इन्जिनको परिकल्पना मूलतः को सन् १८१६मा [[वाष्प इन्जिन]]को विकल्पको रूपमा औद्योगिक प्राइम मूभर (Prime Mover)को रूपमा गरिएको थियो। यसको व्यावहारिक प्रयोग बृहत स्तरमा एक शताब्दी भन्दा बढीको लागि कम-शक्ति घरेलु उपकरणहरूमा सीमित थियो। <ref>टी. फिंकेलस्टाइन; ए.जे ओर्गन (2001), अध्याय 2&#x26;3</ref> स्टर्लिङ इन्जिन आफ्नो उच्च दक्षता (४०% सम्म <ref>{{Cite web |title=Sirling engines capable of reaching 40% efficiency |url=http://www.bekkoame.ne.jp/~khirata/academic/kiriki/begin/general.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221224933/http://www.bekkoame.ne.jp/~khirata/academic/kiriki/begin/general.html |archive-date=21 फ़रवरी 2010 |access-date=19 अगस्त 2010}}</ref> ), सहज सञ्चालन, र जुनसुकै ताप स्रोत प्रयोग गर्न सक्ने सहजताका लागि परिचित छ। यो इन्जिनले हाल माइक्रो कम्बाइन्ड हिट एण्ड पावर (CHP) इकाइहरूको कोर कम्पोनेन्टको रूपमा बढ्दो चासो पाइरहेको छ, जसमा यो तुलनात्मक स्टीम इन्जिन भन्दा बढी प्रभावकारी र सुरक्षित छ। <ref>(2007 ए.जे. ओर्गन द्वारा स्लीव नोट्स (2007)</ref> <ref>एफ स्टार (2001)</ref> अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा प्रयोगको लागि स्टर्लिङ इन्जिनमा (विशेष गरी बिना पिस्टन प्रकारको) पनि [[नासा]] द्वारा विचार गरिँदैछ। <ref>{{Cite web |title=Stirling engines being looked into by NASA |url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870018131_1987018131.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521041551/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19870018131_1987018131.pdf |archive-date=21 मई 2010 |access-date=19 अगस्त 2010 |format=pdf}}</ref> == नाम र परिभाषा == सन् १८१६ मा बन्द चक्रीय वायु इन्जिनको पहिलो व्यावहारिक उदाहरणको स्कटिश आविष्कारक [[रोबर्ट स्टर्लिङ]] थिए <ref name="hae-stirling01">{{Cite web |title=1816 का स्टर्लिंग इंजन |url=http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/stirling-1816 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606154707/http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/stirling-1816 |archive-date=6 जून 2020 |access-date=19 जून 2020 |website=hotairengines.org}}</ref> र १८८४ को शुरुवातमा फ्लेमिङ जेन्किनले त्यस्ता इन्जिनहरूलाई सामान्य रूपमा स्टर्लिङ इन्जिनको रुपमा परिभाषित गर्न प्रस्ताव गरेका थिए। यो नामकरण प्रस्तावले धेरै समर्थन प्राप्त गर्न सकेन र बजारमा उपलब्ध विभिन्न प्रकारका इन्जिनहरूलाई यसको व्यक्तिगत डिजाइनर वा निर्माताको नामबाट परिचित थिए, जस्तै राइडर, रोबिन्सन वा हेनरीसीको हट एयर इन्जिन (Hot Air Engine) <ref name="hae-stirling02">{{Cite web |title=राइडर का हॉट एयर इंजन |url=http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/rider-1875 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606153151/http://hotairengines.org/closed-cycle-engine/rider-1875 |archive-date=6 जून 2020 |access-date=19 जून 2020 |website=hotairengines.org}}</ref> । सन् १९४० को दशकमा, फिलिप्स (Philips) कम्पनीले 'एयर इन्जिन' को आफ्नै संस्करणको लागि उपयुक्त नाम खोजिरहेको थियो, जुन त्यस समयसम्म अन्य ग्यासहरूसँग परीक्षण गरिएको थियो र अन्ततः अप्रिल १९४५ मा यसको नाम स्टर्लिङ इन्जिन तय गरियो । <ref>सी. एम. हर्ग्रेव्स (1991), अध्याय 2.5</ref> यद्यपि, लगभग तीस वर्ष पछि, ग्राहम वाकरले यस तथ्यमाथि दुख व्यक्त गरे कि ''हट एयर इन्जिन'' जस्ता शब्दावलीहरू स्टर्लिङ इन्जिनसँग एकान्तर रूपमा प्रयोग गरिन थाल्यो, जुन आफैंमा व्यापक र अन्धाधुन्ध रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। स्थिति अब केही सुधार भएको छ, कम्तिमा शैक्षिक साहित्यमा, र यो अब आम स्तरमा यो कुरा स्वीकार गरिएको छ कि 'स्टर्लिङ इन्जिन' ले विशेष रूपमा ''एक स्थिर ग्यासीय काम गर्ने तरल पदार्थको साथ बन्द-चक्र'' ''पुन: उत्पन्न'' ताप इन्जिनलाई बुझाउँछ, जहाँ बन्द-चक्रिक हुन्छ। एक थर्मोडायनामिक प्रणालीको रूपमा परिभाषित गरिएको छ जसमा काम गर्ने तरल पदार्थ स्थायी रूपमा प्रणाली भित्र निहित हुन्छ र ''पुन: उत्पन्न'' गर्ने एक विशेष प्रकारको आन्तरिक हिट एक्सचेन्जर र थर्मल स्टोरको प्रयोगलाई पुन: उत्पन्न गर्ने भनेर चिनिन्छ। यस्तै एक इन्जिन सन् १९३१ मा थियो जुन यसै सिद्धान्तमा काम गर्थ्यो तर ग्यासको सट्टा तरल प्रयोग गर्‍यो र मालोन ताप इन्जिन (Malon Heat Engine) भनिन्थ्यो। <ref>"ए न्यू प्राइम मूवर", जे. एफ. जे मेलोन, जर्नल ऑफ द रॉयल सोसायटी ऑफ आर्ट्स, 12 जून 1931, अतिरिक्त सामग्री के साथ "सिक्रेट ऑफ द मेलोन हीट इंजन, रिचर्ड एं. (1983), लिंडसे प्रकाशन, ब्राडले आईएल, के रूप में पुनः प्रकाशित</ref> स्टर्लिङ्ग इन्जिन एक [[बाह्य दहन इन्जिन]] हो जसले आफ्नो काम गर्ने तरल पदार्थलाई बाह्य ताप स्रोतबाट आपूर्ति भइरहेको ऊर्जा इनपुटबाट अलग गर्छ। स्टर्लिङ इन्जिनका धेरै सम्भावित कार्यान्वयनहरू छन्, जसमध्ये धेरै जसो रेसिप्रोकेटिङ पिस्टन इन्जिनको श्रेणीमा पर्छन्। == कार्यात्मक विवरण == इन्जिन यस्तो डिजाइन गरिएको छ कि काम गर्ने ग्यास सामान्यतया इन्जिनको चिसो भागमा संकुचित हुन्छ र तातो भागमा विस्तार हुन्छ, जसको परिणामस्वरूप ताप शक्ति [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|भौतिक कार्य]] मा रुपान्तरित हुन्छ। <ref>डब्ल्यू. आर. मार्टीनी (1983), p.6</ref> एक आन्तरिक पुनरुत्पादक [[हिट एक्सचेन्जर|हिट एक्सचेंजर]] (Heat Exchanger) ले स्टर्लिङ इन्जिनको थर्मल दक्षता (Thermal Efficiency) बढाउँछ, यो विशेषता सामान्य अन्य ताप इन्जिनमा फेला पर्दैन। === प्रमुख पुर्जा === {{Infobox}}बन्द चक्र सञ्चालनको परिणाम स्वरूप, स्टर्लिङ इन्जिन चलाउने तापलाई स्रोतबाट कार्यरत तरल पदार्थमा ताप एक्सचेन्जर (Heat Exchanger) मार्फत प्रवाहित हुन्च्च र अन्ततः ताप सिङ्कमा जान्छ। स्टर्लिङ्ग इन्जिन प्रणालीमा कम्तिमा तापको एउटा स्रोत, एउटा ताप सिङ्क र पाँचवटा ताप एक्सचेन्जरहरू हुन्छन्। केही प्रकारहरूमा यसलाई संयुक्त गर्न सकिन्छ वा यसलाई छोड्न सकिन्छ। ==== ताप स्रोत ==== [[चित्र:EuroDishSBP_front.jpg|अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल| यसको केन्द्रमा स्टर्लिङ्ग इन्जिन र स्पेनको Plataforma Solar de Almeria (PSA) मा सौर्य ट्रयाकरको साथ पोइन्ट फोकस प्याराबोलिक मिरर]] '''तापको स्रोत''' इन्धनको दहन हुन सक्छ। दहन उत्पादनहरूले कार्यरत तरल पदार्थ (Working Fluid) (अर्थात् बाह्य दहन) सँग मिश्रित हुँदैन र इन्जिनको आन्तरिक गतिशील भागहरूसँग सम्पर्कमा आउँछ। स्टर्लिङ इन्जिनलाई ''ल्यान्डफिल ग्यास'' ''सिलोक्सेन'' जस्ता इन्धनमा पनि चलाउन सकिन्छ जसले अन्य (अर्थात, आन्तरिक दहन) ले इन्जिनको भित्री भागलाई खराब गर्न सक्छ। केही अन्य उपयुक्त ताप स्रोतहरूमा सौर्य ऊर्जा, भू-तापीय ऊर्जा, आणविक ऊर्जा, अपशिष्ट ताप वा जैविक पनि समावेश छन्। यदि सौर्य उर्जा उपयोग गर्ने हि भने, नियमित सौर्य ऐना र सौर्य सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ। यस बाहेक , फ्रेसनेल लेन्सको प्रयोगलाई अगाडी सारिएको छ (जस्तै ग्रह सतह अन्वेषणको लागि)। <ref>डब्ल्यू. एच. ब्रांडहोर्स्ट; जे. ए. रोडेक (2005)</ref> सौर्य शक्तिबाट चल्ने स्टर्लिङ्ग इन्जिनहरूको लोकप्रियता बढ्दै गैइरहेको छ, किनकि तिनीहरू बिजुली उत्पादनको लागि उत्कृष्ट वातावरणीय विकल्प हुन्। थप रूपमा, त्यस्ता इन्जिन विकास परियोजनाहरूमा केही डिजाइनहरू आर्थिक रूपमा आकर्षक छन्। <ref>बी. कोंगट्रागुल; एस वोंगवाइसेस (2003)</ref> ==== रिक्यूपरेटर ==== रिक्यूपरेटर एक वैकल्पिक ताप एक्सचेंजर (Heat Exchanger) हो, जुन दहन ईन्धन इनपुटबाट मेकानिकल ऊर्जा उत्पादनमा उच्च दक्षता चाहिएको बेला प्रयोग गरिन्छ। उच्च क्षमताको इन्धनबाट चल्ने इन्जिनको हिटरलाई उच्च तापक्रममा काम गर्नु पर्ने हुनाले, दहनका लागि आवश्यक हावालाई पहिले तताएर चिसो नगरेसम्म बर्नरबाट निस्कने दहन ग्यासबाट उल्लेखनीय ताप हानि हुन्छ। संयुक्त ताप र पावर प्रणाली (Combined Heat and Power System)हरूमा प्रयोग गरिएका इन्जिनहरूले इन्जिनको "चिसो" भागहरूमा निकास ग्यासहरूलाई चिसो पार्न सक्छ। ==== हीटर ==== सानो, कम क्षमताको इन्जिनहरूमा सामान्यतया भित्ता तताउने ठाउँहरू समावेश गर्दछ तर जहाँ ठूला शक्तिहरू आवश्यक हुन्छन् पर्याप्त ताप एक्सचेंजरको लागि ठूलो सतह क्षेत्र आवश्यक हुन्छ। सामान्य कार्यान्वयनहरूमा भित्री र बाहिरी पखेटाहरू वा धेरै साना बोरहरूको ट्यूबहरू हुन्छन्। स्टर्लिङ इन्जिन हीट एक्सचेन्जरको डिजाइन कम चिपचिपापन पम्पिङ हानि र कम डेड स्पेसको साथ उच्च ताप स्थानान्तरण बीचको सन्तुलन हो। उच्च शक्ति र दबाबमा चल्ने इन्जिनको अवस्थामा, तातो भाग ताप एक्सचेंजर यस्तो तापक्रममा उच्च शक्ति कायम राख्ने मिश्र धातुबाट बनेको हुनुपर्छ र क्षय वा ढिलो हुँदैन। वैकल्पिक रूपमा, तापलाइ बाहिरी तापक्रममा फाल्न सकिन्छ र ताप सिंक लाई क्रायोजेनिक तरल पदार्थ (तरल नाइट्रोजन प्रणाली हेर्नुहोस्) वा ठण्डा पानीद्वारा कम तापक्रममा राखिन्छ । सिलिन्डरको तातो र चिसो भागमा काम गर्ने तरिकाको आधारमा मुख्य रुपमा २ प्रकारका स्टर्लिङ इन्जिन : ==== अल्फा स्टर्लिंग ==== ==== ताप सिंक ==== मध्यदेखि उच्च शक्ति इन्जिनको मामिलामा इन्जिनबाट बाहिरी हावामा ताप फाल्नको लागि रेडिएटरको आवश्यकता हुन्छ। समुद्री इन्जिन (Marine Engine)हरूले बाहिरी पानीको प्रयोग गर्न सक्छन्। संयुक्त तातो र पावर प्रणाली (Combine Heat and Power) को मामलामा, इन्जिन कूलिङ पानी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा तताउने उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ। === लेआउट === # दुई-पिस्टन '''अल्फा''' प्रकारको डिजाइनमा स्वतन्त्र सिलिन्डरहरूमा पिस्टन हुन्छ र तातो र चिसो ठाउँहरू बीचमा ग्यास संचालित हुन्छ। # विस्थापन-प्रकार स्टर्लिङ्ग इन्जिनहरू, '''बिटा र गामा''' प्रकारको रुपमा जानिन्छ, सिलिन्डरको तातो र चिसो भागहरू बीचको काम गर्ने ग्यासलाई दबाउन इन्सुलेटेड मेकानिकल विस्थापक प्रयोग गर्दछ। सिलिन्डरको तातो र चिसो पक्षहरूलाई सजिलै थर्मल रूपमा इन्सुलेट गर्न र ग्यासको ठूलो भागलाई विस्थापित गर्न विस्थापन पर्याप्त छ। विस्थापनकर्ता र सिलिन्डर पर्खालको बीचमा पर्याप्त अन्तर हुनुपर्दछ ताकि विस्थापकको वरिपरि ग्यासको सहज प्रवाह हुन सक्छ। ==== '''अल्फा स्टर्लिङ''' ==== एक '''अल्फा स्टर्लिङ''' मा भिन्न भिन्न सिलिन्डरमा दुई पावर पिस्टन हुन्छ, जसमा एक तातो र एक चिसो हुन्छ। तातो सिलिन्डर उच्च तापक्रमको ताप एक्सचेंजर (Heat Exchanger) भित्र र चिसो सिलिन्डर कम तापक्रम ताप एक्सचेंजर भित्र स्थित छ। यस प्रकारको इन्जिनमा पावर-टू-भोल्युम अनुपात (Power to Volume Ratio) उच्च हुन्छ तर तातो पिस्टनको उच्च तापक्रम र यसको सिलहरूको स्थायित्वका कारण सामान्यतया प्राविधिक समस्या हुन्छ। <ref>एम. केवेनी (2000a)</ref> व्यावहारिक अभ्यासमा, केही अतिरिक्त मृत ठाउँको लागतमा तातो क्षेत्रको सिल हटाउनको लागि सामान्यतया ठूलो इन्सुलेट आवश्यक पर्छ । ==== बिटा स्टर्लिंग ==== ==== गामा स्टर्लिंग ==== ==== अन्य प्रकार ==== ==== फ्रि पिस्टन स्टर्लिंग इन्जिन ==== == सिद्धान्त == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:Heat engines}} [[श्रेणी:इन्जिन]] nh9q670smsdkzigfyrqd3def3rwjhis 0 133578 1368773 1148295 2026-08-08T23:02:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368773 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | full name = | image = Maktoum bin Rashid Al Maktoum.jpg | caption = शेख मकतुम, सन् २००२ मा | succession = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति]] {{Infobox officeholder/office | status = [[कार्यवाहक (कानून)|कार्यबाहक]] | termstart = २ नोभेम्बर २००४ | termend = ३ नोभेम्बर २००४ | president = | primeminister = | vicepresident = | predecessor = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]] | successor = [[खलिफा बिन जायद अल नाहयान]] }} | succession2 = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको उप-राष्ट्रपति]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 7 October 1990 | termend = 4 January 2006 | president = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]]<br />[[खलिफा बिन जायद अल नाहयान]] | predecessor = [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] | successor = [[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम]] }} | succession3 = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको प्रधानमन्त्री]] {{Infobox officeholder/office | status = | termstart = 9 December 1971 | termend = 30 April 1979 | president = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]] | primeminister = | vicepresident = | deputy = [[Hamdan bin Rashid Al Maktoum]] <br/>[[खलिफा बिन जायद अल नाहयान]]<br/>[[Hamdan bin Mohammed Al Nahyan]] | predecessor = ''Post established'' | successor = [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] }} {{Infobox officeholder/office | termstart = 7 October 1990 | termend = 4 January 2006 | president = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]]<br />[[खलिफा बिन जायद अल नाहयान]] | deputy = [[Sultan bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Sultan bin Zayed Al Nahyan]]<br/>[[Hamdan bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Hamdan bin Zayed Al Nahyan]] | predecessor = [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] | successor = [[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम]] }} | succession5 = दुबईको शासक | reign5 = 7 October 1990 - 4 January 2006 | reign-type5 = Reign | predecessor5 = [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] | successor5 = [[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम]] | succession6 = | birth_date = 15 August 1943 | birth_place = [[Dubai]], [[Trucial States]] | death_date = {{death date and age|2006|1|4|1943|8|15|df=y}} | death_place = [[Gold Coast, Queensland|Gold Coast]], [[Queensland]], [[अस्ट्रेलिया]] | father = [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] | mother = Latifa bint Hamdan Al Nahyan | house = [[Al Maktoum]] | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] }} शेख '''मकतूम बिन राशिद अल मकतूम''' ( {{Lang-ar|مكتوم بن راشد آل مكتوم|Maktūm bin Rāshid Āl Maktūm}} ; १५ अगस्ट १९४३ - ४ जनवरी २००६) एक इमिराती राजनीतिज्ञ थिए जो [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] (UAE) को उपराष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीका साथै दुबईको शासक थिए । उनी सुरुमा १९७१ देखि १९७९ सम्म र दोस्रो पटक सन् १९९० देखि २००६ सम्म युएईको प्रधानमन्त्री र दुबईको शासक थिए। मकतूमले संयुक्त अरब इमिरेट्सको पहिलो प्रधानमन्त्री र दोस्रो उपराष्ट्रपतिको भूमिका निभाएका थिए। सन् २००६ मा उनको मृत्युपछि उनका भाइ शेख [[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम|मोहम्मद]] [[दुबई इमिरेट्स|दुबई]]को शासक बनेका थिए। == राजनीतिक करियर == उनका पिता शेख रशिद बिन सईद अल मकतुम सन् १९५८ मा आफ्ना पिता शेख सईद बिन मकतूम बिन हसेर अल मकतुम (सैद द्वितीय) को मृत्युपछि दुबईको शासक बनेका थिए । शेख मकतूमले संयुक्त अरब इमिरेट्सको पहिलो क्याबिनेट गठन गरेका थिए । <ref name="mej72">{{Cite journal |date=Spring 1972 |title=Chronology November 16, 1971-February 15, 1972 |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_spring-1972_26_2/page/175 |journal=[[The Middle East Journal]] |volume=26 |issue=2 |page=175 |jstor=4324910}}</ref> उनले सन् १९७१ डिसेम्बर ९ मा देशको स्वतन्त्रता भएदेखि २५ अप्रिल १९७९ सम्म प्रधानमन्त्री भएका थिए। उनको स्थानमा उनका पिता प्रधानमन्त्री भए जो १९७१ देखि देशको उप-राष्ट्रपति थिए । ७ अक्टोबर १९९० मा उनको पिताको मृत्यु पछि, उनले दोस्रो पटक संयुक्त अरब इमिरेट्सको प्रधानमन्त्री पद सम्हाले , यो पद दुबईको शासक र संयुक्त अरब इमिरेट्सको उपराष्ट्रपतिको आउँछ । उनले ४ जनवरी २००६ मा निधन अघि सम्म यी सबै तीन पद सम्हालेका थिए । शेख मकतुमले २-३ नोभेम्बर २००४ मा छोटो समय [[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमिरेट्सको]] कार्यबाहक [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] भएका थिए। २ नोभेम्बर २००४ मा शेख [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान|जायद बिन सुल्तान अल नाह्यानको]] मृत्यु र उनका छोरा शेख [[खलिफा बिन जायद अल नाहयान|खलिफा बिन जायद अल नाह्यान]] लाई [[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमिरेट्सको]] राष्ट्रपतिको रूपमा घोषणाको बीचमा शेख मकतूमले संयुक्त अरब इमिरेट्सको कार्यवाहक [[राष्ट्रपति]] रूपमा काम गरेका थिए। ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{ढाँचा:Presidents of the United Arab Emirates}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमिरेट्सका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमिरेट्सका उपराष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमिरेट्सका प्रधानमन्त्रीहरू]] cm79ospkacfkkayzlz7oit029z9rejv 0 134442 1368875 1297822 2026-08-09T01:12:48Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368875 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = गोन्डी | nativename = గోండి | image = {{Photomontage | photo1a = Shukla Gondi G.svg | photo2a = Shukla Gondi M.svg | photo3a = Shukla Telugu.svg | photo4a = Shukla Gondi Dev.svg | position = center | size = 200 | spacing = 2 | color = 0 | border = 0 | foot_montage = }} | state = [[भारत]] | region = [[गोन्डवाना]] | ethnicity = [[गोन्डी जाति]] | speakers = २९ लाख ८० हजार | map = Gondi language map.svg | familycolor = Dravidian | fam1 = [[द्रविड भाषा परिवार]] | fam2 = दक्षिण-मध्य | fam3 = गोन्डी–कुई | script = [[तेलगु लिपि]], [[देवनागरी लिपि]] | iso2 = gon | iso3 = gon | lc1 = gno | lc2 = esg | lc3 = wsg }} '''गोन्डी''' एक [[द्रविड भाषा परिवार|द्रविड भाषा]] हो, जुन लगभग तीस लाख गोन्डी मानिसहरूले बोल्छन्, मुख्यतया भारतीय राज्यहरू [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[छत्तीसगढ]], [[आन्ध्र प्रदेश]], [[तेलङ्गाना]] र छिमेकी राज्यहरूमा साना अल्पसङ्ख्यकहरू। यद्यपि यो गोन्ड जातिको भाषा हो, यो अत्यधिक [[लोपोन्मुख भाषा|लोपोन्मुख]] छ, गोन्डहरूको पाँचौं भागले मात्र भाषा बोल्छन्। गोन्डीसँग समृद्ध लोक साहित्य छ, जसका उदाहरणहरू विवाह गीत र कथाहरू हुन्।<ref>Beine, David K. 1994. A Sociolinguistic Survey of the Gondi-speaking Communities of Central India. M.A. thesis. San Diego State University. chpt. 1</ref> == नामकरण == गोन्ड नामको उत्पत्ति, बाहिरीहरू द्वारा प्रयोग गरिएको, अझै पनि अनिश्चित छ। कोही-कोहीले यो शब्द द्रविड कोण्डबाट आएको विश्वास गर्छन्, जसको अर्थ पहाड हो, ओडिशाको खोन्ड्स जस्तै।<ref>{{cite journal |last1=Arur |first1=Sidharth |last2=Wyeld |first2=Theodor |title=Exploring the Central India Art of the Gond People: contemporary materials and cultural significance |url=https://core.ac.uk/download/pdf/43335564.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604234158/https://core.ac.uk/download/pdf/43335564.pdf |archive-date=4 June 2023 |access-date=27 May 2023}}</ref> == इतिहास == सन् २०११ को जनगणनामा लगभग १.३ करोड मानिसहरूले आफूलाई गोन्डको रूपमा फिर्ता गरे तापनि, केवल २.९८ मिलियनले मात्र आफूलाई गोन्डीको वक्ताको रूपमा दर्ता गरे। तथापि, वास्तविक सङ्ख्या धेरै गुणा बढी हुने अनुमान गरिएको छ, कतिपयले यो सङ्ख्या २ करोडसम्म पनि राखेका छन्, किनभने धेरै गोन्डी भाषीहरू दुर्गम, नक्सल प्रभावित क्षेत्रहरूमा जनगणनाको पहुँचमा नपुगेका छन्।<ref>{{Cite web |title=Gondi language: victim of government neglect |url=https://www.downtoearth.org.in/news/gondi-language-victim-of-government-neglect-46707 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021163306/https://www.downtoearth.org.in/news/gondi-language-victim-of-government-neglect-46707 |archive-date=21 October 2020 |access-date=2020-10-22 |website=www.downtoearth.org.in |language=en}}</ref> शिक्षा र रोजगारीमा प्रयोग भएका कारण यो भाषा [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[छत्तीसगढी भाषा|छत्तीसगढी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] र [[ओडिया भाषा|ओडिया]] जस्ता प्रमुख भाषाहरूबाट गम्भीर तनावमा छ। आफ्नो अवस्था सुधार्नको लागि, गोन्ड परिवारहरूले अधिक प्रतिष्ठित प्रभावशाली भाषा अपनाए र तिनीहरूका छोराछोरीहरू त्यही भाषामा एकभाषी हुन्छन्। सन् १९७० को दसकमा पहिले नै, व्यापक समाजसँग बढ्दो सम्पर्क भएका ठाउँहरूमा गोन्डी युवाहरूले भाषालाई पुरानो समयको अवशेषको रूपमा देखेर बोल्न बन्द गरिसकेका थिए।<ref>{{Cite journal |last=Yadav |first=K. S. |date=1970 |title=Directed and Spontaneous Social Change: A Study of Gonds of Chhindwara |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1970-03-14_5_11/page/493 |journal=Economic and Political Weekly |volume=5 |issue=11 |pages=493–498 |issn=0012-9976 |jstor=4359730}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{भारतका भाषाहरू}} [[श्रेणी:द्रविड भाषा परिवार]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:आन्ध्र प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:भारतका लोपोन्मुख भाषाहरू]] [[श्रेणी:तेलङ्गानामा बोलिने भाषाहरू]] smyhfiw8mv1tvmi3rc6ksecsqmlw2s7 0 135118 1368847 1175843 2026-08-09T00:41:31Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368847 wikitext text/x-wiki '''मैथिल ब्राह्मण''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]]को [[मिथिला]] क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएको [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[ब्राह्मण]] समुदाय हो जसमा [[तिरहुत प्रमण्डल|तिरहुत]], [[दरभंगा प्रमण्डल|दरभङ्गा]], [[कोसी प्रमण्डल|कोसी]], [[पूर्णिया प्रमण्डल|पूर्णिया]], [[मुङ्गेर प्रमण्डल|मुङ्गेर]], [[भागलपुर प्रमण्डल|भागलपुर]] र सन्थाल परगना विभाग लगायतका भारतका क्षेत्रहरू र {{Efn|सन्थाल परगना विभागको सदरमुकाम [[दुमका जिल्ला|दुमका]]मा रहेकाले उद्धृत स्रोतले विभाजनलाई "दुम्का विभाग" को रूपमा उल्लेख गरेको छ।}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O49ZDwAAQBAJ&pg=RA1-PR20|title=Sushasan Ke Aaine Mein Naya Bihar|date=2010|location=विहार (भारत)}}</ref> र नेपालका केही छेउछाउका जिल्लाहरूमा बसोबास गर्दछन्। {{पृष्ठको नाम}} पाँच पञ्च-गौडा ब्राह्मण समुदायहरू मध्ये एक हुन्। <ref name="JGL_2002">{{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lXyWE6KbG8oC&pg=PA168|title=Caste in Life: Experiencing Inequalities|page=168}}</ref> मैथिल ब्राह्मणहरुले बोल्ने मुख्य भाषा [[मैथिली भाषा|मैथिली]] हो। == इतिहास == मिथिला क्षेत्रका केही राजवंश परिवारहरु, जस्तै ओनिवार वंश र खान्डवाल राजवंश (राज दरभङ्गा), <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&pg=PA60-61|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective}}</ref> मैथिल ब्राह्मण थिए र उनीहरुको मैथिल संस्कृतिको संरक्षणका लागि प्रख्यात थिए। <ref>{{Cite web |last=Jha |first=Makhan |year=1982 |title=Civilizational Regions of Mithila & Mahakoshal |url=https://books.google.com/books?id=bu61AAAAIAAJ&q=oinwars+maithil+brahmin |page=64}}</ref> सन् १९६० र १९७० मा, मैथिल ब्राह्मणहरू बिहारमा राजनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बनेका थिए। विनोदानन्द झा र [[ललित नारायण मिश्र]] समुदायका प्रमुख राजनीतिक नेताका रूपमा उभिएका थिए। जगन्नाथ मिश्रको मुख्य मन्त्रालय अन्तर्गत धेरै मैथिल ब्राह्मणहरूले [[बिहार]]मा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक पदहरू ग्रहण गरेका थिए। <ref>{{Cite journal |last=Verma |first=Ravindra Kumar |date=May 1991 |title=Caste and Bihar Politics |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1991-05-04_26_18/page/1142 |journal=Economic and Political Weekly |publisher=Sameeksha Trust |volume=26 |issue=18 |pages=1142–4 |jstor=41498247}}</ref> == विभाजन == वैदिक ''संहिताका'' अनुसार, मैथिल ब्राह्मणहरू वाजसनेयी (यजुर्वेदिक) र चन्दोग्य (सामवेदिक) मा विभाजित छन् र प्रत्येक समूह कडा रुपमा बहिर्मुखी छ। यिनीहरुलाई थप चार मुख्य वर्गहरू, श्रोत्रिय (सोत), योगी (भालमानुष), पैञ्जा र जयवारहरूद्वारा वर्गीकृत गरिएको छ। {{पृष्ठको नाम}} विभिन्न मूल वा कुलको नाममा विभाजित छन् र प्रत्येक मूललाई उपमूल वा उप कुलहरूमा विभाजन गरिएको छ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&q=hierarchy+maithil+brahmins&pg=PA32|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|access-date=6 April 2017}}</ref> == धार्मिक अभ्यासहरू == मैथिल ब्राह्मण मुख्यतया विभिन्न रूपहरुमा शक्तिवादका अभ्यासकर्ता हुन्, यद्यपि त्यहाँ [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] र [[शैव सम्प्रदाय|शैव]]हरू पनि छन्। <ref name="Jha1997">{{Cite book|title=Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective|url=https://books.google.com/books?id=A0i94Z5C8HMC&pg=PA38}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Religious Life of the Brahman: A Case Study of Maithil Brahmans|url=https://books.google.com/books?id=f3LXAAAAMAAJ|page=54}}</ref> == पञ्जी == पन्जी वा पन्जी प्रबन्ध हरिद्वारमा हिन्दू वंशावली दर्ताहरू जस्तै मैथिल ब्राह्मणहरु बीच राखिएको व्यापक वंशावली तथ्याङ्कहरू हुन्। <ref>{{Cite web |title=Culture of the Mithila region |url=http://discoverbihar.bih.nic.in/pages/maithili_culture.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717095736/http://discoverbihar.bih.nic.in/pages/maithili_culture.htm |archive-date=17 July 2007 |access-date=16 September 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717095736/http://discoverbihar.bih.nic.in/pages/maithili_culture.htm |date=17 July 2007 }}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[गोत्र]] * उल्लेखनीय मैथिल ब्राह्मणहरूको सूची == टिप्पणी == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{Cite web|last=ब्राउन हेइन्ज|first=क्यारोलिन|title=मैथिल ब्राह्मण: एक अनलाइन नृवंशविज्ञान|url=http://www.csuchico.edu/anth/mithila/|publisher=मानवशास्त्र विभाग, क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय|access-date=21 October 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820030627/http://www.csuchico.edu/anth/mithila/ |date=20 August 2010 }} [[श्रेणी:बिहारका ब्राह्मण समुदायहरू]] 7vmvsdk9q4c3zqypkq3uc56zud134a8 0 135133 1368761 1332039 2026-08-08T22:40:20Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368761 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nepal_bhasa_tibetan_inscription_at_swayambhu.jpg|अङ्गुठाकार| स्वयम्भूमा नेपाल भाषा र तिब्बतीमा ढुङ्गाको शिलालेखको विवरण।]] '''काठमाडौँ उपत्यकामा रहेका ढुङ्गाका शिलालेखहरू'''ले पुरातन ढुङ्गाका स्ल्याबहरू, स्तम्भहरू र पेडेस्टलहरूमा कुँदिएको पाठलाई जनाउँछ। यिनीहरू नेपालको इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। [[नेपाल]]मा पाइने धेरैजसो शिलालेखहरू काठमाडौँ उपत्यकाका हुन् जहाँ ती सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन्। तिनीहरूमा हिन्दु र बौद्ध मन्दिरहरू, स्तूपहरू, मूर्तिहरू, पानीको टुक्राहरू र अन्य वास्तु संरचनाहरूमा शाही आदेशहरू र समर्पण नोटहरू समावेश छन्। ढुङ्गाको शिलालेखलाई स्थानीय भाषामा लोहान पाउ भनिन्छ। प्रारम्भिक शिलालेखहरू [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवी]] कालका हुन् र पाँचौँदेखि नवौँ शताब्दीका हुन्। तिनीहरूको सङ्ख्या १७० भन्दा बढी छ र [[संस्कृत]] भाषा र [[गुप्त लिपि|गुप्त]] लिपिमा कुँदिएका छन्।<ref>{{Cite journal |last=Vajracarya |first=Gautamavajra |title=Recently discovered inscriptions of Licchavi Nepal |url=http://www.thlib.org/static/reprints/kailash/kailash_01_02_02.pdf |journal=Kailash |pages=117–133 |access-date=9 March 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191207/http://www.thlib.org/static/reprints/kailash/kailash_01_02_02.pdf |date=4 March 2016 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Importance of Nepalese Sanskrit Inscriptions|url=http://www.sanskrit.nic.in/DigitalBook/N/NepalesseInscriptions.pdf|location=New Delhi|access-date=19 March 2014}}</ref> १४औँ शताब्दीदेखि सबैभन्दा धेरै सङ्ख्यामा भएका शिलालेखहरू नेवार भाषा ([[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]] र नेपाल लिपि) मा छन्।<ref>{{Cite book|title=Current Trends in Linguistics|page=253}}</ref> नेपाल भासमा सबैभन्दा पुरानो मिति भएको शिलालेख [[नेपाल सम्वत्|नेपाल युग]] २९३ (११७३ इस्वी) को हो।<ref>{{Cite web |last=Malla |first=KP |title=Classical Newari Literature |url=http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2010/11/Classical-Newari-Literature.pdf |access-date=19 March 2014 |page=1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013121520/http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2010/11/Classical-Newari-Literature.pdf/ |date=13 October 2017 }}</ref> == सबैभन्दा पुरानो शिलालेख == काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो मिति शिलालेख [[शक संवत्|शक युगको]] १०७ सालको हो जुन १८४/१८५ ईस्वीसँग मेल खान्छ। यो मिति दिनेश चन्द्र रेग्मी बाहेक सबै इतिहासकारहरूले स्वीकार गरेका थिए जसले यसलाई गुप्त युग (इ. ३२० मा सुरु भएको) मा नियुक्त गरे। पेलियो-ग्राफिक रूपमा उनले यो समुद्र गुप्तको इलाहाबाद शिलालेख (एडी ३६०) को नजिक भएको बताए। यो शिलालेख राजा जयवर्मनको मूर्तिको पेडस्टलमा गुप्त वर्णमा कोरिएको छ, जसलाई ब्राह्मी लिपि पनि भनिन्छ। यो १९९२ मा मालिगाउँको एक भवन साइटमा पत्ता लगाइएको थियो।<ref>{{Cite web |last=Tamot |first=Kashinath |last2=Alsop |first2=Ian |title=A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varma, A.D. 184/185 |url=http://asianart.com/articles/jaya/index01_12.html |access-date=25 March 2014 |website=Asian Arts}}</ref> यो खोज हुनु अघि, उपत्यकाको सबैभन्दा पुरानो मितिको ढुङ्गाको शिलालेखको भेद [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुरको]] [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगु नारायण]] मन्दिरको छेउमा स्थापित स्तम्भमा कोरिएको शिलालेखले राखेको थियो जुन हिन्दु देवता [[विष्णु|विष्णुलाई]] समर्पित छ। यो ३८३ मा कुँदिएको थियो जुन ४६४ ईस्वी संग मेल खान्छ। यो संस्कृत भाषा र गुप्त वर्णमा लेखिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Riccardi, Jr |first=Theodore |date=Oct–Dec 1989 |title=The Inscription of King Manadeva at Changu Narayan |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1989_109_4/page/611 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=4 |pages=611–620 |doi=10.2307/604086 |jstor=604086}}</ref> == बहुभाषी शिलालेख == [[नेपाल मण्डल|नेपाल मण्डला]], वा काठमाडौँ उपत्यका र यसको छेउछाउमा छरिएका हजारौँ नेपाली भाषा शिलालेखहरूमध्ये केही अन्य भाषाहरूमा पनि उत्कीर्ण छन्। [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार स्क्वायरमा]] राजा प्रताप मल्लको [[नेपाल सम्वत्|नेपाल युग]] ७७४ (१६५४ ईस्वी) को पोलिग्लोट शिलालेख उनको भाषिक रुचिको उदाहरण हो। यात्रुहरूलाई पानी पुर्‍याउन टुक्रासहितको विशाल ढुङ्गा [[युनानी भाषा|ग्रीक]], [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] र [[फारसी भाषा|फारसी]] लगायत १५ भाषामा कोरिएको छ।<ref>{{Cite book|title=Account of the Kingdom of Nepal|location=London|access-date=14 March 2014|url=https://books.google.com/books?id=vSsoAAAAYAAJ&pg=PA307}}</ref> [[नेपाली भाषा|नेपाली]] भाषामा लेखिएका तीनवटा शिलालेख (खस कुरा, गोर्खाली) काठमाडौँ उपत्यकामा फेला परेका छन्, ती सबै कान्तिपुरको राजनीतिमा प्रताप मल्लले प्रमुख भूमिका खेलेको समयका हुन्। माखनमा १६४१ ई. यद्यपि यसले प्रताप मल्लका पिता जयलक्ष्मी मल्ललाई स्वीकार गर्दछ, यसको मिति प्रताप मल्लको सिंहासनमा आरोहणको औपचारिक सुरुवातको धेरै नजिक छ। गुहेश्वरीका अर्काको नाम प्रताप मल्ल छ। [[रानी पोखरी|रानीपोखरी]] पोखरीमा स्थापित प्रताप मल्लको अर्को प्रसिद्ध ढुङ्गाको शिलालेखमा संस्कृत, नेपाली र नेपाल भाषा गरी तीन भाषामा लेखिएको छ। यो [[नेपाल सम्वत्|नेपाल युग]] ७९० (१६७० ईस्वी) को मिति हो र रानीपोखरी को निर्माण र यसको धार्मिक महत्व को वर्णन गर्दछ।<ref>{{Cite book|title=Current Trends in Linguistics|page=253}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tribhuvan University Teachers' Association |date=June 2012 |title=Historical and Environmental Study of Rani Pokhari |url=http://moste.gov.np/Rani_pokhari |access-date=14 March 2014 |publisher=Government of Nepal, Ministry of Environment, Science and Technology |pages=4–5 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222160003/http://moste.gov.np/Rani_pokhari |date=22 February 2014 }}</ref> स्वयम्भू स्तूप परिसरमा नेपाल भाषा र [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषामा]] लेखिएको ठुलो ढुङ्गाको शिलालेख स्थापना गरिएको छ। यसले १७५१-१७५८ को अवधिमा स्तूपको जीर्णोद्धार रेकर्ड गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last=Ehrhard |first=Franz-Karl |title=A Renovation of Svayambhunath-Stupa in the 18th Century and its History |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_114_01.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=1–8 |access-date=14 March 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626105458/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_114_01.pdf |date=26 June 2013 }}</ref> १७४५ मा [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटनमा]] मृत्यु भएका र गाडिएका फ्रान्सेस्को डेला पेन्ना नामक क्यापुचिन मिसनरीको समाधिस्थलमा [[रोमन भाषा|ल्याटिन]] र नेपाल भासका पाठहरू छन्।<ref>{{Cite book|title=Le Népal: étude historique d'un royaume hindou|url=https://archive.org/details/lenpaltudehisto00lvgoog|page=[https://archive.org/details/lenpaltudehisto00lvgoog/page/n118 107]|access-date=17 March 2014}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेवारी भाषा]] [[श्रेणी:काठमाडौँको इतिहास|शिलालेखहरू]] [[श्रेणी:अभिलेख]] [[श्रेणी:संस्कृत शिलालेखहरू]] m9isrztzyhkd9q7lfzo0tl5kmmctzqm 0 135554 1368854 1257775 2026-08-09T00:49:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368854 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = रम्फु नदी | image = Sikkim rangpo river.jpeg | image_caption = सुख्खा मौसममा रम्फु नदी | subdivision_type1 = देश | subdivision_name1 = [[भारत]] | subdivision_type2 = राज्य | subdivision_name2 = *[[सिक्किम]] *[[पश्चिम बङ्गाल]] | subdivision_type4 = जिल्ला | subdivision_name4 = *[[पाक्योङ जिल्ला]] *[[कालिम्पोङ जिल्ला]] | subdivision_type5 = सहर/नगरहरू | subdivision_name5 = *[[रङ्गली]] *[[रोराथाङ]] *[[कुम्रेक]] *[[रम्फु]] | source1 = [[मेन्मेचो ताल]] | mouth = [[टिस्टा नदी]] }} '''रम्फु नदी''' [[भारत]]को [[सिक्किम|सिक्किम राज्य]]को एउटा नदी हो।<ref>{{cite journal |last=Karan |first=Pradyumna P. |date=June 1989 |title=Environment and Development in Sikkim Himalaya: A Review |url=https://archive.org/details/sim_human-ecology-nl_1989-06_17_2/page/261 |journal=Human Ecology |publisher=Springer |volume=17 |issue=2 |page=261 |doi=10.1007/bf00889715 |jstor=4602924 |s2cid=154076001}}</ref> [[टिस्टा नदी]]को सहायक नदी, यो जुलुक नजिकैको मेन्मेचो तालबाट निस्कन्छ र [[पाक्योङ जिल्ला]]को [[रङ्गली|रोङ्ली]] र [[पाक्किम|पाक्योङ]] उपविभागका गाउँहरू हुँदै [[रोराथाङ]], [[कुम्रेक]] र [[रम्फु]] तिर बग्छ। नदीले सिक्किमको पाक्योङ जिल्ला र [[पश्चिम बङ्गाल]]को [[कालिम्पोङ जिल्ला]]को रोराथाङदेखि रम्फुसम्मको सिमानालाई छुट्याउँछ। रम्फु शहरमा नदी टिस्टा नदीमा मिल्छ। रम्फु नदी टिस्टा र [[रङ्गीत नदी]] पछि सिक्किमको तेस्रो ठुलो नदी हो। अटल सेतु ब्रिज सिक्किमको सबैभन्दा लामो रोडवे पुल रम्फु नदीमा अवस्थित छ। मनसुन मौसममा विशेष गरी जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म, सिक्किममा निरन्तर वर्षाका कारण नदी र यसका सहायक नदीहरूमा पानीको मात्रा अत्यधिक बढ्छ।<ref>{{Cite web |title=Rangpo River, India Tourist Information |url=https://www.touristlink.com/india/rangpo-river/overview.html}}</ref> == मार्ग == नदी सिक्किमको [[गान्तोक जिल्ला]]को जुलुक नजिकैको मेनमेचो तालबाट निस्कन्छ। यो पाक्योङ जिल्लाका लाटुक, रोलेप, लूसिङ, चोचेनफेरी, चुजाचेन जस्ता गाउँहरूतिर बगेर [[रङ्गली|रोङ्ली सहर]]मा पुग्छ, जहाँ यो रोङ्ली खोला नामक खोलाले मिल्छ। यो सुदुङलाखा, मुलुके, बेरिङ, तारेथाङ, तारपिनका गाउँहरू हुँदै बग्छ जहाँ खोलाले मेरा धेरै सहायक नदीहरू जस्तै रिचु, डोनोक नदी, रालाङ, पाछे खोला, खारे खोला बगाएर रोराथाङ सहरमा पुग्छ। यसको सबैभन्दा ठुलो सहायक नदी - रेशी नदी द्वारा। यहाँँबाट नदीले सिक्किमको पाक्योङ जिल्ला र पश्चिम बङ्गालको कालिम्पोङ जिल्लाको बीचमा सिमाना बनाउँछ, भस्मे, काश्योङ, कुम्रेक, तल्लो मानसोङ, चानाटार जस्ता गाउँहरू हुँदै कुम्रेक खोला, पूल खोला जस्ता अन्य साना नदीहरू बग्छ र त्यसपछि नदी जोडिन्छ। अन्तमा रम्फु सहर पुग्छ, जहाँ यो टिस्टा नदीमा मिल्छ। == जलविद्युत आयोजना == * ११० मेगावाटको गति जलविद्युत परियोजना रम्फु नदीमा अवस्थित छ, परियोजना स्थल सिक्किमको पाक्योङ जिल्लाको रोराथाङ र रोङ्लीको बीचमा छ।<ref>{{Cite web |title=Gati Infra &#124; Chuzachen Hydro Electric Power Project |url=http://www.gatiinfra.com/hydroelectric.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326015844/http://gatiinfra.com/hydroelectric.html |date=2023-03-26 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.gatiinfra.com/images/inner/pdf/gati-infra-builds-hydro-electric-power-project-in-sikkim.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032014/http://www.gatiinfra.com/images/inner/pdf/gati-infra-builds-hydro-electric-power-project-in-sikkim.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=25 September 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032014/http://www.gatiinfra.com/images/inner/pdf/gati-infra-builds-hydro-electric-power-project-in-sikkim.pdf |date=4 March 2016 }}</ref><ref name="indiatimes">{{cite web |title=Gati Infra builds 110 MW hydro power project in Sikkim – Economic Times |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-30/news/40895552_1_hydro-electric-power-alstom-india-hydro-power-project |accessdate=2014-04-21 |publisher=articles.economictimes.indiatimes.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202174838/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-30/news/40895552_1_hydro-electric-power-alstom-india-hydro-power-project |date=2014-02-02 }}</ref> * ९६ मेगावाटको मध्य भारत पावर कर्पोरेशन प्रोजेक्ट पावर हाउस रम्फु नदीको दाहिने किनारमा कुम्रेकमा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |title=The Powerhouse is located near Kumrek on Rangpo-Rorathang road on the right bank of Rangpochu. |url=http://www.sserc.in/power-generators/madhya-bharat-power-corporation-limited |website=www.sserc.in }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130030856/http://www.sserc.in/power-generators/madhya-bharat-power-corporation-limited |date=2022-11-30 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिक्किमको जलविज्ञान}} {{सिक्किम}} [[श्रेणी:सिक्किमका नदीहरू]] [[श्रेणी:पाक्योङ जिल्ला]] [[श्रेणी:पश्चिम बङ्गालका नदीहरू]] io5znignh9unyjaflhrest88bapjlk4 0 136207 1368913 1179484 2026-08-09T02:02:58Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368913 wikitext text/x-wiki {{Infobox tectonic plate | image = AfricanPlate.png | type = प्रमुख | area = {{convert|61,300,000|km2|sqmi|abbr=on}} | move_direction = <!-- Blank because this infobox parameter is the direction of a plate's movement relative to the African Plate; the African Plate is stationary relative to itself --> | move_speed = | geo_features = [[अफ्रिका]], [[आन्ध्र महासागर]], [[भूमध्य सागर]], [[रातो सागर]] }} '''अफ्रिकी भूखण्ड''', जसलाई '''न्युबियन भूखण्ड''' पनि भनिन्छ, एक प्रमुख टेक्टोनिक भूखण्ड हो जसमा [[अफ्रिका|अफ्रिका महादेश]]को धेरै भाग (यसको पूर्वी भाग बाहेक) र पश्चिम र दक्षिणमा छेउछाउको समुद्री क्रस्ट समावेश छ। यो [[उत्तर अमेरिकी भूखण्ड]] र पश्चिममा [[दक्षिण अमेरिकी भूखण्ड]] (मध्य-एटलान्टिक रिज द्वारा अलग) द्वारा घेरिएको छ; [[अरबी भूखण्ड]] र [[सोमाली भूखण्ड]] पूर्वमा; [[युरेसियाली भूखण्ड]], एजियन सी भूखण्ड र उत्तरमा एनाटोलियन भूखण्ड; र दक्षिणमा अन्टार्कटिक भूखण्ड।<ref>{{Cite web |title=Somali Plate |url=http://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html |access-date=30 June 2015 |publisher=Ashten Sawitsky}}</ref> ६० मिलियन वर्ष पहिले र १० मिलियन वर्ष पहिले, सोमाली भूखण्ड पूर्वी अफ्रिकी रिफ्टको साथ अफ्रिकी भूखण्डबाट फुट्न थाले। अफ्रिका महाद्वीपमा अफ्रिकी र सोमाली भूखण्डहरू दुवैको क्रस्ट समावेश भएको हुनाले, केही साहित्यहरूले अफ्रिकी भूखण्डलाई न्युबियन भूखण्डको रूपमा सम्पूर्ण महादेशबाट छुट्याउनका लागि उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite journal |last1=Chu |first1=D. |last2=Gordon |first2=R.G. |year=1999 |title=Evidence for motion between Nubia and Somalia along the Southwest Indian ridge |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-03-04_398_6722/page/64 |journal=Nature |volume=398 |issue=6722 |pages=64–67 |bibcode=1999Natur.398...64C |doi=10.1038/18014 |s2cid=4403043}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:भौगोलिक भूखण्डहरू]] [[श्रेणी:अफ्रिकाको भूविज्ञान]] [[श्रेणी:हिन्द महासागरको भूविज्ञान]] rqd6c9i44fiilutfo7ucykjm2sz27r6 0 136235 1368872 1364019 2026-08-09T01:07:01Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368872 wikitext text/x-wiki [[File:HEUraniumC.jpg|thumb|HEUraniumC|alt=Two hands in brown gloves holding a blotched gray disk with a number 2068 hand-written on it]] '''यूरेनियम''' एक [[रसायनिक तत्व|रासायनिक तत्व]] हो जसको [[रासायनिक सङ्केत|प्रतीक]] '''U''' र [[परमाणु क्रमाङ्क|परमाणु संख्या]] ९२ छ। यो [[आवर्त सारणी|पेरियोडिक तालिकाको]] एक्टिनाइड श्रृंखलामा रहेको [[चाँदी (रङ)|चाँदी]]-खैरो [[धातु]] हो। युरेनियमको [[अणु]]मा ९२ [[प्रोटोन]] र ९२ [[इलेक्ट्रोन]] हुन्छन्, जसमध्ये ६ भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन हुन्। युरेनियम रेडियोएक्टिभ रूपमा अल्फा कण उत्सर्जन गरेर क्षय हुन्छ । यस क्षयको हाफ लाइफ (Half Life) १५९,२०० र ४.५ अर्ब वर्षको बीचमा भिन्न आइसोतप अनुसार फरक फरक हुन्छ , यसकारण तिनीहरूलाई पृथ्वीको उमेर डेटिङको लागि उपयोगी बनेको छ। प्राकृतिक युरेनियममा सबैभन्दा सामान्य आइसोटोपहरू यूरेनियम-२३८ (जसमा १४६ [[न्यूट्रोन|न्यूट्रोनहरू]] छन् र पृथ्वीमा युरेनियमको ९९% भन्दा बढीको यही युरेनियम हो) र यूरेनियम-235 (जसमा १४३ न्यूट्रोनहरू छन्) हुन्। यूरेनियममा प्रारम्भिक रूपमा हुने तत्वहरूको सबैभन्दा उच्च परमाणु वजन छ। यसको [[घनत्व]] [[सीसा|सिसा]]को भन्दा लगभग ७० % बढी छ, र [[सुन]] वा टंगस्टन भन्दा अलि कम छ। यो प्राकृतिक रूपमा माटो, चट्टान र पानीमा केही पार्ट्स पर मिलियन कम सांद्रतामा हुन्छ, र व्यावसायिक रूपमा युरेनिनाइट जस्ता युरेनियम-वाहक [[खनिज|खनिजहरूबाट]] निकालिन्छ । <ref>{{Cite web |title=Uranium |url=https://www.britannica.com/science/uranium |access-date=22 April 2017 |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> युरेनियमको धेरै समकालीन प्रयोगहरूले यसको अद्वितीय आणविक गुणहरू उपयोग गरिन्छ। युरेनियम-२३५ मात्र प्राकृतिक रूपमा हुने फिसाइल [[समस्थानिक|आइसोटोप]] हो, जसले यसलाई आणविक उर्जा प्लान्ट र [[परमाणु बम|आणविक हतियारहरूमा]] व्यापक रूपमा प्रयोग गर्छ। यद्यपि, प्राकृतिक रूपमा हुने युरेनियममा युरेनियम-२३५ को सांद्रताको चरम अभावका कारण (जसले धेरैजसो युरेनियम-२३८ हो), युरेनियमलाई पर्याप्त मात्रामा युरेनियम-२३५ रहेको हुनाले संवर्धन गर्न आवश्यक छ। यूरेनियम-२३८ द्रुत न्यूट्रोनको प्रहारद्वारा विखंडन हुन्छ , यसको अर्थ यो [[परमाणु भट्टी|परमाणु रिएक्टरमा]] फिसाइल प्लुटोनियम-२३९ मा ट्रान्सम्युट गर्न सकिन्छ। अर्को फिसाइल आइसोटोप, युरेनियम-२३३, प्राकृतिक [[थोरियम|थोरियमबाट]] उत्पादन गर्न सकिन्छ र परमाणु प्रविधिमा भविष्यमा औद्योगिक प्रयोगको लागि अध्ययन गरिन्छ। १७८९ मा युरेनियमको खोजको श्रेय मार्टिन हेनरिक क्लाप्रोथलाई दिइन्छ। उनले भर्खरै पत्ता लागेको ग्रह [[अरुणग्रह|अरुण ग्रह]] ([[:en:Uranus|Uranus]])को नामबाट नयाँ तत्वको नाम राखेका थिए। Eugène-Melchior Péligot धातुलाई अलग गर्ने पहिलो व्यक्ति थिए, र यसको रेडियोधर्मी गुणहरू हेनरी बेकरेलले १८९६ मा पत्ता लगाएका थिए। ओट्टो हान, लिस मेइटनर, एनरिको फर्मी [[जे. रोबर्ट ओपेनहाइमर|जे रोबर्ट ओपेनहाइमर]] र अन्यले गरेको अनुसन्धानले सन् १९३४ मा आणविक उर्जा उद्योगमा इन्धनको रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो र युद्धमा प्रयोग भएको पहिलो आणविक हतियार ''[[लिटिल ब्वाई|लिटिल ब्वाय]]''मा प्रयोग हुन सुरु भयो । [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]] बीचको [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको]] दौडान हतियार दौडले दशौं हजार आणविक हतियारहरू उत्पादन भयो जसमा युरेनियम धातु र युरेनियम-व्युत्पन्न प्लुटोनियम-२३९ प्रयोग गरिएको थियो। यी हतियारहरू र सम्बन्धित आणविक पूर्वाधारको विघटन विभिन्न आणविक निशस्त्रीकरण कार्यक्रमहरू भित्र गरिन्छ र अरबौं डलर खर्च हुन्छ। आणविक हतियारबाट प्राप्त हतियार-ग्रेड युरेनियम यूरेनियम-२३८ मा पातलो हुन्छ र परमाणु रिएक्टरहरूको लागि इन्धनको रूपमा पुन: प्रयोग गरिन्छ। यी [[परमाणु भट्टी|आणविक रिएक्टरहरूको]] विकास र तैनाती विश्वव्यापी आधारमा जारी छ किनभने यो [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] (CO ₂) रहित ऊर्जाको शक्तिशाली स्रोत हो। आणविक ईन्धनले रेडियोधर्मी फोहोर बनाउँछ, जसमा प्रायः युरेनियम-२३८ हुन्छ र यसले महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य खतरा र वातावरणीय प्रभाव पार्छ। == उपयोग == === सैन्य === === नागरिक === नागरिक क्षेत्रमा युरेनियमको मुख्य प्रयोग आणविक ऊर्जा संयन्त्रहरू इन्धन गर्न हो। एक किलोग्राम यूरेनियम-२३५ सैद्धान्तिक रूपमा लगभग २० टेराजुल्स (२ {{E|13}} &nbsp;जुल ) [[ऊर्जा|उर्जा]] उत्पादन गर्न सक्छ, जुन १५ लाख किलोग्राम (१,५०० [[टन]] ) [[कोइला]] बराबरको उर्जा हो। {{Sfn|Emsley|2001|p=479}} : 23892U + n {{Bigmath|→}} 23992U + γ β−→  23993Np β−→  23994Pu === प्रभाव र सावधानीहरू === युरेनियमको जोखिमबाट [[मृगौला]], [[मस्तिष्क]], [[कलेजो]], [[मुटु]] र अन्य प्रणालीहरूको सामान्य कार्य प्रभावित हुन सक्छ, किनभने, कमजोर रेडियोधर्मी भएपनि यूरेनियम एक विषाक्त धातु हो। {{Sfn|Emsley|2001|p=477}} <ref name="Craft04">{{Cite journal |last=Craft, E. S. |last2=Abu-Qare, A. W. |last3=Flaherty, M. M. |last4=Garofolo, M. C. |last5=Rincavage, H. L. |last6=Abou-Donia, M. B. |name-list-style=amp |date=2004 |title=Depleted and natural uranium: chemistry and toxicological effects |url=http://www.dmzhawaii.org/wp-content/uploads/2009/02/health-overview-04.pdf |journal=Journal of Toxicology and Environmental Health Part B: Critical Reviews |volume=7 |issue=4 |pages=297–317 |citeseerx=10.1.1.535.5247 |doi=10.1080/10937400490452714 |pmid=15205046 |s2cid=9357795}}</ref> <ref name="ATSDR">{{Cite report|title=Toxicological Profile for Uranium|url=https://wwwn.cdc.gov/TSP/ToxProfiles/ToxProfiles.aspx?id=440&tid=77|location=Atlanta, GA|date=February 2013}}</ref> युरेनियम प्रजनन विषाक्त पदार्थ पनि हो। <ref name="Hindin2005">{{Cite journal |last=Hindin |first=Rita |last2=Brugge |first2=D. |last3=Panikkar |first3=B. |date=2005 |title=Teratogenicity of depleted uranium aerosols: A review from an epidemiological perspective |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-health_2005-11_68_4/page/n16 |journal=Environ Health |volume=4 |page=17 |doi=10.1186/1476-069X-4-17 |pmc=1242351 |pmid=16124873 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Arfsten, D.P. |last2=K.R. Still |last3=G.D. Ritchie |date=2001 |title=A review of the effects of uranium and depleted uranium exposure on reproduction and fetal development |journal=Toxicology and Industrial Health |volume=17 |issue=5–10 |pages=180–91 |doi=10.1191/0748233701th111oa |pmid=12539863 |s2cid=25310165}}</ref> == युरेनियम उत्पादन == {| class="wikitable sortable" !श्रेणी !देश/क्षेत्र !'''युरेनियम उत्पादन (२०२१) (टन यू)''' <ref>{{Cite web |title=World Uranium Mining - World Nuclear Association |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/mining-of-uranium/world-uranium-mining-production.aspx |access-date=2022-09-07 |website=www.world-nuclear.org}}</ref> !विश्व उत्पादनको प्रतिशत (२०२१) |- ! !विश्व |४८,३३२ |१००.००% |- |१ |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[कजाख्स्तान|कजाकिस्तान]] |२१,८१९ |४५.१४% |- |२ |{{Flagicon|Namibia}} [[नामिबिया]] |५,७५३ |११.9०% |- |३ |{{Flagicon|Canada}} [[क्यानडा]] |४,६९३ |९.१% |- |४ |{{Flagicon|Australia}} [[अस्ट्रेलिया]] |४,१९२ |८.६७% |- |५ |{{Flagicon|Uzbekistan}} [[उज्बेकिस्तान|उजबेकिस्तान]] |३,५०० (अनुमान। ) |७.२४% |- |६ |{{Flagicon|Russia}} [[रुस|रूस]] |२,६३५ |५.४५% |- |७ |{{Flagicon|Niger}} [[नाइजर]] |२,२४८ |४.६५% |- |८ |{{Flagicon|China}} [[चीन]] |१,८८५ (अनुमानित। ) |३.९०% |- |९ |{{Flagicon|India}} [[भारत]] |६१५ (अनुमानित। ) |१.२७% |- |१० |{{Flagicon|Ukraine}} [[युक्रेन]] |४५५ |०.९४% |- |११ |{{Flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रिका]] |३८५ (अनुमानित। ) |०.८०% |- |१२ |{{Flagicon|Iran}} [[इरान]] |७१ (अनुमानित। ) |०.१५% |- |१३ |{{Flagicon|Pakistan}} [[पाकिस्तान]] |४५ (अनुमानित। ) |०.०९% |- |१४ |{{Flagicon|Brazil}} [[ब्राजिल]] |२९ |०.०६% |- |१५ |{{Flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] |८ |०.०२% |- |१६ |{{Flagicon|Czech Republic}} [[चेक गणतन्त्र]] |० |< ०.०१% |- |१७ |{{Flagicon|Romania}} [[रोमानिया]] |० |< ०.०१% |- |१८ |{{Flagicon|France}} [[फ्रान्स]] |० |< ०.०१% |- |१९ |{{Flag|जर्मनी}} |० |< ०.०१% |- |२० |{{Flagicon|Malawi}} [[मलावी]] |० |< ०.०१% |- |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[थोरियम]] {{सानो पेरियोडिक तालिका}} [[श्रेणी:तत्व]] 0ecojte0mu9d55expj5t4h8f8cf6xxj 0 136984 1368794 1321916 2026-08-08T23:32:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368794 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = बङ्गाली बौद्ध |native_name = বাঙালি বৌদ্ধ |population = {{झन्डा|बङ्गलादेश}} ३,५०,०००<br />{{झन्डा|भारत}} ४,०८,०८० ([[पश्चिम बङ्गाल]] (२,८२,८९८) र [[त्रिपुरा]] (१,२५,१८२) |languages = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] (स्थानीय), [[संस्कृत]] र [[पाली भाषा|पाली]] (लोकभाषा, प्रायः मृत), [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] र [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] (आधिकारिक प्रयोगका लागि द्वितीय भाषा) |religions = [[थेरवाद]] |related = [[बङ्गाली मुसलमान]], [[बङ्गाली हिन्दु]], [[बङ्गाली इसाई]] |footnotes = }} '''बङ्गाली बौद्ध''' [[बङ्गाली जाति|बङ्गाली]]हरूको एक धार्मिक उपसमूह हो जसले [[बौद्ध धर्म]]को अनुसरण वा अभ्यास गर्दछ। बङ्गाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरू मुख्यतया [[बङ्गलादेश]] र [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|भारतीय राज्य]]हरू [[पश्चिम बङ्गाल]] र [[त्रिपुरा]]मा बसोबास गर्दछन्। बङ्गालमा बौद्ध धर्मको एक समृद्ध प्राचीन परम्परा रहेको छ। जब महायान र वज्रयान विचारहरू फस्टाउन थाले तब यो क्षेत्र प्राचीन बौद्ध मौर्य र पाल साम्राज्यहरूको गढ बनेको थियो। दक्षिणपूर्वी बङ्गालमा १६औँ र १७औँ शताब्दीमा मध्ययुगीन बौद्ध राज्य आराकानद्वारा शासित थियो। [[ब्रिटिस राज]]ले आधुनिक समुदायहरूको उदयमा प्रभाव पारेको थियो। यस समयका बङ्गाली बौद्धहरू [[थेरवाद]] [[बौद्ध धर्म]]का अनुयायीहरू हुन्।<ref>{{Cite journal |last=Bechert |first=Heinz |year=1970 |title=Theravada Buddhist Sangha: Some General Observations on Historical and Political Factors in its Development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1970-08_29_4/page/761 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=4 |pages=761–778 |doi=10.2307/2943086 |jstor=2943086|s2cid=154554678 }}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Somapura_Mahavihara,_Bangladesh.jpg|left|thumb| पाल वंशको सोमपुरा महाविहार, [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]]] प्राचीन बङ्गाल बौद्ध शिक्षा र कलाको केन्द्र थियो। विशेषगरी वारी–बटेश्वर, चन्द्रकेतुगढ, पहाडपुर, महास्थानगढ र मयनामतीमा विभिन्न बौद्ध अवशेषहरू उत्खनन गरिएको थियो। अशोकको नेतृत्वमा मौर्य साम्राज्यले ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीमा यस क्षेत्रमा आफ्नो कुलीनता विस्तार गरेको थियो। अशोकले आफ्नो साम्राज्य र प्राचीन संसारमा बौद्ध धर्मको प्रसार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। बङ्गालमा मौर्य शासनको स्थापना [[समतट]]द्वारा स्थापना गरिएको थियो।<ref>Jerry Bentley, Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times (New York: Oxford University Press, 1993), 46.</ref> एकपछि अर्को बौद्ध शक्तिहरूले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा हिन्दु र जैन राजाहरूसँग सर्वोच्चताका लागि लडेका थिए। बङ्गाली बौद्ध पाल साम्राज्यको उदय आठौँ शताब्दीमा भएको थियो। इस्वी संवत् ७५० तिर बौद्ध धर्मगुरु गोपाल प्रथमको निर्वाचनद्वारा स्थापित यो साम्राज्य शास्त्रीय एसियाको सबैभन्दा ठुलो साम्राज्यवादी शक्तिमध्ये एक बन्न सफल भएको थियो। त्यसपछि पालहरूले महायान र तान्त्रिक बौद्ध धर्मको प्रचार गरेका थिए। उनीहरूले त्यसपछि धेरै मन्दिर, गुम्बा र कलाका सिर्जनालाई संरक्षण दिएका थिए। पालहरूले अब्बासिद खलिफा, तिब्बती साम्राज्य र श्रीविजय साम्राज्यसँग बलियो मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राखेका थिए। धर्मपाल र देवपालको शासनकालमा यो साम्राज्य चरमोत्कर्षमा पुगेको थियो।पुनरुत्थान गरिएको हिन्दु सेन वंशले प्रतिस्थापन गर्नु पूर्व उनीहरूले चार शताब्दीसम्म यहाँ शासन गरिरहेका थिए। ब्राह्मण उत्पीडनले भारतमा बौद्ध धर्मको पतनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। त्यसपछिको दिनहरूका यस क्षेत्रमा मुसलमानहरू हावी हुन पुगेका थिए।<ref>http://www.bmri.org.uk/articles/pre-islam_bengal_society.pdf</ref> [[चित्र:Shalban_Bihar_Temple_Ruins_003.jpg|thumb|दक्षिण-पूर्वी बङ्गलादेशको मयनामतीमा बौद्ध भग्नावशेष]] दक्षिणपूर्वी बङ्गालमा बौद्ध समुदायका अवशेषहरू फस्टाउँदै गएको थियो। १६औँ र १७औँ शताब्दीमा आराकान राज्यको बौद्ध साम्राज्यले यस क्षेत्रमा शासन गरेको थियो। यो क्षेत्र १८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा ब्रिटिस साम्राज्यको हातमा सुम्पिएको थियो। यस अवधिमा एउटा पुनरुत्थान आन्दोलनको विकासित हुन पुगेको थियो। यसले थेरवाद भिक्षुहरूका दुई आदेशहरू, सङ्घराज निकाय र महास्थवीर निकायको विकास गरेको थियो।<ref name="buddhistdoor.net">{{cite web|url=http://www.buddhistdoor.net/features/jewel-in-the-crown-bengals-buddhist-revival-in-the-19th-and-20th-centuries|title=Jewel in the Crown: Bengal's Buddhist Revival in the 19th and 20th Centuries}}</ref> २०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा [[ब्रिटिस राज]]को समयमा बङ्गाली बौद्धहरूले पश्चिमी शिक्षाबाट लाभ उठाएका थिए। प्राध्यापक बेनिमाधज बडुवा लन्डन विश्वविद्यालयबाट डाक्टर अफ लेटर्सको [[स्नातकोत्तर]] प्राप्त गर्ने पहिलो एसियाली बनेका थिए।<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=8,1749,0,0,1,0#.VciWAnGqqko|title=Opinion - A glimpse of Buddhism in ancient Bangladesh|website=buddhistchannel.tv}}</ref> बङ्गाली बौद्ध कार्यकर्ता र छापामार आन्दोलनकारीहरू पनि [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]मा सक्रिय देखिएका थिए। == जनसाङ्ख्यिकी == [[चित्र:Buddhist Temple at Maheshkhali Island.jpg|thumb|महेशखाली टापु, चट्टोग्राममा एक बौद्ध गुम्बा]] बङ्गाली बौद्ध समुदायको मुख्य भाग बङ्गलादेशमा रहेको छ। उनीहरूले सामान्यतया उच्च साक्षरता दर हासिल गरेका छन्। उनीहरू बङ्गलादेशी मध्यम वर्ग अन्तर्गत पर्दछन्। उनीहरू विशेषगरी बन्दरगाह सहर [[चट्टोग्राम]]मा बसोबास गर्दछन्। यस समुदायका धेरै सदस्यहरू [[ढाका]], [[कक्सबाजार जिल्ला|कक्सबाजार]] र [[कुमिल्ला]]मा बस्छन्। पूर्वी भारतको राज्य राजधानी अगरतला र [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा पनि बङ्गाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्यता रहेको छ। बङ्गाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको [[जनसङ्ख्या]] [[बङ्गलादेश]]को कुल जनसङ्ख्याको ०.४ प्रतिशत वा ५,००,००० रहेको छ। भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार [[पश्चिम बङ्गाल]]मा बङ्गाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको कुल जनसङ्ख्याको ०.३ प्रतिशत वा २,८२,८९८ रहेका छन्। [[त्रिपुरा]]को कुल जनसङ्ख्याको ३.४४ प्रतिशत अर्थात् १,२५,१८२ सङ्ख्यामा बौद्ध धर्मावलम्बीहरू रहेका छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बङ्गाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्धहरू]] 70x8ibhws4ox89iq5px3jnjeqnqdrwb 0 137036 1368933 1365702 2026-08-09T02:33:20Z InternetArchiveBot 53012 Add 5 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368933 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|राष्ट्रमण्डलका सदस्य राष्ट्रहरूको सूची}} [[File:Carte des pays du Commonwealth.png|thumb|right|350px| {{Legend|#000081|[[#वर्तमान सदस्य राष्ट्रहरू|वर्तमान सदस्य राष्ट्रहरू]]}} {{Legend|lime|[[गाबाेन|निलम्बित सदस्य राष्ट्रहरू]]}} {{Legend|#F57A00|[[#पूर्व सदस्य राष्ट्रहरू|पूर्व सदस्य राष्ट्रहरू]]}} {{Legend|lightblue|[[बेलायती समुद्रपार क्षेत्र]] र [[किरीटाधीन क्षेत्र]]}} ]] '''राष्ट्रमण्डल''' ५६ [[सार्वभौम राज्य|सार्वभौम राष्ट्र]]हरूको स्वैच्छिक सङ्गठन हो। तीमध्ये अधिकांश बेलायती उपनिवेशहरू वा ती उपनिवेशहरूको [[आश्रित क्षेत्र]]हरू थिए। राष्ट्रमण्डलमा राजनीतिक सङ्घमा जस्तो कुनै पनि सरकारले अरूमाथि शक्ति प्रयोग गर्दैन। बरु, राष्ट्रमण्डल एक अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो जसमा विविध सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक पृष्ठभूमि भएका देशहरूलाई स्थितिमा समान मानिन्छ, र साझा मूल्य र लक्ष्यहरूको ढाँचाभित्र सहयोग गर्दछ, जो सन् १९७१ मा जारी सिङ्गापुर घोषणापत्रमा उल्लिखित छ।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/FAQs/20706/faqs|title=FAQs|access-date=16 June 2008|publisher=Commonwealth Secretariat|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514162902/http://www.thecommonwealth.org/FAQs/20706/faqs/|archive-date=14 May 2008}}</ref> यस्ता साझा मूल्य र लक्ष्यहरूमा लोकतन्त्र, मानव अधिकार, सुशासन, [[विधिको शासन]], नागरिक स्वतन्त्रता, कानूनको सामु समानता, स्वतन्त्र व्यापार, बहुपक्षीयता र विश्व शान्तिको प्रवर्द्धन समावेश छ, जसलाई बहुपक्षीय परियोजनाह र बैठकहरू मार्फत बढावा दिइन्छ, जस्तै [[राष्ट्रमण्डल खेल]]हरू, प्रत्येक चार वर्षमा एक पटक आयोजना गरिन्छ।<ref name="Singapore Declaration text">{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/20723/32987/singapore_declaration_of_commonwealth_principles|title=Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971|access-date=12 June 2008|publisher=Commonwealth Secretariat|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511174313/http://www.thecommonwealth.org/Internal/20723/32987/singapore_declaration_of_commonwealth_principles/|archive-date=11 May 2008}}</ref> यस स्वतन्त्र सङ्गठनको प्रतीक राजा [[चार्ल्स तृतीय]] हुन्, जो राष्ट्रमण्डलको प्रमुखको रूपमा सेवा गर्छन्। तथापि, यो स्थितिले उनलाई कुनै पनि राष्ट्रमण्डल सदस्य राष्ट्रहरूमाथि कुनै राजनीतिक वा कार्यकारी शक्ति प्रदान गर्दैन; स्थिति विशुद्ध प्रतीकात्मक छ। राष्ट्रमण्डलको महासचिव राष्ट्रमण्डलको मुख्य कार्यकारीको रूपमा रहेका छन्। <ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth |title=Head of the Commonwealth |access-date=16 June 2008 |publisher=Commonwealth Secretariat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930063803/http://www.thecommonwealth.org/Internal/150757/head_of_the_commonwealth/ |archive-date=30 September 2006 }}</ref> सन् १९२६ मा उपनिवेश सम्मेलनको बालफोर घोषणापत्रले प्रभुत्वको पूर्ण सार्वभौमिकतालाई मान्यता दिएपछि राष्ट्रमण्डलको आधिकारिक रूपमा गठन भएको थियो। "बेलायती राष्ट्रमण्डल"को रूपमा चिनिने, मूल र यसैले प्रारम्भिक सदस्यहरू अष्ट्रेलिया, क्यानडा, आयरल्यान्डेली स्वतन्त्र राज्य, न्युफाउन्डल्यान्ड, न्युजिल्यान्ड, दक्षिण अफ्रिका र संयुक्त अधिराज्य थिए। यसलाई सन् १९३० को सम्मेलनले पुन: उल्लेख गरेको थियो र अर्को वर्ष वेस्टमिन्स्टरको विधानमा समावेश गरिएको थियो (यद्यपि अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डले क्रमशः सन् १९४२ र १९४७ सम्म विधान अपनाएका थिएनन्)।<ref>{{cite web|url=http://www.commonwealth-of-nations.org/article.php?&id=4&subsection=3&page=3|title=The Commonwealth–History–Dominion Status|access-date=16 June 2008|publisher=Commonwealth of Nations}}</ref> सन् १९४९ मा लन्डन घोषणापत्रले आधुनिक राष्ट्रमण्डलको जन्म र यसको वर्तमान नाम ग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/34493/38150/modern_commonwealth|title=The Commonwealth–History–Modern Commonwealth|access-date=16 June 2008|publisher=Commonwealth Secretariat|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511161917/http://www.thecommonwealth.org/Internal/34493/38150/modern_commonwealth/|archive-date=11 May 2008}}</ref> सदस्यहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या २.४ अर्ब रहेको छ, जुन विश्वको जनसङ्ख्याको लगभग एक तिहाइ हो, जसमध्ये १.२१ अर्ब भारतमा बसोबास गर्दछन्, र ९५% अफ्रिका र एसियामा संयुक्त रूपमा बसोबास गर्दछन्।<ref name="CIA World Factbook population">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparisons – Population|access-date=22 March 2009|date=19 March 2009|work=[[द वर्ल्ड फ्याक्टबुक]]|publisher=[[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था]]|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=27 September 2011 }}</ref> २९ जुन २०२२ मा [[गाबाेन|गाबोन]] र [[टोगो]] लगायत [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली भाषी]] अफ्रिकी राष्ट्रहरू सामेल हुने सबैभन्दा भर्खरका सदस्यहरू थिए, जो [[मोजाम्बिक]] र [[रुवान्डा]]सँगै संयुक्त अधिराज्य वा अन्य राष्ट्रमण्डल राज्यहरूसँग ऐतिहासिक संवैधानिक सम्बन्ध नहुनुमा अद्वितीय छन्। हाल, १५ सदस्य राष्ट्रहरू राष्ट्रमण्डल क्षेत्रहरू हुन्। राष्ट्रमण्डलका प्रमुखहरू उनीहरूको राज्यप्रमुखको रूपमा, अन्य पाँच आफ्नै व्यक्तिगत राजाहरू (ब्रुनेई, एस्वातिनी, लेसोथो, मलेसिया र टोङ्गा) सँग राजतन्त्र हुन्, र बाँकी गणतन्त्रात्मक राज्यहरू हुन्। [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड]] (राष्ट्रमण्डलका अनुसार १९४९; आयरल्यान्डेली सरकारका अनुसार १९३६) र जिम्बाब्वे (२००३) राष्ट्रमण्डलका पूर्व सदस्यहरू हुन्। == वर्तमान सदस्य राष्ट्रहरू == तलका सबै मितिहरू राष्ट्रमण्डलको राष्ट्र सचिवालय सदस्य सूची द्वारा प्रदान गरिएको छ,<ref>{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/|title=The Commonwealth|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=7 November 2023}}</ref><!--- go to history to get dates, go to members to get list of countries ---> र जनसङ्ख्या १ फेब्रुअरी २०२० सम्मको तथ्याङ्कमा आधारित छ। {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|देशहरू]] ! scope="col" data-sort-type="date" |आवद्ध ! scope="col" | संयुक्त राष्ट्रिय महादेशीय क्षेत्र ! scope="col" | संयुक्त राष्ट्र भौगोलिक उपक्षेत्र ! scope="col" | [[जनसङ्ख्याको अनुसार देश तथा आश्रित क्षेत्रहरूको सूची|जनसङ्ख्या]]<ref>{{Cite web|url=http://countrymeters.info/en/|title=World population - Countrymeters|access-date=6 March 2018}}</ref> ! scope="col" | [[सरकारको शासन प्रणाली अनुसार देशहरूको सूची|शासन प्रणाली]] ! scope="col" | टिप्पणीहरू{{ref|1|[A]}} |- ! scope="row" | {{flag|एन्टिगुआ र बर्बुडा}} | १ नोभेम्बर १९८१ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" |९४,१९५ | [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि]] | |- ! scope="row" | {{flag|अस्ट्रेलिया}} | १९ नोभेम्बर १९२६ | [[ओसिनिया]] | [[अस्ट्रलेसिया|अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्ड]] | align="right" |२५,७६६,६०० | [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | सन् १९२६ को बालफोर घोषणापत्र र वेस्टमिन्स्टरको विधान १९३१ को समयमा अस्ट्रेलिया मूल स्वतन्त्र उपनिवेशहरू मध्ये एक थियो, यद्यपि यो विधान सन् १९४२ सम्म अस्ट्रेलियामा अपनाइएको थिएन (१९३९ देखि रेट्रोएक्टिभ प्रभावको साथ)।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/YearbookHomeInternal.asp?NodeID=138122|title=Australia|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=2008-02-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080214114035/http://www.thecommonwealth.org/Templates/YearbookHomeInternal.asp?NodeID=138122|archive-date=2008-02-14}}</ref> अस्ट्रेलिया ऐन १९८६ ले बेलायतलाई अस्ट्रेलियामा लागू हुने गरी कानून बनाउन, बेलायतलाई अस्ट्रेलियाली सरकारमा सामेल हुन र कुनै पनि अस्ट्रेलियाली अदालतबाट बेलायती अदालतमा अपील गर्न बाँकी सम्भावनाहरू हटाइदिएको थियो।<ref>राष्ट्रमण्डलको रूपमा कुनै समान प्रावधान छैन। तथापि, राष्ट्रमण्डल र राज्यहरू दुवैका लागि, संवैधानिक सम्मेलनले प्रभावकारी रूपमा राजालाई सरकारी शक्तिको कुनै पनि व्यक्तिगत अभ्यासबाट बाहिर राख्दछ। सन् १९८६ को घोषणा एउटा अपवाद थियो, जसलाई अस्ट्रेलियाली मन्त्रीहरूले अनुमोदन गरेका थिए।</ref> |- ! scope="row" | {{flag|बहामस}} | १० जुलाई १९७३ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" |४०२,५७६ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|बङ्गलादेश}} | १८ अप्रिल १९७२<ref>{{cite book|title=Secession|url=https://archive.org/details/secession00kohe|url-access=limited|last=Kohen|first=Marcelo G.|year=2006|publisher=Cambridge University Press|location=London|isbn=978-0-521-84928-9|page=[https://archive.org/details/secession00kohe/page/n159 122]}}</ref> | [[एसिया]] | [[दक्षिण एसिया]] | align="right" |१६५,८६७,३०७ | एकात्मक [[वेस्टमिन्स्टर प्रणाली|वेस्टमिन्स्टर]] [[गणतन्त्र]] | [[पाकिस्तान]]बाट सन् १९७१ मा, स्वतन्त्र भएको।<ref name="Wind of Change">{{cite web|url=http://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history|title=Wind of Change|date=2016|publisher=Commonwealth of Nations|access-date=2016-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318021512/https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |date=2021-03-18 }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|बार्बाडोस}} | ३० नोभेम्बर १९६६ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" |२८६,६१८ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | बार्बाडोसले [[एलिजाबेथ द्वितीय]]लाई आफ्नो राष्ट्रप्रमुखको रूपमा हटाएको थियो र ३० नोभेम्बर २०२१ मा गणतन्त्र बनेको थियो।<ref>{{Cite web|title=Barbados to become a parliamentary republic by November 30|url=https://barbados.loopnews.com/content/barbados-become-parliamentary-republic-november-30|date=27 July 2021|website=Loop News Barbados|access-date=30 July 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210729213734/https://barbados.loopnews.com/content/barbados-become-parliamentary-republic-november-30 |date=29 July 2021 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Barbados elects first ever president ahead of becoming गणतन्त्र|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-58993728|date=21 October 2021|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|access-date=22 October 2021}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|बेलिज}} | २१ सेप्टेम्बर १९८१ | [[महाअमेरिका]] | [[मध्य अमेरिका]] | align="right" |३७९,६३६ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|बोत्स्वाना}} |data-sort-value="30 September 1966"| ३० सेप्टेम्बर १९६६ <!--- citation Commonwealth Secretariat at top of table ---> | [[अफ्रिका]] | [[दक्षिणी अफ्रिका]] | align="right" |२,३७७,८३१ | एकात्मक [[सरकारको शासन प्रणाली अनुसार देशहरूको सूची|कार्यकारी राष्ट्रपतिसहितको संसदीय गणतन्त्र]] | |- ! scope="row" | {{flag|ब्रुनाई}} | ७ मे १९८४ | [[एसिया]] | [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसिया]] | align="right" |४३९,०२२ | एकात्मक [[इस्लामी राज्य|इस्लामी]] [[पूर्ण राजतन्त्र]] | |- ! scope="row" | {{flag|क्यामेरून}} | १ नोभेम्बर १९९५<ref>{{cite journal|last=Pondi |first=Jean-Emmanuel|date=October 1997|title=Cameroon and the Commonwealth of Nations |url=https://archive.org/details/sim_round-table_1997-10_86_344/page/563 |journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=86|issue=344|pages=563–570|doi=10.1080/00358539708454389}}</ref> | [[अफ्रिका]] | [[मध्य अफ्रिका]] | align="right" |२४,८३६,६७४ | एकात्मक [[अर्ध-राष्ट्रपतीय गणतन्त्र]] | देशको अधिकांश भाग क्यामरुनको पूर्व फ्रान्सेली जनादेश क्षेत्र (पछि संयुक्त राष्ट्र ट्रस्ट क्षेत्र) थियो, जसले १ जनवरी १९६० मा [[फ्रान्स]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। यो दक्षिणी क्यामरुनको धेरै सानो पूर्व बेलायती जनादेश / ट्रस्ट क्षेत्रसँग एकताबद्ध हुँदै १ अक्टोबर १९६१ मा संयुक्त अधिराज्यबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। |- ! scope="row" | {{flag|क्यानडा}} | १९ नोभेम्बर १९२६ | [[महाअमेरिका]] | [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] | align="right" |४०,३६२,२७० | सङ्घीय राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | क्यानडा [[सन् १९२६ को बाल्फोर घोषणा]] र [[वेस्टमिन्स्टरको विधान १९३१]] को समयमा धेरै मूल स्वतन्त्र उपनिवेशहरू मध्ये पहिलो थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history|title=Canada – History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080418032915/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/|archive-date=18 April 2008}}</ref>३१ मार्च १९४९ न्युफाउन्डल्यान्ड नामक एक अन्य मूल स्वतन्त्र उपनिवेशको शामिल भएको।<ref name="Dominion status"/> क्यानडाको सम्बन्धमा वेस्टमिन्स्टर १९३१ को विधानको "अनुरोध र सहमति" प्रावधानहरू औपचारिक रूपमा समाप्त भएको थियो, जसद्वारा बेलायती संसदलाई क्यानाडमा विस्तारित कानूनहरू पारित गर्ने सामान्य शक्ति थियो। |- ! scope="row" | {{flag|साइप्रस}}{{ref|4|[D]}} | १३ मार्च १९६१<ref>{{cite journal|last=McIntyre|first=W. David|author-link=W. David McIntyre|date=January 2000|title=Britain and the creation of the Commonwealth Secretariat|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-imperial-and-commonwealth-history_2000-01_28_1/page/135|journal=[[Journal of Imperial and Commonwealth History]]|volume=28|issue=1|pages=135–158|doi=10.1080/03086530008583082|s2cid=159673400}}</ref> | [[एसिया]] | [[पश्चिमी एसिया]] | align="right" |१,१९७,६६७ | एकात्मक [[राष्ट्रपतिय प्रणाली|राष्ट्रपतीय]] गणतन्त्र | १६ अगस्ट १९६० मा [[संयुक्त अधिराज्य]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। बेलायतले [[अक्रोटिरी र धेकेलिया]]मा सैन्य आधारहरू कायम राखेको छ। [[उत्तरी साइप्रस]] राष्ट्रमण्डलद्वारा मान्यता प्राप्त गरेको छैन। |- ! scope="row" | {{flag|डोमिनिका}} | ३ नोभेम्बर १९७८ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" |७२,९७५ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | डोमिनिका स्वतन्त्र भएदेखि नै गणतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको छ। |- ! scope="row" | {{flag|एस्वातिनी}} | ६ सेप्टेम्बर १९६८ | [[अफ्रिका]] | [[दक्षिणी अफ्रिका]] | align="right" | १,३३६,९३३ | एकात्मक पूर्ण राजतन्त्र | स्वाजिल्यान्डको रूपमा आवद्ध भएको, १९ अप्रिल २०१८ मा देशको नाम परिवर्तन गरेर एस्वातिनी राखिएको। |- ! scope="row" | {{flag|फिजी}}{{ref|2|[B]}} | १० अक्टोबर १९७० | [[ओसिनिया]] | [[मेलानेसिया]] | align="right" |९०९,०२४ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | सन् १९८७ मा निलम्बित; सन् १९९७ मा, पुन सामेल भएको र ६ जुन २००० मा, पुन निलम्बनमा परेको;<ref>{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=July 2000|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_2000-07_89_355/page/311|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=89|issue=355|pages=311–55|doi=10.1080/00358530050083406|s2cid=219626283}}</ref> २० डिसेम्बर २००१ मा, निलम्बन फुकुवा गरिएको;<ref name="Commonwealth Update Apr 2002">{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=April 2002|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_2002-04_91_364/page/131|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=91|issue=364|pages=131–59|doi=10.1080/00358530220144148|s2cid=219627051}}</ref> फेरि ८ डिसेम्बर २००६ मा, सैन्य कू पश्चात् निलम्बनमा परेको।<ref>{{cite journal|last1=Ingram|first1=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=February 2007|title=Commonwealth Update|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=96|issue=388|pages=2–28|doi=10.1080/00358530701189734|last2=Soal|first2=Judith|s2cid=219623258}}</ref><ref>[http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/213088/010909fijisuspended.htm Fiji suspended from the Commonwealth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429161637/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/213088/010909fijisuspended.htm |date=2011-04-29 }}. Commonwealth Secretariat, 1 September 2009; retrieved 11 April 2011.</ref> २६ सेप्टेम्बर २०१४ मा, निलम्बन फुकुवा। |- ! scope="row" | {{flag|गाबोन}}{{ref|2|[B]}} | २५ जुन २०२२ | [[अफ्रिका]] | [[मध्य अफ्रिका]] | align="right" | २,२३३,२७२ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | १७ अगस्ट १९६० मा, [[फ्रान्स]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। तेस्रो ([[मोजाम्बिक]] र [[रुवान्डा]] पछि) संयुक्त अधिराज्यसँग कुनै पूर्व औपनिवेशिक वा संवैधानिक सम्बन्ध बिना राष्ट्रमण्डलमा प्रवेश गरेको थियो। <ref>{{cite news |last1=Donmez |first1=Ahmet Emin |title=Gabon set to join British Commonwealth this year: President |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-set-to-join-british-commonwealth-this-year-president/2464136 |access-date=6 February 2022 |agency=Anadolu Agency |date=3 January 2022}}</ref> राष्ट्रपति अली बोन्गोलाई अपदस्थ गर्ने सैन्य कू पछि १८ सेप्टेम्बर २०२३ मा आंशिक रूपमा निलम्बित गरिएको थियो, राष्ट्रमण्डल मन्त्री स्तरीय समूहले सदस्यताको पूर्ण निलम्बनको बारेमा विचार गर्नु अघि देशलाई नयाँ चुनाव गर्न दुई वर्षको समय दिएको थियो। <ref>{{cite web | url=https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy | title=Gabon partially suspended from the Commonwealth pending restoration of democracy | access-date=1 October 2023 | archive-date=30 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230930044928/https://thecommonwealth.org/news/gabon-partially-suspended-commonwealth-pending-restoration-democracy | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-09-20 |title=Gabon partially suspended from Commonwealth after coup |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |access-date=2023-10-03 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004115135/https://www.bbc.com/news/world-africa-66861734 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|गाम्बिया}} | १८ फेब्रुअरी १९६५ | [[अफ्रिका]] | [[पश्चिम अफ्रिका|पश्चिमी अफ्रिका]] | align="right" | २,१५५,९५८ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | ३ अक्टोबर २०१३ मा, [[नवउपनिवेशवाद]]लाई उद्धृत गर्दै उध्रित गर्दै फिर्ता भएको।<ref>{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia|title=Statement by Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma on The Gambia|publisher=The Commonwealth|date=4 October 2013|access-date=6 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120165809/https://thecommonwealth.org/media/news/statement-commonwealth-secretary-general-kamalesh-sharma-gambia |date=20 November 2023 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2013/oct/03/gambia-quits-commonwealth-yahya-jammeh|title=Gambia quits the Commonwealth|work=The Guardian|date=2 October 2013|access-date= 5 October 2013}}</ref> सन् २०१६ मा गाम्बियाको राष्ट्रपतिको रूपमा [[अडामा ब्यारो]]को [[गाम्बियाको राष्ट्रपति निर्वाचन, २०१६|निर्वाचन]] पछि, यसले २२ जनवरी २०१८ मा राष्ट्रमण्डलमा पुन: सामेल हुन आवेदन पेश गरेको थियो।<ref>{{cite news|title=The Gambia presents formal application to re-join the Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-presents-formal-application-re-join-commonwealth|access-date=24 January 2018|publisher=The Commonwealth|date=23 January 2018|format=Media Release}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124135618/http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-presents-formal-application-re-join-commonwealth |date=24 January 2018 }}</ref>८ फेब्रुअरी २०१८ मा, पुन:आवद्ध भएको।<ref name=gambia>{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth|title=The Gambia rejoins the Commonwealth|date=8 February 2018|publisher=Commonwealth Secretariat}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714083101/http://thecommonwealth.org/media/news/gambia-rejoins-commonwealth |date=14 July 2018 }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|घाना}} | ६ मार्च १९५७ | [[अफ्रिका]] | [[पश्चिम अफ्रिका|पश्चिमी अफ्रिका]] | align="right" | २९,०८८,८४९ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|ग्रेनाडा}} | ७ फेब्रुअरी १९७४ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | १०७,८९४ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|गयाना}} | २६ मे १९६६ | [[महाअमेरिका]] | [[दक्षिण अमेरिका]] | align="right" | ७७३,८०८ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|भारत}} | १५ अगस्ट १९४७ | [[एसिया]] | [[दक्षिण एसिया|दक्षिणी एसिया]] | align="right" | १,४२८,६२७,६६३ | सङ्घीय वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | पूर्व फ्रान्सेली भारत (२ मे १९५० देखि चन्दननगर र १ नोभेम्बर १९५४ देखि [[पुदुच्चेरी]], कराईकल, [[यनम जिल्ला|यनम]] र माहे), पूर्व पोर्तगाली भारत (१९ डिसेम्बर १९६१ देखि [[गोवा]], [[दमन]] र दीव र सन् १९६१ देखि [[दादरा र नगर हवेली]] औपचारिक रूपमा) र [[सिक्किम]] (१६ मे १९७५ देखि)। |- ! scope="row" | {{flag|जमैका}} | 6 August 1962 | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | २,८१९,८८८ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|केन्या}} | १२ डिसेम्बर १९६३ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | ४९,१६७,३८२ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|किरिबाटी}} | १२ जुलाई १९७९ | [[ओसिनिया]] | [[माइक्रोनेसिया]] | align="right" | ११७,६३६ | कार्यकारी राष्ट्रपतिको साथ एकात्मक संसदीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|लेसोथो}} | ४ अक्टोबर १९६६ | [[अफ्रिका]] | [[दक्षिणी अफ्रिका]] | align="right" | २,१९९,४९२ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर राजतन्त्र{{ref|5|[E]}} | |- ! scope="row" | {{flag|मलावी}} | ६ जुलाई १९६४ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | १८,५५८,७६८ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|मलेसिया}} | ३१ अगस्ट १९५७<ref name="Federation of Malaya Independence Act">{{sourcetext|source=Federation of Malaya Independence Act 1957}}</ref><ref name="Malaysia Act 1963">{{sourcetext|source=Malaysia Act 1963}}</ref> | [[एसिया]] | [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसिया]] | align="right" | ३१,५०५,२०८ | सङ्घीय वेस्टमिन्स्टर राजतन्त्र{{ref|5|[E]}} | सन् १९५७ मा मलय महासङ्घको रूपमा सामेल भएको; १६ सेप्टेम्बर १९६३ मा सिङ्गापुर (जुन ९ अगस्ट १९६५ मा एक अलग देश बनेको), उत्तर बोर्नियो र सारावाकसँग यसको सङ्घको साथ मलेसियाको रूपमा पुनर्गठित।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145165/history|title=Malaysia – History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080203015006/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145165/history/|archive-date=3 February 2008}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|माल्दिभ्स}} | ९ जुलाई १९८२ | [[एसिया]] | [[दक्षिण एसिया|दक्षिणी एसिया]] | align="right" | ५१५,६९६ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | २६ जुलाई १९६५ मा, [[संयुक्त अधिराज्य]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145167/history|title=Maldives – History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705060545/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145167/history/|archive-date=5 July 2008}}</ref> ९ जुलाई १९८२ देखि २० जुलाई १९८५ सम्म विशेष सदस्यको रूपमा रहेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.maldiveshighcommission.org/?id_w=8|title=The Maldives and the Commonwealth|access-date=30 January 2009|publisher=republic of Maldives|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203002638/http://www.maldiveshighcommission.org/?id_w=8|archive-date=3 December 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203002638/http://www.maldiveshighcommission.org/?id_w=8 |date=3 December 2012 }}</ref> १३ अक्टोबर २०१६ मा, फिर्ता भएको।<ref>{{Cite web|url=http://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth|title=Commonwealth Secretariat|date=2016-10-13|access-date=2016-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517085315/https://thecommonwealth.org/media/news/secretary-general-statement-maldives-decision-leave-commonwealth |date=2020-05-17 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Safi|first=Michael|date=2016-10-13|title=Maldives quits Commonwealth over alleged rights abuses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/13/maldives-quits-commonwealth-over-alleged-rights-abuses|access-date=2023-02-10|issn=0261-3077}}</ref> १ फेब्रुअरी २००० मा, पुनः जोडिएको।<ref>{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/media/news/maldives-becomes-54th-member-commonwealth-family |title=Maldives becomes 54th member of Commonwealth family |website=The Commonwealth |date=1 February 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314002257/https://thecommonwealth.org/media/news/maldives-becomes-54th-member-commonwealth-family |date=14 March 2021 }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|माल्टा}}{{ref|6|[F]}} | २१ सेप्टेम्बर १९६४ | [[युरोप]] | [[दक्षिणी युरोप]] | align="right" | ४२२,२१२ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | २१ सेप्टेम्बर १९६४ मा, [[संयुक्त अधिराज्य]]बाट स्वतन्त्रा प्राप्त गरेको र १३ डिसेम्बर १९७४ मा, [[माल्टा राज्य]] बनेको थियो। |- ! scope="row" | {{flag|मौरिसस}} | १२ मार्च १९६८ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | १,२८६,२४० | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | १२ मार्च १९९२ मा गणतन्त्र बनेको। |- ! scope="row" | {{flag|मोजाम्बिक}} | १३ नोभेम्बर १९९५<ref>{{cite journal|last=Ingram|first=Derek|author-link=Derek Ingram (journalist)|date=April 1996|title=Commonwealth Update|url=https://archive.org/details/sim_round-table_1996-04_85_338/page/153|journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]]|volume=85|issue=338|pages=153–165|doi=10.1080/00358539608454302}}</ref> | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | २९,९७७,२३८ | एकात्मक अर्ध-राष्ट्रपतीय गणतन्त्र |[[पोर्तगाली भारत]]को पूर्व निर्भरता सन् १७५२ सम्म। २५ जुन १९७५ मा, [[पोर्तगाल]] बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। [[संयुक्त अधिराज्य]]सँग कुनै पूर्व औपनिवेशिक वा संवैधानिक सम्बन्ध बिना राष्ट्रमण्डलमा प्रवेश गर्ने पहिलो देश हो।<ref name=rwandajoins/> |- ! scope="row" | {{flag|नामिबिया}} | २१ मार्च १९९० | [[अफ्रिका]] | [[दक्षिणी अफ्रिका]] | align="right" | २,६००,८५७ | एकात्मक अर्ध-राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | [[दक्षिण अफ्रिका]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title=Chronology of Namibian History|author=Klaus Dierks|url=https://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm|date=2 January 2005|access-date=2023-02-10|website=www.klausdierks.com|at=Ch. 7: The period after Namibia'S independence}}</ref> यसमा [[वाल्विस खाडी]] र [[पेन्गुइन टापु]] २८ फेब्रुअरी १९९४ मा, दक्षिण अफ्रिकाद्वारा स्थानान्तरण गरिएको थियो। |- ! scope="row" | {{flag|नाउरू}}{{ref|1|[B]}} | २९ नोभेम्बर १९६८ | [[ओसिनिया]] | [[माइक्रोनेसिया]] | align="right" | १०,३८७ | कार्यकारी राष्ट्रपतिको साथ एकात्मक संसदीय गणतन्त्र | ३१ जनवरी १९६८ मा [[अस्ट्रेलिया]], [[न्यूजिल्याण्ड]] र संयुक्त अधिराज्यको संयुक्त ट्रस्टीशिपबाट स्वतन्त्रता प्राप्त भयो। A [[Special membership of the Commonwealth of Nations|special member]] from 29 November 1968 until 1 May 1999, when it became a full member,<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/34786/nauru_accedes_to_full_membership_of_the_commonweal.htm |title=Nauru Accedes to Full Membership of the Commonwealth |access-date=30 January 2009 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] |date=12 April 1999 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426051802/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/34786/nauru_accedes_to_full_membership_of_the_commonweeal.htm |archive-date=26 April 2009 }}</ref> before reverting to special status in January 2006.<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145172/history|title=Nauru–History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080903225217/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145172/history/|archive-date=3 September 2008}}</ref> A full member again since June 2011.<ref name="RNZI_61413">{{cite news|date=26 June 2011|title=Nauru back as full Commonwealth member|work=[[Radio New Zealand International]]|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/197957/nauru-back-as-full-commonwealth-member|access-date=23 October 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724073148/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/197957/nauru-back-as-full-commonwealth-member|archive-date=24 July 2020}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|न्युजिल्यान्ड}} | १९ नोभेम्बर १९२६ | [[पोलिनेसिया]] | [[अस्ट्रालेसिया|अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्ड]] | align="right" | ४,६०९,७५५ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | Granted nominal independence ([[Dominion]] status) on 26 September 1907. One of the original Dominions at the time of the [[Balfour Declaration of 1926]] and the [[Statute of Westminster 1931]], although the Statute was not adopted in New Zealand until [[Statute of Westminster Adoption Act 1947|1947]].<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145173/history|title=New Zealand – History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302072940/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145173/history/|archive-date=2 March 2008}}</ref> Removed final links with the British Parliament in [[New Zealand Constitution Act 1986|1986]]. Removed the final link with the British legal system ([[Judicial Committee of the Privy Council]]) in [[Supreme Court Act 2003|2003]]. |- ! scope="row" | {{flag|नाइजेरिया}} | १ अक्टोबर १९६० | [[अफ्रिका]] | [[पश्चिम अफ्रिका]] | align="right" | १९४,६१५,०५४ | सङ्घीय राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | Incorporated the former British mandate/trust territory of [[British Cameroon|Northern Cameroons]] on 31 May 1961. Suspended in 1995, suspension lifted in 1999.<ref>{{Cite web|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/nigeria|title=Nigeria {{!}} The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|language=en|access-date=2017-06-05}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|पाकिस्तान}} | १४ अगस्ट १९४७{{ref|3|[C]}} | [[एसिया]] | [[दक्षिण एसिया|दक्षिणी एसिया]] | align="right" | २२९,४९४,४४१ | सङ्घीय वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | Includes the city of [[Gwadar]], transferred from [[Muscat and Oman]] on 8 September 1958. Included [[Bangladesh]] (then known as [[East Pakistan]]) until 1971.<ref name="Wind of Change"/> Left Commonwealth in 1972, rejoined 1990, effective retroactively from October 1989; suspended in 1999, suspension lifted in 2004; again suspended in 2007,<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34581/172911/221107cmag.htm|title=Pakistan suspended from the Commonwealth|date=22 November 2007|publisher=Commonwealth Secretariat|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825155648/http://thecommonwealth.org/news/34581/172911/221107cmag.htm|archive-date=25 August 2012|url-status=dead|access-date=15 June 2008}}</ref> suspension lifted in 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/179063/120508cmag.htm|title=Commonwealth lifts Pakistan suspension|date=12 May 2008|publisher=Commonwealth Secretariat|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120014337/http://thecommonwealth.org/news/34580/34581/179063/120508cmag.htm|archive-date=20 January 2012|url-status=dead|access-date=15 June 2008}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|पपुवा न्युगिनी}} | १६ सेप्टेम्बर १९७५ | [[ओसिनिया]] | [[मेलानेसिया]] | align="right" | ८,०३४,६३० | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि |[[अस्ट्रेलिया]]बाट स्वतन्त्र भएको। |- ! scope="row" | {{flag|रुवान्डा}} | २९ नोभेम्बर २००९<ref name="rwanda">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/africa/29rwanda.html|title=Rwanda Joins the Commonwealth|author=Josh Kron|newspaper=[[द न्युयोर्क टाइम्स]]|date=29 November 2009|access-date=29 November 2009}}</ref> | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | १२,३२२,९२० | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र |१ जुलाई १९६२ मा, [[बेल्जियम]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको। मोजाम्बिक पछि [[संयुक्त अधिराज्य]]सँग कुनै पूर्व औपनिवेशिक वा संवैधानिक स्थिति बिना राष्ट्रमण्डलमा प्रवेश गर्ने दोस्रो देश बनेको।<ref name=rwandajoins>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8384930.stm|title=Rwanda becomes a member of the Commonwealth|publisher=BBC News|date=29 November 2009|access-date=29 November 2009}}</ref> Admitted despite the [[Commonwealth Human Rights Initiative]] (CHRI) finding that "the state of governance and [[human rights in Rwanda]] does not satisfy Commonwealth standards", and that it "does not therefore qualify for admission".<ref name=chri>{{Cite web|url=https://www.humanrightsinitiative.org/download/Rwanda%20application%20for%20membership.pdf|title=Rwanda's application for membership, Commonwealth Human Rights Initiative|access-date=27 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717172217/https://www.humanrightsinitiative.org/download/Rwanda%20application%20for%20membership.pdf|archive-date=17 July 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717172217/https://www.humanrightsinitiative.org/download/Rwanda%20application%20for%20membership.pdf |date=17 July 2018 }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|सेन्ट किट्स र नेभिस}}{{ref|1|[B]}} | १९ सेप्टेम्बर १९८३ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | ५६,६२६ | सङ्घीय राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|सेन्ट लुसिया}} | २२ फेब्रुअरी १९७९ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | १८९,००० | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|सेन्ट भिन्सेन्ट र ग्रेनाडिन्स}} | २७ अक्टोबर १९७९ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | १०९,५०१ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि |[[राष्ट्रमण्डलको विशेष सदस्यता|विशेष सदस्य]] २७ अक्टोबर १९७९ देखि १ जुन १९८५ सम्म। |- ! scope="row" | {{flag|सामोआ}}{{ref|2|[B]}} | २८ अगस्ट १९७० | [[ओसिनिया]] | [[पोलिनेसिया]] | align="right" | १९६,९५४ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र |१ जनवरी १९६२ मा, [[न्युजिल्यान्ड]]बाट स्वतन्त्रता हासिल गरेको र पश्चिमी सामोआको रूपमा सामेल भएको। ४ जुलाई १९९७ मा, नाम परिवर्तन गरेको।<ref>{{cite news|title=Constitution Amendment Act (No 2) 1997|url=http://www.paclii.org/ws/legis/num_act/caa21997295|access-date=27 November 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411062058/http://www.paclii.org/ws/legis/num_act/caa21997295/ |date=11 April 2021 }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|सेसेल्स}} |data-sort-value="28 June 1976"| २८ जुन १९७६ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | ९८,२४८ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|सिएरा लियोन}} | २७ अप्रिल १९६१ | [[अफ्रिका]] | [[पश्चिम अफ्रिका]] | align="right" | ६,८१८,११७ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|सिङ्गापुर}}{{ref|2|[B]}} | १५ अक्टोबर १९६५ <!--- as per Commonwealth Secretariat ---> | [[एसिया]] | [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसिया]] | align="right" | ५,८८९,११७ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र |[[संयुक्त अधिराज्य]]बाट स्वतन्त्रता हासिल गरेको र १६ सेप्टेम्बर १९६३ मा, [[मलेसिया]] महासङ्घमा सामेल भएको। ९ अगस्ट १९६५ मा, स्वतन्त्र बनेको। <ref>{{cite news |title=Road to Independence |publisher=AsiaOne |access-date=28 June 2006 |url=http://ourstory.asia1.com.sg/merger/merger.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013002423/http://ourstory.asia1.com.sg/merger/merger.html |archive-date=13 October 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013002423/http://ourstory.asia1.com.sg/merger/merger.html |date=13 October 2013 }}</ref> While joining in 1966, the effective date is from its date of independence.<ref name="Singapore Act 1966">{{sourcetext|source=Singapore Act 1966}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|सोलोमोन द्वीप}} | ७ जुलाई १९७८ | [[ओसिनिया]] | [[मेलानेसिया]] | align="right" | ६१४,४९७ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | |- ! scope="row" | {{flag|दक्षिण अफ्रिका}} | १९ नोभेम्बर १९२६ | [[अफ्रिका]] | [[दक्षिणी अफ्रिका]] | align="right" | ५६,००७,४७९ | कार्यकारी राष्ट्रपतिको साथ एकात्मक संसदीय गणतन्त्र |३१ मे १९१० मा, स्वतन्त्र उपनिवेशको रूपमा रहेको। [[१९२६ को बाल्फोर घोषणा]] र [[वेस्टमिन्स्टरको विधान १९३१]] को समयमा मूल उपनिवेश मध्ये एक थियो। ३१ मे १९६१ मा, हटेको र १ जुन १९९४ मा, पुनः सामेल भएको।<ref>{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/south-africa|title=South Africa|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=2016-01-25}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|श्रीलङ्का}} | ४ फेब्रुअरी १९४८ | [[एसिया]] | [[दक्षिण एसिया|दक्षिणी एसिया]] | align="right" | २०,९७९,८११ | एकात्मक अर्ध-राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | [[श्रीलङ्का|सिलोन]]को रूपमा सामेल भएको। पछि सन् १९७२ मा, नाम परिवर्तन गरेको र सोही वर्ष गणतन्त्र बनेको। |- ! scope="row" | {{flag|तान्जानिया}} | ९ डिसेम्बर १९६१ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | ५७,७९०,०६२ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र |[[टाङ्गानिका (सन् १९६१-१९६४)|टाङ्गानिका] ९ डिसेम्बर १९६१ मा राष्ट्रमण्डलमा सामेल भएको थियो, पछि [[जान्जिबार]]सँग एकीकरण भएर २६ अप्रिल १९६४ मा [[तान्जनिया|तान्जानिया]]को गठन भएको थियो।<ref name="Tanzania">{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145193/history|title=Tanzania – History|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=15 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080903225028/http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145193/history/|archive-date=3 September 2008}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|टोगो}}{{ref|2|[B]}} | २५ जुन २०२२ | [[अफ्रिका]] | [[पश्चिम अफ्रिका]] | align="right" | ८,६०८,४४४ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | The country was the formerly French and British [[League of Nations Mandate|mandate]] territory (later [[United Nations Trust Territories|UN trust territory]]) of [[Togoland]] after the [[First World War]] in 1919; [[British Togoland]] (which would be attached to the [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]] in 1956 and become [[Ghana]] on 6 March 1957) and [[French Togoland]]. Independence of French Togoland as Togo from [[France]] on 27 April 1960. <ref>{{cite web | url=https://education.stateuniversity.com/pages/1535/Togo-HISTORY-BACKGROUND.html | title=Togo - History Background }}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|टोङ्गा}} | ४ जुन १९७० | [[ओसिनिया]] | [[पोलिनेसिया]] | align="right" | १०७,२२८ | एकात्मक [[संवैधानिक राजतन्त्र]] | |- ! scope="row" | {{flag|ट्रिनिडाड र टोबागो}} | ३१ अगस्ट १९६२ | [[महाअमेरिका]] | [[क्यारिबियाली|क्यारिबियन]] | align="right" | १,३७६,८०१ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | ३१ अगस्ट १९६२ मा स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको। ट्रिनिडाड र टोबागोको संसदले पारित गरेको ट्रिनिडाड र टोबागो संविधान ऐन १९७६ अन्तर्गत १ अगस्ट १९७६ मा गणतन्त्र बनेको। |- ! scope="row" | {{flag|टुभालु}}{{ref|1|[B]}} | १ अक्टोबर १९७८ | [[ओसिनिया]] | [[पोलिनेसिया]] | align="right" | १०,११६ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि |[[राष्ट्रमण्डलको विशेष सदस्यता|विशेष सदस्य]] १ अक्टोबर १९७८ देखि १ सेप्टेम्बर २००० सम्म। <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/141646/tuvalu_accedes_to_full_membership_of_the_commonwea.htm|title=Tuvalu Accedes to Full Membership of the Commonwealth|access-date=30 January 2009|publisher=[[Commonwealth Secretariat]]|date=14 August 2000|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011110022/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/141646/tuvalu_accedes_to_full_membership_of_the_commonwea.htm|archive-date=11 October 2008}}</ref> |- ! scope="row" | {{flag|युगान्डा}} | ९ अक्टोबर १९६२ | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | ४२,२८८,९६२ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |- ! scope="row" | {{flag|संयुक्त अधिराज्य}} | १९ नोभेम्बर १९२६ | [[युरोप]] | [[उत्तरी युरोप]] | align="right" | ६५,७४६,८५३ | एकात्मक राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि | [[सन् १९२६ को बालफोर घोषणापत्र]] र [[संयुक्त अधिराज्य]]को संसदले [[वेस्टमिन्स्टरको विधान १९३१]] लागू गरेको थियो। संयुक्त अधिराज्य भित्र चार व्यक्तिगत राष्ट्रहरू छन्: [[बेलायत|इङ्ल्यान्ड]], [[उत्तरी आयरल्यान्ड]], [[स्कटल्यान्ड]], र [[वेल्स]] समावेश छन्। |- ! scope="row" | {{flag|भानुअटु}}{{ref|1|[B]}} | ३० जुलाई १९८० | [[ओसिनिया]] | [[मेलानेसिया]] | align="right" | २७९,९५३ | एकात्मक वेस्टमिन्स्टर गणतन्त्र | [[फ्रान्स]] र [[संयुक्त अधिराज्य]]बाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको। |- ! scope="row" | {{flag|जाम्बिया}} |data-sort-value="24 October 1964"| २४ अक्टोबर १९६४<!--- citation as per Commonwealth Secretariat ---> | [[अफ्रिका]] | [[पूर्वी अफ्रिका]] | align="right" | १७,४७०,४७१ | एकात्मक राष्ट्रपतीय गणतन्त्र | |} {{note|1}}A. Unless otherwise noted, independence was gained from the United Kingdom on the date (shown in column 2) of joining the Commonwealth.<br /> {{note|2}}B. Not a member of the [[Commonwealth Foundation]].<br /> {{note|3}}C. Though Pakistan celebrates 14 August 1947 as its independence day, independence was officially granted at midnight, 15 August 1947. Therefore, its date of joining the Commonwealth would be 15 August 1947.<br /> {{note|4}}D. Geographically a part of [[एसिया]], considered a [[युरोप]]an country in [[political geography]].<br /> {{note|5}}E. Constitutional monarchy that operates under a Westminster system. The monarch is not the same individual as the [[monarchy of the United Kingdom|British monarch]], hence making it not a राष्ट्रमण्डल प्रजाभूमि.<br /> {{note|6}}F. In [[geology]], the Maltese Islands is located on the [[African Plate]]. The island group lies approx. {{convert|200|km|abbr=on}} south of the boundary between the African Plate and the [[Eurasian Plate]].<ref name=gal>{{Cite journal |url=http://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/viewFile/3053/3096 |title=Seismic history of the Maltese Islands and considerations on seismic risk: Earthquakes in Malta |last=Galea |first=Pauline |year=2007 |journal=Annals of Geophysics |volume=50 |issue=6 |pages=725–740 |access-date=5 June 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231118101958/https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/viewFile/3053/3096 |date=18 November 2023 }}</ref> In [[political geography]], Malta is considered a European country. == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{commons category|Member countries of the Commonwealth of Nations|राष्ट्रमण्डलका सदस्य राष्ट्रहरू}} {{wikisource|Territories forming part of the Commonwealth| बेलायती राष्ट्रियता विधान (१९८१ सि ६१) अनुलग्नक बी - राष्ट्रमण्डलका अंश बनेका क्षेत्रहरू}} * [https://web.archive.org/web/20090425073548/http://www.thecommonwealth.org/Internal/34493/140633/timeline/ राष्ट्रमण्डलको समयरेखा] * {{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries|title=सदस्यहरू|publisher=राष्ट्रमण्डल सचिवालय|access-date=2008-02-15}} * {{cite web|url=http://www.commonwealth-of-nations.org/article.php|title=राष्ट्रमण्डल |publisher=राष्ट्रमण्डल |access-date=2008-02-15}} * {{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/Gtgl1/GuideToGovernment/InternationalBodies/InternationalBodiesArticles/fs/en?CONTENT_ID=4003092&chk=JXlogH|title=राष्ट्रमण्डल|publisher=Directgov|access-date=2008-02-15}} [[श्रेणी:राष्ट्रमण्डलका सदस्य राष्ट्रहरू| ]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन अनुसार देशहरू]] grd5c9wqlpv8c7qia1cb9af2kez7ocw 0 137149 1368833 1342317 2026-08-09T00:23:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368833 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Electric_motor.gif|अङ्गुठाकार| ब्रश डिसी इलेक्ट्रिक मोटरको सञ्चालनको एनिमेसन]] '''विद्युतीय मोटर''' ([[:en:Electric motor]]) एक विद्युतीय उपकरण हो जसबाट  विद्युतीय उर्जालाई [[यान्त्रिक शक्ति]]मा रूपान्तरण गरिन्छ । अधिकांश विद्युतीय मोटरको संचालन मोटरको [[चुम्बकीय क्षेत्र]] र मोटरको शाफ्टमा टर्कको रूपमा बल उत्पन्न गर्नको लागि तार घुमाउने [[विद्युत धारा|विद्युतीय प्रवाह]] बीचको अन्तरक्रिया मार्फत हुन्छ। [[विद्युत जेनरेटर|विद्युतीय जनरेटर]] ले [[यान्त्रिक शक्ति]]लाई विद्युतीय उर्जामा रुपान्तरण गर्छ जुन मोटरको विपरित कार्य हो । विद्युतीय मोटर [[डिसी विद्युत]] (DC) स्रोतहरू जस्तै [[विद्युतीय ब्याट्री|ब्याट्री]] वा रेक्टिफायरहरूद्वारा वा [[एसी करेन्ट|एसी विद्युत]] (AC) स्रोतहरू, जस्तै पावर ग्रिड, इन्भर्टर वा विद्युतीय जेनेरेटरहरूबाट संचालित गर्न सकिन्छ। मानक मोटरहरूले औद्योगिक प्रयोगको लागि शक्ति प्रदान गर्दछ। सबैभन्दा ठूलो मोटरहरू, जुन १०० [[वाट|मेगावाट]] भन्दा अधिक क्षमताको हुन्छ, जहाज प्रोपल्सन, पाइपलाइन कम्प्रेसन र पम्प-भण्डारण हरूमा उपयोग गरिन्छ। मोटरको उपयोगिताहरूमा औद्योगिक [[पङ्खा|फ्यान]], ब्लोअर र [[पम्प]], मेसिन उपकरण, घरेलु उपकरणहरू, पावर उपकरण, सवारी साधन, र डिस्क ड्राइभहरू समावेश छन्। विद्युतीय घडीहरूमा साना मोटरहरू फेला पार्न सकिन्छ। केहि उपयोगिताहरूमा, जस्तै ट्र्याक्सन मोटरहरूसँग पुन: उत्पन्न ब्रेकिङमा, विद्युतीय मोटरहरूलाई उर्जा पुन: प्राप्ति गर्नका लागि जेनेरेटरको रूपमा रिभर्समा प्रयोग गर्न सकिन्छ जुन अन्यथा ताप र घर्षणको रूपमा हराउन सक्छ। == इतिहास == === प्रारम्भिक मोटर === [[चित्र:Faraday_magnetic_rotation.jpg|अङ्गुठाकार| फराडेको विद्युत चुम्बकीय प्रयोग, १८२१, विद्युतीय ऊर्जालाई गतिमा रूपान्तरणको पहिलो प्रदर्शन <ref name="Faraday (1822)2">{{Cite journal |last=Faraday |first=Michael |year=1822 |title=On Some New Electro-Magnetical Motion, and on the Theory of Magnetism |url=https://archive.org/details/quarterlyjournal12jour |journal=Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts |publisher=Royal Institution of Great Britain |volume=XII |pages=[https://archive.org/details/quarterlyjournal12jour/page/74 74]–96 (§IX) |access-date=12 February 2013}}</ref>]] आधुनिक विद्युत चुम्बकीय मोटर भन्दा पहिले, इलेक्ट्रोस्टेटिक बलद्वारा काम गर्ने प्रयोगात्मक मोटरहरूको अनुसन्धान गरिएको थियो। पहिलो विद्युतीय मोटरहरू साधारण इलेक्ट्रोस्टेटिक उपकरणह थिए, जसको वर्णन १७४० को दशकमा स्कटिश पादरी एन्ड्रयू गोर्डन र अमेरिकी [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन|बेन्जामिन फ्रान्कलिन]]को प्रयोगमा गरिएको छ । <ref name="Gordon2">Tom McInally, The Sixth Scottish University. The Scots Colleges Abroad: 1575 to 1799 (Brill, Leiden, 2012) p. 115</ref> <ref>Oleg D. Jefimenko (1973). ''Electrostatic Motors, Their History, Types, and Principles of Operation'', Electret Scientific Company. pp. 22–45</ref> त्यसको पछाडिको सैद्धान्तिक सिद्धान्त, [[कूलम्बको नियम]], १७७१ मा [[हेनरी केभेन्डिस|हेनरी क्याभेन्डिस]]ले पत्ता लगाएका थिए थिए तर प्रकाशित गरिएको थिएन। यो नियम १७८५ मा चार्ल्स-"अगस्टिन डे कोलोम्ब"ले स्वतन्त्र रूपमा पत्ता लगाएको थिए, जसले यसलाई प्रकाशित गरे र अहिले यसलाई उनको नामबाट चिनिन्छ। <ref>{{Cite journal |last=Guarnieri |first=M. |year=2014 |title=Electricity in the age of Enlightenment |journal=IEEE Industrial Electronics Magazine |volume=8 |issue=3 |pages=60–63 |doi=10.1109/MIE.2014.2335431 |s2cid=34246664}}</ref> आवश्यक उच्च भोल्टेजहरू उत्पन्न गर्न कठिनाईको कारण, इलेक्ट्रोस्टेटिक मोटरहरू व्यावहारिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिएन। अलेसान्द्रो भोल्टाद्वारा १७९९<ref>{{Cite journal |last=Guarnieri |first=M. |year=2014 |title=The Big Jump from the Legs of a Frog |journal=IEEE Industrial Electronics Magazine |volume=8 |issue=4 |pages=59–61+69 |doi=10.1109/MIE.2014.2361237 |s2cid=39105914}}</ref> मा इलेक्ट्रोकेमिकल ब्याट्री को आविष्कारले अविरल विद्युत प्रवाहको उत्पादन सम्भव भयो। ह्यान्स क्रिस्चियन अर्स्टेडले १८२० मा "विद्युतीय प्रवाहले चुम्बकीय क्षेत्र सिर्जना गर्दछ, जसले चुम्बकमा बल प्रयोग गर्न सक्छ" भन्ने पत्ता लगाए। विद्युत चुम्बकीय अन्तरक्रियाको पहिलो ढाँचा विकास गर्न र विद्युतीय प्रवाह र चुम्बकीय क्षेत्रको अन्तरक्रियाद्वारा मेकानिकल बलको उत्पादनको वर्णन गर्ने एम्पेर फोर्स नियम ([[:en:Ampère's_force_law|Ampère's force law]]) प्रस्तुत गर्न [[आन्द्रे मैरी एम्पीयर|आन्द्रे-मारी एम्पीयरलाई]] केही हप्ता मात्र लाग्यो। <ref name="dcmachine2">{{Cite journal |last=Guarnieri |first=M. |year=2018 |title=Revolving and Evolving – Early dc Machines |journal=IEEE Industrial Electronics Magazine |volume=12 |issue=3 |pages=38–43 |doi=10.1109/MIE.2018.2856546 |s2cid=52899118 |hdl-access=free}}</ref> रोटरी गतिको मोटरको पहिलो प्रदर्शन [[माइकल फराडे|माइकल फाराडेले]] ३ सेप्टेम्बर १८२१ मा रोयल इन्स्टिच्युसनको बेसमेन्ट मा गरेका थिए। <ref name="Electric Motion">{{Cite news|url=https://www.rigb.org/explore-science/explore/blog/birth-electric-motion|title=The birth of electric motion|work=Royal Institution|access-date=19 July 2022}}</ref> [[चित्र:An_electric_motor_presented_to_Kelvin_by_James_Joule_in_1842,_Hunterian_Museum,_Glasgow.jpg|अङ्गुठाकार|An electric motor presented to [[Lord Kelvin|Kelvin]] by [[James Joule]] in 1842, Hunterian Museum, Glasgow]] १८२७ मा, हंगेरीयन भौतिकशास्त्री एनियोस जेड्लिक ले इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक कोइल(Electromagnetic coil) को प्रयोग सुरु गरे। उनले निरन्तर घुमन (continuous rotation) को प्राविधिक समस्यालाई कम्युटेटरको अविस्कार गरेर समाधान गरे र उनले उनका प्रारम्भिक उपकरणको नाम "इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक सेल्फ-रोटर electromagnetic self-rotors" दिए। १८२८ मा जेड्लिकले तीन प्रमुख अंग :स्टेटर, रोटर र कम्युटेटर भएको व्यवहारिक डिसी मोटर प्रस्तुत गरे । यो उपकरणमा कुनै पनि स्थायी चुम्बकको प्रयोग हुँदैन। स्थिर र घुम्ने हिस्सा दुबैको चुम्बकीय क्षेत्रको निर्माण तिनीहरूको वाइन्डिङमा प्रवाह हुने करेन्टबाट हुन्छ। <ref name="Guillemin (1891)2">{{cite book|last=Guillemin|first=Amédée|url={{google books |plainurl=y |id=QznSAAAAMAAJ}}|title='Le Magnétisme et l'Électricitée'|publisher=Macmillan and Co.|others=trans., ed. & rev. from the French by Sylvanus P. Thompson|year=1891|trans-title=Electricity and Magnetism|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104232726/https://books.google.com/books?id=QznSAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0|archive-date=2018-01-04|url-status=live}}</ref><ref name="Nature2">{{cite journal |last=Heller |first=Augustus |date=April 1896 |title=Anianus Jedlik |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1896-04-02_53_1379/page/516 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=Norman Lockyer |volume=53 |issue=1379 |pages=516–517 |bibcode=1896Natur..53..516H |doi=10.1038/053516a0 |doi-access=free}}</ref><ref name="Blundel (2012)2">{{cite book|last=Blundel|first=Stephen J.|title=Magnetism A Very Short Introduction.|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-960120-2|page=36}}</ref><ref name="Thein (2009)2">{{cite web |last=Thein |first=M. |title=Elektrische Maschinen in Kraftfahrzeugen |trans-title=Electric Machines in Motor Vehicles |url=http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914192636/http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf |archive-date=14 September 2013 |access-date=13 February 2013 |language=de }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914192636/http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf |date=14 September 2013 }}</ref><ref>{{cite book|title=Elektrisiermaschinen im 18. und 19. Jahrhundert – Ein kleines Lexikon ''("Electrical machinery in the 18th and 19th centuries – a small thesaurus")''|publisher=[[University of Regensburg]]|year=2004|language=de|chapter=Elektrische Chronologie|access-date=August 23, 2010|chapter-url=http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609031544/http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm|archive-date=June 9, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=June 9, 2010 |title=History of Batteries (inter alia) |url=http://www.mpoweruk.com/history.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm |archive-date=May 12, 2011 |access-date=August 23, 2010 |publisher=Electropaedia }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm |date=May 12, 2011 }}</ref><ref name="Electropaedia (home)2">{{cite web |title=Battery and Energy Technologies, Technology and Applications Timeline |url=http://www.mpoweruk.com/timeline.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302153035/http://mpoweruk.com/timeline.htm |archive-date=2 March 2013 |access-date=13 February 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302153035/http://mpoweruk.com/timeline.htm |date=2 March 2013 }}</ref> === डीसी मोटर === मेसिनरी घुमाउन सक्षम पहिलो कम्युटेटर डीसी इलेक्ट्रिक मोटर को आविस्कार १८३२ मा इल्याण्डका वैज्ञानिक विलियम स्टर्जन द्वारा भएको थियो।<ref>{{cite ODNB|last=Gee|first=William|title=Oxford Dictionary of National Biography|year=2004|chapter=Sturgeon, William (1783–1850)|doi=10.1093/ref:odnb/26748}}</ref> स्टर्जनको काम पछि, अमेरिकी आविष्कारक थोमस डेभेनपोर्ट र एमिली डेभेनपोर्ट <ref>{{cite book|last1=Vare|first1=Ethlie Ann|title=Patently Female: From AZT to TV Dinners, Stories of Women Inventors and Their Breakthrough Ideas|last2=Ptacek|first2=Greg|date=November 2001|publisher=John Wiley & Sons, Inc|isbn=978-0-471-02334-0|location=Hoboken, NJ|page=28}}</ref>ले कम्युटेटर-प्रकारको [[डिसी करेन्ट]] इलेक्ट्रिक मोटर निर्माण गरे, जसलाई उनले १८३७ मा [[पेटेन्ट]] गरे। मोटरहरू ६०० आरपीएम (चक्का प्रति मिनेट) मा घुम्यो, र संचालित मेशिन उपकरणहरू र एक छापाखानालाई उर्जा प्रदान गर्थ्यो।<ref name="Garrison (1998)2">{{cite book|last=Garrison|first=Ervan G.|url={{google books |plainurl=y |id=5mvVElGudyYC}}|title=A History of Engineering and Technology: Artful Methods|publisher=CRC Press|year=1998|isbn=978-0-8493-9810-0|edition=2nd|access-date=May 7, 2009}}</ref> [[प्राइमरी ब्याट्री]] पावरको उच्च लागतको कारण, मोटरहरू व्यावसायिक रूपमा असफल भए र डेभेनपोर्ट टाट पल्टिए। धेरै आविष्कारकहरूले डिसी मोटरहरूको विकासमा स्टर्जनलाई पछ्याए, तर सबैले ब्याट्री लागत एउटै समस्या समस्याको सामना गरे। त्यतिबेला बिजुली वितरणको व्यवस्था नभएकाले यी मोटरको व्यावहारिक व्यापारिक बजार देखिएन ।<ref name="Nye (1990)2">{{cite book|last=Nye|first=David E.|url=http://mitpress.mit.edu/books/electrifying-america|title=Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|publisher=The MIT Press|year=1990|isbn=978-0-262-64030-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403044745/http://mitpress.mit.edu/books/electrifying-america|archive-date=2013-04-03|url-status=live}}</ref> मे १८३४ मा प्रसियन/रूसी मोरिट्ज भोन जेकोबीले पहिलो वास्तविक घुम्ने विद्युतीय मोटरको बिकास गरे। यसको मेकानिकल आउटपुट पावर उल्लेखनीय थियो। उनको मोटरले विश्व कीर्तिमान कायम गर्यो, जसलाई ज्याकोबीले चार वर्षपछि सेप्टेम्बर १८३८ मा सुधार गरे।<ref>{{cite web |last=Richter |first=Jan |date=7 February 2013 |title=Jacobi's Motor |url=https://www.eti.kit.edu/english/1382.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512221521/http://www.eti.kit.edu/english/1382.php |archive-date=2017-05-12 |access-date=14 May 2017 |publisher=Elektrotechnischen Instituts. Karlsruhe Institute of Technology}}>.</ref> उनको दोस्रो मोटरले नदीमा १४ जना मानिस सहितको डुङ्गा चलाउन सक्ने शक्तिशाली थियो। १८५५ मा, जेडलिकले आफ्नो इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक सेल्फ-रोटर(electromagnetic self-rotors)मा प्रयोग हुने समान सिद्धान्तहरू प्रयोग गरेर उपयोगी काम गर्न सक्षम हुने उपकरण बनाए। उनले सोही वर्ष [[विद्युतिय सवारी साधन|विद्युतीय गाडी]]को मोडल बनाए ।<ref name="Hungarianscience (Frankfurt)2">{{cite web |title=Exhibition on the History of Hungarian Science |url=http://www.frankfurt.matav.hu/angol/magytud.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826080638/http://www.frankfurt.matav.hu/angol/magytud.htm |archive-date=26 August 2013 |access-date=13 February 2013}}</ref> === एसी मोटर === {{Main|एसी मोटर}} १८२४ मा, फ्रान्सेली भौतिकशास्त्री फ्रान्कोइस अरागो (François Arago)ले हातले स्विच अन र अफ गरेर रोटेटिङ म्याग्नेटिक फिल्डको अस्तित्व प्रतिपादन गरे। जसलाई वाल्टर बेलीले १८७९ मा पहिलो सामान्य [[इन्डक्सन मोटर]]को रूपमा प्रदर्शन गरे।<ref name="Babbage (1825)2">{{cite journal |last=Babbage |first=C. |author2=Herschel, J.F.W. |date=January 1825 |title=Account of the Repetition of M. Arago's Experiments on the Magnetism Manifested by Various Substances during the Act of Rotation |url=https://archive.org/stream/philtrans03806447/03806447#page/n0/mode/2up |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society |volume=115 |pages=467–96 |bibcode=1825RSPT..115..467B |doi=10.1098/rstl.1825.0023 |access-date=2 December 2012 |doi-access=free}}</ref><ref name="Thompson (1895)2">{{cite book|last=[[Silvanus Phillips Thompson|Thompson]]|first=Silvanus Phillips|url=https://archive.org/stream/polyphaseelectri00thomuoft#page/n5/mode/2up|title=Polyphase Electric Currents and Alternate-Current Motors|publisher=E. & F.N. Spon|year=1895|edition=1st|location=London|page=261|access-date=2 December 2012}}</ref><ref name="Bailey (1879)2">{{Cite journal |last=Baily |first=Walter |date=June 28, 1879 |title=A Mode of Producing Arago's Rotation |url={{google books |plainurl=y |id=85AOAAAAIAAJ|page=286}} |url-status=live |journal=Philosophical Magazine |publisher=Taylor & Francis |volume=3 |issue=1 |pages=115–120 |bibcode=1879PPSL....3..115B |doi=10.1088/1478-7814/3/1/318 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201152007/https://books.google.com/books?id=85AOAAAAIAAJ&pg=PA286&lpg=PA286 |archive-date=December 1, 2016}}</ref><ref name="Vuckovic2">{{cite journal |last=Vučković |first=Vladan |date=November 2006 |title=Interpretation of a Discovery |url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1451-4869/2006/1451-48690603202V.pdf |url-status=live |journal=The Serbian Journal of Electrical Engineers |volume=3 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704153359/http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1451-4869/2006/1451-48690603202V.pdf |archive-date=4 July 2013 |access-date=10 February 2013}}</ref> १८८० को दशकमा धेरै आविष्कारकहरूले कार्य सक्षम एसी मोटरहरू विकास गर्ने प्रयास गरिरहेका थिए<ref name="Jonnes (2004)2">{{Cite book|last=Jonnes|first=Jill|url={{google books |plainurl=y |id=2_58p3Z69bIC|page=162}}|title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World|publisher=Random House|year=2004|page=180|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201085428/https://books.google.com/books?id=2_58p3Z69bIC&pg=PT162&lpg=PT162&dq=tesla+%22motors+were+in+the+air%22&source=bl&ots=6T_6E2qmuT&sig=8YDP2sdzVB13V-KtO0xxdm0_Ae4&hl=en&sa=X&ei=lflNUMLUH6Tw0gHLlYCIDA&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=tesla%20%22motors%20were%20in%20the%20air%22&f=false|archive-date=2016-12-01|url-status=live}}</ref> किनभने लामो दूरीको उच्च-भोल्टेज प्रसारणमा एसीको फाइदाजनक हुन्छ । पहिलो एसी कम्युटेटररहित [[इन्डक्सन मोटर]]को आविस्कार १८८५ मा ग्यालिलियो फेरारिसले गरेका थिए। फेरारिसले सन् १८८६मा थप उन्नत सेटअपहरू उत्पादन गरेर आफ्नो पहिलो डिजाइन सुधार गर्न सक्षम भयो। === २१औं शताब्दी === २०२२ मा, विद्युतीय मोटरको खरिद बिक्री ८० करोड इकाई अनुमान गरिन्छ, जुन बार्षिक १०% ले वृद्धि भएको छ। विद्युतीय मोटरले विश्वव्यापी बिजुलीको ≈५०% खपत गर्छ । <ref>{{Cite web |last=Gustes-Pinto |first=Paulo |date=2022-03-26 |title=This Axial-Flux Motor With a PCB Stator Is Ripe for an Electrified World |url=https://spectrum.ieee.org/axial-flux |access-date=2022-04-26 |website=IEEE Spectrum |language=en}}</ref> == अंग == [[चित्र:Stator_and_rotor_by_Zureks.JPG|दायाँ|अङ्गुठाकार| इलेक्ट्रिक मोटर रोटर (बाँया) र स्टेटर (दायाँ)]] विद्युतीय मोटरको दूई मेकानिकल भाग हुन्छ: रोटर, जुन घुम्छ , र स्टेटर, जुन स्थिर रहन्छ। इलेक्ट्रिकल अनुसार, मोटरको दुई हिस्सा हुन्छ, फिल्ड म्याग्नेट र आर्मेचर, यी मध्ये एक रोटर संग र अर्को स्टेटरसंग जोडिन्छ। यिनीहरूले म्याग्नेनिक सर्किट बनाउँछन् ।<ref name="Scarpino2">{{cite book|last1=Scarpino|first1=Matthew|url=https://books.google.com/books?id=FpEFCwAAQBAJ&q=%22electric+motor%22+armature+lorentz+field+winding|title=Motors for Makers: A Guide to Steppers, Servos, and Other Electrical Machines|date=2015|publisher=Que|isbn=9780134031323|doi=|id=}} Section 1.2.2</ref> म्याग्नेटले म्याग्नेटिक फिल्ड बनाउँछ, जुन [[आर्मेचर|आर्मेचार]] हुँदै पार हुन्छ । यो विद्युतीय चुम्बक वा स्थायी चुम्बक हुन सक्छ। प्रायः फिल्ड म्याग्नेट स्टेटर र आर्मेचार रोटरमा हुन्छ, तर यी उल्टो पनि हुन सक्छ। * [[बियरिङ]] * [[रोटर (विद्युत)|रोटर]] * ग्याप * स्टेटर * [[आर्मेचर]] * कम्युटेटर == प्रकारहरू == * [[डिसी मोटर]] *[[एसी मोटर]] **[[इन्डक्सन मोटर]] ** [[सिङ्क्रोनस मोटर]] == सञ्चालन सिद्धान्त == विद्युतीय मोटरहरूको आधारभूत उद्देश्य विद्युत चुम्बकीय बल/टर्क उत्पन्न गरेर स्टेटर र रोटरको बीचमा सापेक्ष गति (जस्तै बाह्य बल/टोर्क विरुद्ध बल/टर्क लागू गर्ने र रेखीय गति/रोटेशनल गति गर्ने) सिर्जना गर्नु हो। यसरी, विद्युतीय मोटरले विद्युतीय ऊर्जा लिएर यान्त्रिक कार्य गर्दछ। === बल र टर्क === === पावर === ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ढाँचा:Electric machines}} [[श्रेणी:इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ]] [[श्रेणी:ऊर्जा रूपान्तरण]] [[श्रेणी:विद्युतीय उपकरण]] [[श्रेणी:विद्युतीय मोटर| ]] 1axlfcw4tkk1rilrk7yux4goa2mc2em 0 137523 1368906 1199867 2026-08-09T01:53:50Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368906 wikitext text/x-wiki [[File:Female Sex Tourism Map.gif|300px|thumb|right|'''महिला यौन पर्यटनको नक्सा'''<ref name="magnus">{{cite web |title=Short-term Lovers |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |website=www2.hu-berlin.de |access-date=21 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520145801/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |archive-date=20 May 2013}}</ref> <br />{{color box|Yellow}}मूल देशहरु: अष्ट्रेलिया, अस्ट्रिया, बेल्जियम, क्यानडा, डेनमार्क, इङ्गल्याण्ड, फिनल्याण्ड, फ्रान्स, जर्मनी, आयरल्याण्ड, जापान, नेदरल्याण्ड्स, न्यूजील्याण्ड, नर्वे, स्कटल्याण्ड, स्लोभेनिया, स्वीडेन, संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत (वेल्स)<br />{{color box|Red}}गन्तव्यका देशहरु: अल्बानिया, बुल्गेरिया, कम्बोडिया, क्रोएसिया, क्युबा, इक्वेडर, ग्रीस, हाइटी, इन्डोनेसिया, इटाली, जमैका, केन्या, मोरक्को, फिलिपिन्स, पोर्चुगल, रोमानिया, सर्बिया, स्पेन, थाइल्याण्ड, टर्की, भियतनाम ]] '''महिला यौन पर्यटन''' भनेको पुरुष यौनकर्मी र [[यौनकर्मी|महिला यौनकर्मीहरु]] सहित एक वा बढी स्थानीयहरुसँग [[यौन|यौन गतिविधिमा]] संलग्न हुन चाहने [[महिला|महिलाहरुद्वारा]] यात्रा गर्ने यौन पर्यटन हो। महिला यौन पर्यटकहरुले यौन सम्बन्धका पक्षहरु खोज्न सक्छन् जुन सामान्यतया पुरुष यौन पर्यटकहरुले साझा नगरेका हुन्छन्, जस्तै कथित प्रेमलीला र घनिष्टता । <ref name="Opperman">{{Cite journal |last=Opperman |first=Martin |year=1999 |title=Sex Tourism |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-tourism-research_1999-03_26_2/page/251 |journal=Annals of Tourism Research |volume=26 |issue=2 |page=251 |doi=10.1016/s0160-7383(98)00081-4}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H0PXkzgcdRQC|title=Tourism in Southeast Asia: Challenges and New Directions|page=225}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XsctCgAAQBAJ|title=Tourists, Tourism and the Good Life|page=109}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/lifestyle/life/ladies-your-holiday-romance-awaits-20130206-2dymx.html#ixzz2wVELsr7g|title=Ladies, your holiday romance awaits|last=Matty Silver|date=February 8, 2013|work=Sydney Morning Herald}}</ref> महिला यौन पर्यटनको घटना पुरुष यौन पर्यटनको तुलनामा धेरै कम छ, र महिला यौन पर्यटकहरुको कम संख्याले यो घटनालाई अनुसन्धान गर्न गाह्रो बनाउँछ, जसलाई "नराम्रो बुझिएको" भनिएको छ। <ref name="GlobalSexualities">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Global Sexualities|date=11 May 2020|page=688|url=https://books.google.com/books?id=-t7KDwAAQBAJ&dq=female+sex+tourism+less+common+than+male&pg=PT688}} "Sex work is a profoundly gendered industry, and most people who buy sex are men, but it is not an exclusively gendered industry. Women who buy sex do exist; however, little is understood about them and if we want to understand the power relations and gender relations sex work involves, we need to pay attention to the practices and motivations of these women. Moreover, while neither the political submissions nor the social commentary referenced in this chapter referred to the transgender sex workers or clients, or a possibility that women might buy sex from providers who are not males, we found all genders participating in commercial sexual services as clients and providers, and further suggest that women in Australia may buy sex more often from female than male providers (Caldwell, 2018)."</ref> <ref name="Taylor">{{Cite book|title=Tourism and Sex: Culture, Commerce and Coercion|url=https://books.google.com/books?id=Y6yMcS7-qWcC|location=London}} "One problem with such analyses is that while female sex tourists are a numerically much smaller group than male sex tourists, some women do also practice sex tourism. Social researchers have not been blind to the phenomenon of female sex tourism, yet they have tended to treat it as qualitatively different from male tourism because it's generally true regarding the differences in quality. Both Meisch (1995) and Pruitt and LaFont (1995), who have undertaken research on sex tourism, use the term 'romance tourism' to refer to female sex tourism and imply that it could hold possibilities for positive changes. Female sex tourists are sometimes sympathetically referred to as 'lonely women' whose 'economic and social ability to travel alone is being exploited by Caribbean tourism' and the 'beach boys' or bartenders who either offer the possibility of a 'holiday romance' or sexual harassment."</ref> महिला यौन पर्यटन विश्वका विभिन्न क्षेत्रहरुमा हुन्छ। अफ्रिका, क्यारिबियन र दक्षिणी युरोप महिला यौन पर्यटकहरुका लागि मनपर्ने गन्तव्यहरु देखिन्छन्, तर धेरै बेरोजगार वा बेरोजगार स्थानीयहरु भएका केही अन्य क्षेत्रहरु पनि लोकप्रिय हुँदैछन्। <ref name="magnus">{{Cite web |title=Short-term Lovers |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520145801/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |archive-date=20 May 2013 |access-date=21 November 2018 |website=www2.hu-berlin.de }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520145801/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |date=20 May 2013 }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. ''www2.hu-berlin.de''. Archived from [http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520145801/http://www2.hu-berlin.de/sexology/ECE6/html/short-term_lovers.html |date=2013-05-20 }} on 20 May 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 November</span> 2018</span>.</cite></ref> ताज़ा अनुसन्धानले सुझाव दिएको छ कि केही महिला यौन पर्यटकहरुले पुरुष यौनकर्मीहरु खोज्दैनन्। २०१८ को एक अध्ययनले अष्ट्रेलियाली महिला यौन पर्यटकहरुले पुरुष वेश्याहरुको तुलनामा महिला वेश्याहरु खोज्ने सम्भावना बढी रहेको पत्ता लगाएको छ। <ref name="GlobalSexualities">{{Cite book|title=The SAGE Handbook of Global Sexualities|date=11 May 2020|page=688|url=https://books.google.com/books?id=-t7KDwAAQBAJ&dq=female+sex+tourism+less+common+than+male&pg=PT688}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDavySantosBertoneThoreson2020">Davy, Zowie; Santos, Ana Cristina; Bertone, Chiara; Thoreson, Ryan; Wieringa, Saskia E. (11 May 2020). [https://books.google.com/books?id=-t7KDwAAQBAJ&dq=female+sex+tourism+less+common+than+male&pg=PT688 ''The SAGE Handbook of Global Sexualities'']. SAGE. p.&nbsp;688. [[आइएसबिएन|ISBN]]&nbsp;[[विशेष: पुस्तक स्रोत/978-1-5297-2194-2|<bdi>978-1-5297-2194-2</bdi>]].</cite> "Sex work is a profoundly gendered industry, and most people who buy sex are men, but it is not an exclusively gendered industry. Women who buy sex do exist; however, little is understood about them and if we want to understand the power relations and gender relations sex work involves, we need to pay attention to the practices and motivations of these women. Moreover, while neither the political submissions nor the social commentary referenced in this chapter referred to the transgender sex workers or clients, or a possibility that women might buy sex from providers who are not males, we found all genders participating in commercial sexual services as clients and providers, and further suggest that women in Australia may buy sex more often from female than male providers (Caldwell, 2018)."</ref> महिला यौन पर्यटकहरुलाई तीन प्रकारमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ: * परम्परागत यौन पर्यटकहरु, जसको पुरुष यौन पर्यटकहरु जस्तै समान विशेषताहरु र उद्देश्यहरु हुन्छन। * सन्दर्भपरक यौन पर्यटकहरु, जसले जानाजानी आफूलाई यौन पर्यटकको स्थानमा राख्दैनन्, तर आफूलाई स्थानीयहरुसँग यौन मुठभेडमा संलग्न पाउँछन्। सन्दर्भपरक यौन पर्यटकहरु या त [[व्यवसायी|व्यवसायी महिला]], [[विद्यार्थी]], विदेशी सम्मेलनमा महिला वा अन्य महिला जसको फरक एजेन्डाहरु हुन्छ उनीहरु गैर-यौनिकको श्रेणीमा पर्न सक्छन्। <ref name="Opperman"/> * प्रेमलीला पर्यटकहरु, जसले आफ्नो देशमा अनुभव गर्न नसक्ने स्वप्नमय अनुभवहरुका साथ आफ्नो यात्रा पूरा गर्ने योजना बनाउँछन्। <ref name="Pruitt">{{Cite journal |last=Pruitt |first=Deborah |last2=LaFont |year=1999 |title=For Love and Money Romance Tourism in Jamaica |url=https://www.researchgate.net/publication/222941335_For_Love_and_Money_Romance_Tourism_in_Jamaica |journal=Annals of Tourism Research |volume=22 |issue=2 |pages=422–440 |doi=10.1016/0160-7383(94)00084-0}}</ref> बिभिन्न देशहरुमा विभिन्न जनसंख्याको यस आवागमनको साथ, स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्याहरु, विशेष गरी [[यौनजन्य सङ्क्रमण|यौन संचारित संक्रमण]] (STIs) र [[एचआइभी|HIV]] / [[एड्स|AIDS]] लगायतका रोगहरु बढ्दै गएका छन्। यौन पर्यटनमा संलग्न केही महिलाहरुले उनीहरुको अधिकांश भ्रमणको समयमा अवरोध गर्भनिरोधकहरु प्रयोग गर्दैनन्, उनीहरु र उनीहरुसँग यौनसम्पर्क गर्नेहरुलाई एसटीआईहरु विरुद्ध असुरक्षित छोड्छन्। <ref name="GlobalSexualities"/> <ref name="Ragsdale">{{Cite journal |last=Ragsdale |first=Kathleen |last2=DifranceiscoI, Pinkerton |date=April 2006 |title=Where the boys are: Sexual expectations and behaviour among young women on holiday |journal=Culture, Health and Sexuality |volume=8 |issue=2 |pages=86–98 |doi=10.1080/13691050600569570 |pmid=16641059 |s2cid=28156493}}</ref> == शब्दावली == महिला यौन पर्यटनको बारेमा शब्दावलीमा बहस चलिरहेको छ। प्रुइट र लाफन्टको तर्क छ कि ''महिला यौन पर्यटन'' शब्दले स्थानीय पुरुषहरुसँग महिला पर्यटकहरुको सम्बन्धको प्रतिनिधित्व गर्दैन। तिनीहरु तर्क गर्छन् कि ''महिला यौन पर्यटनले'' यी महिलाहरुको मनसायलाई अति सरल बनाउँछ र ''प्रेमलीला पर्यटनले'' यी महिलाहरु प्रेमलीला यात्राहरुमा संलग्न हुँदा केमा संलग्न हुन्छन् भन्ने जटिल प्रकृतिको व्याख्या गर्दछ। <ref name="Pruitt"/> उनीहरुले यो पनि प्रस्ताव गर्छन् कि जब परम्परागत पुरुष यौन पर्यटनले " [[लैङ्गिकता|लैङ्गिक]] भूमिकालाई स्थायी बनाउन र पुरुष प्रभुत्व र महिला अधीनताको शक्ति सम्बन्धलाई सुदृढ गर्न सेवा गर्दछ", जमैकामा महिला प्रेमलीला पर्यटनले "परिवर्तनको लागि एक क्षेत्र प्रदान गर्दछ"। <ref name="Pruitt" /> क्लाउस डे अल्बुकर्क जस्ता विद्वानहरुले ''प्रेमलीला पर्यटन'' शब्दले यौन पर्यटकहरुको मनसाय के हो भन्ने कुरालाई बढी जटिल बनाउँछ भन्ने कुराको विरोध गर्छन्। डे अल्बुकर्कले भने कि "प्रेमलीला पर्यटन" जस्ता अवधारणाहरु जमैका र यसको सांस्कृतिक विश्वासहरु जस्तै सानो निचहरुको प्रतिनिधि मात्र हुन्। आफ्नो अनुसन्धानबाट, उनले निष्कर्ष निकालेका छन् कि अधिकांश महिला यौन पर्यटकहरु केवल शारीरिक भेटघाटका लागि भ्रमण गर्छन् र प्रेमलीलाको लागि होइन। उनी यो पनि भन्छन् कि "पर्यटक र समुद्र तट युवाहरुले आफ्नो सम्बन्धलाई प्रेमलीलाको रुपमा परिभाषित गर्न सक्छन्, [तर] वास्तवमा, सम्बन्ध [[वेश्यावृत्ति|वेश्यावृत्तिको]] एक हो"। <ref name="Herold">{{Cite journal |last=Herold |first=Edward |last2=Garcia |first2=DeMoya |year=2001 |title=Female Tourist and Beach Boys |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-tourism-research_2001-10_28_4/page/978 |journal=Annals of Tourism |volume=28 |issue=4 |pages=978–997 |doi=10.1016/s0160-7383(01)00003-2}}</ref> अन्वेषक ज्याकलिन सान्चेज-टेलर तर्क गर्छन् कि ''महिला यौन पर्यटन'' शब्द र यहाँ सम्म कि ''प्रेमलीला पर्यटन'' शब्दले यी परिस्थितिहरुमा वास्तवमा के भइरहेको छ लाई कमजोर बनाउँछ। उनले महिला र पुरुष यौन पर्यटनको तुलना गर्छिन् र प्रत्येक सम्बन्ध कसरी यौन-आर्थिक सम्बन्धमा आधारित हुन्छ भनेर देखाउँछिन्। उनले महिला यौन पर्यटन प्रेमलीलामा आधारित छ कि छैन र दुई पक्षबीच कुनै प्रकारको यौन-आर्थिक सम्बन्ध छ कि छैन भनेर पनि अन्वेषण गर्छिन्। उनले थपे, "पुरुष र महिला यौन पर्यटन बीचको समानतालाई व्यापक रुपमा बेवास्ता गरिएको तथ्यले लैङ्गिक शक्ति ... [र] यौन पर्यटनको विद्यमान सैद्धान्तिक र सामान्य बुझाइमा कमजोरीहरुलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र पुन: उत्पादन गर्दछ।" <ref name="Sanchez">{{Cite journal |last=Taylor |first=Jacqueline |year=2006 |title=Female Sex Tourism: A Contradiction in Terms? |journal=Feminist Review |volume=83 |issue=1 |pages=42–59 |doi=10.1057/palgrave.fr.9400280 |s2cid=144455247}}</ref> == गन्तव्यहरु == महिला यौन पर्यटकहरु अफ्रिका (गाम्बिया, केन्या, मोरक्को), क्यारिबियन (जमैका, बहामास, क्युबा र बार्बाडोस), र दक्षिणी युरोप (ग्रीस, इटाली, स्पेन, पोर्चुगल र क्रोएसिया) भ्रमण गर्छन्। <ref name="magnus"/> अन्य गन्तव्यहरुमा ल्याटिन अमेरिकाका भागहरु जस्तै इक्वेडर र अन्य ठाउँहरु जस्तै टर्की, थाइल्याण्ड र फिजी समावेश छन्। <ref name="magnus" /> इन्डोनेसियाको बाली एक चिनिएको गन्तव्य हो जहाँ जापान र अष्ट्रेलियाका महिलाहरु पुरुष स्थानीयहरुसँग यौन पर्यटनमा संलग्न हुन्छन्। <ref name="auto">{{Cite news|url=http://asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2440&Itemid=202|title=Bali Beach Gigolos Under Fire|date=4 May 2010|work=Asia Sentinel|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509071632/http://asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2440&Itemid=202|archive-date=9 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808062416/http://asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2440&Itemid=202 |date=8 August 2013 }}</ref> वान्जोही किबिचोले सन् २००९ मा मालिन्दी केन्या मा गरेको सर्वेक्षण ''सेक्स टुरिज्म इन अफ्रिका: केन्याज बूमिङ इन्डस्ट्री नामक'' पुस्तकबाट गरेको सर्वेक्षणले सर्वेक्षण गरेका यौन पर्यटकहरुमध्ये ६१% ४६–५०, ३१–३५ (३%) बीचका थिए। सबैभन्दा कान्छो उमेर कोष्ठक हुनु। सर्वेक्षण गरिएका यी महिलाहरुको पृष्ठभूमिमा २२% जर्मनी, १९% इटाली र १५% नेदरल्याण्डका थिए। यसका साथै सर्वेक्षण गरिएका मध्ये ७१% गन्तव्यमा पुन: भ्रमण गरिरहेका थिए। यौन भ्रमणको तर्क नाप्दै, किबिचो संक्षेपमा भन्छन् कि विकसित देशहरुमा "अधिक तौल र वृद्ध" भएको कारणले पुरुषहरुले अस्वीकार गरेको महसुस गर्ने महिलाहरुले केन्यामा यो अचानक उल्टो भएको पाउँछन्। त्यहाँ तिनीहरु पुरुषहरुद्वारा "प्रेमभाव प्रदर्शन गरिन्छ", सराहना गरिन्छ र "प्रेम" गरिन्छ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XbLeCwAAQBAJ|title=Sex Tourism in Africa: Kenya's Booming Industry|date=1 April 2016}}</ref> == यात्राको लागि मनसाय == === परम्परागत यौन पर्यटन === परम्परागत महिला यौन पर्यटकहरुको आफ्नो पुरुष समकक्षको जस्तै मनसाय हुन्छ, र कम पारिश्रमिक भएका विदेशी देशहरुमा यात्रा गर्छन्, र आफ्नै देशहरुमा सस्तो वेश्यावृत्तिको फाइदा उठाउँछन्।{{स्रोत नखुलेको|date=December 2023}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">उद्धरण आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> === परिस्थितिजन्य यौन पर्यटन === [[यौनकर्मी|यौनकर्मीसँगको]] यौन क्रियाकलापलाई उनीहरुको यात्राको मूल उद्देश्यमा थप सुविधाको रुपमा विचार गरेर परिस्थितिगत यौन पर्यटकहरु परम्परागत यौन पर्यटकहरु भन्दा भिन्न हुन्छन्। <ref name="Opperman"/> अधिकांश परिस्थितिजन्य यौन पर्यटकहरु पहिलो पटक आउने पर्यटकहरु हुन् जसले स्थानीय पुरुषहरुसँग संलग्न हुने योजना नगर्ने र यौनकर्मीहरुसँग विशेष रुपमा शारीरिक सम्बन्ध राख्नुको सट्टा स्वप्नमय सम्बन्धमा संलग्न हुन्छन्। <ref name="Herold"/> स्थितिजन्य यौन पर्यटन तब हुन्छ जब विदेशी पर्यटकहरु पुरुष यौनकर्मीहरुद्वारा आकर्षित हुन्छन्, जसलाई क्यारिबियनमा ''समुद्र तटका जवानहरु'' वा कोस्टारिकामा ''ग्रिन्गुरोस'' भनिन्छ। पर्यटकहरुका अनुसार, तिनीहरु प्राय: यी पुरुषहरुसँग भएको विदेशी आकर्षणले आकर्षित हुन्छन्। यो आकर्षण यौनकर्मी र यौन पर्यटक बीचको जातीय भिन्नता वा स्थानीय पुरुषहरु बस्ने विदेशी जीवनशैलीको परिणाम हुन सक्छ। <ref name="Herold"/> त्यस्ता पुरुषहरुसँग यौन सम्पर्क गर्ने महिलाहरु सामान्यतया मध्यम उमेरका र युरोपेली जातिहरु हुन्। <ref>{{Cite web |date=17 January 2018 |title=More Women Are Exploring Sex Tourism—and I Was One of Them |url=https://www.glamour.com/story/sex-tourism-excerpt-erica-garza-getting-off |access-date=2019-11-26 |website=Glamour |language=en}}</ref> यौनकर्मीहरुले प्रायः महिलाहरुसँग सम्पर्क गर्छन् जसलाई उनीहरु विभिन्न कारणहरु, जस्तै वजन वा उमेरका लागि कमजोर ठान्छन्। <ref name="Herold"/> === प्रेमलीला पर्यटन === प्रेमलीला पर्यटनले महिला यौन पर्यटन भन्दा फरक सम्बन्धलाई बुझाउँछ। <ref name="Pruitt"/> प्रेमलीला पर्यटनको अवधारणा [[जमैका|जमैकामा]] अनुसन्धानकर्ताहरुको अवलोकनबाट आएको हो; महिला पर्यटक र स्थानीय पुरुषहरुले एकअर्कासँगको सम्बन्धलाई वासना र मौद्रिक मूल्यमा नभई प्रेमलीला र प्रेमको आधारमा हेर्ने गरेको देखियो। <ref name="Herold"/> प्रेमलीला पर्यटन भनेको [[लैङ्गिकता|लैङ्गिक]] पहिचानको मुद्दा हो: "लैङ्गिक पहिचान एक सम्बन्धात्मक निर्माण हो, परम्परागत भूमिकाबाट अलग हुन खोज्ने पश्चिमी महिलाहरुलाई नयाँ लैङ्गिक पहिचानको अनुभूति गर्न पुरुषहरुसँग फरक प्रकारको सम्बन्ध चाहिन्छ"। <ref name="Pruitt"/> बढ्दो स्वतन्त्रता र आर्थिक आत्मनिर्भरता संग, महिलाहरु यात्रा गर्न सक्षम छन्, आफ्नो संस्कृति को पुरुषहरु देखि आफ्नो स्वतन्त्रता देखाउँदै, "महिला पर्यटकहरु लाई नयाँ लैङ्गिक व्यवहार अन्वेषण गर्ने अवसर छ"। <ref name="Pruitt" /> == यौनकर्मी == === पृष्ठभूमि तथा मनसाय === पुरुष यौनकर्मीहरुले महिला यौनकर्मीहरु भन्दा बढी स्वतन्त्रता र सुरक्षा पाएका छन् किनभने पुरुषहरु वेश्यालय वा दलालमा सीमित छैनन् र उनीहरुका ग्राहकहरुले सामान्यतया शारीरिक रुपमा दुर्व्यवहार गर्दैनन्। <ref name="Taylor">{{Cite book|title=Tourism and Sex: Culture, Commerce and Coercion|url=https://books.google.com/books?id=Y6yMcS7-qWcC|location=London}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTaylor2000">Taylor, Jacqueline Sánchez (2000). "Tourism and 'embodied' commodities: sex tourism in the Caribbean". In Clift, Stephen; Carter, Simon (eds.). [https://books.google.com/books?id=Y6yMcS7-qWcC ''Tourism and Sex: Culture, Commerce and Coercion'']. London: Cengage Learning EMEA. pp.&nbsp;44–45. [[आइएसबिएन|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781855676367|<bdi>9781855676367</bdi>]].</cite> "One problem with such analyses is that while female sex tourists are a numerically much smaller group than male sex tourists, some women do also practice sex tourism. Social researchers have not been blind to the phenomenon of female sex tourism, yet they have tended to treat it as qualitatively different from male tourism because it's generally true regarding the differences in quality. Both Meisch (1995) and Pruitt and LaFont (1995), who have undertaken research on sex tourism, use the term 'romance tourism' to refer to female sex tourism and imply that it could hold possibilities for positive changes. Female sex tourists are sometimes sympathetically referred to as 'lonely women' whose 'economic and social ability to travel alone is being exploited by Caribbean tourism' and the 'beach boys' or bartenders who either offer the possibility of a 'holiday romance' or sexual harassment."</ref> यौन पर्यटकहरु जस्तै, यौनकर्मीहरुको आफ्नै मनसाय हुन्छ। जसरी केही पश्चिमी महिलाहरुले स्थानीय पुरुषहरुलाई विदेशी ठान्छन्, त्यसरी नै स्थानीय पुरुषहरुले पश्चिमी महिलाहरुलाई विदेशी ठान्छन्। धेरैजसो यौनकर्मीहरुलाई आकर्षित गर्ने लोकप्रिय विशेषताहरु सुनौलो कपाल र हल्का रङका आँखा भएका महिला हुन्। <ref name="Romero">{{Cite journal |last=Romero-Daza |first=Nancy |last2=Freidus |year=2008 |title=Female Tourists, Casual Sex, and HIV Risk in Costa Rica. |url=https://archive.org/details/sim_qualitative-sociology_2008-06_31_2/page/169 |journal=Qualitative Sociology |volume=31 |issue=2 |pages=169–187 |doi=10.1007/s11133-008-9096-y |s2cid=145409123}}</ref> कतिपय यौनकर्मीहरुले यस प्रकारको विदेशी महिलालाई आर्थिक लाभको कुनै प्रत्याभूति बिना आफ्नो व्यक्तिगत खुशीको लागि लक्षित गर्नेछन्। <ref name="Herold"/> स्पेक्ट्रमको अर्को पक्षमा, धेरैजसो यौनकर्मीहरुले कुनै न कुनै रुपमा मौद्रिक लाभ उठाउने मनसाय राख्छन्। त्यस्ता यौनकर्मीले आफ्नो मौद्रिक सम्पत्ति छिटोभन्दा छिटो बढाउने आशामा सामान्यतया पर्यटकहरुलाई प्रभाव पार्दछन । प्रभाव पार्दा उसले वृद्ध महिला, चालीस वर्ष भन्दा माथि वा जवान, अधिक तौल महिलाहरु खोज्नेछ। यौनकर्मीले यी महिलाहरुलाई कमजोर ठान्छन् र पर्यटकहरुलाई यौनकर्मीको भावना प्राप्त गर्न उनीहरुको जोखिममा खेल्छन्। एक पटक पर्यटक र यौनकर्मीले सम्बन्ध प्राप्त गरेपछि, यौनकर्मीले उनीहरुलाई मौद्रिक आदान प्रदानमा संलग्न हुन सजिलो हुन्छ। <ref name="Herold"/> === पर्यटक द्वारा परिभाषित === प्रेमलीला पर्यटकहरुले आफ्ना यौनकर्मीहरुलाई "वेश्या" भनेर लेबल लगाउदैनन। स्थानीय पुरुष र पर्यटकहरुले सम्बन्धमा उनीहरुको भूमिका बुझ्छन्। स्थानीय मानिसलाई प्रेमलीला पर्यटक र स्थानीय पुरुषलाई यौन पर्यटकको परिभाषामा प्राथमिक भिन्नता भनेको यौन अनुग्रहको लागि सामान वा पैसाको लेनदेनको सट्टा जोशमा प्रेमलीला पर्यटक स्थलहरुलाई जोड दिनु हो। <ref name="Pruitt"/> == स्वास्थ्य जोखिम == [[एड्स|एचआईभी/एड्स]] सहित [[यौनजन्य सङ्क्रमण|यौन संचारित संक्रमणको]] दर, महिला यौन पर्यटनका लागि लोकप्रिय गन्तव्यहरु भएका केही देशहरुमा, विशेष गरी धेरै यौन पर्यटकहरुको गृह देशहरुको तुलनामा अपेक्षाकृत उच्च हुन सक्छ। <ref>{{Cite web |title=HIV/AIDS - adult prevalence rate(%) 2013 country comparisons, ranks, By Rank |url=http://www.photius.com/rankings/population/hiv_aids_adult_prevalence_rate_2013_0.html |access-date=5 March 2015 |website=photius.com}}</ref> यौन पर्यटनसँग सम्बन्धित एचआईभी र अन्य एसटीडीहरुको प्रसारण दरमा थोरै वा कुनै अनुसन्धान गरिएको छैन। महिला यौन पर्यटकहरुमा कण्डमको प्रयोग प्रचलित छ वा छैन भन्ने बारे भरपर्दो अनुसन्धान भएको छैन। यद्यपि, लेखिका जुली बिन्डेलले ''द गार्डियनका'' लागि लेखमा अनुमान लगाएकी छिन् कि यस क्षेत्रका लागि एचआईभी संक्रमणको तथ्याङ्कले क्यारेबियनमा "समुद्री तटका जवानहरु" द्वारा कण्डमको प्रयोग छिटपुट हुन सक्छ, तर पनि महिला यौन पर्यटकहरु विशेष गरी सम्भावित जोखिमहरुमा व्यस्त देखिँदैनन्। । <ref>{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2003/07/11/1057783358449.html|title=Sex tourism as economic aid|date=July 12, 2003|work=The Sydney Morning Herald}}</ref> विदेशी पुरुषसँग यौनसम्पर्क अनुभव गर्न खोज्ने महिलाहरुले आफूलाई [[यौनजन्य सङ्क्रमण|यौन संचारित संक्रमणको]] उच्च जोखिममा राख्छन्। सेक्स यात्रामा [[ढाल|कण्डमको]] प्रयोग अपेक्षाकृत कम छ। यो प्रायः उद्धृत गरिएको छ कि महिलाहरुले छुट्टीमा हुँदा आफ्ना अनौपचारिक यौन साझेदारहरुसँग सुरक्षित यौनसम्पर्क गर्ने मनसाय राख्छन्, तर कण्डमको शुरुवातको समयमा, महिलाहरुले पालन गर्दैनन्। <ref name="Ragsdale"/> कण्डमको सीमित उपलब्धता, लागत, विश्वास, वा यौनकर्मीले कण्डमको साथमा भोगेका अनुभवहरुका कारण यौनकर्मीहरुले सामान्यतया कण्डमको प्रयोग सुरु गर्दैनन्। महिला यौन पर्यटकहरुले रिपोर्ट गर्छन् कि वातावरण र तिनीहरुको प्रेमीको अनौठोपनलाई ध्यानमा राख्दै, यौन गतिविधिमा संलग्न हुनु अघि कन्डमहरु विरलै प्रयोग गरिन्छ वा छलफल गरिन्छ। <ref name="Romero"/> बाधा गर्भनिरोधकको कमीले पर्यटकहरुलाई उनीहरुको विदेशी पार्टनरबाट यौन संचारित संक्रमण प्राप्त गर्ने जोखिम बढाउँछ विशेष गरी उनीहरुको पार्टनर धेरै महिलाहरुसँग भएको बेला। न्यान्सी रोमेरो-डाजा लेगरेको अनुसन्धान अनुसार कोस्टा रिकाको मोन्टेभर्डे क्षेत्रमा, यस क्षेत्रका महिला यौन पर्यटकहरु ''ग्रिन्गेरोस'' ( ''ग्रिन्गासको'' पछि लाग्ने पुरुषहरु, संयुक्त राज्य अमेरिकाका महिलाहरु) भनेर चिनिने स्थानीय पुरुषहरुसँग कुनै न कुनै रुपमा असुरक्षित यौन क्रियाकलापमा संलग्न हुने गरेको पाइएको छ । अध्ययनमा महिलाहरु परम्परागत यौन पर्यटक नभई परिस्थितिजन्य यौन पर्यटक भएको पाइएको थियो । <ref name="Romero"/> == लोकप्रिय संस्कृतिमा == * ''हेडिङ साउथ'' २००५ को एक ड्रामा फिल्म हो जुन तीन मध्यम उमेरका महिलाहरु राजनीतिक अशान्तिको समयमा यौन पर्यटकको रुपमा हाइटीमा यात्रा गरिरहेका थिए। * ''प्याराडाइज: लभ'' २०१२ को एक ५० वर्षीया अस्ट्रियाली महिलाको बारेमा एउटा ड्रामा फिल्म हो जो केन्यामा यौन पर्यटकको रुपमा यात्रा गर्छिन्। * २०२० मा, ''शनिबार नाइट लाइभले'' अफ्रिकामा महिला यौन पर्यटकको रुपमा [[एडेल]] र केट म्याककिनन अभिनीत स्केचको लागि विवादको सामना गर्‍यो, जसमा जातीय भ्रष्टीकरणको आरोप लगाइएको थियो। <ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2020/10/26/entertainment/snl-africa-sketch-adele-controversy-intl-scli/index.html|title=Adele and SNL come under fire for Africa sex tourism sketch|last=Picheta|first=Rob|date=26 October 2020|work=CNN|language=en}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == {{Portal|Human sexuality|Sex work }} * पुरुष वेश्यावृत्ति * [[वेश्यावृत्ति]] == सन्दर्भहरु == {{Reflist|30em}} == थप पढाइ ==   == बाह्य लिङ्कहरु == * [https://m.youtube.com/watch?v=cDj0787C9qw&feature=youtu.be/ पतित एन्जिल्स; फिलिपिन्समा यौन पर्यटनको वास्तविक लागत/2016] * [https://web.archive.org/web/20060713224717/http://www.beaumonde.net/romance.shtml रोडमा प्रेमलीला: विदेशी पुरुषहरुलाई माया गर्ने यात्रा गर्ने महिलाहरु] * [https://www.nytimes.com/2002/02/14/world/kenya-cracking-down-on-beach-boys-gigolos-serving-tourists.html केन्या क्र्याक डाउन अन बिच ब्वाइज, गिगोलोस सेवा गर्दै पर्यटकहरु], ''न्यु योर्क टाइम्स'' * [https://www.youtube.com/watch?v=63iwgIPUSU4 ठूला बाँसको खोजीमा हरेक वर्ष ८० हजार महिला जमैका जान्छन्], RentaRasta.com * [https://web.archive.org/web/20071018171110/http://canada.com/ottawacitizen/news/arts/story.html?id=6f1d0124-af59-431a-b9eb-f75a5aa47882 यौन पर्यटन : महिलाले गर्छन, यसलाई भनिन्छ ‘रोमान्स ट्राभलिङ’] * [https://web.archive.org/web/20071018075857/http://canada.com/ottawacitizen/story.html?id=2bdb148d-66df-4f8a-918f-ffe59d617b90 सेक्स टुरिजम इन फुल बूम], ''ओटावा सिटिजन'', ''ओटावा सिटिजन'', सोमबार, जनवरी ८, २००७ * [https://web.archive.org/web/20120411085747/http://www.globalpost.com/dispatch/jordan/100225/jordan-sex-tourism जोर्डन मरुभूमिको अन्य आनन्द: यौन पर्यटन] * [https://theworld.org/dispatch/senegal/100428/senegal-news-sex-tourism सेनेगलले सूर्य, समुद्रसँग पर्यटक तान्ने...] [https://theworld.org/dispatch/senegal/100428/senegal-news-sex-tourism र सेक्स] {{Prostitution}}{{प्राधिकरण नियन्त्रण}} [[श्रेणी:वेश्यावृत्ति]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] slcnwo9c5gks9jervkfvfi5mt80cu7f 0 137692 1368779 1239848 2026-08-08T23:08:24Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368779 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = नुरिस्तानी |altname = काफिरी |region = [[नुरिस्तान]], [[अफगानिस्तान]]<br>[[चित्राल जिल्ला|चित्राल]], [[पाकिस्तान]] |familycolor = Indo-European |fam1 = [[भारोपेली भाषा परिवार]] |fam2 = [[आर्य इरानेली भाषा परिवार|आर्य इरानेली]] |protoname = [[आदिम नुरिस्तानी भाषा]] |child1 = उत्तरी नुरिस्तानी |child2 = दक्षिणी नुरिस्तानी |map = चित्र:MAPNuristani.png |mapcaption = [[हिन्दुकुश]]को दक्षिणी सीमामा अवस्थित [[नुरिस्तान|नुरिस्तान क्षेत्र]] |map2 = Nuristan in Afghanistan.svg |mapcaption2 = आधुनिक अफगानिस्तानको [[नुरिस्तान प्रदेश]], जहाँ अधिकांश वक्ताहरू बसोबास गर्छन् |glotto = nuri1243 |glottorefname = नुरिस्तानी }} '''नुरिस्तानी भाषा परिवार''', जसलाई '''काफिरी भाषा परिवार''' पनि भनिन्छ, [[आर्य इरानेली भाषा परिवार]]का तीन समूहहरू मध्ये एक हो, साथै धेरै ठुलो [[आर्य भाषा परिवार|आर्य]] र [[इरानेली भाषा परिवार|इरानेली समूहहरू]] पनि छन्। तिनीहरूसँग मुख्यतया पूर्वी [[अफगानिस्तान]]मा र [[पाकिस्तान]]को [[खैबर पख्तुनख्वा]]को [[चित्राल जिल्ला]]मा केही नजिकैका घाटीहरूमा लगभग १३०,००० वक्ताहरू छन्। नुरिस्तानीहरूको बसोबास रहेको यो क्षेत्र दक्षिणी [[हिन्दुकुश|हिन्दुकुश पर्वत]]मा अवस्थित छ, र पश्चिममा अलिङ्गार नदी, केन्द्रमा पेच नदी, र पूर्वमा लान्दाइ सिन र कुनार नदीहरूले बगेको छ। अधिक व्यापक रूपमा, [[नुरिस्तान]] (वा काफिरिस्तान) क्षेत्र [[भारतीय उपमहाद्वीप]] र [[इरानेली पठार]]को उत्तरी चौराहामा अवस्थित छ। भाषाहरूलाई पहिले प्रायः [[आर्य भाषा परिवार|आर्य]] ([[दरदेली भाषा परिवार|दरदेली उप-समूह]]) वा इरानेलीसँग समूहीकृत गरिएको थियो जबसम्म तिनीहरूलाई अन्ततः आर्य इरानेलीमा तेस्रो शाखाको रूपमा वर्गीकृत गरिएको थिएन।<ref>[[SIL International|SIL]] [[Ethnologue]] [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90795]</ref> [[दामेली भाषा|दामेली]] प्रायः यसको शब्दावलीको आधारमा [[दरदेली भाषा परिवार|दरदेली]]को सट्टा नुरिस्तानीको हो भन्ने सोचाइन्छ, तर यसको सर्वनाम प्रणाली र आकारविज्ञान विशेषता रूपमा दरदेली मूलको हो, जसले यो भाषा [[आर्य भाषा परिवार|आर्य]] हो भन्ने सुझाव दिन्छ, भारी नुरिस्तानी प्रभावको साथ।<ref>{{cite book|last=Morgenstierne|first=G.|orig-date=1973|editor-last=Morgenstierne|editor-first=G.|chapter=Die Stellung der Kafirsprachen|language=de|trans-chapter=The position of the Kafir languages|title=Irano-Dardica|pages=327–343|location=Wiesbaden|publisher=Reichert|date=1975}}</ref><ref>{{cite journal |last=Strand |first=Richard F. |date=1973 |title=Notes on the Nûristânî and Dardic Languages |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1973_93_3/page/297 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=93 |pages=297–305 |doi=10.2307/599462 |jstor=599462 |number=3}}</ref> == भाषाहरू == [[चित्र:Nuristan Map (Nuristan Kart).gif|thumb|जर्ज मोर्गेन्स्टियर्नेद्वारा नुरिस्तानी भाषाहरूको नक्सा]] * उत्तरी: ** [[कामकटविरी भाषा|कामकटविरी]] (बाशगली, काटा-वरी, कमविरी, शेखानी र मुमविरी बोलीहरू समावेश छन्) ४०,००० वक्ताहरू ** [[वासीवरी भाषा|वासीवरी]] (प्रसुनी) ८,००० वक्ता * दक्षिणी: ** अश्कुन (अशकुन) ४०,००० वक्ताहरू ** वैगाली (कलश-अला) १२,००० वक्ताहरू ** ट्रेगामी (गम्बिरी) ३,५०० वक्ताहरू ** जेमियाकी ५०० वक्ताहरू == इतिहास == नुरिस्तानीको प्रागितिहास अस्पष्ट छ, सिवाय यो कि यो स्पष्ट रूपमा [[आर्य इरानेली भाषा परिवार|आर्य इरानेली उपसमूह]]सँग सम्बन्धित छ। तथापि, आर्य इरानेली भित्र यसको वर्गीकरणमा बहस भएको थियो जबसम्म हालको अनुसन्धानले आर्य वा इरानेलीभन्दा फरक तेस्रो शाखाको रूपमा यसको स्थिति लाई स्थापित गरेन, यद्यपि व्यापक आर्य प्रभाव नुरिस्तानी भाषाहरूमा पत्ता लगाउन सकिन्छ, जसले लामो समयसम्म सम्पर्कलाई इंगित गर्दछ। जाकोब हाफम्यान (२०२३) का अनुसार नुरिस्तानीको पहिलो सहस्राब्दीमा [[बाह्लीक भाषा|बाह्लीक]]सँग सम्पर्क भएको हुन सक्छ। १९औँ शताब्दीसम्म साहित्यमा नुरिस्तानी भाषाहरूको वर्णन गरिएको थिएन। यस क्षेत्रको पुरानो नाम काफिरिस्तान थियो र भाषाहरूलाई काफिरी वा काफिरिस्तानी भनिन्थ्यो, तर सन् १८९६ मा यस क्षेत्रलाई [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]]मा रूपान्तरण गरेदेखि यी शब्दहरूलाई हालका शब्दहरूले प्रतिस्थापन गरेको छ। कलश जाति संस्कृति र ऐतिहासिक धर्मको दृष्टिले नुरिस्तानी जनतासँग धेरै नजिक छन्, र नुरिस्तानी भाषा, कलशा-अला, र एक आर्य भाषा, कला-मुनका वक्ताहरू बीच विभाजित छन्। यी भाषाहरू हिन्दुकुशको अत्यन्त पृथक पहाडी क्षेत्रमा आदिवासीहरूले बोल्दछन्, जुन आधुनिक समयमा कुनै वास्तविक केन्द्रीय अधिकारको अधीनमा कहिल्यै थिएन। यो क्षेत्र हालको अफगानिस्तानको उत्तरपूर्वी सिमाना र हालको पाकिस्तानको उत्तर-पश्चिमको छेउछाउमा अवस्थित छ। यी भाषाहरूले भाषाविद्हरूले तिनीहरूलाई दिन चाहेको ध्यान पाएका छैनन्। तिनीहरूलाई बोल्न अनुमान गरिएको मानिसहरूको एकदमै थोरै सङ्ख्यालाई विचार गर्दा तिनीहरूलाई सङ्कटापन्न भाषाहरू मान्नुपर्छ। धेरै नुरिस्तानी मानिसहरूले अहिले अन्य भाषाहरू बोल्छन्, जस्तै [[दारी फारसी|दारी]] र [[पस्तो भाषा|पस्तो]] (अफगानिस्तानका दुई आधिकारिक भाषाहरू) र [[खोवर भाषा|खोवर]]। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{आर्य भाषा परिवार}} [[श्रेणी:नुरिस्तानी भाषा परिवार| ]] [[श्रेणी:अफगानिस्तानमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:पाकिस्तानमा बोलिने भाषाहरू]] jwjzxvjut1y13dmvzogxo3s6ffjwybn 0 138532 1368805 1209595 2026-08-08T23:44:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368805 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = अन्धो/आनो | synonyms = आनो, स्टाई, होर्डियोलम<ref name=Pub2016/> | image = Stye02.jpg | caption = आँखाको माथिल्लो ढक्कनमा देखापरेको अन्धो आउने समस्या | field = [[आँखाविज्ञान]] | pronounce = | symptoms = आँखाको ढक्कनमा फोका देखापर्ने र पाक्ने<ref name=Pub2016/> | complications = | onset = सबै उमेर समूहमा देखापर्ने <ref name=Fer2016>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's Clinical Advisor 2017: 5 Books in 1|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323448383|page=1219|url=https://books.google.com/books?id=rRhCDAAAQBAJ&pg=PA1219|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018212146/https://books.google.ca/books?id=rRhCDAAAQBAJ&pg=PA1219|archive-date=2016-10-18}}</ref> | duration = केही दिनदेखि केही हप्तासम्म <ref name=Lind2017>{{cite journal |vauthors=Lindsley K, Nichols JJ, Dickersin K |title=Non-surgical interventions for acute internal hordeolum |journal=Cochrane Database Syst Rev | volume=1| pages=CD007742 |date=2017 |issue=1 | pmid=28068454 |doi=10.1002/14651858.CD007742.pub4 | pmc=5370090}}</ref> | types = | causes = [[ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण]] साधारणतया ''[[स्टेफाइलोकक्कस अरिअस]]''का कारण<ref name=Lind2017/> | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = [[तातोले सेकाउने]], [[एन्टिबायोटिक]] मलहम <ref name=AFP2015/><ref name=EM2013>{{cite journal|last1=Deibel|first1=JP|last2=Cowling|first2=K|title=Ocular inflammation and infection.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2013-05_31_2/page/387|journal=Emergency Medicine Clinics of North America|date=May 2013|volume=31|issue=2|pages=387–97|pmid=23601478|doi=10.1016/j.emc.2013.01.006}}</ref> | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} <!-- Definition and symptoms --> '''अन्धो आउने समस्या''' वा '''आनो''' आँखाको अन्धोपन नभएर आँखाको ढक्कनको डिलमा रहेका तैलीय ग्रन्थीहरूमा ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमणका कारण देखापर्ने समस्या हो।<ref name=NIH2010>{{cite web|title=Eyelid Disorders Chalazion & Stye|url=https://nei.nih.gov/faqs/eyelid-disorders-chalazion-stye|website=NEI|access-date=14 October 2016|date=4 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018231753/https://nei.nih.gov/faqs/eyelid-disorders-chalazion-stye|archive-date=18 October 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018231753/https://nei.nih.gov/faqs/eyelid-disorders-chalazion-stye |date=18 October 2016 }}</ref> ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमणपछि आँखाको ढक्कनको डिलमा रातो/तातो फोका देखापर्छ।<ref name=Pub2016>{{cite web|title=Hordeolum (Stye)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMHT0024863/|website=PubMed Health|access-date=14 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908184822/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMHT0024863/|archive-date=8 September 2017}}</ref><ref name=AFP2015>{{cite journal|last1=Carlisle|first1=RT|last2=Digiovanni|first2=J|title=Differential Diagnosis of the Swollen Red Eyelid.|journal=American Family Physician|date=15 July 2015|volume=92|issue=2|pages=106–12|pmid=26176369}}</ref> अन्धो आउने समस्याले आँखाको डिलको बाहिरी वा भित्री भागमा असर गर्दछ।<ref name=Lind2017/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:रोगहरू]] qlyucgauiu0wkw4l7wibd3lkwc62kf1 0 139820 1368899 1352841 2026-08-09T01:42:06Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368899 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु देवी, लक्ष्मीको एक स्वरूप}} {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = File:Sholingar (1).JPG | caption = तिरुक्काडिगाईमा नीलादेवीको मन्दिर (विष्णुको मूर्तिको देब्रेपट्टि) | alt = चित्रकला | name = नीलादेवी | other_names = नप्पिन्नै | affiliation = [[लक्ष्मी]]को स्वरूप | abode = [[वैकुण्ठ]] | consort = [[रङ्गनाथ]] | god_of = | venerated_in = [[श्री वैष्णव सम्प्रदाय]] | mantra = नीला सूक्तम् | temple = [[थिरुनारायुर नम्बी मन्दिर]] }}{{वैष्णव सम्प्रदाय}} '''नीलादेवी''' जसलाई '''नीलदेवी''' वा '''नप्पिन्नै''' पनि भनिन्छ, एक [[हिन्दु देवी]] हुन्। उनी संरक्षणकर्ता देवता [[विष्णु]]की पत्नी हुन्, जसमा [[लक्ष्मी|श्रीदेवी]] र [[भूमि (देवी)|भूदेवी]] पनि सामेल छन्।<ref>{{cite journal|journal=Journal of South Asian Literature|issue=2|volume=24|last=M.|first=Ramanan|title=Āndāl's 'Tirupāvai'|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-south-asian-literature_summer-fall-1989_24_2/page/51|year=1989|pages=51–64|jstor=40873090}}</ref> नीलादेवी मुख्यतया [[दक्षिण भारत]], विशेष गरी [[तमिल संस्कृति]]मा विष्णुकी पत्नीको रूपमा पूजिन्छिन्। [[श्री वैष्णव सम्प्रदाय|श्री वैष्णव]] परम्परामा, विष्णुका तीनै जना पत्नीहरूलाई [[लक्ष्मी|महालक्ष्मी]]कै स्वरूप मानिन्छ।<ref name="www.wisdomlib.org">{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2015-11-22 |title=Niladevi, Nīlādevī, Nila-devi: 1 definition |url=https://www.wisdomlib.org/definition/niladevi |website=www.wisdomlib.org}}</ref> विष्णुको [[कृष्ण]] [[अवतार]]मा, नीलादेवीलाई [[द्वारका]]मा कृष्णकी पत्नी [[नग्नजिती]]को रूपमा मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2010 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6 |page=282 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == पौराणिक कथा == क्षेत्रीय परम्पराहरूका अनुसार, नीलादेवीले कृष्णकी पत्नी [[नग्नजिती]]को रूपमा अवतार लिएकी थिइन्। [[श्री वैष्णव सम्प्रदाय|श्री वैष्णव]] परम्परामा, नग्नजितीलाई नप्पिन्नै*(तमिल परम्परामा कृष्णकी प्रिय [[गोपी|गोपिनी]]) पनि भनिन्छ।<ref name="Chandra 1998 p.">{{cite book|last=Chandra|first=S.|url=https://books.google.com/books?id=mfTE6kpz6XEC|title=Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses|publisher=Sarup & Sons|year=1998|isbn=978-81-7625-039-9|page=238}}</ref> नीलादेवीको उल्लेख ''[[वैखानस]] [[आगम (हिन्दु धर्म)|आगम]]'' ग्रन्थमा पाइन्छ।<ref name=":2">{{Cite book|last1=Museum|first1=British|title=South Indian Paintings|last2=Dallapiccola|first2=Anna Libera|date=2010|publisher=British Museum Press|isbn=978-0-7141-2424-7|pages=49, 76|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> केही ग्रन्थहरूका अनुसार विष्णुको '[[इच्छा शक्ति]]' ले तीनवटा स्वरूपहरू लिन्छ: श्रीदेवी, भूदेवी र नीलादेवी, जसले तीन गुणहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। ''[[सीता उपनिषद्]]''ले यी तीनै स्वरूपलाई देवी [[सीता]]का रूपका रूपमा उल्लेख गरेको छ; जसमा नीलादेवीलाई तमससँग जोडिएको छ। तमसका अतिरिक्त नीलादेवीलाई सूर्य, चन्द्रमा र अग्नि (आगो) सँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। उनी [[चेरुसेरी नम्बूथिरी]]को ''[[कृष्णगाथा]]''मा कृष्णकी [[गोपिनी]]को रूपमा देखा पर्छिन्। विष्णुको एक 'ध्यान [[मन्त्र]]' का अनुसार, उनको 'परम्' (उच्च) स्वरूपमा उनी शेषनागमाथि विराजमान भएको देखाइन्छ, जहाँ उनको दाहिनेपट्टि श्रीदेवी र देब्रेपट्टि भूदेवी र नीलादेवी हुन्छन्।<ref name=":3">{{Cite book|last=Srinivasan|first=T. N.|title=A Hand Book of South Indian Images: An Introduction to the Study of Hindu Iconography|date=1982|publisher=Tirumalai-Tirupati Devasthanams|pages=96, 115|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> नीलादेवीलाई विष्णुका अन्य दुई पत्नीहरूसँगै उनको पछाडि उभिएको रूपमा पनि चित्रण गर्न सकिन्छ। ब्रिटिस म्युजियमको एक चित्रणमा, विष्णुलाई 'वैकुण्ठ-नाथ'को रूपमा शेषनागमा श्रीदेवी र भूदेवीको बीचमा बसेको देखाइएको छ, जहाँ नीलादेवीले उनको खुट्टालाई सहारा दिएकी छिन्। [[आण्डाल]]लाई कहिलेकाहीँ श्री वैष्णव सम्प्रदायले नीलादेवीकै एक अंशका रूपमा मान्ने गर्दछ।<ref name="Permual">{{Cite web |date=2014-01-02 |title=Who was Nappinnai? |url=https://vaadinen.com/2014/01/03/who-was-nappinnai/ |website=My conversations with Perumal |language=अङ्ग्रेजी }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == स्वरूपहरू == नीलादेवीको 'नप्पिन्नै' स्वरूप मुख्यतया [[तमिलनाडु]] (तमिलकम) मा मात्र सीमित छ। नप्पिन्नै नाम आलवार सन्तहरूको [[दिव्य प्रबन्धम्]] र [[सिलप्पदिकारम]]मा पाइन्छ।<ref name="Andal">{{cite book|title=Krishna Krishna|url=https://books.google.com/books?id=uGbTP3NMPTkC&q=nappinnai+silapathikaram&pg=PA33|page=33|publisher=Kizhakku|year=2005|first= Indira |last=Parthasarathy|isbn=9788183680806|language=ta}}</ref> यी ग्रन्थहरूका अनुसार, [[आण्डाल]] (एक आलवार सन्त) ले [[द्वापर युग]]का [[ब्रज]]का [[गोपी|गोपिनी]]हरूले जस्तै आफ्नो इष्टदेव कृष्णप्रति भक्ति अर्पण गर्न चाहेकी थिइन्। आफ्नो कृति ''[[तिरुप्पावै]]'' मा आन्डलले कृष्णलाई जगाउनु अघि नप्पिन्नैलाई जगाउँछिन्। [[श्री वैष्णव सम्प्रदाय|श्री वैष्णव]] परम्परा अनुसार, भगवान्‌प्रति पूर्ण समर्पण उनको पत्नीको माध्यमबाट गरिन्छ, र विशेष गरी कृष्णको सन्दर्भमा, यो नप्पिन्नैको माध्यमबाट गरिन्छ।<ref name="Andal" /> नीलादेवीले कुम्बगन (यशोदाका भाइ) की छोरी नप्पिन्नैको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्। कृष्णले नप्पिन्नैका पिताका सातवटा भयंकर साँढेहरूलाई वशमा पारेपछि उनको हात (विवाहका लागि) जितेका थिए। नप्पिन्नैका भाइ सुदामा हुन्। [[पाराशर भट्टर]]ले उनको सुन्दरताबाट मन्त्रमुग्ध कृष्णलाई "नील तुङ्ग स्तन गिरि तटी सुप्तम्" (अर्थात् "नप्पिन्नैको काखमा विश्राम गर्ने") विशेषणले वर्णन गरेका छन्।<ref>{{Cite web |title=thirup pAvai – part 7 – thaniyanga |url=https://ramanuja.org/sri/BhaktiListArchives/Article?p=dec98/0179.html |website=ramanuja.org}}</ref> एस. एम. श्रीनिवास चारीका अनुसार, आन्डलले ''[[नाचियार थिरुमोली]]'' र ''तिरुप्पावै'' मा गोपिनीको रूपमा गाउँदा नप्पिन्नैको उल्लेख गरेकी छिन्। यसले नप्पिन्नैलाई [[राधा]]को रूपमा पहिचान गर्ने आधार दिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Srinivasa Chari |first=S. M. |title=Philosophy and Theistic Mysticism of the Āl̲vārs |publisher=Motilal Banarsidass |year=1997 |page=205}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2010 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6 |page=272 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> आलवार सन्तहरूले तीन नाचियार (पत्नीहरू) लाई पोनमाङ्गै (श्रीदेवी), निलमाङ्गै (भूदेवी) र पुलमाङ्गै (नीलादेवी) को रूपमा उल्लेख गरेका छन्। नीलादेवीलाई इन्द्रियकी देवी मानिन्छ। नीलादेवीले नै भगवानलाई आफ्नो आनन्द प्रदान गरेर मन स्थिर राख्छिन्।<ref name="www.wisdomlib.org"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] [[श्रेणी:विष्णुका पत्नीहरू]] 1nvcncq9km0j7fnsap2q6mtgv3si3ft 0 139846 1368735 1319665 2026-08-08T22:02:43Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368735 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Heat Wave.jpg|thumb|[[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]]को माथिल्लो भागको उच्च चापले जमीनको सतहमा तापक्रम वृद्धि गराउँदछ]] '''ग्रीष्मलहर''' वा तातो हावाको लहर एक मौसम शब्द हो जुन [[हावा]]को अत्यधिक तातो अवस्थाको वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ। यदि कुनै ठाउँमा तापक्रम लामो समयसम्म बढ्दै जान्छ र त्यसको साथमा आर्द्रता पनि वृद्धि हुन्छ भने त्यसलाई ग्रीष्मलहर भनिन्छ। यसको अर्थ तातो मौसममा हुने भिन्नतामा मात्र सिमित नभई यसले छोटो समयावधिमा हुने असामान्य ताप वृद्धिलाई बुझाउँछ। ग्रीष्मलहरका परिभाषाहरू फरक-फरक भएतापनि यसको अर्थ समान छन्।<ref name="pmid15310900">{{cite journal |doi=10.1126/science.1098704 |pmid=15310900 |title=More Intense, More Frequent, and Longer Lasting Heat Waves in the 21st Century |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-13_305_5686/page/n93 |journal=Science |volume=305 |issue=5686 |pages=994–7 |year=2004 |last1=Meehl |first1=G. A |bibcode=2004Sci...305..994M |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1175/1520-0450(2001)040<0762:OTDOAH>2.0.CO;2 |year=2001 |volume=40 |issue=4 |pages=762–775 |title=On the Definition of a Heat Wave |journal=Journal of Applied Meteorology |last1=Robinson |first1=Peter J |bibcode=2001JApMe..40..762R |doi-access=free }}</ref> ग्रीष्मलहरलाई कुनै क्षेत्रमा सामान्य जलवायु र [[मौसम]]को लागि सामान्य तापमानको सापेक्ष मापन गरिन्छ। जब माथिल्लो वायुमण्डलमा उच्च चापीय क्षेत्र बलियो हुँदै जान्छ र केही हप्तासम्म कुनै क्षेत्रमा रहन्छ भने यससमय हावाको तातो लहर आउन सक्छ। यसले पृथ्वीको सतहमा तापक्रमको मात्रालाई बढाउँदछ। सामान्यतया पूर्वानुमान उपकरणहरू प्रयोग गरेर यस्ता लहरहरू पत्ता लगाउने गरिन्छ जसकारण जनसमुदायमा चेतावनी जारी गरी यसलाई रोकथाम गर्न सकिन्छ। ग्रीष्मलहरले अर्थतन्त्रमा पनि असर पार्दछ भने यसले श्रम उत्पादकत्व घटाउने, कृषि र औद्योगिक प्रक्रियामा बाधा पुर्‍याउने र पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ।<ref name=":3">{{Cite web |last=Bottollier-Depois |first=Amélie |title=Deadly heatwaves threaten economies too |url=https://phys.org/news/2022-06-deadly-heatwaves-threaten-economies.html |access-date=2022-07-15 |website=phys.org |language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=García-León |first1=David |last2=Casanueva |first2=Ana |last3=Standardi |first3=Gabriele |last4=Burgstall |first4=Annkatrin |last5=Flouris |first5=Andreas D. |last6=Nybo |first6=Lars |date=2021-10-04 |title=Current and projected regional economic impacts of heatwaves in Europe |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=5807 |doi=10.1038/s41467-021-26050-z |pmid=34608159 |pmc=8490455 |bibcode=2021NatCo..12.5807G |issn=2041-1723}}</ref> अत्यधिक गर्मीको लहरका कारण कृषिमा उत्पादकत्व घट्न जान्छ भने हाइपरथर्मियाबाट हजारौँ मानिसहरूको मृत्यु पनि हुनसक्छ। यसले खडेरी परेका क्षेत्रमा डढेलोको जोखिम बढाउने साथै गर्मीबाट बच्न वातानूकुलनको अत्याधिक प्रयोगका कारण व्यापक रूपमा बिजुली कटौती निम्त्याउन सक्छ। ग्रीष्मलहरलाई चरम मौसमको रूपमा गणना गरिन्छ। यसले मानव स्वास्थ्यको लागि खतरा निम्त्याउन सक्छ। सन् २००३ को युरोपेली गृष्मलहर इतिहासकै सबैभन्दा खराब गृष्मलहर थियो। [[अस्ट्रेलिया]]को भिक्टोरियामा यस्तो लहरले सन् २००९ मा भीषण [[डढेलो]] निम्त्याएको थियो। मेलबोर्नमा लगातार तीन दिनसम्म ४० डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी तापक्रमको अनुभव गरिँदा यस वरपरका क्षेत्रहरू उच्च तापमानबाट गुज्रिरहेका थिए। सन् २०१० को उत्तरी गोलार्धको [[ग्रीष्म ऋतु]]मा भीषण ग्रीष्मलहर चल्दा यसले दुई हजार भन्दा बढी मानिसहरू ज्यान लिएको थियो। उच्च तापक्रमका कारण डढेलोका सयौँ घटनाहरू घटेका थिए जसले व्यापक वायु प्रदूषण निम्त्याउँदै हजारौँ वर्ग [[किलोमिटर]]सम्म डढेलो लागेको थियो। भीषण ग्रीष्मलहरले बालीनालीमा व्यापक क्षति पुर्‍याउँदछ भने हाइपरथर्मियाका कारण कयौँ मानिसहरूको पनि मृत्यु हुनसक्छ। [[खडेरी]]ग्रस्त क्षेत्रमा डढेलोको जोखिम बढ्नुका साथै वातानुकूलन प्रणालीको उच्चतक प्रयोगले [[जलविद्युत|विद्युत्]] कटौती हुनसक्छ। यस्ता खाले लहरहरूबाट बच्न पूर्वानुमान प्रयोग गरी सावधानी अपनाउन सकिन्छ।<ref name="IPCC6AR_ExtremeEvents">{{cite book |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |pages=8–10 |chapter=Summary for Policymakers |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104175351/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf |archivedate=4 November 2021}}</ref> == कारण == ३ हजारदेखि ७ हजार मिटरको उचाइमा रहेको उच्च चापीय क्षेत्र बलियो हुँदा तातो हावाको लहर फैलिन थाल्दछन् भने यस्ता लहरहरू दिन वा हप्तासम्म पनि रहिरहन सक्छन्। यस्ता लहरहरू उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्मऋतुको समयमा सामान्य हुन्छ। यसको कारण हावाको तीव्र लहरले सूर्यलाई पछ्याउँछ। वायुमण्डलको माथिल्लो तहको उच्च दबाब क्षेत्र र हावाको तीव्र लहर भूमध्य रेखा पक्षमा हुन्छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:प्राकृतिक प्रकोपहरू]] amkwod9wvyky5z6988r6lqrs5zzkhpl 0 140738 1368887 1323527 2026-08-09T01:29:24Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368887 wikitext text/x-wiki न्यूट्रिनो (/njuːˈtriːnoʊ/new-TREE-noh) एक फर्मियन(एक [[मूलभूत कण|प्राथमिक कण]] जसको स्पिन 1/2 हुन्छ) हो जुन कमजोर अन्तर्क्रिया र [[गुरुत्व बल|गुरुत्वाकर्षण]] माध्यमबाट मात्र अन्तर्क्रिया गर्दछ। न्यूट्रिनो [[विद्युत आवेश|विद्युतीय]] रूपमा तटस्थ हुन्छ। यसको स्थीर पीण्ड यति सानो छ कि यसलाई लामो समयसम्म शून्य मानिन्थ्यो। न्युट्रिनोको स्थीर पीण्ड अन्य ज्ञात प्राथमिक कणहरू (पीण्डरहित कणहरू बाहेक) भन्दा धेरै सानो छ। कमजोर बलको दायरा धेरै छोटो हुन्छ, न्युट्रिनोको धेरै सानो पीण्डको कारण गुरुत्वाकर्षण अन्तरक्रिया अत्यन्त कमजोर हुन्छ, र यिनिहरू विद्युत चुम्बकीय अन्तरक्रिया वा बलियो अन्तरक्रिया भाग लिँदैनन्। यसरी, न्युट्रिनोहरू सामान्यतया सामान्य पदार्थबाट निर्बाध परिसारित हुन्छन् र पत्ता लगाउन धेरै नै कठीन हुन्छ।<ref name="Jayawrdh-2015-νhunt">{{Cite book|title=The Neutrino Hunters: The chase for the ghost particle and the secrets of the universe}}</ref> प्रकृतिमा ३ फरक किसिमा न्यूट्रिनोहरू पाइन्छन्। ती फरक किसिमका न्यूट‍्रिनोलाई न्युट्रिनोका फरक स्वाद भनेर पनि जनाइन्छ। कमजोर अन्तरक्रियाहरूले तलका तीनवटा लेप्टोनिक स्वादहरू मध्ये एकमा न्यूट्रिनोहरू सिर्जना गर्दछ: # इलेक्ट्रोन न्यूट्रिनो # म्युअन न्यूट्रिनो # टाउ न्यूट्रिनो यहाँ इलेक्ट्रोन, म्युअन र टाउ तीन फरक स्वादहरू हुन्। न्यूट्रिनोका प्रत्येक स्वाद, समान नाम भएका चार्ज भएका लेप्टनसँग सम्बन्धित छन्। <ref>{{Cite journal |last=Nakamura |first=Kengo |last2=Petcov |first2=Serguey Todorov |year=2016 |title=Neutrino mass, mixing, and oscillations |url=http://pdg.lbl.gov/2016/reviews/rpp2016-rev-neutrino-mixing.pdf |journal=[[Chinese Physics C]] |volume=40 |page=100001}}</ref> न्युट्रिनोलाई लामो समयसम्म पीण्डबिहिन मानिएको भएपनि अहिले यो थाहा छ कि हरेकका आफ्नै तीनवटा छुट्टै न्युट्रिनो पिण्डहरू छन् (जसमध्ये सबैभन्दा सानो पनि शून्य <ref>{{Cite journal |last=Boyle |first=Latham |last2=Finn |first2=Kiernan |last3=Turok |first3=Neil |year=2022 |title=The Big Bang, CPT, and neutrino dark matter |journal=Annals of Physics |volume=438 |page=168767 |arxiv=1803.08930 |bibcode=2022AnPhy.43868767B |doi=10.1016/j.aop.2022.168767 |s2cid=119252778}}</ref> हुन सक्छ)। तर तीनवटा पिण्डहरू तीनवटा स्वादहरूसँग मेल खाँदैनन्। एक स्वादको न्यूट्रिनो सबै तीन पीण्डमान अवस्था को एक विशिष्ट मिश्रण(''क्वान्टम सुपरपोजिसन'' ) हो। केही अन्य तटस्थ कणहरू जस्तै, न्युट्रिनोहरू फलस्वरूप चालमा विभिन्न स्वादहरू बीच ओसिलिट हुन्छन् । उदाहरणका लागि, बिटा क्षय प्रतिक्रिया मा उत्पादित एक इलेक्ट्रोन न्यूट्रिनो, एक म्यूअन न्यूट्रिनो वा टाऊ न्यूट्रिनो को रूप मा एक टाढा राखिएको डिटेक्टरमा अन्तरक्रिया गर्न सक्छन्। <ref name="Grossman-Lipkin-1997">{{Cite journal |last=Grossman |first=Yuval |last2=Lipkin |first2=Harry J. |author-link2=Harry J. Lipkin |year=1997 |title=Flavor oscillations from a spatially localized source — A simple general treatment |journal=[[Physical Review|Physical Review D]] |volume=55 |issue=5 |page=2760 |arxiv=hep-ph/9607201 |bibcode=1997PhRvD..55.2760G |doi=10.1103/PhysRevD.55.2760 |s2cid=9032778}}</ref> <ref name="Bilenky-2016-ν-osc">{{Cite journal |last=Bilenky |first=Samoil M. |year=2016 |title=Neutrino oscillations: From a historical perspective to the present status |journal=[[Nuclear Physics (journal)|Nuclear Physics B]] |volume=908 |pages=2–13 |arxiv=1602.00170 |bibcode=2016NuPhB.908....2B |doi=10.1016/j.nuclphysb.2016.01.025 |s2cid=119220135}}</ref> तीनवटा पीण्डका मानहरू विसं २०८२ सालसम्म अझै थाहा छैन, तर प्रयोगशाला प्रयोगहरू र [[कस्मोलोजी|ब्रह्माण्डीय]] अवलोकनहरूले तिनीहरूको वर्गहरूको भिन्नताहरू निर्धारण गरेको छ।<ref name="Capozzi-Lisi-Marrone-etal-2016">{{Cite journal |last=Capozzi |first=Francesco |last2=Lisi |first2=Eligio |last3=Marrone |first3=Antonio |last4=Montanino |first4=Daniele |last5=Palazzo |first5=Antonio |year=2016 |title=Neutrino masses and mixings: Status of known and unknown 3ν parameters |journal=Nuclear Physics B |volume=908 |pages=218–234 |arxiv=1601.07777 |bibcode=2016NuPhB.908..218C |doi=10.1016/j.nuclphysb.2016.02.016 |s2cid=119292028}}</ref> तिनीहरूको योगफलको अधिकतम मान ({{val|2.14|u=kg|e=-37}} ) भएको तथ्य पनि हामीलाई थाहा छ, <ref name="Olive-PDG-2016-Σmν">{{Cite journal |last=Olive |first=Keith A. |author-link=Keith Olive |year=2016 |title=Sum of neutrino masses |url=http://pdg.lbl.gov/2016/reviews/rpp2016-rev-sum-neutrino-masses.pdf |journal=Chinese Physics C |volume=40 |issue=10 |page=100001 |bibcode=2016ChPhC..40j0001P |doi=10.1088/1674-1137/40/10/100001 |s2cid=125766528}}</ref> र इलेक्ट्रोन न्यूट्रिनोको अधिकतम पीण्डमान पनि यिनै प्रयोगहरूबाट निर्धारण गरिएको छ। <ref name="KATRIN-2022-NatPhys"> {{Cite journal |last=Aker |first=M. |last2=Mertens |first2=S. |last3=Schlösser |first3=M. |display-authors=etal |date=February 2022 |title=Direct neutrino-mass measurement with sub-electronvolt sensitivity |journal=[[Nature Physics]] |volume=18 |issue=2 |pages=160–166 |bibcode=2022NatPh..18..160K |doi=10.1038/s41567-021-01463-1 |issn=1745-2473 |doi-access=free}}</ref> प्रत्येक न्युट्रिनोको लागि एक सम्बन्धित एन्टिपार्टिकल पनि हुन्छ, जसलाई एन्टिन्यूट्रिनो भनिन्छ। यसमा स्पिन पनि हुन्छ तर विद्युतीय चार्ज हुँदैन। एन्टिन्यूट्रिनोलाई विपरित-ध्रुबीय लेप्टन नम्बर र कमजोर आइसोस्पिन, र बायाँ-हातको काइरालिटिको सट्टा दायाँ-हातले न्युट्रिनोहरूबाट अलग गरिन्छ। कुल लेप्टन संख्या (आणविक बिटा क्षयमा) को संरक्षण गर्न, इलेक्ट्रोन न्यूट्रिनो पोजिट्रोन (एन्टि-इलेक्ट्रोन) वा इलेक्ट्रोन-एन्टिन्यूट्रिनोसँग मात्र देखा पर्दछ, जबकि इलेक्ट्रोन एन्टिन्यूट्रिनो इलेक्ट्रोन वा इलेक्ट्रोन न्यूट्रिनोसँग मात्र देखा पर्दछ। <ref name="FourPeaksAZ-ghostν">{{Cite web |title=Ghostlike neutrinos |url=http://www.particlecentral.com/neutrinos_page.html |access-date=24 April 2016 |website=particlecentral.com |publisher=Four Peaks Technologies |location=Scottsdale, AZ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324131645/http://www.particlecentral.com/neutrinos_page.html |date=24 March 2016 }}</ref> <ref name="HypPhys-GSU-consℓ">{{Cite web |title=Conservation of lepton number |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/particles/parint.html#c3 |access-date=24 April 2016 |series=HyperPhysics / particles |publisher=Georgia State University}}</ref> न्यूट्रिनो विभिन्न रेडियोधर्मी क्षयहरूद्वारा बन्दछन्; निम्न अपूर्ण सूचीमा, केही प्रक्रियाहरू समावेश छन्: * परमाणु नाभिक वा हेड्रोनको बिटा क्षय * प्राकृतिक [[नाभिकीय प्रतिक्रिया|आणविक प्रतिक्रियाहरू]] जस्तै कि [[तारा|ताराको]] भित्री क्षेत्रमा हुने प्रक्रियाहरू * [[परमाणु भट्टी|आणविक रिएक्टर]], [[परमाणु बम|आणविक बम]], वा कण गतिवर्धकहरूमा कृत्रिम आणविक प्रतिक्रियाहरू * एक सुपरनोभा को समयमा * [[न्युट्रन तारा|न्यूट्रोन ताराको]] स्पिन-घटिरहेको समयमा * जब ब्रह्माण्डीय किरणहरू वा द्रुत कण बीमहरूले परमाणुहरू प्रहार गर्दछन् पृथ्वीको वरिपरि पत्ता लगाइने अधिकांश न्यूट्रिनोहरू सूर्य भित्रको आणविक प्रतिक्रियाबाट निर्मित हुन्छन्। पृथ्वीको सतहमा, लगभग ६५ अरब ( {{Val|6.5|e=10}} ) सौर न्यूट्रिनो, प्रति सेकेन्ड प्रति वर्ग सेन्टिमिटर पाइन्छ। <ref name="Armitage-JILA-2003-sol-ν">{{Cite web |last=Armitage |first=Philip |year=2003 |title=Solar neutrinos |url=http://jila.colorado.edu/~pja/astr3730/lecture21.pdf |access-date=24 April 2016 |publisher=University of Colorado |location=Boulder, CO }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328131827/http://jila.colorado.edu/~pja/astr3730/lecture21.pdf |date=28 March 2016 }}</ref> <ref name="Bahcall-Serenelli-Basu-2005"> {{Cite journal |last=Bahcall |first=John N. |author-link=John N. Bahcall |last2=Serenelli |first2=Aldo M. |last3=Basu |first3=Sarbani |author-link3=Sarbani Basu |year=2005 |title=New solar opacities, abundances, helioseismology, and neutrino fluxes |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=621 |issue=1 |pages=L85–L88 |arxiv=astro-ph/0412440 |bibcode=2005ApJ...621L..85B |doi=10.1086/428929 |s2cid=1374022}}</ref> न्युट्रिनो पृथ्वीको भित्री भागको टोमोग्राफीको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। <ref name="Millhouse-Lipkin-2013-tomog">{{Cite journal |last=Millhouse |first=Margaret A. |last2=Lipkin |first2=David C. |year=2013 |title=Neutrino tomography |url=http://soundideas.pugetsound.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2059&context=faculty_pubs |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=81 |issue=9 |pages=646–654 |bibcode=2013AmJPh..81..646M |doi=10.1119/1.4817314 }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="PINGU-2014-LoIntt"> {{Cite report|title=The Precision IceCube Next Generation Upgrade (PINGU)}}</ref> == इतिहास == === पाउलीको प्रस्ताव === न्यूट्रिनो पहिलो पटक सन् १९३० मा वुल्फग्याङ्ग पाउलीले बिटा क्षयले कसरी ऊर्जा, [[परिवेग|गति]], र कोणीय गति ( स्पिन ) को संरक्षण गर्न सक्छ भनेर व्याख्या गरेका थियो। यसको विपरित, [[निल बोर|नील्स बोहर]], जसले बीटा क्षयमा अवलोकन गरिएको निरन्तर ऊर्जा स्पेक्ट्राको व्याख्या गर्न संरक्षण कानूनको सांख्यिकीय संस्करण प्रस्तावित गरे, पाउलीले पत्ता नलागेको कणको परिकल्पना गरे जसलाई उनले "न्यूट्रोन" भनिन्छ, दुवैको नामकरणको लागि प्रयोग गरिएको समान ''-ओन'' अन्त्य प्रयोग गरे: [[प्रोटोन]] र [[इलेक्ट्रोन]] । उनले बिटा क्षयको प्रक्रियामा इलेक्ट्रोन वा बिटा कणसँगै न्यूक्लियसबाट नयाँ कण उत्सर्जित भएको र इलेक्ट्रोन जस्तै द्रव्यमान भएको प्रस्ताव गरे। <ref name="Brown-1978-idea-ν"> {{Cite journal |last=Brown |first=Laurie M. |author-link=Laurie Brown (physicist) |year=1978 |title=The idea of the neutrino |url=https://archive.org/details/physics-today_1978-09_31_9/page/23 |journal=[[Physics Today]] |volume=31 |issue=9 |pages=23–28 |bibcode=1978PhT....31i..23B |doi=10.1063/1.2995181}}</ref> जेम्स च्याड्विकले १९३२ मा धेरै ठूलो तटस्थ आणविक कण पत्ता लगाए र यसलाई पनि [[न्यूट्रोन]] पनि नाम दिए, जसले गर्दा दुई भिन्न कणहरूको एउटै नाम हुन गयो। "न्यूट्रिनो" शब्द अनरिको फर्मी ले १९३२ जुलाईमा भएको पेरिस सम्मेलनमा र १९३३ मा भएकको सोलभे सम्मेलनमा प्रयोग गरेका थिए, फलस्वरूप यो शब्दले वैज्ञानिक शब्दावलीमा प्रवेश गर्‍यो, । यो नाम ([[इटालेली भाषा|इटाली भाषामा]] "सानो चार्जबिहिन") इडोर्डो अमालदीले रोमको इन्स्टिच्युट अफ फिजिक्स अफ भाय, पानिस्पर्नामा फर्मीसँग कुराकानीको क्रममा, आफुले पत्ता लागएको गह्रुङगो न्यूट‍्रोनसँग भिन्न बनाउन, ठट्टामा प्रयोग गरेका थिए। <ref> {{Cite journal |last=Amaldi |first=Edoardo |author-link=Edoardo Amaldi |year=1984 |title=From the discovery of the neutron to the discovery of nuclear fission |url=https://archive.org/details/physics-reports_1984-09_111_1-4/page/306 |journal=[[Physics Reports]] |volume=111 |issue=1–4 |page=306 |bibcode=1984PhR...111....1A |doi=10.1016/0370-1573(84)90214-X}}</ref> फर्मीको बिटा क्षयको सिद्धान्तमा, चाडविकको ठूलो तटस्थ कण प्रोटोन, इलेक्ट्रोन र सानो तटस्थ कण (अहिले ''इलेक्ट्रोन एन्टिन्यूट्रिनो'' भनिने) मा क्षय हुन सक्छ। १९३४ मा लिखित फर्मीको शोधले <ref name="Fermi-1934"> {{Cite journal |last=Fermi |first=Enrico |author-link=Enrico Fermi |year=1934 |title=Versuch einer Theorie der β-Strahlen.&nbsp;I |trans-title=Search for a theory of β-decay.&nbsp;I |journal=[[Zeitschrift für Physik A]] |language=de |volume=88 |issue=3–4 |pages=161–177 |bibcode=1934ZPhy...88..161F |doi=10.1007/BF01351864 |s2cid=125763380}}</ref> पाउलीको न्युट्रिनोलाई पाउल डिराकको पोजिट्रोन र वर्नर हाइजेनबर्गको न्युट्रोन–प्रोटोन मोडेलसँग एकीकृत गर्‍यो र भविष्यको प्रयोगात्मक कार्यको लागि ठोस सैद्धान्तिक आधार तयार गर्‍यो। <ref> {{Cite journal |last=Fermi |first=Enrico |author-link=Enrico Fermi |last2=Wilson |first2=Fred L. |year=1968 |title=Fermi's theory of beta decay |url=http://microboone-docdb.fnal.gov/cgi-bin/RetrieveFile?docid=953;filename=FermiBetaDecay1934.pdf;version=1 |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=36 |issue=12 |page=1150 |bibcode=1968AmJPh..36.1150W |doi=10.1119/1.1974382}}</ref> सन् १९३४ सम्म, बीटा क्षयको लागि ऊर्जा संरक्षण अमान्य छ भन्ने बोहरको विचारको विरूद्धमा प्रयोगात्मक प्रमाणहरू थिए: त्यस वर्षको सोल्भे सम्मेलनमा, बीटा कणहरू (इलेक्ट्रोनहरू) को ऊर्जा स्पेक्ट्राको मापन प्रस्तुत गरिएको थियो, त्यसले प्रत्येक प्रकारको बीटा क्षयबाट इलेक्ट्रोनहरूको ऊर्जामा स्पष्ट सीमा भएको देखायो। यदि ऊर्जाको संरक्षण अमान्य छ भने यस्तो सीमा संभव छैन, जसमा ऊर्जाको कुनै पनि मात्रा कम्तिमा केही क्षयहरूमा सांख्यिकीय रूपमा उपलब्ध हुनेछ। सन् १९३४ मा पहिलो पटक मापन गरिएको बीटा क्षय स्पेक्ट्रमको प्राकृतिक व्याख्या यो थियो कि ऊर्जाको सीमित (र संरक्षित) मात्रा मात्र उपलब्ध थियो, र नयाँ कणले कहिलेकाहीँ यो सीमित ऊर्जाको भिन्न अंश लिइरहेको थियो, बाँकी बिटा कणको लागि छोडेर। । पाउलीले यस अवसरलाई सार्वजनिक रूपमा जोड दिन प्रयोग गरे कि अझै पत्ता नलागेको "न्यूट्रिनो" वास्तविक कण हुनुपर्छ। न्यूट्रिनोको वास्तविकताको पहिलो प्रमाण सन् १९३८ मा इलेक्ट्रोनको क्लाउड-चेम्बर मापन र न्यूक्लियसको परावर्तन मार्फत आयो। <ref> {{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1938/05/22/archives/cloudchamber-test-finds-neutrino-real-drs-crane-and-halpern-decide.html?sq=%2522H.%2520Richard%2520Crane%2522&scp=1&st=cse|title=Cloud-chamber test finds neutrino 'real'|date=22 May 1938|work=The New York Times|quote=Drs.&nbsp;Crane and Halpern decide it is no mere hypothesis}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == <references responsive="lower-alpha" group="lower-alpha"/> kd73peoglugmvg2tiq2s14bpo0k6yvx 0 140739 1368907 1352853 2026-08-09T01:55:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368907 wikitext text/x-wiki [[भौतिक शास्त्र|भौतिकशास्त्रमा]], '''प्रोटोन-इलेक्ट्रोन पीण्ड अनुपात''' (प्रतीक '''''μ''''' वा '''''β''''' ) [[प्रोटोन]] ( [[परमाणु|परमाणुमा]] पाइने ब्यारियोन ) र इलेक्ट्रोन (परमाणुमा पाइने लेप्टन ) को स्थीर पीण्ड लाई भाग गर्दा हुने [[निर्आयामी|आयामरहित मात्रा]], अर्थात् : : ''μ'' = ‌‌m_p/m_e =1 836.152 673 426(32) <ref name="physconst-mpome"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="90">[https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?mpsme "2022 CODATA Value: proton-electron mass ratio"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="91">''The NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="92">[[National Institute of Standards and Technology|NIST]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="94">May 2024<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="95"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2024-05-18</span></span>.</span></cite></ref> कोष्ठकहरूमा रहेको संख्या अन्तिम दुई अंकहरूमा रहेको मापन अनिश्चितता हो। <ref name="physconst-mpome"/> == छलफल == ''μ'' महत्त्वपूर्ण आधारभूत भौतिक स्थिरता हो किनभने: * ब्यारियोनिक पदार्थमा [[प्रोटोन]] र [[न्यूट्रोन]] जस्ता [[क्वार्क|क्वार्कहरू]] र क्वार्कहरूबाट बनेका कणहरू हुन्छन्।स्वतन्त्र न्यूट्रोनको आधा-जीवन 613.9 सेकेन्ड हुन्छ। अद्यवधिक जानाकरीको आधारमा मान्ने हो भने, इलेक्ट्रोन र प्रोटोनहरू स्थिर पाइएका छन् ।( प्रोटोन क्षयको सिद्धान्तहरूले अनुमानमा प्रोटोनको कम्तिमा 10 ³² वर्षको आधा जीवन हुन्छ। आजको मितिमा, प्रोटोन क्षयको कुनै प्रयोगात्मक प्रमाण पाइएको छैन।); * किनभने तिनीहरू स्थिर छन्, सबै सामान्य परमाणुहरूका घटक हुन्, र तिनीहरूको रासायनिक गुणहरू निर्धारण गर्दछ, [[प्रोटोन]] सबैभन्दा प्रचलित ब्यारियोन हो, जबकि [[इलेक्ट्रोन]] सबैभन्दा प्रचलित लेप्टन हो; * [[प्रोटोन|प्रोटोन पीण्ड]] ''mp'' मुख्यतया ग्लुअनहरू र [[क्वार्क|क्वार्कहरू]] ( अप क्वार्क र डाउन क्वार्क ) _ले प्रोटोन बनाउँछ। त्यसैले ''m'' _p, र त्यसैले अनुपात ''μ'', बलियो बलको सजिलै मापनयोग्य परिणामहरू हुन्। वास्तवमा, काइरल सीमामा, ''m'' _p QCD ऊर्जा स्केल, Λ _QCD को समानुपातिक छ। दिइएको ऊर्जा मापनमा, बलियो कपलिङ्ग स्थिर ''α'' _s QCD मापन यसरी सम्बन्धित छ: :: <math>\alpha_s=-\frac{2\pi}{\beta_0 \ln(E/\Lambda_{\rm QCD})}</math> : जहाँ ''β'' ₀ = −11 + 2 ''n'' /3, ''n'' [[क्वार्क|क्वार्कको]] स्वादको संख्या हो। == समय अनुसार ''μ'' को भिन्नता == खगोलविद्हरूले ब्रह्माण्डको इतिहासमा ''μ'' परिवर्तन भएको प्रमाण खोज्ने प्रयास गरेका छन्। (उस्तै प्रश्न फाइन-स्ट्रक्चर स्थिरताको बारेमा पनि सोधिएको छ।) यस्तो परिवर्तनको एउटा चाखलाग्दो कारण, बलियो बलको बलमा समयसँगै परिवर्तन हुनेछ। परिवर्तनशील ''μ'' को लागि खगोलीय खोजहरूले सामान्यतया [[हाइड्रोजन|आणविक हाइड्रोजनको]] लाइमन शृङ्खला र [[Werner transition|वर्नर ट्रान्जिसनहरूको]] जाँच गरिएका छन्, जनु पर्याप्त ठूलो [[रेडसिफ्ट|रेडशिफ्ट]] भएमा, अप्टिकल क्षेत्रमा हुन्छ र त्यसैकारण भू-आधारित स्पेक्ट्रोग्राफहरूद्वारा अवलोकन गर्न सकिन्छ। यदि ''μ'' परिवर्तन भयो भने, प्रत्येक विश्राम फ्रेम तरंग दैर्ध्यको तरंग दैर्ध्य ''λ'' _''i'' मा परिवर्तनलाई निम्न रूपमा व्यक्त गर्न सकिन्छ: : <math>\ \lambda_i=\lambda_0 \left[ 1+K_i \frac{\Delta\mu}\mu \right],</math> जहाँ Δ''μ''/''μ,'' ''μ'' को समानुपातिक परिवर्तन हो र ''K _i'' एक अचल राशी हो जसलाई सैद्धान्तिक (वा अर्ध-अनुभवजन्य) फ्रेमवर्क भित्र गणना गर्नुपर्छ। रेइनहोल्ड लगाएतले सन् २००६ मा क्वासार Q0405-443 र Q0347-373 को आणविक हाइड्रोजन अवशोषण स्पेक्ट्राको विश्लेषण गरेर ''μ'' मा सम्भावित 4 [[स्तरीय भिन्नता|मानक विचलन]] भिन्नता रिपोर्ट गरे। तिनीहरूले {{Nowrap|1=Δ''μ''/''μ'' = (2.4 ± 0.6){{e|-5}}}} भएको पत्ता लगाए। किङ्ग लागएतले सन् २००८ मा रेइनहोल्डको को स्पेक्ट्रल डेटा पुन: विश्लेषण र अर्को क्वासर, Q0528-250 मा नयाँ डाटा संकलन गरेर {{Nowrap|1=Δ''μ''/''μ'' = (2.6 ± 3.0){{e|-6}}}} भएको पत्ता लगाए, जुन रेइनहोल्ड को सन् २००६ को नतिजा भन्दा फरक हो। मर्फी लगायतले सन् २००८ मा गरेको अमोनियाको उल्टो संक्रमण प्रयोगले रेडशीफ्ट {{Nowrap|1=''z'' = 0.68}} मा Δ''μ''/''μ =''{{Nowrap|{{val|1.8|e=-6}}}} भएको निस्कर्ष निकाले। कानेकर(२०११) ले सोही प्रयोग गरेर 0218+357 तिर {{Nowrap|1=''z'' = 0.68}} मा अमोनियाको इन्भर्सन ट्रान्जिसनको गहिरो अवलोकनहरू प्राप्त गर्न प्रयोग गरे र त्यसको मान Δ''μ''/''μ'' {{Nowrap|< {{val|3|e=-7}}}} भएको निस्कर्ष निकाले। बाग्डोनाइट (२०१३) चक्रीय लेन्स [[तारापुञ्ज|ग्यालेक्सी]] PKS 1830-211 मा पार्न मेथानोल ट्रान्जिसनहरू प्रयोग गरी {{Nowrap|1=''z'' = 0.89}} मा {{Nowrap|1=∆''μ''/''μ'' = (0.0 ± 1.0) × 10⁻⁷}} भएको निस्कर्ष निकाले। <ref name="Science-20121213">{{Cite journal |last=Bagdonaite |first=Julija |last2=Jansen |first2=Paul |last3=Henkel |first3=Christian |last4=Bethlem |first4=Hendrick L. |last5=Menten |first5=Karl M. |last6=Ubachs |first6=Wim |date=December 13, 2012 |title=A Stringent Limit on a Drifting Proton-to-Electron Mass Ratio from Alcohol in the Early Universe |url=https://research.vu.nl/en/publications/1d54a47c-d3cf-4eed-900d-6a035ac35d88 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=339 |issue=6115 |pages=46–48 |bibcode=2013Sci...339...46B |doi=10.1126/science.1224898 |pmid=23239626 |s2cid=716087 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Space-20121213">{{Cite web |last=Moskowitz |first=Clara |date=December 13, 2012 |title=Phew! Universe's Constant Has Stayed Constant |url=http://www.space.com/18894-galaxy-alcohol-fundamental-constant.html |access-date=December 14, 2012 |publisher=[[Space.com]]}}</ref> कानेकर (२०१५) मा z=0.89 मा {{Nowrap|∆''μ''/''μ'' < 1.1 × 10⁻⁷}} भएको निश्कर्ष निकाल्न एउटै लेन्समा बहु मेथानोल ट्रान्जिसनहरूको सुक्ष्म अवलोकनहरू गरे। यान्त्रिक त्रुटीहरू कम गर्न समान फ्रिक्वेन्सीको साथ तीन मेथानोल लाइनहरू प्रयोग गर्दै,उनीहरूले {{Nowrap|∆''μ''/''μ'' < 4 × 10⁻⁷}} प्राप्त गरे। ध्यान दिनुहोस् कि Δ ''μ'' / ''μ'' को मानहरू बीचको कुनै पनि तुलनात्मक रूपमा फरक रेडशिफ्टहरूमा Δ ''μ'' / ''μ'' को विकासलाई नियमन गर्न एक विशेष मोडेल आवश्यक पर्दछ। अर्थात्, तल्लो रेडशिफ्टहरूमा शून्य परिवर्तनसँग मिल्दो परिणामहरूले उच्च रेडशिफ्टहरूमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्दैन। == यो पनि हेर्नुहोस् == * कोइड सूत्र == फुटनोटहरू == {{Reflist}} == सन्दर्भहरू == * {{Cite book|doi=John D. Barrow|title=The Constants of Nature: From Alpha to Omega – the Numbers That Encode the Deepest Secrets of the Universe|location=London}} * {{Cite journal |last=Reinhold |first=E. |last2=Buning |first2=R. |last3=Hollenstein |first3=U. |last4=Ivanchik |first4=A. |last5=Petitjean |first5=P. |last6=Ubachs |first6=W. |year=2006 |title=Indication of a Cosmological Variation of the Proton–Electron Mass Ratio based on Laboratory Measurement and Reanalysis of H2 spectra |url=http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/1871/32346/2/Natconst.pdf |journal=Physical Review Letters |volume=96 |issue=15 |page=151101 |bibcode=2006PhRvL..96o1101R |doi=10.1103/physrevlett.96.151101 |pmid=16712142 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite journal |last=King |first=J. |last2=Webb |first2=J. |last3=Murphy |first3=M. |last4=Carswell |first4=R. |year=2008 |title=Stringent Null Constraint on Cosmological Evolution of the Proton-to-Electron Mass Ratio |journal=Physical Review Letters |volume=101 |issue=25 |page=251304 |arxiv=0807.4366 |bibcode=2008PhRvL.101y1304K |doi=10.1103/physrevlett.101.251304 |pmid=19113692 |s2cid=40976988}} * {{Cite journal |last=Murphy |first=M. |last2=Flambaum |first2=V. |last3=Muller |first3=S. |last4=Henkel |first4=C. |year=2008 |title=Strong Limit on a Variable Proton-to-Electron Mass Ratio from Molecules in the Distant Universe |url=https://archive.org/details/sim_science_2008-06-20_320_5883/page/1611 |journal=Science |volume=320 |issue=5883 |pages=1611–3 |arxiv=0806.3081 |bibcode=2008Sci...320.1611M |doi=10.1126/science.1156352 |pmid=18566280 |s2cid=2384708}} * {{Cite journal |last=Kanekar |first=N. |year=2011 |title=Constraining Changes in the Proton–Electron Mass Ratio with Inversion and Rotational Lines |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=728 |issue=1 |pages=L12 |arxiv=1101.4029 |bibcode=2011ApJ...728L..12K |doi=10.1088/2041-8205/728/1/L12 |s2cid=119230502}} * {{Cite journal |last=Kanekar |first=N. |last2=Ubachs |first2=W. |last3=Menten |first3=K. L. |last4=Bagdonaite |first4=J. |last5=Brunthaler |first5=A. |last6=Henkel |first6=C. |last7=Muller |first7=S. |last8=Bethlem |first8=H. L. |last9=Dapra |first9=M. |year=2015 |title=Constraints on changes in the proton–electron mass ratio using methanol lines. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=448 |issue=1 |pages=L104 |arxiv=1412.7757 |bibcode=2015MNRAS.448L.104K |doi=10.1093/mnrasl/slu206 |doi-access=free}} [[श्रेणी:इलेक्ट्रोन]] [[श्रेणी:प्रोटोन]] [[श्रेणी:आधारभुत अचल राशी]] 9ftcif5fhmisnknjfjx0dx28o88kwjy 0 140749 1368793 1365440 2026-08-08T23:30:21Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368793 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = नेपाली लोकतन्त्र आन्दोलन | subtitle = | image = Nepalese Constituent Assembly Building.jpg | caption = [[नेपालको सङ्घीय संसद]] | date = २००७–२०६५ | place = [[नेपाली]] | causes = राजनीतिक दमन; जनसहभागिता; जीवनको स्तर | goals = बहुदलीय व्यवस्था; लोकतन्त्र; राजतन्त्रको उन्मूलन | methods = सडक आन्दोलनकारी; विद्रोह; कालो दिवसको परिचय | result = राजतन्त्रको उन्मूलन; लोकतन्त्र | side1 = [[नेपाल सरकार]] | side2 = [[जनआन्दोलन (स्पष्टता)|जनआन्दोलन]] | side3 = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] | leadfigures1 = [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]] | leadfigures2 = गैर-केन्द्रीकृत नेतृत्व | leadfigures3 = [[पुष्पकमल दाहाल]] }} '''नेपाल लोकतन्त्र आन्दोलन''' २०औँ शताब्दीदेखि २००८सम्मका राजनीतिक पहल र आन्दोलनहरूको शृङ्खलाको संयोजन थियो जसले नेपालमा प्रतिनिधित्वात्मक लोकतन्त्र, [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय राजनीतिक प्रणाली]] स्थापना र राजतन्त्रको उन्मूलनको वकालत गऱ्यो। यसले तिनवटा प्रमुख आन्दोलनहरू देखेको छ, [[सात सालको क्रान्ति|सन् १९५१ को क्रान्ति]], [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|जन आन्दोलन]] र [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|लोकतन्त्र आन्दोलन]] जसले अन्ततः [[शाह वंश|शाह राजतन्त्र]] उन्मूलन गऱ्यो, नेपाललाई [[गणतन्त्र]] परिणत गऱ्यो र [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय द्विसदनीय लोकतन्त्र]] पुनः परिचय दियो। नेपालमा लोकतन्त्रका लागि राष्ट्रिय आन्दोलनको सुरुवात २०औँ शताब्दीको मध्यमा लामो समयदेखि स्थापित नेपाली शाही परिवार [[राणा वंश|राणा]] शासन निष्कासन गर्नु थियो जुन [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय राष्ट्रवादी आन्दोलन]] जातीय र राजनीतिक घटनाक्रमबाट प्रभावित थियो। यद्यपि, लोकतन्त्रको यो अवधि सन् १९६० मा समाप्त भयो र हालैका लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई उन्मूलन गर्दै, [[राजनीतिक दल|राजनीतिक दलहरू]] प्रतिबन्ध लगाउँदै र केही प्रकारका अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता प्रतिबन्धित गर्दै [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] प्रणाली लागु गरियो।<ref name=":0" /> == २००७ सालको जनवादी आन्दोलन == २०औँ शताब्दीको मध्यमा नेपालको शिक्षा प्रणालीको विस्तारले गर्दा देशमा [[साक्षरता|साक्षरता दर]] र उच्च शिक्षा प्राप्तिको बढ्दो स्तरका कारण नेपालमा शिक्षित अभिजात वर्गको उदय भएको देखियो। [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतको स्वतन्त्रता]] पछि, राजनीतिक दलहरू स्थापित भए र छिमेकी नेपालमा [[राणा वंश|राणा राजतन्त्र]] विरुद्ध सङ्गठित सङ्घर्षमा संलग्न भए। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना सन् १९४९ मा लोकतन्त्र र जन गणतन्त्र स्थापना गर्ने लक्ष्यका साथ भएको थियो। यसको विपरित, नेपाली काङ्ग्रेस पार्टी, पछि नेपाली काङ्ग्रेस, सन् १९४७ मा गठन भएको थियो र राणा राजतन्त्र विरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्न नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको समर्थन प्राप्त गरेको थियो। महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय र घरेलु दबाबमा, शाही परिवार र नेपाली काङ्ग्रेसले सन् १९५१ को दिल्ली सम्झौता भनेर चिनिने लोकतन्त्रको शान्तिपूर्ण र स्थिर सङ्क्रमण स्थापना गर्न सहमत भए। संवैधानिक राजतन्त्र ढाँचामा एक सङ्क्रमकालीन सरकार स्थापना गरियो, र राणा शासनको उन्मूलन गर्नमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको र सामाजिक-लोकतान्त्रिक आधारमा चलेको नेपाली काङ्ग्रेस पार्टीले चुनाव जित्यो। डिसेम्बर १९६० मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] संसद विघटन गरे र राजनीतिक दल र पुलिसलाई जेलमा रहेका राजनीतिक दलका सदस्य र राष्ट्रिय मन्त्रीमण्डलका सदस्यहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने योजना बनाए। == पञ्चायत == राजाले साम्प्रदायिक तहमा प्रत्यक्ष निर्वाचन गराउने गरी राजनैतिक शक्तिको पुनर्गठन गर्ने [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन प्रणाली]] लागु गरे। जबकि पञ्चायत कानूनले औपचारिक रूपमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता गर्यो, यो शाही परिवारको आलोचनालाई निषेध गर्ने महिमाको अपराध कानून सहित धेरै शाही कानूनहरू मार्फत प्रतिबन्धित गरिएको थियो।<ref name=":0">{{Cite book|title=The rise of ethnic politics in Nepal : democracy in the margins|date=2010|location=London}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHangen,_Susan_I.2010">Hangen, Susan I. (2010). ''The rise of ethnic politics in Nepal : democracy in the margins''. London: Routledge. [[आइएसबिएन|ISBN]]&nbsp;[[विशेष: पुस्तक स्रोत/978-0-415-77884-8|<bdi>978-0-415-77884-8</bdi>]]. [[ड्रेकुला|OCLC]]&nbsp;[[oclc:311756366|311756366]].</cite></ref> राजाले [[कार्यकारिणी|कार्यकारी शक्ति]] पाएको बेला राजनीतिक सुधारहरूले संसदको स्वायत्तता र अधिकारलाई पुनर्संरचना र कटौती गर्यो। राजनैतिक प्रतिनिधिहरूलाई सम्राटप्रतिको आफ्नो वफादारीमा कडाईका साथ अनुगमन गरिएको थियो, र राजनीतिक प्रतिनिधित्व साँघुरो थियो।<ref name=":3">{{Cite journal |last=Khadka |first=Narayan |date=1986 |title=Crisis in Nepal's Partyless Panchayat System: The Case for More Democracy |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1986_59_3/page/429 |journal=Pacific Affairs |volume=59 |issue=3 |pages=429–454 |doi=10.2307/2758328 |jstor=2758328}}</ref> १९७९ मा विद्यार्थी आन्दोलनमा लोकप्रिय असन्तुष्टि बढ्यो जसले पञ्चायत प्रणालीको भविष्यमा जनमत सङ्ग्रहको नेतृत्व गर्यो जसको परिणामस्वरूप पञ्चायत प्रणालीलाई सानो संस्थागत सुधारहरू सहितको रक्षा गरियो। == २०४६ जनआन्दोलन == भारतसँगको व्यापार विवादपछि मूल्यवृद्धि र उपभोग्य वस्तुको अभावमा सातवटा राजनीतिक गुट र नेपाली कांग्रेसको गठबन्धनले नेपालमा लोकतन्त्रको पुनःस्थापनाको प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Conflict, education and People's War in Nepal|location=London}}</ref> अप्रिल १९९० मा, विद्यार्थीहरू, मानवअधिकार सङ्गठनहरू र व्यावसायिक सङ्घहरूले विरोध प्रदर्शन गरे जसको कारण विश्वविद्यालय र विद्यालयहरू बन्द भए।<ref name=":2" /> यो विरोध पहिलो जनआन्दोलन, वा जनआन्दोलनमा परिणत भयो जसले राजालाई संवैधानिक लोकतन्त्रको ढाँचामा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापित गर्न दबाब दियो।<ref>{{Cite journal |last=Hachhethu |first=Krishna |date=1994 |title=Transition to Democracy in Nepal: negotiations behind constitution making, 1990 |url=http://www.thlib.org/static/reprints/contributions/CNAS_21_01_04.pdf |journal=Contributions to Nepalese Studies |volume=21 |pages=91–126 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250419164652/https://www.thlib.org/static/reprints/contributions/CNAS_21_01_04.pdf |date=2025-04-19 }}</ref> नेपालको बहुधार्मिक र भाषिक जनसङ्ख्याको बावजुद यसको संविधानले नेपाललाई हिन्दु राष्ट्र घोषणा गर्‍यो र [[नेपाली भाषा|नेपालीलाई]] आधिकारिक भाषाको रूपमा घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite journal |last=Bhattachan |first=Krishna |date=2005 |title=Nepal: From absolute monarchy to "democracy" and back -- The need for Inclusive Democracy |journal=The International Journal of Inclusive Democracy |volume=1, 4 |pages=1–6}}</ref> == नेपाली गृहयुद्ध == [[माओवादी जनयुद्ध|नेपाली गृहयुद्ध]] लोकतान्त्रिक सरकार र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]] को अर्धसैनिक शाखाबीचको शान्ति वार्ताको परिणाम थियो।<ref>{{Cite book|title=Understanding and influencing public support for insurgency and terrorism|date=2012|location=Santa Monica, CA}}</ref> यसले लगभग ३०,००० विद्रोह लडाकुहरूको निर्माणमा परिणत गर्यो र लगभग १३,००० हताहत भयो र हजारौँको लागि बेपत्ता भयो।<ref name=":5">{{Cite book|title=Understanding and influencing public support for insurgency and terrorism|location=Santa Monica, CA}}</ref><ref>{{Cite web |title=17,800 people died during conflict period, says Ministry of Peace - Nepal |url=https://reliefweb.int/report/nepal/17800-people-died-during-conflict-period-says-ministry-peace |access-date=2020-05-29 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref> नेपालको लोकतन्त्रको पहिलो दशक बारम्बार सरकार परिवर्तन, पार्टीभित्रको आन्तरिक लडाइ र [[भ्रष्टाचार|भ्रष्टाचारका]] कारण अशान्त मानिन्छ।<ref name="RAND">{{Cite book|title=Understanding and influencing public support for insurgency and terrorism|date=2012|location=Santa Monica, CA}}</ref> == लोकतन्त्र आन्दोलन == सन् २००१ मा [[दरबार हत्याकाण्ड|राजा बिरेन्द्र र उनको परिवारको हत्या]], विपक्षीलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्दै, समाचार र मिडिया सङ्गठनहरूलाई सेन्सर गर्दै र देशका केही भागहरूमा दूरसञ्चार बन्द गर्दै, बहुदलीय लोकतन्त्रलाई पूर्ववर्ती राजाद्वारा आपतकालको स्थितिमा राखिएको थियो। गृहयुद्ध सैन्य र राजनीतिक गतिरोधमा विकसित भयो जुन सन् २००५ मा समाप्त भयो। राजनीतिक र आर्थिक अवस्थाको विरोधमा प्रदर्शनले नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]] अनुमानित १,००,००० देखि २,००,००० र सम्पूर्ण देशमा ५० लाखलाई आकर्षित गऱ्यो।<ref name=":4">{{Cite journal |last=Routledge |first=Paul |date=May 2010 |title=Nineteen Days in April: Urban Protest and Democracy in Nepal |url=https://archive.org/details/sim_urban-studies_2010-05_47_6/page/1279 |journal=Urban Studies |language=en |volume=47 |issue=6 |pages=1279–1299 |bibcode=2010UrbSt..47.1279R |doi=10.1177/0042098009360221 |issn=0042-0980 |s2cid=54903610}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[सात सालको क्रान्ति]] * [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाल विषय}} [[श्रेणी:नेपालको राजनीति]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] ixvtdjlaa9ctwbc4zy7kwhzgyb1xptv 0 140906 1368739 1354827 2026-08-08T22:08:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368739 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit | unit_name = United States Army | image = [[File:Military service mark of the United States Army.svg|frameless]] <br/> संयुक्त राज्य अमेरिकी सेनाको आधिकारिक मोहर<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gov/Portals/1/Documents/Trademarks/DOD%20Guide%20about%20use%20of%20seals%20logos%20insignia%20medals-16%20Oct%2015F.PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405154729/http://www.defense.gov/Portals/1/Documents/Trademarks/DOD%20Guide%20about%20use%20of%20seals%20logos%20insignia%20medals-16%20Oct%2015F.PDF|url-status=dead|archive-date=5 April 2016|title=Important Information and Guidelines About the Use of Department of Defense Seals, Logos, Insignia, and Service Medals|date=16 October 2015|page=2|access-date=5 April 2016|publisher=United States Department of Defense}}</ref> <br />[[File:Logo of the United States Army 2023.svg|frameless|upright=1.00]] <br />Wordmark<ref>{{cite web |work=US Army |url=https://www.army.mil/article/264594/new_army_brand_redefines_be_all_you_can_be_for_a_new_generation |date=8 March 2023 |title=New Army brand redefines 'Be All You Can Be' for a new generation }}</ref> | start_date = {{start date|1775|06|14|df=yes}}{{Efn|महादेशीय सेनाको रूपमा।}} <br />({{Age in years and months|1775|06|14}} पहिले)<ref>{{cite book|last=Wright, Jr.|first=Robert K.|title=The Continental Army (Army Lineage Series)|year=1983|publisher=Center of Military History, United States Army|location=Washington, D.C.|isbn=9780160019319|url=http://www.history.army.mil/books/RevWar/ContArmy/CA-fm.htm|oclc=8806011|access-date=30 October 2013|archive-date=9 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009065615/https://history.army.mil/books/RevWar/ContArmy/CA-fm.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Maass|first=John R.|url=http://www.history.army.mil/html/faq/birth.html|title=June 14th: The Birthday of the U.S. Army|publisher=U.S. Army Center of Military History|access-date=30 October 2013|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001214256/https://history.army.mil/html/faq/birth.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001214256/https://history.army.mil/html/faq/birth.html |date=1 October 2018 }}</ref> | dates = 14 June 1775–1783 (as [[Continental Army]]) <br /> 1792–1796 as [[Legion of the United States]] <br /> 1796–present as United States Army | country = {{Flagu|United States}} | type = [[सेना]] | role = स्थल | size = {{ubl|452,689 active duty personnel<ref>{{cite web |title=Defense Manpower Data Center- Monthly Strength Summary |url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/download?fileName=ms0_2307.pdf&groupName=milTop |work=[[Defense Manpower Data Center]] |access-date=14 September 2023 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004043045/https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/download?fileName=ms0_2307.pdf&groupName=milTop |date=4 October 2023 }}</ref> | 325,218 [[Army National Guard]] personnel | 176,968 [[United States Army Reserves|Army Reserve]] personnel<ref>{{cite web |url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/download?fileName=DRS_42486_SelRes_202307.pdf&groupName=resRankGrade |title=Department of Defense: Selected Reserves by Rank/Grade |date=July 31, 2023 |work=[[Defense Manpower Data Center]] |access-date=14 September 2023 }}</ref> | 1,073,200 total uniformed personnel (official data as of July 31, 2023) | 330,000 civilian personnel<ref>{{cite web|url=https://www.goarmy.com/careers-and-jobs/find-your-path/army-civilians.html|title=Army Civilians|website=goarmy.com|access-date=16 June 2023}}</ref> | 4,406 crewed aircraft<ref name="WAF2018">{{cite journal |title=World Air Forces 2018 |journal=Flightglobal |page=17 |url=https://www.flightglobal.com/asset/21905 |access-date=13 June 2018}}</ref> }} | command_structure = [[अमेरिकी सशस्त्र बल]] <br />[[United States Department of the Army|Department of the Army]] | garrison = [[पेन्टागन]] <br />{{nowrap|[[Arlington County, Virginia]], U.S.}} | garrison_label = Headquarters | motto = "This We'll Defend"<ref>{{cite web|url=https://www.army.mil/about/|title=Who we are: The Army's Vision & Strategy|website=Army.mil|access-date=July 11, 2024}}</ref> | colors = Black, gold and white<ref>{{cite book |title=U.S. Future Combat & Weapon Systems Handbook |first=Ibp |last=Usa |page=15}}</ref><ref>{{cite book |title=U.S. Army Brand Guide |url=https://www.army.mil/aemo#org-army-brand |access-date=3 Nov 2022}}</ref> <br />{{color box|#030000}}&nbsp;{{color box|#FFD530}}&nbsp;{{color box|#FFFFFF}} | colors_label = Colors | march = "[[The Army Goes Rolling Along]]" {{audio|Army goes rolling along.ogg|Play}} | mascot = [[Army Mules]] | equipment = [[List of equipment of the United States Army|List of U.S. Army equipment]] | battles = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = See list |[[File:Streamer RW.PNG|200px]] <br />[[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|क्रान्तिकारी युद्ध]] <br />[[File:Streamer W1812.PNG|200px]] <br />[[War of 1812]] <br />[[File:Streamer MW.PNG|200px]] <br />[[Mexican–American War]] <br />[[File:Streamer CW.PNG|200px]] <br />[[अमेरिकी गृहयुद्ध|गृहयुद्ध]] <br />[[File:Streamer IW.PNG|200px]] <br />[[American Indian Wars|Indian Wars]] <br />[[File:Streamer SC.PNG|200px]] <br />[[स्पेन अमेरिका युद्ध]] <br />[[File:Streamer CRE.PNG|200px]] <br />[[China Relief Expedition]] <br />[[File:Streamer PC.PNG|200px]] <br />[[Philippine–American War]] <br />[[File:Streamer MS.PNG|200px]] <br />[[Mexican Expedition]] <br />[[File:Streamer WWI V.PNG|200px]] <br />[[पहिलो विश्वयुद्ध]] <br />[[Allied intervention in the Russian Civil War|Russian Civil War]] <br />[[Bonus Army suppression]] <br />[[File:World War II - American Campaign Streamer (Plain).png|200px]] <br />[[File:Streamer APC.PNG|200px]] <br />[[File:European-African-Middle Eastern Campaign Medal streamer.png|200px]] <br />[[दोस्रो विश्व युद्ध]] <br />[[File:Korean Service Medal - Streamer.png|200px]] <br />[[कोरियाली युद्ध]] <br />[[1958 Lebanon crisis]] <br />[[File:Vietnam Service Streamer vector.svg|200px]] <br />[[भियतनाम युद्ध]] <br />[[File:Streamer AFE.PNG|200px]] <br />[[Dominican Civil War]] <br />[[File:Streamer AFE.PNG|200px]] <br />[[Korean DMZ Conflict (1966–1969)|Korean DMZ Conflict]] <br />[[File:Streamer AFE.PNG|200px]] <br />[[US invasion of Grenada|Invasion of Grenada]] <br />[[File:Streamer AFE.PNG|200px]]|[[United States Invasion of Panama|Invasion of Panama]] <br />[[File:Streamer AFE.PNG|200px]] <br />[[Unified Task Force|Somali Civil War]] <br />[[File:Streamer SAS.PNG|200px]] <br />[[Gulf War|Persian Gulf War]] <br />[[File:Streamer KC.PNG|200px]] <br />[[Kosovo War]] <br />[[File:Streamer gwotE.PNG|200px]] <br />[[Global War on Terrorism]] <br />[[File:Streamer AFGCS.PNG|200px]] <br />[[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] <br />[[File:Iraq Campaign streamer.svg|200px]] <br />[[इराक युद्ध]] <br />[[File:Inherent Resolve Campaign streamer.svg|200px]] [[Operation Inherent Resolve]]<ref>{{Cite web |url=http://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=70415 |title=ASSIST-QuickSearch Document Details |access-date=6 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207122448/http://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=70415 |archive-date=7 February 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207122448/http://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=70415 |date=7 February 2018 }}</ref> <br />[[Battle of Khasham]] }} | anniversaries = [[U.S. Army Birthdays|Army Birthday]]: 14 June<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/birth.html|title=June 14th: The Birthday of the U.S. Army|website=U.S. Army Center of Military History|access-date=February 17, 2024}}</ref> | website = {{ubl|{{URL|www.army.mil|army.mil}}|{{URL|www.goarmy.com|goarmy.com}}}} <!-- Commanders --> | commander1 = {{Flagicon image|Flag of the President of the United States.svg|size=25px}} [[अमेरिकी राष्ट्रपति |राष्ट्रपति]] [[ जो बाइडेन]] | commander1_label = [[कमान्डर-इन-चिफ]] | commander2 = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of Defense.svg|size=25px}} [[Lloyd Austin]] | commander2_label = सेक्रेटरी अफ डिफेन्स | commander3 = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Army.svg|size=25px}} [[Christine Wormuth]] | commander3_label = सेक्रेटरी अफ आर्मी | commander4 = {{Flagicon image|Flag of the Chief of Staff of the United States Army.svg|size=25px}} [[General (United States)|GEN]] [[Randy A. George]] | commander4_label = चिफ अफ स्टाफ | commander5 = {{Flagicon image|Flag of the Vice Chief of Staff of the United States Army.svg|size=25px}} [[General (United States)|GEN]] [[James J. Mingus]] | commander5_label = [[Vice Chief of Staff of the United States Army|Vice Chief of Staff]] | commander6 = {{Flagicon image|Flag of the Sergeant Major of the United States Army.svg|size=25px}} [[Sergeant Major of the Army|SMA]] [[Michael R. Weimer]]<ref>{{cite web|url=https://www.dvidshub.net/webcast/32423|title=Webcast: Relinquishment of Responsibility for GEN James McConville / Change of Responsibility SMA Michael Grinston|access-date=2023-07-28|website=DVIDS}}</ref> | commander6_label = [[Sergeant Major of the Army]] | notable_commanders = <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the United States Army (official proportions).svg|border|150px]] | identification_symbol_label = [[Flag of the United States Army|Flag]] | identification_symbol_2 = [[File:Field flag of the United States Army.svg|border|150px]] | identification_symbol_2_label = Field flag{{Efn|Adopted in 1962.}} }}'''संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना''' [[अमेरिकी सशस्त्र बल|संयुक्त राज्य अमेरिका सशस्त्र बल]] को स्थल सेना सेवा शाखा हो। यो आठ अमेरिकी वर्दीधारी सेवाहरू मध्ये एक हो, र यसलाई [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान|अमेरिकी संविधान]]मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्यको]] सेनाको रूपमा तोकिएको छ। <ref name="Constitution">Article II, section 2, clause 1 of the [[United States Constitution]] (1789). <br /></ref> सेना अमेरिकी सैन्य सेवाको सबैभन्दा पुरानो शाखा र सबैभन्दा वरिष्ठ हो। <ref>{{Cite web |date=31 October 1977 |title=Department of Defense Directive 1005.8 |url=https://permanent.access.gpo.gov/websites/dodandmilitaryejournals/www.dtic.mil/whs/directives/corres/html2/d10058x.htm |access-date=7 July 2017 |website=Permanent.access.gpo.gov}}</ref> यसको इतिहास कन्टिनेन्टल आर्मीमा छ, यसको गठन १४ जुन १७७५ मा [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]] (१७७५-१७८३ ) को समयमा स्वतन्त्रताको लागि ब्रिटिश विरुद्ध लड्न गरिएको थियो। <ref name="Army_birth" /> क्रान्तिकारी युद्ध पछि, कन्फेडेरेसनको कांग्रेसले ३ जुन १७८४ मा विघटित महाद्वीपीय सेनालाई प्रतिस्थापन गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना सिर्जना गर्यो। <ref name="Army_LOC">Library of Congress, [http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=lljc&fileName=027/lljc027.db&recNum=166&itemLink=r%3Fammem%2Fhlaw%3A@field%28DOCID%2B@lit%28jc0271%29%29%230270001&linkText=1 Journals of the Continental Congress, Volume 27]</ref> संयुक्त राज्य सेनाले आफूलाई कन्टिनेन्टल आर्मी (महाद्वीपीय सेना)को निरन्तरता मान्छ, र यसैले यसको संस्थागत स्थापनालाई १७७५ मा त्यो सशस्त्र बलको उत्पत्ति मान्दछ <ref name="Army_birth">{{Cite web |title=14 June: The Birthday of the U.S. Army |url=http://www.history.army.mil/html/faq/birth.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001214256/https://history.army.mil/html/faq/birth.html |archive-date=1 October 2018 |access-date=1 July 2011 |publisher=[[United States Army Center of Military History]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001214256/https://history.army.mil/html/faq/birth.html |date=1 October 2018 }}</ref> == मिशन == संयुक्त राज्य सेनाले [[अमेरिकी सशस्त्र बल|अमेरिकी सशस्त्र बलको]] भूमि-आधारित शाखाको रूपमा सेवा गर्दछ। [https://www.law.cornell.edu/uscode/text/10/7062 अध्याय १० को खण्ड ७०६२, यूएस कोडले] सेनाको उद्देश्यलाई निम्न रूपमा परिभाषित गर्दछ: <ref>DA Pamphlet 10–1 ''Organization of the United States Army''; Figure 1.2 ''Military Operations''.</ref> <ref>{{Cite web |title=10 USC 3062: Policy; composition; organized peace establishment |url=http://uscodebeta.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title10-section3062&num=0&edition=prelim |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005010612/http://uscodebeta.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title10-section3062&num=0&edition=prelim |archive-date=5 October 2013 |access-date=21 August 2013 |publisher=U.S. House of Representatives }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010612/http://uscodebeta.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title10-section3062&num=0&edition=prelim |date=5 October 2013 }}</ref> * शान्ति र सुरक्षाको संरक्षण र संयुक्त राज्य अमेरिका, राष्ट्रमंडल र सम्पत्ति, र संयुक्त राज्यले कब्जा गरेको कुनै पनि क्षेत्रको रक्षाको लागि प्रदान गर्ने * राष्ट्रिय नीतिहरूलाई समर्थन गर्ने * राष्ट्रिय उद्देश्यहरू कार्यान्वयन गर्ने * संयुक्त राज्य अमेरिकाको शान्ति र सुरक्षालाई खतरामा पार्ने आक्रामक कार्यहरूको लागि जिम्मेवार कुनै पनि राष्ट्रहरूलाई पराजित गर्ने == इतिहास == === उत्पत्ति === दोस्रो महाद्वीपीय कांग्रेस <ref>[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc00235)): Cont'l Cong.]</ref> द्वारा ग्रेट ब्रिटेनसँग लड्न उपनिवेशहरूको लागि एक एकीकृत सेनाको रूपमा १४ जुन १७७५ मा कन्टिनेन्टल आर्मी (महाद्वीपीय सेना) को सिर्जना गरिएको थियो, [[जर्ज वासिङ्टन|जर्ज वाशिंगटनलाई]] यसको कमाण्डर नियुक्त गरियो। <ref name="Army_birth"/> <ref>[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc00238)): Cont'l Cong.]</ref> <ref>[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc00240)): Cont'l Cong.]</ref> <ref>[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc00580)): Cont'l Cong.]</ref>सेनाको नेतृत्व सुरुमा बेलायती सेना वा औपनिवेशिक मिलिसियाहरूमा सेवा गरेका व्यक्तिहरूले गरेका थिए र जसले धेरै ब्रिटिश सैन्य सम्पत्ती आफूसँगै ल्याएका थिए। क्रान्तिकारी युद्ध अगाडी बढ्दै जाँदा , फ्रान्सेली सहायता, स्रोतहरू र सैन्य सोचले नयाँ सेनालाई आकार दिन मद्दत गर्यो। फ्रेडरिक विल्हेल्म भोन स्टुबेन जस्ता धेरै युरोपेली सिपाहीहरू आफ्नै मद्दतको लागि आए, जसले प्रसियन सेनाको रणनीति र संगठनात्मक सीपहरू सिकाए। युद्ध पछि, महाद्वीपीय सेनालाई भूमि प्रमाणपत्र दिइयो र भंग गरियो। यद्यपि, मूल निवासी अमेरिकीहरूसँग निरन्तर द्वन्द्वको कारण, चाँडै एक प्रशिक्षित स्थायी सेना फिल्ड गर्न आवश्यक ठानियो। रेगुलर आर्मी सुरुमा निकै सानो थियो र वाबाशको युद्धमा जनरल सेन्ट क्लेयरको पराजय पछि, <ref name="Buffenbarger">{{Cite web |last=Buffenbarger |first=Thomas E. |date=15 September 2011 |title=St. Clair's Campaign of 1791: A Defeat in the Wilderness That Helped Forge Today's U.S. Army |url=http://www.army.mil/article/65594 |publisher=U.S. Army Heritage and Education Center}}</ref> जहाँ ८०० भन्दा बढी सिपाहीहरू मारिएका थिए, रेगुलर आर्मीलाई संयुक्त राज्यको सेनाको रूपमा पुनर्गठित गरिएको थियो, जुन १७९१ मा स्थापित भएको थियो। १७९६ मा युनाइटेड स्टेट्स आर्मी नामाकरण गरियो । === विश्व युद्धहरू === संयुक्त राज्य अमेरिका सन् १९१७ मा बेलायत, फ्रान्स, [[रुसी साम्राज्य|रुस]], इटाली र अन्य सहयोगी राष्ट्रहरूको पक्षमा "सम्बद्ध शक्ति" को रूपमा प्रथम विश्वयुद्धमा सामेल भयो । अमेरिकी सेनाहरू पश्चिमी मोर्चामा पठाइयो र युद्ध समाप्त गर्ने अन्तिम आक्रमणहरूमा संलग्न थिए। नोभेम्बर १९१८ मा युद्धविराम संग, सेनाको आकार घटाइयो। [[पर्ल हार्बर आक्रमण|पर्ल हार्बरमा]] [[जापानी साम्राज्य|जापानी]] आक्रमण पछि संयुक्त राज्य अमेरिका डिसेम्बर १९४१ मा [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्व युद्धमा]] सामेल भयो। लगभग ११ मिलियन अमेरिकीहरूले विभिन्न सेना अपरेसनहरूमा सेवा गर्ने थिए। <ref name="debruyne">{{Citation |last=Nese DeBruyne, Congressional Research Service |title=American War and Military Operations Casualties: Lists and Statistics |date=18 September 2018 |url=https://fas.org/sgp/crs/natsec/RL32492.pdf |at=Page 3, note j — |quote=World War II: 10.42 million (1 December 1941-31 August 1945) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230514171012/https://sgp.fas.org/crs/natsec/RL32492.pdf |date=14 May 2023 }}.</ref> <ref name="amh-v2">{{Citation |title=American Military History |volume=2 |page=122 |chapter=Chapter 4: "GRAND STRATEGY AND THE WASHINGTON HIGH COMMAND" |chapter-url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter4.htm |publisher=[[United States Army Center of Military History]] |quote=10.4 million}}</ref> युरोपेली मोर्चामा, अमेरिकी सेनाका सेनाहरूले फ्रान्सेली उत्तर अफ्रिकामा अवतरण गर्ने र ट्युनिसियालाई लिएर सिसिलीमा गएर पछि इटालीमा लडेका सेनाहरूको महत्त्वपूर्ण भाग बनाए। सन् १९४४ को जुनमा उत्तरी फ्रान्सको अवतरण र त्यसपछिको युरोपको मुक्ति र [[नाजी जर्मनी|नाजी जर्मनीको]] पराजयमा लाखौं अमेरिकी सेनाको सेनाले केन्द्रीय भूमिका खेलेको थियो। सन् १९४७ मा अमेरिकी सेनामा सिपाहीको संख्या सन् १९४५ मा ८० लाखबाट घटेर ६ लाख ८४ हजार सिपाही भएको थियो र सक्रिय [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजन]]को कुल संख्या ८९ बाट १२ मा झरेको थियो। सेनाका नेताहरूले यो विघटनलाई सफलताको रूपमा लिए। <ref>{{Cite web |date=27 August 2020 |title=The Points Were All That Mattered: The US Army's Demobilization After World War II |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/points-system-us-armys-demobilization#:~:text=The%20US%20Army%20finally%20ended,684%2C000%20on%20July%201%2C%201947. |access-date=November 4, 2022 |website=The National WWII Museum New Orleans}}</ref> === शीत युद्ध === ==== १९४५-१९६० ==== [[चित्र:Exercise_Desert_Rock_I_(Buster-Jangle_Dog)_003.jpg|पाठ=|अङ्गुठाकार| [[कोरियाली युद्ध|कोरियाली युद्धको]] समयमा नेभाडा परीक्षण साइटमा अपरेशन बस्टर-जङ्गलको परमाणु बम परीक्षणको अवलोकन गर्दै अमेरिकी सेनाका सैनिकहरू]] ==== १९६०-१९७० ==== [[भियतनाम युद्ध]] प्रायः अमेरिकी सेनाको लागि अनिवार्य सैन्य सेवाको प्रयोग, अमेरिकी जनतासँग युद्धको अलोकप्रियता र अमेरिकी राजनीतिक नेताहरूले सेनामा लगाइएका निराशाजनक प्रतिबन्धहरूको कारणले गर्दा अमेरिकी सेनाको लागि कम बिन्दुको रूपमा मानिन्छ। अमेरिकी सेनाहरू सन् १९५९ देखि [[दक्षिण भियतनाम|दक्षिण भियतनाममा]] खुफिया र सल्लाह/प्रशिक्षण भूमिकामा तैनाथ भएतापनि, टोन्किनको खाडी घटनापछि सन् १९६५ सम्म ठूलो सङ्ख्यामा तैनाथ गरिएको थिएन। अमेरिकी सेनाहरूले प्रभावकारी रूपमा "परम्परागत" रणभूमिको नियन्त्रण स्थापना र कायम राखे, तर उनीहरूले कम्युनिष्ट भियत कङ र भियतनाम जनसेनाको [[छापामार युद्ध|छापामार]] हिट र रन रणनीतिहरूको सामना गर्न संघर्ष गर्नु पर्‍यो। <ref>Woodruff, Mark. </ref> <ref>{{Cite web |last=Shidler |first=Derek |title=Vietnam's Changing Historiography: Ngo Dinh Diem and America's Leadership |url=https://www.eiu.edu/historia/Historia2009Shidler.pdf}}</ref> === १९९० को दशक === १९९० मा, [[इराक|इराकले]] आफ्नो छिमेकी [[कुवेत|कुवेतमा]] आक्रमण गर्‍यो र [[साउदी अरब|साउदी अरेबिया]]को सुरक्षा सुनिश्चित गर्न अमेरिकी स्थलसेना तुरुन्तै तैनाथ गरियो। जनवरी १९९१ मा [[खाडी युद्ध|खाडी युद्ध]] सुरु भयो, अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनले [[अपरेशन डेजर्ट स्टर्म|इराकी सेनाहरूलाई धपाउन]] ५००,००० भन्दा बढी सेनाहरू, जसमध्ये धेरैजसो अमेरिकी सेनाको संरचनाहरूबाट खटाइएको थियो। पश्चिमी गठबन्धन सेनाहरूले इराकी सेनालाई पराजित गरेपछि अभियान पूर्ण विजयमा समाप्त भयो। इतिहासका केही ठूला ट्याङ्क युद्धहरू खाडी युद्धको समयमा लडिएका थिए। मदिना रिजको युद्ध, नोर्फोकको युद्ध ऐतिहासिक महत्वको ट्याङ्क युद्धहरू थिए। <ref>{{Cite web |title=10 Most Epic Tank Battles in Military History |url=http://www.militaryeducation.org/10-most-epic-tank-battles-in-military-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113173424/http://www.militaryeducation.org/10-most-epic-tank-battles-in-military-history/ |archive-date=13 November 2017 |access-date=2 November 2017 |website=Militaryeducation.org}}</ref> <ref>VUA Citation</ref> <ref>{{Cite web |date=24 March 2016 |title=These were the 6 most massive tank battles in US history |url=http://www.wearethemighty.com/articles/6-massive-tank-battles-from-us-history |access-date=2 November 2017 |website=Wearethemighty.com}}</ref> === २१औं शताब्दी === २००१ [[सेप्टेम्बर ११ को हमला|सेप्टेम्बर ११ को आक्रमण]]मा, पेन्टागनमा आतंकवादी हमलामा मारिएका १२५ पीडितहरू मध्ये ५३ नागरिकहरू (४७ कर्मचारी र छ ठेकेदारहरू) र २२ सैनिकहरू थिए जब अमेरिकन एयरलाइन्सको फ्लाइट ७७ लाई पाँच [[अल कायदा|अल-कायदा]] अपहरणकर्ताहरूले अपहरण गरेको थियो। <ref>{{Cite web |title=September 11, 2001 Pentagon Victims |url=http://www.patriotresource.com/wtc/victims/pentagon.html |access-date=13 November 2015 |website=patriotresource.com}}</ref> ११ सेप्टेम्बरको आक्रमणको प्रतिक्रियामा र आतंक विरुद्धको विश्वव्यापी युद्धको रूपमा, अमेरिकी र [[नाटो]] सेनाहरूले अक्टोबर २००१ मा अफगानिस्तानमा आक्रमण गरे, [[तालिबान]] सरकारलाई विस्थापित गरे। अमेरिकी सेनाले सन् २००३ मा इराकमा अमेरिकी र सहयोगी राष्ट्रहरूको संयुक्त आक्रमणको पनि नेतृत्व गरेको थियो; यसले छोटो र दीर्घकालीन परिनियोजन कार्यहरू दिगो राख्न सक्ने क्षमताको साथ स्थल सेनाहरूको लागि प्राथमिक स्रोतको रूपमा सेवा गर्‍यो। त्यसपछिका वर्षहरूमा, मिसन नियमित सेनाहरू बीचको द्वन्द्वबाट प्रतिविद्रोहमा परिणत भयो, जसको परिणाम स्वरूप ४,००० भन्दा बढी अमेरिकी सदस्यहरूको मृत्यु भयो (मार्च २००८ सम्म) र हजारौं घाइते भए। <ref>{{Cite journal |last=Burnham |first=Gilbert |last2=Lafta |first2=Riyadh |last3=Doocy |first3=Shannon |last4=Roberts |first4=Les |date=12 October 2006 |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-21-27-2006_368_9545/page/1421|journal=The Lancet |language=en |volume=368 |issue=9545 |pages=1421–1428 |citeseerx=10.1.1.88.4036 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69491-9 |issn=0140-6736 |pmid=17055943 |s2cid=23673934}}</ref> <ref name="Lancet supplement">{{Cite web |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006 |url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf}}</ref> सन् २००३ देखि २०११ सम्म इराकमा २३,८१३ विद्रोही मारिएका थिए। <ref>597 killed in 2003,, 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), 652 killed in May 2004, 45 killed in March 2009, 676 killed in 2010, 451 killed in 2011 (with the exception of February), {{Cite web |title=239 people killed in Iraq in August and killed by the U.S. Military |url=http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112042255/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |archive-date=12 January 2012 |access-date=22 October 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112042255/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |date=12 January 2012 }}</ref> == कर्मचारी == === अधिकृत === <div style="width:100%; overflow:auto"> {| style="background-color:#F7F8FF; border:1px solid #8888aa; padding:5px; margin-bottom:15px; font-size:90%; text-align:center;" |- style="background-color:#CCC;" ![[U.S. uniformed services pay grades#Officer pay grades|US&nbsp;DoD<br/>pay grade]] !Special grade{{Efn|Reserved for wartime use only.}} !O-10 !O-9 !O-8 !O-7 !O-6 !O-5 !O-4 !O-3 !O-2 !O-1 |-style="background-color:#CCC;" ![[Ranks and insignia of NATO#Definitions|NATO code]] !OF-10 !OF-9 !OF-8 !OF-7 !OF-6 !OF-5 !OF-4 !OF-3 !OF-2 !colspan=2|OF-1<!--The NATO Code for first lieutenant is OF-1, not OF-2. Please DO NOT change--> |- !दर्ज्यानी चिन्ह |[[File:US-O11 insignia.svg|65px]] |[[File:US-O10 insignia.svg|100px]] |[[File:US-O9 insignia.svg|80px]] |[[File:US-O8 insignia.svg|65px]] |[[File:US-O7 insignia.svg|35px]] |[[File:US-O6 insignia.svg|60px]] |[[File:US-O5 insignia.svg|40px]] |[[File:US-O4 insignia.svg|40px]] |[[File:US-O3 insignia.svg|46px]] |[[File:US-O2 insignia.svg|18px]] |[[File:US-O1 insignia.svg|18px]] |- !Army Green Service Uniform |[[File:US Army O11 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O10 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O9 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O8 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O7 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O6 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O5 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O4 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O3 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O2 (Army greens).svg|50px]] |[[File:US Army O1 (Army greens).svg|50px]] |-{{#if: {{{short|}}}|style="display:none"}} !Army Blue Service Uniform |[[File:Army-USA-OF-10.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-09.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-08.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-07.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-06.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-05.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-04.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-03.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-02.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-01a.svg|70px]] |[[File:Army-USA-OF-01b.svg|70px]] |-{{#if: {{{short|}}}|style="display:none"}} !Army Combat Uniform | |[[File:USA OCP O10.jpg|60x50px]] |[[File:USA OCP O9.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O8.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O7.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O6.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O5.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O4.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O3.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O2.png|60x50px]] |[[File:USA OCP O1.png|60x50px]] |- !Title |[[General of the Army (United States)|General of the Army]] |[[जनरल]] |[[लेफ्टिनेन्ट जनरल]] |[[मेजर जनरल]] |[[ब्रिगेडियर जनरल]] |[[कर्नल]] |[[लेफ्टिनेन्ट कर्नल]] |[[मेजर]] |[[क्याप्टेन]] |फस्ट लुटेनेन्ट |सेकेन्ड लुटेनेन्ट |- !छोटो रुप |GA |GEN |LTG |MG |BG |COL |LTC |MAJ |CPT |1LT |2LT |}</div><noinclude> </noinclude> {{US Army Warrant Officer}}{{US Army Enlisted}} == नोटहरू == {{Notelist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{संयुक्त राज्य अमेरिकाको विषय}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{Official website}} * [https://www.army.mil/photos Army.mil/photos] – United States Army featured photos * [http://collections.mohistory.org/search/custom_search?text=Army U.S. Army Collection] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702073047/http://collections.mohistory.org/search/custom_search?text=Army|date=2 July 2013}}) – Missouri History Museum * [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/research.htm Finding Aids for researching the U.S. Army]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101109163940/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/research.htm|date=9 November 2010}} (compiled by the United States Army Center of Military History). * [https://web.archive.org/web/20121126003035/http://www.us-militaria.com/en US-militaria.com] – The U.S. Army during the Second World War (archived 26 December 2012) {{US Army navbox}}{{Navboxes}} [[श्रेणी:सेना]] 4l9t6s6akbkb39iya7hhp00u9l9owwa 0 141068 1368796 1361037 2026-08-08T23:35:14Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368796 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Fuoco_26-7-2003_Foto_G._Dall'Orto.JPG|अङ्गुठाकार| [[आगो]] ऊर्जा रूपान्तरणको एक उदाहरण हो]] '''ऊर्जा रूपान्तरण''' [[ऊर्जा]]लाई एक रूपबाट अर्कोमा परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया हो।<ref>{{Cite web |title=Energy Transfers and Transformations {{!}} National Geographic Society |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/energy-transfers-and-transformations |access-date=2022-05-29 |website=education.nationalgeographic.org}}</ref> [[भौतिक शास्त्र|भौतिकशास्त्रमा]], [[ऊर्जा]] एक मात्रा हो जसले [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|काम]] गर्न वा चल्ने क्षमता प्रदान गर्दछ (जस्तै कुनै वस्तु उठाउने) वा [[ताप]] प्रदान गर्दछ। रूपान्तरित हुनुको अतिरिक्त, ऊर्जा संरक्षणको नियम अनुसार, ऊर्जालाई एक रूपबाट अर्को फरक रूपमा स्थानान्तरण गर्न सकिन्छ, तर यसलाई सिर्जना वा नष्ट गर्न सकिँदैन। उदाहरणका लागि, घर तताउनको लागि, भट्टीले [[इन्धन]] जलाउँछ, जसको रासायनिक ऊर्जा थर्मल ऊर्जामा परिणत हुन्छ, जुन त्यसपछि घरको हावामा यसको तापक्रम बढाउनको लागि स्थानान्तरण गरिन्छ। == थर्मल ऊर्जाको रूपान्तरणमा सीमितता == उर्जाका अन्य रूपहरूबाट थर्मल ऊर्जामा रूपान्तरण १००% दक्षताका साथ हुन सक्छ।<ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Er. Akanksha |date=9 February 2010 |title=Advantages and Limitations of Ocean Thermal Energy Conversion |url=https://www.indiastudychannel.com/resources/105281-Advantages-and-Limitations-of-Ocean-Thermal-Energy-Conversion.aspx |website=India Study Channel}}</ref> उर्जाको गैर-थर्मल रूपहरू बीचको रूपान्तरण उच्च दक्षताको साथ हुन सक्छ, यद्यपि त्यहाँ सधैँ [[घर्षण]] र समान प्रक्रियाहरूको कारणले थर्मल रूपमा केही ऊर्जा फैलिएको हुन्छ। कहिलेकाहीँ दक्षता १००% को नजिक हुन्छ, जस्तै जब कुनै वस्तु शून्यमा खस्छ भने स्थिति शक्ति [[चाल शक्ति|गति शक्तिमा]] परिणत हुन्छ। ऊर्जा रूपान्तरणलाई अझ प्रभावकारी बनाउनको लागि, थर्मल रूपान्तरणबाट बच्न आवस्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि, आणविक भट्टीहरूको दक्षता, जहाँ नाभिकको गति ऊर्जालाई पहिले थर्मल ऊर्जामा र त्यसपछि विद्युतीय ऊर्जामा रूपान्तरण गरिन्छ, लगभग ३५% हुन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Dunbar |first=William R. |last2=Moody |first2=Scott D. |last3=Lior |first3=Noam |date=March 1995 |title=Exergy analysis of an operating boiling-water-reactor nuclear power station |url=https://archive.org/details/sim_energy-conversion-and-management_1995-03_36_3/page/149 |journal=Energy Conversion and Management |volume=36 |issue=3 |pages=149–159 |bibcode=1995ECM....36..149D |doi=10.1016/0196-8904(94)00054-4 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Nuclear Fuel Cycle: From Ore to Waste|date=1996|location=New York}}{{Page needed|date=January 2020}}</ref> बीचको थर्मल ऊर्जा रूपान्तरणलाई हटाएर, गति ऊर्जालाई विद्युतीय ऊर्जामा प्रत्यक्ष रूपान्तरण गर्दा , ऊर्जा रूपान्तरण प्रक्रियाको दक्षता नाटकीय रूपमा सुधार गर्न सकिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Shinn |first=Eric |last2=Hübler |first2=Alfred |last3=Lyon |first3=Dave |last4=Perdekamp |first4=Matthias Grosse |last5=Bezryadin |first5=Alexey |last6=Belkin |first6=Andrey |date=January 2013 |title=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |volume=18 |issue=3 |pages=24–27 |bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427}}</ref> == उदाहरणहरू == [[कोइला|कोइलाबाट]] चल्ने पावर प्लान्टले यी ऊर्जा परिवर्तनहरू समावेश गर्दछ: # कोइलामा रहेको रासायनिक ऊर्जा दहनबाट थर्मल ऊर्जामा परिणत हुन्छ। # उत्सर्जित ग्यासको थर्मल ऊर्जा हिट एक्स्जेन्जर मार्फत वाष्पको थर्मल ऊर्जामा रूपान्तरण हुन्छ # वाष्पको गति ऊर्जा टर्बाइनमा [[यान्त्रिक शक्ति|मेकानिकल ऊर्जा]]मा रूपान्तरण हुन्छ # [[टर्बाइन]]को यान्त्रिक ऊर्जालाई [[विद्युत जेनरेटर|जेनेरेटर]]द्वारा विद्युतीय ऊर्जामा रूपान्तरण गरिन्छ, जुन अन्तिम उत्पादन हो। यस्तो प्रणालीमा, पहिलो र चौथो चरणहरू धेरै प्रभावकारी हुन्छन्, तर दोस्रो र तेस्रो चरणहरू कम प्रभावकारी हुन्छन्। सबैभन्दा प्रभावकारी ग्यासबाट चल्ने विद्युतीय पावर स्टेसनहरूले ५०% रूपान्तरण दक्षता हासिल गर्न सक्छन्। तेल र कोइलाबाट चल्ने पावर प्लान्टको प्रभावकारिता कम हुन्छ। === अन्य ऊर्जा रूपान्तरण === ऊर्जालाई एउटाबाट अर्कोमा रूपान्तरण गर्ने धेरै मेसिनहरू र ट्रान्सड्यूसरहरू छन्। उदाहरणहरूको छोटो सूची निम्नानुसार छ: * [[विद्युतीय ब्याट्री|विद्युतीय ब्याट्री]] (रासायानिक शक्ति → विद्युतीय शक्ति) * [[विद्युत जेनरेटर|विद्युतीय जेनेरेटर]] ([[चाल शक्ति|चाल शक्ति]] वा [[कार्य (भौतिकशास्त्र)|भौतिक कार्य]] → विद्युतीय शक्ति) * विद्युतीय हिटर (विद्युतीय शक्ति → [[ताप]]) * [[आगो]] (रासायानिक शक्ति → [[ताप]] र प्रकाश) * [[घर्षण]] ([[चाल शक्ति]] → [[ताप]]) * [[फ्युल सेल]] (रासायानिक शक्ति → विद्युतीय शक्ति) * भू-तापीय ऊर्जा (ताप→ विद्युतीय शक्ति) * [[ताप इन्जिन]], जस्तै कारहरूमा प्रयोग हुने [[आन्तरिक दहन इन्जिन]], वा [[वाष्प इन्जिन]] (ताप→ यान्त्रिक शक्ति) * [[जलविद्युत उर्जा]] ([[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण बल]] → विद्युतीय शक्ति) * [[बिजुली बत्ती]] (विद्युतीय शक्ति → [[ताप]] र प्रकाश) * [[माइक्रोफोन]] (ध्वनी → विद्युतीय शक्ति) * Ocean thermal power (ताप → विद्युतीय शक्ति) * [[प्रकाश संश्लेषण]] (electromagnetic radiation → रासायानिक शक्ति ) * Piezoelectrics (strain →विद्युतीय शक्ति) * [[तापविद्युत प्रभाव]] ([[ताप]] → विद्युतीय शक्ति) * Wave power (यान्त्रिक शक्ति → विद्युतीय शक्ति) * [[वायु उर्जा|Windmill]] ([[वायु उर्जा]] → विद्युतीय शक्ति वा यान्त्रिक शक्ति) ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Energy}} [[श्रेणी:ऊर्जा रूपान्तरण| ]] [[श्रेणी:ऊर्जा|रू]] 72azaikqapp55ga93ip70fdzw1wf77b 0 141206 1368831 1367838 2026-08-09T00:21:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368831 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Helium_discharge_tube.jpg|पाठ=Image: Helium discharge tube|अङ्गुठाकार|Helium discharge tube]] [[चित्र:Neon_discharge_tube.jpg|पाठ=Image: Neon discharge tube|अङ्गुठाकार|Neon discharge tube]] [[चित्र:Argon_discharge_tube.jpg|पाठ=Image: Argon discharge tube|अङ्गुठाकार|Argon discharge tube]] [[चित्र:Krypton_discharge_tube.jpg|पाठ=Image: Krypton discharge tube|अङ्गुठाकार|Krypton discharge tube]] [[चित्र:Xenon_discharge_tube.jpg|पाठ=Image: Xenon discharge tube|अङ्गुठाकार|Xenon discharge tube]] '''नोबल ग्याँसहरू'''[English : Noble gas(s)](ऐतिहासिक रूपमा '''निष्कृय ग्यासहरू''', कहिलेकाहीँ '''एरोजेन्स''' भनेर चिनिन्छन् <ref>{{Cite journal |last=Bauzá |first=Antonio |last2=Frontera |first2=Antonio |date=2015 |title=Aerogen Bonding Interaction: A New Supramolecular Force? |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=54 |issue=25 |pages=7340–3 |doi=10.1002/anie.201502571 |pmid=25950423}}</ref> ) [[आवर्त सारणी|पेरियोडिक तालिकाको]] समूह १८ का प्राकृतिक रूपमा पाइने सदस्यहरू हुन्: [[हिलियम]] (He), [[नियोन]] (Ne), [[आर्गन]] (Ar), [[क्रिप्टन]] (Ke)।, xenon (Xe), र radon (Rn)। साधारण अवस्थाहरूमा, यी [[रसायनिक तत्व|तत्वहरू]] गन्धहीन, रंगहीन, धेरै कम रासायनिक प्रतिक्रियाशीलता र क्रायोजेनिक उम्लने बिन्दुहरू भएका मोनाटोमिक ग्यासहरू हुन्। नोबल ग्याँसहरूको निष्कृयताले तिनीहरूलाई रासायनिक प्रतिकृया नचाहिने अवस्थामा उपयोगी बनाउँछ। उदाहरणका लागि, आर्गनलाई [[वेल्डिङ|वेल्डिङमा]] सिल्डिङ ग्यास कवचको रूपमा र इन्यान्डेसेन्ट लाइट बल्बहरूमा फिलर ग्यासको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। हिन्डनबर्ग दुर्घटनामा [[हाइड्रोजन|हाइड्रोजनको]] ज्वलनशीलताको कारणले गर्दा हुने जोखिमहरू स्पष्ट भएपछि, हाइड्रोजनलाई ब्लीम्प्स र बेलुनहरूमा हेलियमले प्रतिस्थापित गरियो। हेलियम र नियोनको पनि कम उम्लने तापक्रम को कारणले [[रेफ्रिजेरेन्ट]]को रूपमा प्रयोग गरिन्छ। रेडन बाहेक नोबल ग्याँसहरूको [[म्यानुफ्याकचरिङ|औद्योगिक]] मात्रा, ग्यासहरूको तरलता र आंशिक आसवनको विधिहरू प्रयोग गरेर [[पृथ्वीको वायुमण्डल|हावा]]बाट अलग गरेर प्राप्त गरिन्छ। हेलियम पनि [[प्राकृतिक ग्याँस]] को खनन प्रकृयाको एक उप-उत्पाद हो। रेडोन सामान्यतया विघटित [[रेडियम]], [[थोरियम]], वा [[युरेनियम|यूरेनियम]] यौगिकहरूको रेडियोधर्मी क्षयबाट अलग गरिन्छ। == इतिहास == ''नोबल ग्याँस'' [[जर्मनेली भाषा|जर्मन]] शब्द {{Lang|de|Edelgas}} बाट अनुवाद गरिएको हो , पहिलो पटक १९०० मा Hugo Erdmann द्वारा यी ग्यासहरूको प्रतिक्रियाको अत्यन्त कम स्तर संकेत गर्न प्रयोग गरिएको थियो <ref>{{Cite journal |last=Renouf |first=Edward |year=1901 |title=Noble gases |url=https://archive.org/details/lehrbuchderanor01erdmgoog/page/78/mode/2up |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=13 |issue=320 |pages=268–270 |bibcode=1901Sci....13..268R |doi=10.1126/science.13.320.268 |s2cid=34534533}}</ref> । यो नामले " नोबल धातुहरू " शब्दसँग समानता दिन्छ, जसको पनि प्रतिकृयाको स्तर अत्यन्त कम छ। नोबल ग्याँसलाई ''निष्क्रिय ग्यास'' पनि भनिन्छ, तर धेरै नोबल ग्याँस यौगिकहरू अहिले पहिचान भएकाले यो लेबललाई हटाइएको छ। <ref>{{Harvard citation no brackets|Ozima|2002|p=30}}</ref> ''दुर्लभ ग्यासहरू'' अर्को शब्द हो जुन प्रयोग गरिएको थियो, <ref>{{Harvard citation no brackets|Ozima|2002|p=4}}</ref> तर यो पनि गलत छ किनभने [[आर्गन]] रेडियोधर्मी पोटासियम-४० को क्षयको कारण बन्ने भएकाले [[पृथ्वीको वायुमण्डल]]मा पर्याप्त मात्रामा (०.९४% मात्रामा, द्रव्यमान हिसाबले १.३%) छ। <ref>{{Cite encyclopedia|title=argon|url=https://www.britannica.com/eb/article-9009382/argon}}</ref> == भौतिक र आणविक गुणहरू == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Property<ref name="brit">{{Cite encyclopedia|title=Noble Gas|url=https://www.britannica.com/eb/article-9110613/noble-gas}}</ref><ref name="greenwood891">{{Harvard citation no brackets|Greenwood|1997|p=891}}</ref> ![[हिलियम]] ![[नियोन]] ![[आर्गन]] ![[क्रिप्टन]] !Xenon !Radon !Oganesson |- | align="left" |[[घनत्व]] (g/dm<nowiki><sup id="mw-g">3</sup></nowiki>) |0.1786 |0.9002 |1.7818 |3.708 |5.851 |9.97 |7200 (predicted)<ref name="og">{{Cite journal |last=Smits |first=Odile |last2=Mewes |first2=Jan-Michael |last3=Jerabek |first3=Paul |last4=Schwerdtfeger |first4=Peter |date=2020 |title=Oganesson: A Noble Gas Element That Is Neither Noble Nor a Gas |journal=[[Angew. Chem. Int. Ed.]] |volume=59 |issue=52 |pages=23636–23640 |doi=10.1002/anie.202011976 |pmc=7814676 |pmid=32959952 |doi-access=free}}</ref> |- | align="left" |Boiling point (K) |4.4 |27.3 |87.4 |121.5 |166.6 |211.5 |450±10 (predicted)<ref name="og" /> |- | align="left" |Melting point (K) |– |24.7 |83.6 |115.8 |161.7 |202.2 |325±15 (predicted)<ref name="og" /> |- | align="left" |Enthalpy of vaporization (kJ/mol) |0.08 |1.74 |6.52 |9.05 |12.65 |18.1 |– |- | align="left" |Solubility in water at 20&nbsp;°C (cm³/kg) |8.61 |10.5 |33.6 |59.4 |108.1 |230 |– |- | align="left" |[[परमाणु क्रमाङ्क]] |2 |10 |18 |36 |54 |86 |118 |- | align="left" |Atomic radius (calculated) (pm) |31 |38 |71 |88 |108 |120 |– |- | align="left" |Ionization energy (kJ/mol) |2372 |2080 |1520 |1351 |1170 |1037 |839 (predicted)<ref>{{Cite web |last=Winter |first=Mark |year=2020 |title=Organesson: Properties of Free Atoms |url=https://www.webelements.com/oganesson/atoms.html |access-date=30 December 2020 |website=WebElements: THE periodic table on the WWW }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202072649/https://webelements.com/oganesson/atoms.html |date=2 December 2020 }}</ref> |- |- | align="left" |Electronegativity<ref>{{Cite journal |last=Allen, Leland C. |year=1989 |title=Electronegativity is the average one-electron energy of the valence-shell electrons in ground-state free atoms |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1989-12-06_111_25/page/9003 |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=111 |issue=25 |pages=9003–9014 |doi=10.1021/ja00207a003}}</ref> |4.16 |4.79 |3.24 |2.97 |2.58 |2.60 |2.59<ref>{{Cite journal |last=Tantardini, Christian |last2=Oganov, Artem R. |year=2021 |title=Thermochemical Electronegativities of the Elements |journal=[[Nature Communications]] |volume=12 |issue=1 |pages=2087–2095 |bibcode=2021NatCo..12.2087T |doi=10.1038/s41467-021-22429-0 |pmc=8027013 |pmid=33828104}}</ref> |} == रासायनिक गुण == [[File:Electron shell 010 Neon - no label.svg|thumb|Neon, like all noble gases, has a full [[valence shell]]. Noble gases have eight electrons in their outermost shell, except in the case of helium, which has two.|alt=An atomic shell diagram with neon core, 2 electrons in the inner shell and 8 in the outer shell.]] नोबल ग्याँसहरू मानक अवस्थामा रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र अज्वलनशील हुन्छन्। <ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry – Volume 23|page=217}}</ref> तिनीहरू एक पटक ''समूह'' लेबल गरिएको थियो''&nbsp;''[[आवर्त सारणी|आवधिक तालिकामा]] ''०'' किनभने यो विश्वास गरिएको थियो कि तिनीहरूसँग शून्यको भ्यालेन्स छ, जसको अर्थ तिनीहरूको [[परमाणु|परमाणुहरू]] अन्य [[रसायनिक तत्व|तत्वहरूसँग]] मिलाएर [[रासायनिक यौगिक|यौगिकहरू]] बनाउन सक्दैनन्। यद्यपि, पछि केही यौगिकहरू बनाउने कुरा पत्ता लाग्यो। <ref name="brit">{{Cite encyclopedia|title=Noble Gas|url=https://www.britannica.com/eb/article-9110613/noble-gas}}</ref> === इलेक्ट्रोन कन्फिगरेसन === अन्य समूहहरू जस्तै, यस समुहका सदस्यहरूले यसको इलेक्ट्रोन कन्फिगरेसनमा ढाँचाहरू देखाउँछन्। बाहिरी अर्बिट इलेक्ट्रोन को संख्याले रासायनिक व्यवहार प्रवृतिहरू निम्त्याउँछ: {| class="wikitable" ![[परमाणु क्रमाङ्क|Z]] ! [[रसायनिक तत्व|तत्व]] ! इलेक्ट्रोन/ शेलको संख्या |- | २ | [[हिलियम|हेलियम]] | २ |- | १० | [[नियोन]] | २, ८ |- | १८ | [[आर्गन]] | २, ८, ८ |- | ३६ | [[क्रिप्टन]] | २, ८, १८, ८ |- | ५४ | जेनन | 2, 8, 18, 18, 8 |- | ८६ | रेडन | 2, 8, 18, 32, 18, 8 |- | ११८ | oganesson | 2, 8, 18, 32, 32, 18, 8 (पूर्वानुमान गरिएको) |} नोबल ग्याँसको पूर्ण भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन शेल हुन्छ। भ्यालेन्स इलेक्ट्रोनहरू परमाणुको सबैभन्दा बाहिरी [[इलेक्ट्रोन|इलेक्ट्रोनहरू]] हुन् र सामान्यतया रासायनिक प्रतिकृयामा भाग लिने इलेक्ट्रोनहरू मात्र हुन्। पूर्ण भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन शेल भएका परमाणुहरू अत्यन्तै स्थिर हुन्छन् र त्यसैले रासायनिक प्रतिकृयामा सहभागी हुँदैन र [[आयन|इलेक्ट्रोनहरू प्राप्त गर्ने वा गुमाउने]] प्रवृत्ति निकै कम हुन्छ। <ref>{{Harvard citation no brackets|Ozima|2002|p=35}}</ref> यद्यपि, राडोन जस्ता भारी नोबल ग्याँसहरू हेलियम जस्ता हल्का नोबल ग्याँसहरू भन्दा इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक बल कम हुन्छ, यसले भारी नोबल ग्याँसहरूमा बाहिरी इलेक्ट्रोन हटाउन सजिलो हुन्छ। == प्रयोगहरू == [[चित्र:Modern_3T_MRI.JPG|पाठ=A large solid cylinder with a hole in its center and a rail attached to its side.|बायाँ|अङ्गुठाकार|तरल हेलियम आधुनिक एमआरआई स्क्यानरहरूमा सुपरकन्डक्टिङ चुम्बकहरूलाई चिसो बनाउन प्रयोग गरिन्छ]] नोबल ग्याँसको उम्लने र पग्लने बिन्दु धेरै कम हुन्छ, त्यसकारण तिनीहरू क्रायोजेनिक [[रेफ्रिजेरेन्ट|रेफ्रिजेरेन्टको]] रूपमा उपयोगी हुन्छन्। <ref>{{Cite encyclopedia|title=Neon}}</ref> विशेष गरी, तरल हीलियम, जुन {{Convert|4.2|K}} मा उम्लन्छ, सुपरकन्डक्टिङ चुम्बकहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ, जुन आणविक चुम्बकीय अनुनाद इमेजिङ र आणविक चुम्बकीय अनुनादमा आवश्यक हुन्छ। <ref>{{Cite journal |last=Zhang, C. J. |last2=Zhou, X. T. |last3=Yang, L. |year=1992 |title=Demountable coaxial gas-cooled current leads for MRI superconducting magnets |journal=IEEE Transactions on Magnetics |publisher=[[IEEE]] |volume=28 |issue=1 |pages=957–959 |bibcode=1992ITM....28..957Z |doi=10.1109/20.120038}}</ref> तरल नियोन पनि क्रायोजेनिक्समा प्रयोग हुन्छ, यद्यपि यो तरल हीलियम जत्तिकै कम तापक्रममा पुग्दैन, तैपनी यसमा ।तरल हीलियम भन्दा ४० गुणा बढी र तरल हाइड्रोजन भन्दा तीन गुणा बढी फ्रिज क्षमता हुन्छ। <ref name="ullmann">{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> Noble gases are commonly used in [[lighting]] because of their lack of chemical reactivity. Argon, mixed with nitrogen, is used as a filler gas for [[incandescent light bulb]]s.<ref name=ullmann>{{cite book |author1=Häussinger, Peter |author2=Glatthaar, Reinhard |author3=Rhode, Wilhelm |author4=Kick, Helmut |author5=Benkmann, Christian |author6=Weber, Josef |author7=Wunschel, Hans-Jörg |author8=Stenke, Viktor |author9=Leicht, Edith |author10=Stenger, Hermann |chapter=Noble gases |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |publisher=Wiley |year=2002 |doi=10.1002/14356007.a17_485|isbn=3-527-30673-0 }}</ref> Krypton is used in high-performance light bulbs, which have higher [[color temperature]]s and greater efficiency, because it reduces the rate of evaporation of the filament more than argon; [[halogen lamps]], in particular, use krypton mixed with small amounts of compounds of [[iodine]] or [[bromine]].<ref name=ullmann/> The noble gases glow in distinctive colors when used inside [[gas-discharge lamp]]s, such as "[[neon lighting|neon lights]]". These lights are called after neon but often contain other gases and [[phosphor]]s, which add various hues to the orange-red color of neon. Xenon is commonly used in [[xenon arc lamp]]s, which, due to their nearly [[continuous spectrum]] that resembles daylight, find application in film projectors and as automobile headlamps.<ref name=ullmann/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{एलेमेन्ट}} {{ढाँचा:सानो पेरियोडिक तालिका}} joz140dkbj1t0ybw4n2eksjg52z7ihs 0 141266 1368902 1354386 2026-08-09T01:46:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368902 wikitext text/x-wiki '''लाइसेन्स ''राज''''' वा '''पर्मिट राज''' [[भारतको अर्थतन्त्र|भारतीय अर्थव्यवस्था]] कडा सरकारी नियन्त्रण र नियमनको प्रणालीका लागि अपमानजनक शब्दावली हो जुन १९५० देखि १९९० को दशकको सुरुसम्म थियो।<ref>Oxford English Dictionary, 2nd edition, 1989: from [[Sanskrit|Skr.]] ''rāj'': to reign, rule; cognate with [[Latin|L.]] ''rēx'', ''rēg-is'', [[Old Irish|OIr.]] ''rī'', ''rīg'' king (see RICH).</ref> यस प्रणालीअन्तर्गत, भारतमा व्यवसाय सञ्चालन गर्नाका लागि सरकारबाट इजाजतपत्र प्राप्त गर्न आवश्यक थियो, र यी इजाजतपत्रहरू प्राप्त गर्न प्रायः गाह्रो हुन्थ्यो।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/867050270|title=India's Innovation Blueprint: How the Largest Democracy is Becoming an innovation Super Power|location=Oxford}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/913733544|title=Economic Reforms in India: Achievements and Challenges|location=Chennai}}</ref><ref>[http://www.swaminomics.org/articles/20011125_streethawking.htm Street Hawking Promise Jobs in Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329023451/http://www.swaminomics.org/articles/20011125_streethawking.htm|date=March 29, 2008}}, ''[[टाइम्स अफ इन्डिया|The Times of India]]'', 2001-11-25</ref> '''लाइसेन्स राज'''को उद्देश्य भारतीय उद्योगको [[संरक्षणवाद|संरक्षण]] गर्नु, आत्मनिर्भरतालाई बढावा दिनु र क्षेत्रीय समानता सुनिश्चित गर्नु थियो।<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |last2=Burgess |first2=Robin |last3=Redding |first3=Stephen |last4=Zilibotti |first4=F. |date=2005 |title=The Unequal Effects of Liberalization: Evidence fromDismantling the License Raj in India |url=https://ideas.repec.org//p/cep/stidep/45.html |journal=STICERD - Development Economics Papers - from 2008 This Series Has Been Superseded by Economic Organisation and Public Policy Discussion Papers |language=en}}</ref> निजी कम्पनीहरूले केही उत्पादन गर्नअघि ८० वटा सरकारी निकायहरूबाट स्वीकृती लिनुपर्थ्यो र यदि अनुमति दिइयो भने सरकारले उत्पादनलाई नियमन गर्थ्यो।<ref name="bbcindia1998">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/55427.stm|title=India: the economy|publisher=BBC|year=1998}}</ref> == इतिहास == रुसी क्रान्ति पछि, भारतमा समाजवादी चिन्तकहरूले पूर्व-क्रान्ति रूसी [[सर्वहारा|सर्वहारा वर्ग]] र औपनिवेशिक शासन अन्तर्गत भारतीय जनता बीच समानान्तरहरू चित्रण गर्न थाले। <ref>{{Cite journal |last=Saxena |first=Chandni |date=2011 |title=Emergence of Socialism in Early 20 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=72 |pages=1515–1516 |jstor=44145782}}</ref> [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि यी समाजवादी गुटहरू, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूको]] लोकतान्त्रिक समाजवादको अवधारणाले लाइसेन्स राजको नीतिहरूलाई प्रभाव पार्यो। <ref>{{Cite journal |last=Kaushik |first=P.D. |date=1985 |title=Economic Creed of the Post Independence Congress: The Nehru-Indira Phase |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=46 |issue=4 |pages=474–486 |jstor=41855200}}</ref> उनले दशकौंको [[उपनिवेशकालीन भारत|औपनिवेशिक शासनले]] गरिब भएको भारतीय अर्थतन्त्रलाई आधुनिकीकरण गर्ने तरिकाको रूपमा सरकारी हस्तक्षेपलाई हेरे। <ref>{{Cite journal |last=Ahanger |first=Javid Ahmad |date=2018 |title=Revisiting Nehru: The politics of nonalignment and secularism |journal=World Affairs: The Journal of International Issues |volume=22 |issue=2 |pages=24–33 |jstor=48520062}}</ref> यद्यपि, नेहरूले [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]मा जस्तै निजी क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्न खोजेनन्। बरु, उनले भारतमा मिश्रित अर्थतन्त्र सिर्जना गर्ने नीति अपनाए, जसमा राज्यको नियन्त्रणमा रहेको रणनीतिक उद्योगहरू र सार्वजनिक क्षेत्रका निगमहरूले लगानीलाई मार्गदर्शन गर्ने, साथै निजी क्षेत्र र बजार शक्तिहरूको लागि महत्त्वपूर्ण भूमिकाको लागि अनुमति दिए। <ref>{{Cite journal |last=Thakur |first=Ramesh |date=January 1993 |title=Restoring India's economic health |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_1993_14_1/page/137 |journal=Third World Quarterly |volume=14 |issue=1 |pages=137–157 |doi=10.1080/01436599308420317 |jstor=3992587}}</ref> == विशेषताहरू == लाइसेन्स राजको मुख्य विशेषता भनेको योजना आयोग हो जसले केन्द्रीकृत रुपमा सञ्चालन गरेको थियो । कमाण्ड अर्थव्यवस्था जस्तै, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघको]] पञ्चवर्षीय योजनाको तर्जमा भारतसँग पञ्चवर्षीय योजनाहरू थिए। यद्यपि, सोभियत संघको विपरीत, निजी क्षेत्रले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। देशमा उपलब्ध स्रोतसाधनको सर्वेक्षण गर्न र जीवनस्तर उकास्ने योजना तर्जुमा गर्न सन् १९५० मा योजना आयोगको स्थापना भएको थियो । <ref>{{Cite web |last=Bhawan |first=Yojana |date=October 19, 2019 |title=Government of India Planning Commission: History |url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/aboutus/history/index.php?about=aboutbdy.htm |access-date=November 1, 2020}}</ref> लाइसेन्स राजको अर्को मुख्य विशेषता उद्योगमा कडा नियमन थियो। औद्योगिक विकास नियमन अधिनियम १९५१ बाट उद्योगलाई नियमन गर्नको लागि कानून सुरु भयो, जसले औद्योगिक मेसिनरी, दूरसञ्चार र रासायनिक उत्पादनलाई अनुसूची १को रूपमा तोकिएका उद्योगहरूमा इजाजतपत्र प्रतिबन्धहरू राख्यो। <ref>{{Cite web |date=October 31, 1951 |title=THE INDUSTRIES (DEVELOPMENT AND REGULATION) ACT, 1951 |url=http://legislative.gov.in/sites/default/files/A1951-65.pdf |publisher=New Delhi: Parliament of India}}</ref> त्यसपछि, १९५६ को औद्योगिक नीति रिजोल्युसनले अनुसूची A भनिने निश्चित उद्योगहरूलाई विशेष रूपमा राज्यको नियन्त्रणमा र अनुसूची B अन्तर्गतका केही उद्योगहरूलाई बहुमत राज्यको स्वामित्वमा राखेर यी प्रतिबन्धहरू विस्तार गर्यो। <ref>{{Cite journal |last=Sivadasan |first=Jagadeesh |date=2006 |title=Regulatory Regime in India: 1947 to 1998 |url=http://webuser.bus.umich.edu/jagadees/other/indmfg_data/Reg_history_india.pdf |url-status=dead |journal=The B.E. Journal of Economic Analysis & Policy |volume=9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124112442/http://webuser.bus.umich.edu/jagadees/other/indmfg_data/Reg_history_india.pdf |archive-date=2020-11-24 |access-date=2020-09-28 |via=University of Michigan}}</ref> अनुसूची A मा उद्योगहरू रक्षा उत्पादन, धातु विज्ञान, खानी, र यातायात समावेश थिए। <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://eaindustry.nic.in/handbk/chap001.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528135133/http://eaindustry.nic.in/handbk/chap001.pdf |archive-date=28 May 2015 |access-date=29 March 2013}}</ref> लाइसेन्स राजको एउटा नतिजा यो थियो कि यसले ठूला निगमहरूलाई फाइदा पुर्‍यायो तर साना व्यवसायहरूले यसले मूल्य चुकाउनु पर्‍यो । किनकि ठूला निगमहरूले लाइसेन्स राजको जटिल नोकरशाहीलाई राम्रोसँग बुझ्न र आवश्यक इजाजतपत्रहरू सुरक्षित गर्न सक्षम भएकाले तिनीहरूले अर्थतन्त्रका धेरै क्षेत्रहरूमा प्रभुत्व जमाउन सक्षम भए। यसले साना व्यवसायहरूलाई प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो बनायो, र केही ठूला निगमहरूको हातमा आर्थिक शक्तिको [[एकाधिकार]]मा योगदान पुर्‍यायो। <ref>{{Cite journal |last=Kapparashetty |first=Sri B. V. |date=2018-04-01 |title=Impact of MRTP Act for Development of Nation- A Study |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3690822 |language=en |location=Rochester, NY |ssrn=3690822}}</ref> भारतमा लाइसेन्स प्रणालीको अर्को आलोचना यो थियो कि यो [[भ्रष्टाचार]]को जोखिममा थियो, किनकि व्यवसाय र व्यक्तिहरूले लाइसेन्स र अनुमतिहरू प्राप्त गर्नको लागि एक जटिल नोकरशाहीलाई बुझ्न पर्थ्यो, र आवश्यक स्वीकृतिहरू प्राप्त गर्न घूस तिर्न वा अन्य प्रकारका भ्रष्टाचारमा संलग्न हुन सक्छ। । यो भ्रष्टाचार भारतमा भ्रष्टाचारको फराकिलो वातावरणले उत्तेजित भएको थियो, जुन सरकारमा पारदर्शिता र जवाफदेहिताको कमी, कमजोर कानुनी प्रणाली, र भ्रष्टाचारको संस्कृतिले धेरै वर्षसम्म जारी रहन अनुमति दिएको थियो। <ref>{{Cite web |last=Jordan |first=Joshua |date=2022-01-24 |title=From the Permit Raj to the Billionaire Raj: Corruption, Liberalization, and Income Inequality in India |url=https://globalanticorruptionblog.com/2022/01/24/from-the-permit-raj-to-the-billionaire-raj-corruption-liberalization-and-income-inequality-in-india/ |access-date=2023-01-06 |website=GAB {{!}} The Global Anticorruption Blog |language=en}}</ref> == लाइसेन्स राजको पतन == [[चित्र:Visit_of_Narasimha_Rao,_Indian_Minister_for_Foreign_Affairs,_to_the_CEC_(cropped).jpg|अङ्गुठाकार|166x166पिक्सेल|पी. वी. नरसिंह राव]] [[चित्र:Manmohansingh04052007.jpg|अङ्गुठाकार|235x235पिक्सेल|[[मनमोहन सिंह]]]] चार दशकदेखि लाइसेन्स राज प्रणाली लागू थियो । प्रधानमन्त्री [[पी. वी. नरसिंह राव|पीवी नरसिम्हा राव]] र वित्तमन्त्री [[मनमोहन सिंह]] लगायत [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|कांग्रेसका]]का धेरै सदस्यहरू उदारीकरणका बलियो समर्थक थिए र यी परिवर्तनहरू लागू गर्नमा प्रमुख भूमिका खेलेका थिए। १९९१ मा, प्रधानमन्त्री नरसिंह राव, जो उद्योग मन्त्री पनि थिए, भारतमा [[उदारीकरण]]को नीति सुरु गरे। यो नीतिले अर्थतन्त्रमा सरकारी हस्तक्षेप घटाउने र आर्थिक समस्याको बजारमा आधारित समाधानलाई प्रवर्द्धन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो । <ref>[http://www.ficci.com/media-room/speeches-presentations/2005/nov/nov17-saarc-somak.htm Address by Mr. Somak Ghosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519124909/http://www.ficci.com/media-room/speeches-presentations/2005/nov/nov17-saarc-somak.htm|date=2006-05-19}}</ref> सन् १९९१ पछि ल्याइएका सुधार नीतिहरूले धेरै आर्थिक प्रतिबन्धहरू हटाइए। मदिरा, सूर्तिजन्य पदार्थ, खतरनाक रसायन, औद्योगिक विस्फोटक पदार्थ, इलेक्ट्रोनिक्स, एयरोस्पेस र औषधि बाहेक लगभग सबै उत्पादन वर्गका लागि औद्योगिक इजाजतपत्र खारेज गरियो। == लाइसेन्स राजको पतनको परिणाम == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:भारतको अर्थतन्त्र]] nasyy2vd0rskasn4tixphzhbx0xv8lm 0 141313 1368880 1275478 2026-08-09T01:20:43Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368880 wikitext text/x-wiki [[File:RiceSheathArk.jpg|thumb|सिथ ब्लाइट रोग देखिएको धानको नमुना]]''''धानमा सिथ ब्लाइट'''' एक घातक रोग हो जसलाई ''राइजोक्टोनिया सोलानी'' भनिने फन्जाइले पैदा गर्छ। यो रोग विशेष गरी नेपाल, भारत, एशियाका अन्य भागहरू र संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिणी भागमा समेत धान उत्पादनको लागि ठूलो समस्या बन्दै गइरहेको छ।<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=R. K.|date=1989|title=Characterization and Pathogenicity of Rhizoctonia spp. Isolated from Rice, Soybean, and Other Crops Grown in Rotation with Rice in Texas|url=https://archive.org/details/sim_plant-disease_1989-12_73_12/page/1004|journal=Plant Disease|volume=73|issue=12|pages=1004|doi=10.1094/pd-73-1004|issn=0191-2917}}</ref> यसले धानको उत्पादनमा ५०% सम्म कमी ल्याउन सक्छ र धानको गुणस्तर पनि घटाउँछ। यो रोगले धानको बोटमा दाग, धब्बा वा घाउहरू बनाउँछ र धानको वृद्धि विकासका विभिन्न चरणहरूमा असर पार्छ। यसले बिरुवा सुकाउने (जहाँ बोट मर्छ), पातहरू सुकाउने, धानको बालामा सङ्क्रमण गर्ने र बीउमा दाग पार्ने समस्या निम्त्याउँछ।<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Dharmendra|last2=Amaresh Gouda|first2=S.|date=July 2018|title=Evaluation of mycoparasitic efficacy of nematode-trapping fungi against Rhizoctonia solani inciting sheath blight disease in rice (Oryza sativa L.)|journal=Biological Control|volume=122|pages=31–40|doi=10.1016/j.biocontrol.2018.04.003|s2cid=90656694 |issn=1049-9644}}</ref> ==रोगको चक्र== जब बिरूवाहरू सङ्क्रमित हुन्छन्, तिनीहरूको तल्लो पातमा गोलाकार हरियो-खैरो र पानीले भिजेजस्तो देखिने दागहरू विकसित हुन्छन्। यो बिरूवाको वृद्धिको अन्तिम चरणमा हुन्छ। यदि मौसममा आर्द्रता (चिसो) भए र घाम कम लागेमा यी दागहरू पातलो धागोजस्तो ''रनर हाइफी''को माध्यमबाट माथिल्लो भागसम्म फैलिन्छ। जसै पातहरू सुक्न थाल्छन् र घामले दागहरू सुकाउँछ, तिनीहरूको रङ्ग फिक्का खैरो (ट्यान) हुन्छ र छेउमा गाढा खैरो घेरा बन्छ। सङ्क्रमण भएको करिब ६ दिनपछि साना कडा संरचनाहरू (स्क्लेरोटिया) दाग नजिकै उत्पन्न हुन्छन् र अन्ततः जमिनमा झर्छन्। यी स्क्लेरोटियाहरू माटोमा जीवितै रहन्छन् र नयाँ बाली लगाउँदा वा सिँचाइका लागि खेत डुबाउँदा फैलिन सक्छन्, जसले गर्दा अन्य बिरूवाहरूलाई समेत सङ्क्रमण गर्न सक्छन्। स्क्लेरोटिया र ''राइजोक्टोनिया सोलानी''को अर्को भाग "माइसेलिया" दुवै बोटको अवशेष, पराल वा झारमा जाडो वा उष्ण प्रदेशको मौसममा बाँच्छन् जसले गर्दा बर्षेनी सङ्क्रमण गर्न तयार हुन्छन्। ==व्यवस्थापन== ===जैविक तरिका=== बिरूवाको वृद्धि बढाउन सहयोग गर्ने राइजोब्याक्टेरिया (PGPRs) को प्रयोगलाई जैविक नियन्त्रणको रूपमा प्रस्ताव गरिएको छ। यी ब्याक्टेरियाहरू बिरुवाको वृद्धि बढाउन र माटोमा बस्ने अन्य हानिकारक ब्याक्टेरियालाई नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिन्छन्। यिनीहरूले ठाउँ र पोषणको लागि प्रतिस्पर्धा गरी बिरूवाको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सक्रिय बनाइ हानिकारक ब्याक्टेरियालाई नियन्त्रण गर्ने गरेको देखिएको छ। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि केही किसिमका ब्याक्टेरिया धानको बीउ लगाउनु अघि लगाउँदा ''राइजोक्टोनिया सोलानी''का स्क्लेरोटियाको जीवित रहने क्षमता घटाउँछ, जसले रोगको सम्भावना कम गर्छ र उत्पादन बढाउँछ। केही प्रजातिहरू जस्तै:— ''सिउडोमोनास फ्लोरिसेन्स''का केही प्रकारले यो फन्जाइको वृद्धि र स्क्लेरोटियाको अङ्कुरणलाई रोकिदिन्छ जसले गर्दा तिनीहरू जैविक नियन्त्रण एजेन्ट बन्न सक्छन्। ===रसायनिक तरिका=== धानमा लागेको सिथ ब्लाइट रोग नियन्त्रण गर्ने मुख्य तरिका फङ्गीसाइडहरूको प्रयोग हो। फङ्गीसाइडहरू दुई प्रकारका हुन्छन्: प्रणालीगत र गैर-प्रणालीगत। प्रणालीगत फङ्गीसाइडहरू अधिक प्रभावकारी मानिन्छन् किनभने तिनीहरूले बिरूवाको सम्पूर्ण भागमा काम गर्छन्। फङ्गीसाइडहरूको प्रयोगले रोगको संख्या, फन्जाइको फैलावट र उत्पादन सुधार गर्न मद्दत गर्छ। सामान्य रूपमा प्रयोग हुने रसायनमध्ये एक ''एजोक्सीस्ट्रोबिन'' हो जसले फन्जाइको श्वासप्रश्वास रोक्छ र तिनीहरूलाई मार्छ। यो रोग प्रतिरोधी धानको जात फेला नपरेको र अन्य नियन्त्रण विधिहरू व्यवहारिक नभएकोले हालको लागि रासायनिक नियन्त्रणलाई सबैभन्दा राम्रो समाधान मानिन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य लिङ्कहरू== qye65biyuzhepf9io9ulwbtmok921l2 0 141376 1368973 1321298 2026-08-09T11:31:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368973 wikitext text/x-wiki {{Infobox education | country name = नेपाल | agency image = | agency = [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा मन्त्रालय]] | leader titles = शिक्षा मन्त्री | leader names = | budget = $१२२.७८&nbsp;मिलियन | budget year = २०२२ | primary languages = नेपाली | system type = केन्द्रीय | literacy year = २०२१ | literacy total = ७६.२% | literacy men = ८३.६% | literacy women = ६९.४% | enroll total = ६,३७३,००३ | enroll primary = ४,०३०,०४५ | enroll secondary = २,१९५,८३५{{Efn|निम्न माध्यमिक, माध्यमिक, र उच्च माध्यमिक समावेश गरिएको}} | enroll post-secondary = १,४७,१२३ | attain secondary = ४६.२% | attain post-secondary = उपलब्ध छैन | footnotes = {{Notelist}} }} '''नेपालको शिक्षा''' भारतीय प्रणालीमा आधारित गरिएको छ, जुन पुरानो [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिश राज]]को विरासत हो। [[राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेपाल)|राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड]]ले सबै मानकीकरण गरिएका परीक्षाहरूको निगरानी गर्छ। [[शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा मन्त्रालय]] नेपालमा शैक्षिक गतिविधिहरूको व्यवस्थापनको लागि जिम्मेवार छ। राष्ट्रिय शैक्षिक विकास केन्द्र (NCED) नेपालको शिक्षक-प्रशिक्षण निकाय हो। नेपालमा प्राथमिक शिक्षा आधारभूत शिक्षा भनिन्छ र यसमा कक्षाहरू एकदेखि आठसम्म समावेश हुन्छ। माध्यमिक स्तर कक्षाहरू नौदेखि बारसम्मका हुन्छन्। २०२१ मा, देशको साक्षरता दर ७१.२% थियो (पुरुषहरूको लागि ८१% र महिलाहरूको लागि ६३.३%)।[[4]] [[अप्रिल २०१५ नेपाल भूकम्प|अप्रिल २०१५ को भूकम्प]] ले विद्यालयहरूलाई नष्ट गर्यो र बाँकी विद्यालयहरूलाई चलाउन गाह्रो बनायो। ==इतिहास== नेपालको शैक्षिक प्रणाली लामो समयसम्म [[घरको शिक्षा]] र ''[[गुरुकुल]]''मा आधारित थियो।<ref name=":0">{{Cite book|title=नेपालमा शिक्षा|publisher=शिक्षा महाविद्यालयको प्रकाशन विभाग|year=१९५६|location=नेपाल}}</ref> यो पूर्व भारतीय शिक्षा प्रणालीसँग मिल्दोजुल्दो थियो, जसमा विद्यार्थीहरू आफ्नै घरमा वा प्रतिष्ठित पण्डितहरू वा गुरुहरूसँग अध्ययन गर्थे। नेपाललाई लोकतान्त्रिक देशको रूपमा घोषणा गर्नु अघि, सर्वसाधारणले औपचारिक शिक्षामा पहुँच पाएको थिएन। पहिलो औपचारिक विद्यालय, [[दुर्बार हाई स्कूल]], [[जङ्गबहादुर राणा|जंग बहादुर राणा]] द्वारा १८५४ मा स्थापित गरिएको थियो, जुन विशेष वर्गका लागि मात्र थियो। [[नेपालको लोकतन्त्र]] [[१९५१ को क्रान्ति|१९५१]] मा जन्मिएपछि यसले थप विविध जनसंख्याका लागि कक्षाहरू खोल्यो। नेपालको १९७१ को शिक्षा योजनाले देशमा शिक्षा विकासलाई तीव्र बनायो। १९५२/५४ मा नेपालमा ३०० विद्यालयहरूमा १०,००० विद्यार्थीहरू थिए र वयस्क साक्षरता दर पाँच प्रतिशत थियो। २०१० मा ४९,००० विद्यालय थिए। २००१ मा साक्षरता दर ४८.६% थियो (पुरुषहरूको लागि ६२.७% र महिलाहरूको लागि ३२.९%) जसले २०२१ मा ७१.२% (पुरुषहरूको लागि ८१% र महिलाहरूको लागि ६३.३%) मा वृद्धि गर्यो। ==संरचना== [[File:Nepalese school.jpg|thumb|250 px|alt=Teacher in Nepalese dress and a group of uniformed schoolchildren of different ages|पोकहराका शिक्षक र विद्यालयका विद्यार्थीहरू]] नेपालमा प्राथमिक शिक्षा आधारभूत शिक्षा भनिन्छ र यसमा कक्षाहरू एकदेखि आठसम्म समावेश हुन्छ। माध्यमिक स्तर कक्षाहरू नौदेखि बारसम्मका हुन्छन्। केही क्षेत्रहरूमा पूर्व-प्राथमिक शिक्षा उपलब्ध छ, र विद्यार्थीहरूले सामान्यतया कक्षा एकमा पाँच वर्षको उमेरमा अध्ययन गर्न थाल्छन्। कक्षामा आठौँ कक्षामा [[जिल्ला स्तरको परीक्षा|आधारभूत स्तरको परीक्षा]] (BLE) दिनु पर्छ, जबकि कक्षा १० को अन्त्यमा राष्ट्रिय [[माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (नेपाल)|माध्यमिक शिक्षा परीक्षा]] (SEE) सञ्चालन गरिन्छ। कक्षा १२ को परीक्षा पूरा गर्दा विद्यालय छोड्ने प्रमाणपत्र प्राप्त हुन्छ। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) ले सबै BLE, SEE र १२ कक्षाका परीक्षाहरूको निगरानी गर्छ। विश्वविद्यालयको शिक्षा सफलतापूर्वक स्नातक, मास्टर र डोक्टरेट (PhD) डिग्रीहरूमा पुग्छ। शैक्षिक धारामा र डिग्री विषयमा निर्भर गर्दै, स्नातक डिग्रीका लागि अध्ययनको अवधि सामान्यतया दुई वर्ष हुन्छ, तर केही अवस्थामा तीनदेखि पाँच वर्षको आवश्यकता पर्छ। केहि विश्वविद्यालयहरूले [[मास्टर अफ फिलॉसफी|M.Phil.]] र स्नातकोत्तर डिप्लोमा पनि प्रस्ताव गर्छन्। [[व्यावसायिक शिक्षा]] तल्लो माध्यमिक शिक्षा पछि सुरु हुन्छ, र विद्यार्थीहरूले दुई वर्षको पाठ्यक्रमलाई पछ्याउन सक्छन् जसले प्राविधिक विद्यालय छोड्ने प्रमाणपत्रमा पुर्याउँछ। विश्वविद्यालयहरूले व्यावसायिक र प्राविधिक डिग्रीहरू पनि प्रदान गर्छन्। औपचारिक पाठ्यक्रमको अतिरिक्त, एक वर्षको कार्यक्रमहरू पनि उपलब्ध छन् जसले सीप विकासमा केन्द्रित गर्छ। ==शिक्षामा पहुँच== [[मानव अधिकार मापन पहल]] (HRMI)<ref>{{Cite web|title=मानव अधिकार मापन पहल - देशहरूको मानव अधिकार प्रदर्शनलाई ट्र्याक गर्ने पहिलो विश्वव्यापी पहल |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-26 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> ले नेपालले आफ्नो आय स्तरको आधारमा [[शिक्षाको अधिकार]] पूरा गर्न ८३.५% मात्र पूरा गरिरहेको पत्ता लगाएको छ।<ref name=rt>{{Cite web |title=नेपाल - HRMI अधिकार ट्र्याकर |url=https://rightstracker.org/country/NPL?tab=report-esr |access-date=2022-03-26 |website=rightstracker.org |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240412233308/https://rightstracker.org/country/NPL?tab=report-esr |date=2024-04-12 }}</ref> HRMI ले प्राथमिक र माध्यमिक शिक्षा दुवैको अधिकारलाई ध्यानमा राखेर शिक्षा अधिकारको विश्लेषण गर्छ। नेपालको आय स्तरलाई ध्यानमा राख्दै, देशले प्राथमिक शिक्षा को लागि ९५.४% र माध्यमिक शिक्षामा मात्र ७१.५% पूरा गरिरहेको छ।<ref name=rt/> ==संकटहरूको प्रभाव== [[झापा जिल्ला]]मा २०१४ मा ९९.३३% साक्षरताको दर थियो, तर धेरै दूरदराजका गाउँका बच्चाहरूलाई प्राथमिक स्तरपछि शिक्षा प्राप्त गर्न गाह्रो हुन्छ।<ref name="ktmpostprimary">{{cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-12-20/children-in-chitwan-deprived-of-education-past-primary-level.html|title=काठमाडौँ पोस्ट- चितवनका बच्चाहरू प्राथमिक स्तरभन्दा माथि शिक्षा प्राप्त गर्नबाट वञ्चित}}</ref> समाजशास्त्रमा [[चेपांग समुदाय]]लाई नेपालका "सबैभन्दा गरिब" मानिन्छ।<ref>Beine, Caughley र श्रेष्ठ। २०१२। ''[http://www.blurb.com/b/3218442-chepang-then-and-now चेपांग तब र अब: नेपालका चेपांगहरूको जीवन र परिवर्तन]''. [[ब्लर्ब पुस्तकहरू]].</ref> विद्यार्थीहरू प्रायः प्राथमिक विद्यालयबाट बाहिर जान्छन् जब उनीहरूले पढ्न र लेख्न सिक्छन्, तर थप शिक्षा बिना।<ref name="ktmpostprimary" /> [[अप्रिल २०१५ नेपाल भूकम्प|अप्रिल २०१५ को भूकम्प]] ले विद्यालयहरूलाई नष्ट गर्यो र बाँकी विद्यालयहरूलाई सञ्चालन गर्न गाह्रो बनायो। ==व्यवस्थापन== [[File:Nepali-School-Uniform.JPG|thumb|alt=Uniformed schoolchildren with an adult, possibly their teacher|[[काठमाडौँ|काठमाडौं]] विद्यालयका बालबालिका]] [[शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा मन्त्रालय]] नेपालमा शैक्षिक गतिविधिहरूको व्यवस्थापनका लागि जिम्मेवार छ। शिक्षा मन्त्री (राज्य वा सहायक मन्त्रीको सहयोगमा) मन्त्रालयको राजनीतिक नेता हो। मन्त्रालय, सरकारको एक भागको रूपमा, शिक्षा सचिवद्वारा नेतृत्व गरिन्छ र यसमा केन्द्रीय राष्ट्रिय कार्यालय र नेपालका प्रत्येक जिल्लामा अन्य कार्यालयहरू समावेश छन्। केन्द्रीय कार्यालयको मुख्य जिम्मेवारी नीतिका विकास, योजना, निगरानी र मूल्यांकन गर्नु हो। मन्त्रालयले प्रत्येक पाँच विकास क्षेत्रहरूमा निर्देशकहरू र नेपालका ७६ जिल्लामा शैक्षिक कार्यालयहरू स्थापित गरेको छ ताकि शैक्षिक प्रशासनलाई जनतासम्म पुर्याउन सकियोस्। यी विकेन्द्रीकृत कार्यालयहरू स्थानीय अनौपचारिक र विद्यालय स्तरका शैक्षिक गतिविधिहरूको निरीक्षण गर्न जिम्मेवार छन्। क्षेत्रीय निर्देशकहरू प्रायः शैक्षिक गतिविधिहरूको समन्वय, निगरानी र मूल्यांकन गर्न जिम्मेवार हुन्छन्, र जिल्लास्तरका शिक्षा कार्यालयले सेवाहरू प्रदान गर्छन्। राष्ट्रिय शैक्षिक विकास केन्द्र (NCED)<ref name=":3">{{cite web |title=राष्ट्रिय शैक्षिक विकास केन्द्र |url=http://nced.gov.np/np/main }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250212112012/http://nced.gov.np/np/main |date=2025-02-12 }}</ref> नेपालको शिक्षक-प्रशिक्षण निकाय हो। यसमा ३४ शैक्षिक प्रशिक्षण केन्द्रहरू (ETCs) छन् जसले शिक्षकहरूको लागि शैक्षिक सहयोग प्रदान गर्दछ। नेपालमा दुई प्रमुख प्रकारका विद्यालयहरू छन्: सामुदायिक र संस्थागत। सामुदायिक (सरकारी) विद्यालयहरूको म्याद र व्यवस्थापन शिक्षा मन्त्रालयद्वारा गरिन्छ, जबकि संस्थागत विद्यालयहरू व्यक्तिगत व्यक्ति वा संस्थाद्वारा सञ्चालन गरिन्छ। सामुदायिक विद्यालयहरू ९०% र संस्थागत विद्यालयहरू १०% समावेश गर्दछ। ==समुदायमा शैक्षिक पहल== [[File:Nepalese school.jpg|thumb|250 px|alt=Teacher in Nepalese dress and a group of uniformed schoolchildren of different ages|Teacher and schoolchildren in [[Pokhara]]]] गाउँमा शिक्षा प्रवर्द्धनको लागि धेरै समुदाय र स्थानीय सरकारहरू सक्रिय छन्। दहिस्थितिका विद्यार्थीहरूले शिक्षकको राम्रो अनुभवको अभावको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।<ref name="ktmpostprimary" /> [[नेपाली भाषी]] भाषामा शिक्षा पाउनु पर्ने आवश्यकताको लागि अभिभावकहरूको बलमा गाउँका युवा सामान्यतया विद्यालयको शैक्षिक मापदण्डहरू र कक्षाहरूमा उपस्थित हुने गर्छन्।<ref name="ktmpostprimary" /> ==स्रोत== bzqt32x3xrmlz75l1ozyp7rpjoid9p0 0 141441 1368835 1317276 2026-08-09T00:26:46Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368835 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Police_fighting_against_anti-Sarkozy_with_tear_gas_(487645695).jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|फ्रान्समा प्रयोगमा रहेको अश्रु ग्याँस, २००७ ]] '<nowiki/>'''''अश्रु ग्याँस, ''''''ल्याक्रिमेटर''' एजेन्ट''' वा '''ल्याक्रिमेटर''' ( ल्याक्रिमामा ' बाट एक रासायनिक हतियार हो जसले आँखामा ल्याक्रिमल ग्रन्थि स्नायुहरूलाई आँसु उत्पादन गर्न उत्तेजित गर्दछ। थप, यसले [[आँखा]] र [[श्वासप्रस्वास प्रणाली|श्वासप्रश्वास]]मा दुखाइ, छालामा जलन, रक्तस्राव र अन्धोपन निम्त्याउन सक्छ। हाल र पहिले आँसु ग्यासको रूपमा प्रयोग हुने आम साधारण ल्याक्रिमेटरहरूमा पिपर स्प्रे (ओसी ग्यास), पाभा स्प्रे (नोनिभामाइड), सीएस ग्यास, सीआर ग्यास, सिएन ग्यास (फेनासिल क्लोराइड), ब्रोमोएसेटोन, एक्सिलाइल ब्रोमाइड र मेस स्प्रे (एक ब्रान्डेड मिश्रण) छन्। अश्रु ग्याको प्रयोग कानून प्रवर्तन र सैन्य कर्मचारीहरूद्वारा दंगा नियन्त्रण लागि सामान्य भए पनि [[युद्ध]]मा यसको प्रयोग विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिहरूद्वारा निषेध गरिएको छ। [[पहिलो विश्वयुद्ध]]को समयमा, अधिक विषाक्त र घातक ल्याक्रिमेटरी एजेन्टहरू प्रयोग गरिएका थिए। == प्रभावहरू == अश्रु ग्यासमा सामान्यतया एरोसोलाइज्ड ठोस वा तरल यौगिकहरू हुन्छन् ( ब्रोमोएसिटोन वा जाइलिल ब्रोमाइड ), जुन ग्यास होइन। <ref name="Rothenberg 2016">{{Cite journal |vauthors=Rothenberg C, Achanta S, Svendsen ER, Jordt SE |date=August 2016 |title=Tear gas: an epidemiological and mechanistic reassessment |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1378 |issue=1 |pages=96–107 |bibcode=2016NYASA1378...96R |doi=10.1111/nyas.13141 |pmc=5096012 |pmid=27391380}}</ref> अश्रु ग्यासले आँखा, नाक, मुख र फोक्सोमा म्युकस मेम्ब्रेनलाई जलन गराउँछ। यसले रुने, हाछ्युँ गने, खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, आँखा दुख्ने र अस्थायी अन्धोपन निम्त्याउँछ। सीएस ग्यासको साथमा, जलनका लक्षणहरू सामान्यतया २० देखि ६० सेकेन्डको संक्रमणपछि देखा पर्दछ <ref name="Schep">{{Cite journal |vauthors=Schep LJ, Slaughter RJ, McBride DI |date=June 2015 |title=Riot control agents: the tear gases CN, CS and OC-a medical review |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=161 |issue=2 |pages=94–9 |doi=10.1136/jramc-2013-000165 |pmid=24379300 |doi-access=free}}</ref> र सामान्यतया क्षेत्र छोडेको (वा हटाउने) ३० मिनेट भित्र समाधान हुन्छ। === जोखिमहरू === [[चित्र:Direct hit from tear gas canister, near the Givat Ronen illegal outpost, June 2022.jpg|अङ्गुठाकार| अश्रु ग्यासको सिधा प्रहारबाट घाइते ]] सबै गैर-घातक वा कम-घातक हतियारहरू जस्तै, अश्रु ग्यास प्रयोग गर्दा गम्भीर स्थायी चोटपटक वा मृत्युको जोखिम हुन्छ। <ref name=":0">{{Cite journal |vauthors=Torgrimson-Ojerio BN, Mularski KS, Peyton MR, Keast EM, Hassan A, Ivlev I |date=April 2021 |title=Health issues and healthcare utilization among adults who reported exposure to tear gas during 2020 Portland (OR) protests: a cross-sectional survey |journal=BMC Public Health |volume=21 |issue=1 |pages=803 |doi=10.1186/s12889-021-10859-w |pmc=8074355 |pmid=33902512 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Heinrich U |date=September 2000 |title=Possible lethal effects of CS tear gas on Branch Davidians during the FBI raid on the Mount Carmel compound near Waco, Texas |url=http://www.veritagiustizia.it/docs/gas_cs/CS_Effects_Waco.pdf |website=Prepared for The Office of Special Counsel John C. Danforth}}</ref> <ref name="Hu-JAMA-free">{{Cite journal |vauthors=Hu H, Fine J, Epstein P, Kelsey K, Reynolds P, Walker B |date=August 1989 |title=Tear gas--harassing agent or toxic chemical weapon? |url=http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf |url-status=dead |journal=JAMA |volume=262 |issue=5 |pages=660–3 |doi=10.1001/jama.1989.03430050076030 |pmid=2501523 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183849/http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf |archive-date=29 October 2013}}</ref> <ref name="Rothenberg 2016">{{Cite journal |vauthors=Rothenberg C, Achanta S, Svendsen ER, Jordt SE |date=August 2016 |title=Tear gas: an epidemiological and mechanistic reassessment |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1378 |issue=1 |pages=96–107 |bibcode=2016NYASA1378...96R |doi=10.1111/nyas.13141 |pmc=5096012 |pmid=27391380}}</ref> यसमा अश्रु ग्यासका कार्ट्रिजहरूबाट लाग्ने जोखिमहरू समावेश छन् जसले गम्भीर चोटपटक, आँखाको ज्योति गुमाउने, वा [[खप्पर]] फुट्न सक्छ, जसको परिणामस्वरूप तत्काल मृत्यु हुन सक्छ। <ref name="pmid14550613">{{Cite journal |vauthors=Clarot F, Vaz E, Papin F, Clin B, Vicomte C, Proust B |date=October 2003 |title=Lethal head injury due to tear-gas cartridge gunshots |url=https://archive.org/details/sim_forensic-science-international_2003-10-14_137_1/page/45 |journal=Forensic Science International |volume=137 |issue=1 |pages=45–51 |doi=10.1016/S0379-0738(03)00282-2 |pmid=14550613}}</ref> अश्रु ग्याँसको गोलाबाट गम्भीर भास्कुलर चोटको घटना पनि इरानबाट रिपोर्ट गरिएको छ, सम्बन्धित स्नायु चोट (४४%) र अंगविच्छेदन (१७%), <ref name="Wani 2011">{{Cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wani ML, Ahangar AG, Lone GN, Singh S, Dar AM, Bhat MA, Ashraf HZ, Irshad I |date=March 2011 |title=Vascular injuries caused by tear gas shells: surgical challenge and outcome |journal=Iranian Journal of Medical Sciences |volume=36 |issue=1 |pages=14–7 |pmc=3559117 |pmid=23365472}}</ref> साथसाथै युवाहरूमा टाउकोमा चोट लाग्ने घटनाहरूको उच्च दरहरू रिपोर्ट गरिएको छ। <ref name="Wani 2010">{{Cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wani AA, Zargar J, Ramzan AU, Malik NK, Qayoom A, Kirmani AR, Nizami FA, Wani MA |year=2010 |title=Head injury caused by tear gas cartridge in teenage population |journal=Pediatric Neurosurgery |volume=46 |issue=1 |pages=25–8 |doi=10.1159/000314054 |pmid=20453560 |s2cid=27737407}}</ref> महिलाहरूमा महिनावारी परिवर्तनहरू सबैभन्दा सामान्य रिपोर्ट गरिएको स्वास्थ्य समस्याहरू मध्ये एक हो। <ref name=":0" /> २०१९-२० को चिलीमा विरोध प्रदर्शनको क्रममा अश्रु ग्यास ग्रेनेडको प्रभावका कारण विभिन्न व्यक्तिहरूको एक वा दुवै आँखामा पूर्ण र स्थायी रूपमा दृष्टि गुमेको छ । <ref name="Mujer36INDH">{{Cite news|url=https://www.indh.cl/indh-se-querella-por-homicidio-frustrado-contra-carabineros-en-favor-de-trabajadora-que-habria-perdido-vision-de-ambos-ojos/|title=INDH se querella por homicidio frustrado contra Carabineros en favor de trabajadora que habría perdido visión de ambos ojos|date=November 27, 2020|work=Instituto Nacional de Derechos Humanos|access-date=June 29, 2020|language=es}}</ref> <ref name="LastraINDH">{{Cite news|url=https://www.indh.cl/indh-presenta-querella-por-joven-que-perdio-un-ojo-por-lacrimogena-en-ano-nuevo-en-plaza-italia/|title=INDH presenta querella por joven que perdió un ojo por lacrimógena en año nuevo en Plaza Italia|date=January 8, 2020|work=Instituto Nacional de Derechos Humanos|access-date=June 29, 2020|language=es}}</ref> <ref name="OrellanaINDH">{{Cite news|url=https://www.indh.cl/indh-se-querella-por-lesion-a-profesor-que-perdio-la-vista-en-un-ojo-en-valparaiso/|title=INDH se querella por lesión a profesor que perdió un ojo en Valparaíso|date=January 4, 2020|work=Instituto Nacional de Derechos Humanos|access-date=June 29, 2020|language=es}}</ref> == प्रयोग == === युद्ध === [[पहिलो विश्वयुद्ध]]को समयमा, लडाइँमा विभिन्न प्रकारका अश्रु ग्यास प्रयोग गरिएको थियो र अश्रु ग्यास रासायनिक हतियारको सबैभन्दा सामान्य प्रकार थियो। उत्तेजक ग्याँसहरूको प्रयोगलाई रोक्ने सन् १८९९ को हेग महासन्धि उल्लङ्घन गरेको कुनै पनि लडाकुले पक्षले पालना गरेनन्, हेग महासन्धिले युद्धमा "विष वा विषाक्त हतियार" को प्रयोगलाई निषेध गरेको थियो। रासायनिक हतियारको प्रयोग युद्धको समयमा घातक ग्याँसहरूमा पुग्यो , १९१४ पछि (यस अवधिमा केवल अश्रु ग्यास प्रयोग गरिएको थियो)। अमेरिकी केमिकल वारफेर सर्भिसेजले सन् १९१९ मा दंगा नियन्त्रणमा प्रयोगका लागि अश्रु ग्याँस ग्रेनेडहरू विकास गऱ्यो।<ref name="Jones_1978">{{Cite journal |last=Jones DP |date=April 1978 |title=From Military to Civilian Technology: The Introduction of Tear Gas for Civil Riot Control |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1978-04_19_2/page/151 |journal=Technology and Culture |volume=19 |issue=2 |pages=151–168 |doi=10.2307/3103718 |jstor=3103718 |s2cid=113339773}}</ref> दुई राज्य बीचको युद्धमा अश्रु ग्यासको प्रयोग, अन्य सबै रासायनिक हतियारहरू जस्तै, १९२५ को जेनेभा प्रोटोकलद्वारा निषेध गरिएको थियो: यसले "एस्फिक्सिएटिङ ग्यास, वा अन्य कुनै पनि प्रकारको ग्यास, तरल पदार्थ, पदार्थ वा समान सामग्रीहरू" को प्रयोगलाई निषेध गरेको थियो। यस सन्धिमा अधिकांश राज्यले हस्ताक्षर गरेका छन्। प्रहरी र नागरिक आत्मरक्षा प्रयोग प्रतिबन्धित छैन। <ref>{{Cite web |title=Practice Relating to Rule 75. Riot Control Agent |url=https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v2_cha_chapter24_rule75 |access-date=7 July 2020 |website=ihl-databases.icrc.org/ |publisher=IHL Database}}</ref> अश्रु ग्यासको प्रयोग दोस्रो इटाली-इथियोपिया युद्धमा इटालीद्वारा , [[दोस्रो चीन-जापानी युद्ध|दोस्रो चीन-जापान युद्ध]]मा जापानद्वारा , रिफ युद्धमा स्पेनद्वारा र संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा [[भियतनाम युद्ध|भियतनाम युद्धमा]] र इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वमा अश्रु ग्यास प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-soldiers-attack-activists-palestinians-bringing-water-to-west-bank-village-1.10218222|title=Israeli Soldiers Assault Activists, Palestinians Bringing Water to West Bank Village|work=Haaretz}}</ref> अश्रु ग्याँस संक्रमण जोखिम सैन्य प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूको एक तत्व हो, सामान्यतया अश्रु ग्याँस प्रति प्रशिक्षार्थीहरूको सहनाशिलता सुधार गर्ने र रासायनिक हतियारको जोखिम रोक्न उनीहरूको जारी सुरक्षात्मक उपकरणको क्षमतामा विश्वासलाई प्रोत्साहित गर्ने माध्यमको रूपमा।<ref>{{Cite news|url=http://www.politics.co.uk/news/2006/05/13/mod-confirms-army-cs-gas-investigation|title=MoD confirms army CS gas investigation|date=13 May 2006|work=Politics.co.uk|access-date=6 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009230624/http://politics.co.uk/news/2006/05/13/mod-confirms-army-cs-gas-investigation|archive-date=9 October 2013}}</ref> === दंगा नियन्त्रण === केही ल्याक्रिमेटरी एजेन्टहरू, विशेष गरी अश्रु ग्यास, प्रायः पुलिसद्वारा कानुन पालना गर्न बाध्य पार्न प्रयोग गरिन्छ।<ref name="Hu-JAMA-free2">{{cite journal |vauthors=Hu H, Fine J, Epstein P, Kelsey K, Reynolds P, Walker B |date=August 1989 |title=Tear gas--harassing agent or toxic chemical weapon? |url=http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf |url-status=dead |journal=JAMA |volume=262 |issue=5 |pages=660–3 |doi=10.1001/jama.1989.03430050076030 |pmid=2501523 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183849/http://desastres.usac.edu.gt/documentos/pdf/eng/doc8080/doc8080-contenido.pdf |archive-date=29 October 2013}}</ref> केही देशहरूमा (जस्तै, फिनल्यान्ड, अस्ट्रेलिया र संयुक्त राज्य अमेरिका) अर्को सामान्य पदार्थ मेस स्प्रे हो। मेस स्प्रे आत्म-रक्षा हतियार रूप पिपर स्प्रेमा आधारित छ जुन साना स्प्रे क्यानहरूमा आउँछ। सीएस सहित संस्करणहरू पुलिस प्रयोगका लागि निर्मित छन्। जाइलि ब्रोमाईड, सिएन र सिएस यी एजेन्टहरू मध्ये सबैभन्दा पुराना हुन्। सीएस सबैभन्दा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। सिएनमा सबैभन्दा बढी विषाक्तता रेकर्ड गरिएको छ ।<ref name="Schep">{{Cite journal |vauthors=Schep LJ, Slaughter RJ, McBride DI |date=June 2015 |title=Riot control agents: the tear gases CN, CS and OC-a medical review |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=161 |issue=2 |pages=94–9 |doi=10.1136/jramc-2013-000165 |pmid=24379300 |doi-access=free}}</ref> == उपचार == सामान्य अश्रु ग्यासहरूका लागि कुनै विशेष औषधि छैन ।<ref name="Schep2">{{cite journal |vauthors=Schep LJ, Slaughter RJ, McBride DI |date=June 2015 |title=Riot control agents: the tear gases CN, CS and OC-a medical review |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=161 |issue=2 |pages=94–9 |doi=10.1136/jramc-2013-000165 |pmid=24379300 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Kim 2016">{{cite journal |vauthors=Kim YJ, Payal AR, Daly MK |year=2016 |title=Effects of tear gases on the eye |journal=Survey of Ophthalmology |volume=61 |issue=4 |pages=434–42 |doi=10.1016/j.survophthal.2016.01.002 |pmid=26808721}}</ref>जोखिम वा सम्भावित जोखिमको पहिलो सङ्केतमा, उपलब्ध हुँदा मास्क लगाइन्छ। सम्भव भएसम्म मानिसहरूलाई प्रभावित क्षेत्रबाट हटाइन्छ । कन्ट्याक्ट लेन्सहरू तुरुन्तै हटाउन पनि सिफारिस गरिएको छ, किनकि तिनीहरूले कणहरू कायम राख्न सक्छन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * युद्धको कानून * बैटन (कानून प्रवर्तन) * स्नायु ग्यास * रबर बुलेट == सन्दर्भहरू == '''सूचना नोटहरू'''{{Reflist|group=NB}}{{Reflist}} nv2q211bt1xe1rjavfhrod5zw3hkxfc 0 141528 1368894 1253328 2026-08-09T01:35:45Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368894 wikitext text/x-wiki {{short description|वेबसाइट होस्टिंगको लागि सेवा}} {{pp|small=yes}} [[File:Paris servers DSC00190.jpg|thumb|र्याक माउन्ट गरिएको सर्भरहरूको उदाहरण]] {{Internet hosting}} '''वेब होस्टिङ सेवा''' एउटा प्रकारको [[इन्टरनेट होस्टिङ सेवा]] हो जसले ग्राहकहरूका लागि [[वेबसाइटहरू]] होस्ट गर्छ, अर्थात्, वेबसाइट बनाउन र सञ्चालन गर्न आवश्यक सुविधाहरू प्रदान गर्छ र यसलाई [[वर्ल्ड वाइड वेब]] मा पहुँचयोग्य बनाउँछ। वेब होस्टिङ सेवाहरू प्रदान गर्ने कम्पनीहरूलाई कहिलेकाहीं ''वेब होस्ट'' भनिन्छ। सामान्यतया, वेब होस्टिङमा निम्न कुराहरू आवश्यक पर्छन्: साइटहरू होस्ट गर्नका लागि एउटा वा धेरै [[सर्भर (कम्प्युटिङ)|सर्भर]]हरू; सर्भरहरू भौतिक वा [[हार्डवेयर भर्चुअलाइजेसन|भर्चुअल]] हुन सक्छन्। सर्भर(हरू)को लागि [[कोलोकेसन सेन्टर]], जसले भौतिक ठाउँ, बिजुली, र [[इन्टरनेट]] कनेक्टिभिटी प्रदान गर्छ। साइटहरूको नाम परिभाषित गर्न र होस्टिङ सर्भर(हरू)मा निर्देश गर्नको लागि [[डोमेन नेम प्रणाली]] कन्फिगरेसन। सर्भरमा चल्ने एक [[वेब सर्भर]]। प्रत्येक साइटको लागि: ** सर्भरमा ठाउँ जहाँ साइटको फाइलहरू राखिन्छन्। ** साइट-विशिष्ट कन्फिगरेसन। ** प्रायः एउटा [[डाटाबेस]]। ** ग्राहकलाई पहुँच दिन सर्भरमा परिवर्तन गर्न, बनाउने, र व्यवस्थापन गर्ने सफ्टवेयर र प्रमाणहरू। ** ग्राहकसँग ईमेल मार्फत सम्पर्क राख्न होस्ट र साइटलाई अनुमति दिने [[ईमेल]] कनेक्टिभिटी। == इतिहास == सन् १९९१ सम्ममा, [[इन्टरनेट]] केवल "... विज्ञान र इन्जिनियरिङको अनुसन्धान र शिक्षा" को लागि मात्र प्रयोग गर्न अनुमति थियो।<ref>March 16, 1992, memo from Mariam Leder, NSF Assistant General Counsel to Steven Wolff, Division Director, NSF DNCRI</ref><ref name="tib1">{{Cite web|url=https://www.tibus.com/blog/the-history-of-web-hosting-how-things-have-changed-since-tibus-started-in-1996/ |title=The history of web hosting|website=www.tibus.com|access-date=2016-12-11}}</ref> इन्टरनेट मुख्य रूपमा [[ईमेल]], [[टेलनेट]], [[FTP]] र [[USENET]] ट्राफिकको लागि प्रयोग हुन्थ्यो, तर वेब पृष्ठहरूको संख्या धेरै कम थियो। [[वर्ल्ड वाइड वेब]] प्रोटोकलहरू त्यस समयमा लेखिएका थिए।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/5242252.stm |title=How the web went world wide|work=BBC News}}</ref> वेबसाइट होस्ट गर्न [[कम्प्युटर]] वा [[सर्भर]]को आवश्यकता पर्दथ्यो।<ref name="tib1"/> सबै कम्पनीसँग यसका लागि आवश्यक बजेट वा विशेषज्ञता नभएका कारण, वेब होस्टिङ सेवाहरूले ग्राहकहरूको वेबसाइट आफ्नै सर्भरमा होस्ट गर्न प्रस्ताव गर्न थाले, जसमा ग्राहकलाई आवश्यक पूर्वाधार नहुने। वेब प्रयोगकर्ताहरूको संख्या बढ्दै जाँदा अनलाइन उपस्थिति आवश्यक भएको थियो। सन् १९९५ सम्ममा [[GeoCities]], [[Angelfire]] र [[Tripod.com|Tripod]] जस्ता कम्पनीहरूले निःशुल्क होस्टिङ प्रस्ताव गर्न थाले।<ref>{{Cite news|url=http://www.biztechmagazine.com/article/2012/02/history-web-hosting-infographic|title=A History of Web Hosting [Infographic]|date=2012-02-24}}</ref> == प्रकारहरू == [[File:KN-Servers2.JPG|thumb|कोलोकेसन सेन्टरहरूमा सामान्यतया देखिने "र्याक" सर्भरहरू]] वेब होस्टिङ सेवाहरू धेरै फरक प्रकारका हुन्छन्। केही प्रमुख प्रकारहरू यस प्रकार छन्: '''[[शेर्ड वेब होस्टिङ सेवा]]''' – धेरै वेबसाइटहरू एउटै सर्भरमा राखिन्छन्। सबै डोमेनहरूले साझा स्रोतहरू प्रयोग गर्छन्। '''[[भर्चुअल प्राइभेट सर्भर]] (VPS)''' – सर्भर स्रोतहरूलाई भर्चुअल सर्भरहरूमा विभाजन गरिन्छ, जहाँ स्रोतहरू भौतिक सर्भरसँग सिधै सम्बन्धित हुँदैन। '''[[क्लाउड होस्टिङ]]''' – सर्भरहरू क्लस्टरमा आधारित होस्टिङ। क्लाउड होस्टिङको लाभ भनेको सर्भरहरूमा समस्या आए पनि अरूले क्षतिपूर्ति दिन सक्छन्। == सुरक्षा == वेब होस्टिङ सेवाहरू ग्राहकका वेबसाइटहरू होस्ट गर्ने हुँदा [[कम्प्युटर सुरक्षा|सुरक्षा]] महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सेवा प्रदायकले प्रदान गरेको सुरक्षा स्तर ग्राहकहरूको लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ र प्रदायकको छनोटमा एक प्रमुख कारक बन्छ।<ref>{{Cite journal|last=Schultz|first=Eugene|title=Attackers hit Web hosting servers|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/273|journal=Computers & Security|volume=22|issue=4|pages=273–283|doi=10.1016/s0167-4048(03)00402-4|year=2003}}</ref> == हेर्नुहोस् == == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[Category:वेब होस्टिङ]] [[Category:वेबसाइट प्रबन्धन]] == इतिहास == १९९१ सम्म, [[इन्टरनेट]] प्रयोग केवल "... विज्ञान र ईन्जिनियरिङमा अनुसन्धान र शिक्षाको लागि मात्रै प्रतिबन्धित थियो ..." <ref>March 16, 1992, memo from Mariam Leder, NSF Assistant General Counsel to Steven Wolff, Division Director, NSF DNCRI (included at page 128 of [http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED350986&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED350986&_nfls=false Management of NSFNET], a transcript of the March 12, 1992, hearing before the Subcommittee on Science of the Committee on Science, Space, and Technology, U.S. House of Representatives, One Hundred Second Congress, Second Session, Hon. [[Rick Boucher]], subcommittee chairman, presiding)</ref><ref name="tib1">{{Cite web|url=https://www.tibus.com/blog/the-history-of-web-hosting-how-things-have-changed-since-tibus-started-in-1996/ |title=वेब होस्टिंगको इतिहास|website=www.tibus.com|access-date=2016-12-11}}</ref> र यसको प्रयोग केवल [[इमेल]], [[टेलनेट]], [[एफटीपी]] र [[यूएसनेट]] ट्राफिकको लागि हुन्थ्यो, तर अत्यन्त कम संख्यामा वेब पृष्ठहरू थिए। विश्वव्यापी वेब प्रोटोकलहरू केवल लेखिएका थिए<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/5242252.stm |title=वेबले कसरी विश्वव्यापी भयो| first=मार्क| last=वार्ड|work=बीबीसी न्यूज| access-date=२४ जनवरी २०११|date=३ अगस्ट २००६}}</ref> र १९९३ को अन्त्यसम्ममा मात्र म्याक वा विन्डोज कम्प्युटरका लागि ग्राफिकल वेब ब्राउजर उपलब्ध थियो।<ref name="Raggett21">{{Cite book|title=HTML 3: इलेक्ट्रोनिक प्रकाशन विश्वव्यापी जालमा|last=Raggett|first=डेभ|author2=जेन लम|author3=इयान एलेक्सान्डर|date=१९९६|publisher=एडिसन-वेइस्ली|isbn=9780201876932|location=हरलो, इंग्ल्यान्ड; रिडिङ, मास|page=२१}}</ref> इन्टरनेट पहुँचमा केही खुलापन भए पनि, [[National Science Foundation Network#Commercial ISPs.2C ANS CO.2BRE.2C and the CIX|स्थिति १९९५ सम्म स्पष्ट भएन।<ref name=ConneXions-April1996>[http://www.cbi.umn.edu/hostedpublications/Connexions/ConneXions10_1996/ConneXions10-04_Apr1996.pdf "NSFNET ब्याकबोन सेवा समाप्त: एउटा युगको अन्तको दस्तावेजीकरण"], सुसान आर. ह्यारिस र एलीस गेरिच, ''ConneXions'', Vol. 10, No. 4, April 1996</ref> [[इन्टरनेट]]मा एउटा [[वेबसाइट]] होस्ट गर्नको लागि, कुनै व्यक्तिले वा कम्पनीले आफ्नो [[कम्प्युटर]] वा [[सर्भर (कम्प्युटिङ)|सर्भर]] आवश्यक पर्छ।<ref name="tib1"/> सबै कम्पनीहरूमा यसको लागि बजेट वा विशेषज्ञता नभएपछि, वेब होस्टिंग सेवाहरूले प्रयोगकर्ताको [[वेबसाइट]]हरू आफ्ना सर्भरहरूमा होस्ट गर्ने प्रस्ताव गर्न थाले, जसले गर्दा ग्राहकले आवश्यक पूर्वाधार बिना आफ्नो वेबसाइट सञ्चालन गर्न सक्छन्। वेबसाइटका मालिकहरूलाई, जसलाई [[वेबमास्टर]] पनि भनिन्छ, वेब होस्टिंग सेवाले वेबसाइट सिर्जना गर्न र वेबमा प्रकाशित गर्न अनुमति दिन्छ। जसै [[विश्वव्यापी जाल]] प्रयोगकर्ताहरूको संख्या बढ्दै गयो, साना र ठूला दुबै कम्पनीहरूमा अनलाइन उपस्थिति राख्न दबाब बढ्यो। १९९५ सम्म, [[जिओसिटीज]], [[Angelfire]], र [[ट्रिपोड]] जस्ता कम्पनीहरूले निःशुल्क होस्टिंग प्रदान गर्दै थिए।<ref>{{Cite news|url=http://www.biztechmagazine.com/article/2012/02/history-web-hosting-infographic|title=वेब होस्टिंगको इतिहास [इन्फोग्राफिक]|date=२०१२-०२-२४|newspaper=BizTech|access-date=२०१६-११-०४}}</ref> j5u0g706f2cc5hod7wc7yiyb0i9kl1x 0 141827 1368774 1366602 2026-08-08T23:03:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368774 wikitext text/x-wiki {{Chembox |verifiedrevid = 477004453 |ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png |ImageNameL1 = Ball-and-stick model of carbon monoxide |ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png |ImageNameR1 = Spamodel of carbon monoxide |ImageFile2 = Carbon monoxide 2D.svg |ImageSize2 = 170px |ImageName2 = model of carbon monoxide |ImageClass2 = skin-invert-image |IUPACName= Carbon monoxide |OtherNames = Carbonic oxide gas<br />Carbon protoxide<br />Oxide of carbon<br />Protoxide of carbon<br />Carbonous oxide<br />Carbonous acid gas<br />Carbon(II) oxide<br />Breath of carbon<br />Oxygenated carbon<br />Carbate<br />Carbonyl<br/>Water gas<br/>Hydrocarbon gas<br/>Fuel gas<br/>Rauchgas<br />Carbonic inflammable air<br />Heavy inflammable air<br />White damp<br />Fire Damp<br />Powder Gas<br />Illuminating gas<br />Dowson gas<br />Mond gas<br />Power gas<br />Producer gas<br />Blast furnace gas<br />Coal gas<br />Phlogiston<br />Car gas |Section1 = {{Chembox Identifiers |InChI = 1/CO/c1-2 |InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT |CASNo = 630-08-0 |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |PubChem = 281 |ChemSpiderID = 275 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII = 7U1EE4V452 |EINECS = 211-128-3 |UNNumber = 1016 |KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} |KEGG = D09706 |MeSHName = Carbon+monoxide |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |ChEBI = 17245 |ChEMBL = 1231840 |RTECS = FG3500000 |SMILES = [C-]#[O+] |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CO/c1-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N |Beilstein = 3587264 |Gmelin = 421 }} |Section2 = {{Chembox Properties | C=1 | O=1 |Appearance = Colorless |Odor = Odorless |Density = {{ubl | 789&nbsp;kg/m³, liquid | 1.250&nbsp;kg/m³ at 0&nbsp;°C, 1&nbsp;atm | 1.145&nbsp;kg/m³ at 25&nbsp;°C, 1&nbsp;atm }} |Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) |SolubleOther = soluble in [[chloroform]], [[acetic acid]], [[ethyl acetate]], [[ethanol]], [[ammonium hydroxide]], [[benzene]] |MeltingPtC = −205.02 |BoilingPtC = −191.5 |Dipole = 0.122 [[Debye|D]] |RefractIndex = 1.0003364 |HenryConstant = 1.04 atm·m³/mol |MagSus = −9.8·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Thermochemistry |HeatCapacity = 29.1 J/(K·mol) |Entropy = 197.7 J/(K·mol) |DeltaHf = −110.5 kJ/mol |DeltaHc = −283.0 kJ/mol }} |Section4 = {{Chembox Pharmacology |ATCCode_prefix = V04 |ATCCode_suffix = CX08 }} |Section5 = {{Chembox Hazards |MainHazards = [[Poison]]ous by [[inhalation]]<ref name=PGCH/> |ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] |NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|access-date=5 September 2015}}</ref> |NFPA-H = 3 |NFPA-F = 4 |NFPA-R = 0 |GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS06}}{{GHS08}} |GHSSignalWord = Danger |HPhrases = {{H-phrases|220|331|360|372|420}} |PPhrases = {{P-phrases|201|202|210|260|261|264|270|25 1|281|304+340|308+313|311|314|321|377|381|403|403+233|405|501}} |FlashPtC = −191 |AutoignitionPtC = 609 |ExploLimits = 12.5–74.2% |NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> |PEL = TWA 50&nbsp;ppm (55&nbsp;mg/m³) |REL = {{ubl |TWA 35&nbsp;ppm (40&nbsp;mg/m³) |C 200&nbsp;ppm (229&nbsp;mg/m³) }} |IDLH = 1200&nbsp;ppm |LC50 = {{ubl | 8636&nbsp;ppm (rat, 15&nbsp;min) | 5207&nbsp;ppm (rat, 30&nbsp;min) | 1784&nbsp;ppm (rat, 4&nbsp;h) | 2414&nbsp;ppm (mouse, 4&nbsp;h) | 5647&nbsp;ppm (guinea pig, 4&nbsp;h)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> }} |LCLo = {{ubl | 4000&nbsp;ppm (human, 30&nbsp;min) | 5000&nbsp;ppm (human, 5&nbsp;min)<ref name=IDLH/> }} }}<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335|title=Carbon Monoxide - CAMEO Chemicals|publisher=US NOAA Office of Response and Restoration|website=cameochemicals.noaa.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509115526/https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335 |date=2017-05-09 }}</ref> |Section6 = {{Chembox Related |OtherAnions = [[Carbon monosulfide]] |OtherCations = [[Silicon monoxide]] <br> [[Germanium monoxide]] <br> [[Tin(II) oxide]] <br> [[Lead(II) oxide]] |OtherFunction_label = carbon oxides |OtherFunction = [[Carbon dioxide]]<br/>[[Carbon suboxide]]<br/>[[Oxocarbon]]s }} }} '''कार्बन मोनोअक्साइड''' ([[रासायनिक सूत्र]]: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा [[कार्बन]] अणु र एउटा [[प्राणवायु|अक्सिजन]] अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई ''कार्बोनिल'' भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो । कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> वायुमण्डलमा [[वायु प्रदूषण|उत्सर्जन]] भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले [[जलवायु परिवर्तन]] योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।<ref>{{Cite web |last=Voiland |first=Adam |title=Fourteen years of carbon monoxide from MOPITT |url=https://climate.nasa.gov/news/2291/fourteen-years-of-carbon-monoxide-from-mopitt |access-date=2022-03-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> == भौतिक र रासायनिक गुणहरू == == प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव == == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत [[प्रड्युसर ग्याँस]] हो। [[प्रड्युसर ग्याँस]] कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। भट्टिमा, हावालाई कोकबाट पार गराइन्छ। सुरुमा उत्पादन गरिएको CO₂ ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ।<ref>{{Cite web |title=Carbon Monoxide |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm |access-date=21 May 2021}}</ref> कार्बनसँग [[कार्बनडाइअक्साइड]]को प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gasification00higm|title=Gasification|page=[https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]}}</ref> ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः&nbsp; CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको [[हाइड्रोजन]] र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ। H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) [[प्राकृतिक ग्याँस]] र अन्य [[इन्धन]]हरूबाट अन्य समान "[[सिनग्याँस]]/ सिन्थेसिस ग्याँस" प्राप्त गर्न सकिन्छ। == प्रयोग == === रासायनिक उद्योग === === धातु विज्ञान === === लेजर === कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ionin |first=A. |last2=Kinyaevskiy |first2=I. |last3=Klimachev |first3=Y. |last4=Kotkov |first4=A. |last5=Kozlov |first5=A. |year=2012 |title=Novel mode-locked carbon monoxide laser system achieves high accuracy |journal=SPIE Newsroom |doi=10.1117/2.1201112.004016 |s2cid=112510554}}</ref> === मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग === कार्बन मोनोअक्साइडलाई [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा [[इन्धन]]को रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। [[मंगलको उपनिवेशन|कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन]] प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।<ref name="landis2001">{{Cite journal |last=Landis |date=2001 |title=Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-spacecraft-and-rockets_september-october-2001_38_5/page/730 |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |volume=38 |issue=5 |pages=730–735 |bibcode=2001JSpRo..38..730L |doi=10.2514/2.3739}}</ref> == जैविक र शारीरिक गुणहरू == === फिजियोलोजी === ==== चिकित्सा ==== === माइक्रोबायोलोजी === ==== खाद्य विज्ञान ==== === विषाक्तता === ==== हतियारकरण ==== प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hopper |first=Christopher P. |last2=Zambrana |first2=Paige N. |last3=Goebel |first3=Ulrich |last4=Wollborn |first4=Jakob |date=2021-06-01 |title=A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 |journal=Nitric Oxide |language=en |volume=111-112 |pages=45–63 |doi=10.1016/j.niox.2021.04.001 |issn=1089-8603 |pmid=33838343 |s2cid=233205099}}</ref> केही सफाया शिविरमा [[नरसंहार]] समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323|title=A history of modern Germany, 1800–2000|page=323}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 1n42rvlegrqpr4u5qrp2gxcy7u1vuui 0 141968 1368781 1364508 2026-08-08T23:11:15Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368781 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = President | native_name = {{lang|zh-Hans|中华人民共和国主席}} | insignia = File:中華人民共和國國徽.svg | insigniacaption = [[National Emblem of the People's Republic of China]] | insigniasize = 100px | image = Xi_Jinping_(November_2024)_02.jpg | imagesize = 200px | incumbent = [[Xi Jinping]] | incumbentsince = 14 March 2013 | style = {{plainlist| * [[President (government title)|Mr. President]] ({{lang|zh|主席}})<br />(informal) * [[Excellency|His Excellency]] ({{lang|zh-hans|阁下}})<br />(diplomatic) }} | type = [[State representative]]<ref name="CCP news">{{cite web |url=http://cpc.people.com.cn/n/2013/0314/c64387-20784337.html |title=国家主席是什么样的国家机构？"What kind of national organ is the president" |publisher=Chinese Communist Party News |website=[[People's Daily]] (official newspaper of the CCP) |language=zh-cn |quote=在我国，国家主席无实质、独立的权力，是“虚位”国家元首。"In our nation, the President does not hold substantive, separate power, and is ceremonial..." |date=14 March 2013 }}</ref> | status = [[Civil service of the People's Republic of China#Levels and ranking system|National leader level official]] | department = Office of the President of the<br>People's Republic of China | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[National People's Congress]] and its [[Standing Committee of the National People's Congress|Standing Committee]] | residence = [[Zhongnanhai#West Building Compound|West Building, Zhongnanhai]] | seat = [[Beijing]] | nominator = [[Presidium of the National People's Congress]] | appointer = [[National People's Congress]] | termlength = Five years, | termlength_qualified = renewable with no-limit | constituting_instrument = [[Constitution of China]] | precursor = Chairman of the [[Central People's Government of the People's Republic of China (1949–54)|Central People's Government]] (1949–1954) | formation = {{start date and age|df=yes|1912|1|1}} (Republican era)<br> {{start date and age|df=yes|1954|9|27}} (current form) | abolished = [[1975 Constitution of the People's Republic of China|1975–1982]] | unofficial_names = | deputy = [[Vice President of China|Vice President]] | salary = [[Chinese yuan|CN¥]]136,620 per annum {{estimated}} (2015)<ref>{{Cite web |date=2024-10-16 |title=Is it true Xi Jinping earns only US$19,000? – PoliticalSalaries.com |url=https://politicalsalaries.com/is-it-true-xi-jinping-only-earns-us19000/ |access-date=2024-11-21 |language=en-US}}</ref> | website = | body = the<br />People's Republic of China | flag = Flag of the People's Republic of China.svg | flagsize = 125px | flagborder = yes | flagcaption = [[Flag of China|Flag of the People's Republic of China]] | Insignia image = | first = [[Sun Yat-sen]] (Republican era)<br>[[Mao Zedong]] (current form) }}{{use dmy dates|date=January 2018}} {{Infobox Chinese | title = President of the<br />People's Republic of China | order = st | t = {{linktext|中華人民共和國|主席}} | s = {{linktext|中华人民共和国|主席}} | altname = alternative name | t2 = （{{linktext|中國}}）{{linktext|國家主席}} | s2 = （{{linktext|中国}}）{{linktext|国家主席}} }} '''जनवादी गणतन्त्र चीनका राष्ट्रपति''', जसलाई सामान्यतया '''चीनको राष्ट्रपति''' भनिन्छ, [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]]को [[राष्ट्रप्रमुख]] हो। राष्ट्रपति पद एक आलंकारिक संस्था हो र चीनको राजनीतिक प्रणालीमा राष्ट्रपतिको कुनै वास्तविक शक्ति छैन। यद्यपि, १९९३ देखि, यो पद चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव र केन्द्रीय सैन्य आयोगको अध्यक्षले नै निर्वाह गर्छन् । चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव नै चीनको ''वास्तविक'' [[जनवादी गणतन्त्र चीनका सर्वोच्च नेता]] हो। == इतिहास == === १९५४ मा स्थापना === "स्टेट चेयरम्यान"को कार्यालय (मूल अङ्ग्रेजी अनुवाद) पहिलो पटक सन् १९५४ को संविधान अन्तर्गत स्थापित भएको थियो।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Chang |first=Yu-Nan |date=1956 |title=The Chinese Communist State System Under the Constitution of 1954 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-politics_1956-08_18_3/page/520 |journal=[[The Journal of Politics]] |volume=18 |issue=3 |pages=520–546 |doi=10.2307/2127261 |issn=0022-3816 |jstor=2127261 |s2cid=154446161}}</ref> यद्यपि कार्यालयको औपचारिक शक्तिहरू हालको संविधानमा जस्तै धेरै हदसम्म समान थिए, १९५४ को शक्तिहरू दुई क्षेत्रहरूमा हालको भन्दा फरक थिएः सैन्य र सरकारी।<ref name=":12">{{Cite journal |last=Chang |first=Yu-Nan |date=1956 |title=The Chinese Communist State System Under the Constitution of 1954 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-politics_1956-08_18_3/page/520 |journal=[[The Journal of Politics]] |volume=18 |issue=3 |pages=520–546 |doi=10.2307/2127261 |issn=0022-3816 |jstor=2127261 |s2cid=154446161}}</ref> स्टेट चेयरम्यानको सैन्य शक्तिहरू १९५४ को संविधानमा निम्नानुसार परिभाषित गरिएको थियोः "जनवादी गणतन्त्र चिनका अध्यक्षले राज्यको सशस्त्र बललाई कमान्ड गर्छन्, र राष्ट्रिय रक्षा परिषद्का अध्यक्ष हुन् ({{zh|国防委员会}} ". राष्ट्रिय रक्षा परिषद १९५४ को संविधानका लागि अद्वितीय थियो, र [[जनमुक्ति सेना, चीन|जन मुक्ति सेना]]का लागि नागरिक जनादेश को रूपमा अनिवार्य गरिएको थियो। यसलाई सन् १९७५ को संविधानअन्तर्गत खारेज गरिएको थियो। === सन् १९७४ सम्मको इतिहास === === सन् १९७५ मा उन्मूलन === === सन् १९८२ मा पुनर्स्थापना === सन् १९८० मा फेरि संविधान संशोधन गर्न सहमति भएपछि राष्ट्रपति पद पुनर्स्थापित गर्ने कि नगर्ने प्रश्न उठ्यो। राष्ट्रिय जन कङ्ग्रेस स्थाई समिती अध्यक्ष नै राष्ट्रपति हुनुले समस्या सिर्जना गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ, किनकि यो पद अन्य देशहरूमा संसदको अध्यक्ष/सभामुख बराबर थियो। [[देङ सियाओपिङ]] राष्ट्रपति पद पुनर्स्थापित गर्न सहमत भए, तर कुनै विशेष सरकारी मामिलामा शक्तिहरू बिनाको राष्ट्रपति ।<ref name=":2">{{Cite web |date=14 March 2013 |title=国家主席是什么样的国家机构？ |trans-title=What kind of national institution is the State President? |url=http://cpc.people.com.cn/n/2013/0314/c64387-20784337.html |access-date=2023-11-01 |website=cpc.people.com.cn}}</ref> सन् १९८२ मा पाँचौँ राष्ट्रिय जन कङ्ग्रेसको पाँचौँ सत्रद्वारा स्वीकृत चौथो संविधान कार्यालय पुनर्स्थापित गरिएको थियो। == चयन == === योग्यता === संविधानको धारा ७९ ले राष्ट्रपति निर्वाचित हुने तीनवटा योग्यता निर्धारण गरेको छ। राष्ट्रपति बन्न आवश्यक योग्यता * चिनियाँ नागरिक * मतदान गर्ने र चुनाव लड्ने अधिकार भएको * कम्तिमा ४५ वर्ष उमेर ।   === निर्वाचन === == अधिकार र कर्तव्य == राष्ट्रपतिले आन्तरिक र बाह्य दुवै रूपमा चीनको राज्य प्रतिनिधिको रूपमा कार्य गर्दछ।<ref name=":0">{{Cite web |title=President of the People's Republic of China |url=http://www.china.org.cn/english/shuzi-en/en-shuzi/zz/htm/gjzx.htm |access-date=2 September 2023 |website=[[China.org.cn]]}}</ref> संविधानअनुसार, राष्ट्रपति पद एउटा संस्था होइन तर राज्यका गतिविधिहरूमा चीनको प्रतिनिधित्व गर्ने राज्य अङ्ग हो। <ref name=":2"/> सन् १९८२ मा स्थापित वर्तमान संविधान अन्तर्गत, पछिल्ला संशोधनहरू सहित, राष्ट्रपतिसँग कानुनहरू जारी गर्ने, प्रधानमन्त्री (सरकारका प्रमुख), उपप्रधानमन्त्रीहरू, स्टेट काउन्सिलर साथै राज्य परिषद् मन्त्रीहरू चयन गर्ने र बर्खास्त गर्ने, आममाफी दिने, [[सङ्कटकाल|आपतकालिन अवस्था]]को घोषणा गर्ने, जन परिचालन आदेश जारी गर्ने र राज्य सम्मान जारी गर्ने अधिकार छ। थप रूपमा, राष्ट्रपतिले विदेशी देशका राजदूतहरूको मनोनयन र बर्खास्त गर्छन् र विदेशी संस्थाहरूसँगको सन्धिहरूमा हस्ताक्षर र रद्द गर्छन्। संविधानअनुसार यी सबै शक्तिहरूलाई राष्ट्रिय जन कङ्ग्रेस (एनपीसी) को स्वीकृति वा पुष्टि आवश्यक छ<ref name=":022">{{Cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://en.npc.gov.cn.cdurl.cn/constitution.html |access-date=1 November 2023 |website=[[National People's Congress]]}}</ref> जुन कार्यालय विषय हो।<ref name=":0"/> राष्ट्रपतिले जन गणतन्त्रको तर्फबाट राजकीय भ्रमण पनि गर्छन्।{{NoteTag|Currently, a specially configured [[Boeing 747-8i]] is used to carry the president on international trips. See [[Air transports of heads of state and government#China, People's Republic of (China)]] for more details.}}[टिप्पणी 2] संविधानअन्तर्गत, "राजकीय भ्रमण" खण्ड राष्ट्रपति पदको एक मात्र शक्ति हो जसले राष्ट्रिय जन काङ्ग्रेसबाट कुनै पनि प्रकारको निरीक्षणको शर्त राख्दैन। राष्ट्रपतिको धेरै अधिकार एनपीसीको अनुमोदनमा निर्भर भएकाले, राष्ट्रपति, सारमा, राज्यको शासनमा कुनै प्रत्यक्ष मत बिनाको प्रतीकात्मक पद हो। त्यसकारण, यसलाई मुख्य रूपमा वास्तविक कार्यकारी शक्तियुक्त कार्यालयको सट्टा राज्यको प्रतीकात्मक संस्थाको रूपमा कार्य गर्ने कल्पना गरिएको छ ।<ref name="figurehead">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|title=Ending Term Limits for China's Xi Is a Big Deal. Here's Why|last1=Buckley|first1=Chris|date=10 March 2018|work=[[New York Times]]|access-date=1 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312103512/https://www.nytimes.com/2018/03/10/world/asia/china-xi-jinping-term-limit-explainer.html|archive-date=12 March 2018|last2=Wu|first2=Adam|quote=In China, the political job that matters most is the general secretary of the Communist Party. The party controls the military and domestic security forces and sets the policies that the government carries out. China’s presidency lacks the authority of the American and French presidencies.|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Wong|2023|p=24}}<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3132631/chinas-communist-party-how-general-secretary-became-countrys|title=Who leads the Communist Party?|last=Mai|first=Jun|date=8 May 2021|work=[[South China Morning Post]]|access-date=17 January 2023|language=en|quote=Xi Jinping is often referred to by his ceremonial role as ''guojia zhuxi'', or "state chairman", a title usually translated into English as "president". But it is his position as the party’s general secretary that indicates his top status.}}</ref> == सूची == {{मुख्य|जनवादी गणतन्त्र चीनका राष्ट्रपतिहरूको सूची}} === अध्यक्षहरू === <gallery> चित्र:DONGBIWU.JPG|'''डोङ बिवु'''<br /><small>(''Vice-Chairman acted as the Chairman''<br />31 October 1968 –<br />24 February 1972;<br />''Acted Chairman''<br />24 February 1972 –<br />17 January 1975)</small> चित्र:Soong_Ching-ling_1937.jpg|'''[[सुङ चिङ लिङ]]'''<br /><small>(''Vice-Chairwoman acted as the Chairwoman''<br />31 October 1968 –<br />24 February 1972;<br />''Honorary Chairwoman''<br />16 May 1981 – <br />29 May 1981)</small> </gallery> === राष्ट्रिय जन काङ्ग्रेसको स्थायी समितिका अध्यक्षहरू === <gallery> चित्र:Zhu_De.jpg|'''झु दे'''<br /><small>(17 January 1975 –<br />6 July 1976)</small> चित्र:Soong_Ching-ling_1937.jpg|'''[[सुङ चिङ लिङ]]'''<br /><small>(''Acting Chairwoman''<br />6 July 1976 –<br />5 March 1978)</small> चित्र:Ye_Jianying.jpg|'''[[ये जियानयिङ]]'''<br /><small>(5 March 1978 –<br />18 June 1983)</small> </gallery> === राष्ट्रपतिहरू === <gallery> चित्र:Li_Xiannian.png|'''लि जियानियन'''<br /><small>(18 June 1983 –<br />8 April 1988)</small> चित्र:Yang_Shangkun_2.jpg|'''याङ साङकु'''<br /><small>(8 April 1988 –<br />27 March 1993)</small> चित्र:Jiang_Zemin_2002.jpg|'''[[जियाङ जेमिन]]'''<br /><small>(27 March 1993 –<br />15 March 2003)</small> चित्र:Hu_Jintao_2012.jpg|'''[[हु जिन्ताओ]]'''<br /><small>(15 March 2003 –<br />14 March 2013)</small> चित्र:Xi_Jinping_at_the_APEC_summit_(2022).jpg|'''[[सि जिनपिङ]]'''<br /><small>(14 March 2013 –<br />present)</small> </gallery> {| class="wikitable sortable" style="" |- !# !राष्ट्रपति !जन्म मिति !उमेर (पहिलो अवधि) !समय <br /><small> (कुल) </small> !निवृत्तिमा उमेर<br /><small> (अन्तिम समय) </small> !मृत्यु !आयु |- | align="center" | 1 | <span style="display:none">जेदोङ, माओ</span>[[माओ त्सेतुङ|माओत्सेतुङ]] | <span style="display:none">18931226</span>26 December 1893<span style="display:none">(<span class="bday">26 December 1893</span>)</span> | <span style="display:none">60 275</span>60 years, 275 days | <span style="display:none">04 212</span>4 years, 212 days | <span style="display:none">64 122</span>64 years, 122 days | <span style="display:none">19760909</span>9 September 1976 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1893|12|26|1976|9|9}}</span>82 years, 258 days |- | align="center" | 2 | <span style="display:none">शाओकी, लिउ</span>[[लिउ शाओकी]] | <span style="display:none">18981124</span>24 November 1898<span style="display:none">(<span class="bday">24 November 1898</span>)</span> | <span style="display:none">60 154</span>60 years, 154 days | <span style="display:none">09 187</span>9 years, 187 days | <span style="display:none">69 342</span>69 years, 342 days | <span style="display:none">19691112</span>12 November 1969 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1898|11|24|1969|11|12}}</span>70 years, 353 days |- | colspan="8" align="center" | राष्ट्रपति पद खाली |- | align="center" | ''कार्यकारी'' | <span style="display:none">बिवु, डोङ</span>डोङ बिवु | <span style="display:none">18860305</span>5 March 1886<span style="display:none">(<span class="bday">5 March 1886</span>)</span> | <span style="display:none">85 356</span>85 years, 356 days | <span style="display:none">02 327</span>2 years, 327 days | <span style="display:none">88 318</span>88 years, 318 days | <span style="display:none">19750402</span>2 April 1975 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1886|3|5|1975|4|2}}</span>89 years, 28 days |- | align="center" | ''मानार्थ'' | <span style="display:none">चिङ-लिङ, सुङ</span>[[सुङ चिङ लिङ|सोङ चिङ-लिङ]] | <span style="display:none">18930127</span>27 January 1893<span style="display:none">(<span class="bday">27 January 1893</span>)</span> | <span style="display:none">83 161</span>88 years, 109 days | <span style="display:none">01 242</span>Honorary<ref>{{Cite web |title=历届中华人民共和国主席 |url=http://www.gov.cn/test/2007-11/12/content_802099.htm |access-date=2022-08-03 |website=www.gov.cn |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615110053/http://www.gov.cn/test/2007-11/12/content_802099.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615110053/http://www.gov.cn/test/2007-11/12/content_802099.htm |date=15 June 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |title=中华人民共和国国务院公报一九八一年第十一号 |url=http://www.gov.cn/gongbao/shuju/1981/gwyb198111.pdf |access-date=2022-08-03 |website=中华人民共和国国务院 [[State Council of the People's Republic of China]] |pages=327–328 |archive-date=25 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125004213/http://www.gov.cn/gongbao/shuju/1981/gwyb198111.pdf |url-status=live }}</ref> | – <span style="display:none">85 037</span> | <span style="display:none">19810529</span>29 May 1981 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1893|1|27|1981|5|29}}</span>88 years, 122 days |- | colspan="8" align="center" | राष्ट्रपति पद समाप्त |- | align="center" | 3 | <span style="display:none">जियानियन, ली</span>ली जियानियन | <span style="display:none">19090623</span>23 June 1909<span style="display:none">(<span class="bday">23 June 1909</span>)</span> | <span style="display:none">73 360</span>73 years, 360 days | <span style="display:none">04 295</span>4 years, 295 days | <span style="display:none">78 290</span>78 years, 290 days | <span style="display:none">19920621</span>21 June 1992 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1909|6|23|1992|6|21}}</span>82 years, 364 days |- | align="center" | 4 | <span style="display:none">साङ्कुन, याङ</span>याङ साङ्कुन | <span style="display:none">19070803</span>3 August 1907<span style="display:none">(<span class="bday">3 August 1907</span>)</span> | <span style="display:none">80 250</span>80 years, 250 days | <span style="display:none">04 352</span>4 years, 352 days | <span style="display:none">85 236</span>85 years, 236 days | <span style="display:none">19980914</span>14 September 1998 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1907|8|3|1998|9|14}}</span>91 years, 42 days |- | align="center" | 5 | <span style="display:none">जेमिन, जियाङ</span>[[जियाङ जेमिन]] | <span style="display:none">19260817</span>17 August 1926<span style="display:none">(<span class="bday">17 August 1926</span>)</span> | <span style="display:none">66 222</span>66 years, 222 days | <span style="display:none">09 353</span>9 years, 353 days | <span style="display:none">76 210</span>76 years, 210 days | <span style="display:none">20221130</span>30 November 2022 | <span style="display:none">{{Age in days nts|1926|8|17|2022|11|30}}</span>96 years, 105 days |- | align="center" | 6 | <span style="display:none">जिन्टाओ, हु</span>[[हु जिन्ताओ]] | <span style="display:none">19421221</span>21 December 1942<span style="display:none">(<span class="bday">21 December 1942</span>)</span> | <span style="display:none">60 084</span>60 years, 84 days | <span style="display:none">09 364</span>9 years, 365 days | <span style="display:none">70 084</span>70 years, 84 days | Living | <span style="display:none">{{Age in days nts|1942|12|21}}</span>{{ayd|1942|12|21}} (Living) |- | align="center" | 7 | <span style="display:none">जिनपिङ, सी</span>[[सि जिनपिङ|सी जिनपिङ]] | <span style="display:none">19530615</span>15 June 1953<span style="display:none">(<span class="bday">15 June 1953</span>)</span> | align=left | {{ntsh|{{#expr:59*365.25+272}}}}59 years, 272 days | align=left | {{ntsh|{{age in days|14 Mar 2013|format=raw}}}}{{ayd|14 Mar 2013}} (Incumbent) | Incumbent | Living | <span style="display:none">{{Age in days nts|1953|6|15}}</span>{{ayd|1953|6|15}} (Living) |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{notelist}} [[श्रेणी:चीनका राष्ट्रपतिहरू]] mo3xhc8heuoqej04nqadg6ar5ixppco 0 142331 1368726 1368631 2026-08-08T21:48:44Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368726 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Silniki_by_Zureks.jpg|अङ्गुठाकार|[[थ्री फेज विद्युत|थ्री फेज]] इन्डक्सन मोटर]] '''इन्डक्सन मोटर''' वा '''एसिंक्रोनस मोटर''' एक प्रकारको [[एसी मोटर]] हो जसमा स्टेटर वाइन्डिङको [[चुम्बकीय क्षेत्र]]बाट [[विद्युत चुम्बकीय उपपादन]]बाट [[रोटर (विद्युत)|रोटर]]मा प्राप्त हुने विद्युत धाराबाट [[टर्क]] उत्पादन गरिन्छ। <ref>IEC 60050 (Publication date: 1990-10). Section 411-31: Rotation Machinery – General, [http://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=411-31-10 IEV ref. 411-31-10: "'''Induction Machine''' – an asynchronous machine of which only one winding is energized".]</ref> त्यसैले इन्डक्सन मोटरको [[रोटर (विद्युत)|रोटर]]मा विद्युतीय जडान आवश्यक पर्दैन।{{efn|That is, no [[commutator (electric)|mechanical commutation]], separate-excitation or self-excitation for all or part of the energy transferred from stator to rotor as found in [[universal motor|universal]], [[DC motor|DC]] and [[Synchronous motor|synchronous]] motors.}}इन्डक्सन मोटरको [[रोटर (विद्युत)|रोटर]] वुन्ड प्रकार वा स्क्वाइरल केज प्रकारको हुन सक्छ। [[थ्री फेज विद्युत|थ्री फेज]] स्क्वाइरल केज इन्डक्शन मोटर व्यापक रूपमा औद्योगिक ड्राइभको रूपमा प्रयोग गरिन्छ किनभने यी मोटरहरू सेल्फ स्टार्टिङ (सुरुवात हुन अर्को सर्किटको आवश्यकता नहुने), भरपर्दो, र किफायती हुन्छन्। [[सिङ्गल फेज विद्युत|सिङ्गल-फेज]] मोटरहरू साना भारहरूका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जस्तै फोहोर डिस्पोजल र अचल विद्युतीय उपकरणहरू। यद्यपि परम्परागत रूपमा स्थिर-गति सेवाकाको लागी प्रयोग हुने भए पनि , भेरीएबल-फ्रिक्वेन्सी ड्राइभहरू (VFD) प्रयोग गरेर [[सिङ्गल फेज विद्युत|सिङ्गल फेज]] - र [[थ्री फेज विद्युत|थ्री फेज]] '''इन्डक्सन मोटर'''हरू बदलिदो -गति उपयोगहरूमा बढ्दो रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। भिएफडीले [[पङ्खा|फ्यान]], [[पम्प]] र [[कम्प्रेसर]]हरू जस्ता उपकरणहरूमा इन्डक्सन मोटरहरूका लागि ऊर्जा बचत अवसरहरू प्रदान गर्दछ जुन परिवर्तनीय लोड हुन्छ। == इतिहास == १८२४ मा, फ्रान्सेली भौतिकशास्त्री फ्रांकोइस अरागोले घुम्ने चुम्बकीय क्षेत्रहरूको अस्तित्व पत्ता लगाए जसलाई अरागोको परिक्रमा भनिन्छ। म्यानुअल रूपमा स्विचहरू अन र अफ गरेर, वाल्टर बेलीले यसलाई १८७९ मा प्रदर्शन गरे, प्रभावकारी रूपमा पहिलो आरम्भको इन्डक्शन मोटर थियो। <ref name="Babbage (1825)">{{cite journal |last=Babbage |first=C. |author2=Herschel, J. F. W. |date=Jan 1825 |title=Account of the Repetition of M. Arago's Experiments on the Magnetism Manifested by Various Substances during the Act of Rotation |url=https://archive.org/stream/philtrans03806447/03806447#page/n0/mode/2up |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society |volume=115 |pages=467–496 |bibcode=1825RSPT..115..467B |doi=10.1098/rstl.1825.0023 |access-date=2 December 2012 |doi-access=free}}</ref><ref name="Thompson (1895)">{{cite book|last=[[Silvanus Phillips Thompson|Thompson]]|first=Silvanus Phillips|title=Polyphase Electric Currents and Alternate-Current Motors|year=1895|publisher=E. & F.N. Spon|pages=261|location=London|url=https://archive.org/stream/polyphaseelectri00thomuoft#page/n5/mode/2up|access-date=2 December 2012|edition=1st}}</ref><ref name="Bailey (1879)">{{Cite journal |last=Baily |first=Walter |date=28 June 1879 |title=A Mode of producing Arago's Rotation |url=https://books.google.com/books?id=85AOAAAAIAAJ&pg=PA286 |journal=Philosophical Magazine |publisher=Taylor & Francis |volume=3 |issue=1 |pages=115–120 |bibcode=1879PPSL....3..115B |doi=10.1088/1478-7814/3/1/318}}</ref><ref name="Vuckovic (2006)">{{cite journal |last=Vučković |first=Vladan |date=November 2006 |title=Interpretation of a Discovery |url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/1451-4869/2006/1451-48690603202V.pdf |journal=The Serbian Journal of Electrical Engineers |volume=3 |issue=2 |access-date=10 February 2013}}</ref><ref name="Volume 5. 1890">The Electrical engineer, Volume 5. (February 1890)</ref><ref>The Electrician, Volume 50. 1923</ref><ref>Official gazette of the United States Patent Office: Volume 50. (1890)</ref> [[जनरल इलेक्ट्रिक कम्पनी]]ले १८९१ मा थ्री-फेज इन्डक्सन मोटरहरू विकास गर्न सुरु गर्‍यो।<ref name="Alger (1976)">{{cite journal|last=Alger|first=P.L.|author2=Arnold, R.E.|title=The History of Induction Motors in America|url=https://archive.org/details/ieee-proceedings_1976-09_64_9/page/1380|journal=Proceedings of the IEEE|year=1976|volume=64|issue=9|pages=1380–1383|doi=10.1109/PROC.1976.10329|s2cid=42191157}}<!--|access-date=1 December 2012--></ref><ref name="Alger (1976)" /> १८९६ सम्ममा, जनरल इलेक्ट्रिक र वेस्टिङहाउसले बार-वाइन्डिङ-रोटर डिजाइनको लागि क्रस-लाइसेन्सिङ सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसलाई पछि स्क्वायरल-केज रोटर भनिन्छ।<ref name="Alger (1976)" /> आर्थर ई. केनेली एसी समस्याहरूको विश्लेषणमा ९०º रोटेशन अपरेटर निर्दिष्ट गर्न जटिल संख्याहरूको पूर्ण महत्त्व प्रकाशमा ल्याउने पहिलो व्यक्ति थिए। <ref name="Kenelly (1893)">{{cite journal |last1=Kennelly |first1=Arthur E. |date=Jan 1893 |title=Impedance |url=https://zenodo.org/record/1793959 |journal=Transactions of the American Institute of Electrical Engineers |volume=X |pages=172–232 |doi=10.1109/T-AIEE.1893.4768008 |s2cid=264022523}}</ref> जनरल इलेक्ट्रिकका चार्ल्स प्रोटियस स्टाइनमेट्जले एसी जटिल मात्राको प्रयोगमा सुधार ल्याए र इन्डक्सन मोटर स्टेनमेट्ज इक्विभलेन्ट सर्किट भनिने विश्लेषणात्मक मोडेलको विकास गरे। <ref name="Alger (1976)" /><ref name="Steinmetz (1897a)">{{cite journal |last=Steinmetz |first=Charles Proteus |year=1897 |title=The Alternating Current Induction Motor |journal=AIEE Trans |volume=XIV |issue=1 |pages=183–217 |doi=10.1109/T-AIEE.1897.5570186 |s2cid=51652760}}</ref><ref name="Banihaschemi (1973)">{{cite book|last=Banihaschemi|first=Abdolmajid|title=Determination of the Losses in Induction Machines Due to Harmonics|year=1973|publisher=University of New Brunswick|location=Fredericton, N.B.|pages=1, 5–8|url=http://dspace.hil.unb.ca:8080/bitstream/handle/1882/44564/Thesis%20E%2054.pdf?sequence=4|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704154739/http://dspace.hil.unb.ca:8080/bitstream/handle/1882/44564/Thesis%20E%2054.pdf?sequence=4|archive-date=4 July 2013}}</ref><ref name="Steinmetz (1897b)">{{cite book|last=Steinmetz|first=Charles Proteus|title=Theory and Calculation of Alternating Current Phenomena|year=1897|publisher=McGraw Publishing Company|author2=Berg, Ernst J.|ol=7218906M}}</ref> यी आविष्कारहरू र आविष्कारहरूबाट प्रवाहित इन्डक्सन मोटर सुधारहरू यस्तो थिए कि आधुनिक १००-[[हर्स पावर|हर्सपावर]] इन्डक्शन मोटरको १८९७ मा ७.५-[[हर्स पावर|हर्सपावर]] मोटरको रूपमा उस्तै माउन्टिंग आकार छन्। <ref name="Alger (1976)" />[[चित्र:Tesla's_induction_motor.jpg|अङ्गुठाकार|बेलग्रेड, सर्बियाको टेस्ला संग्रहालय [[निकोला टेस्ला]]को पहिलो इन्डक्सन मोटरको मोडेल]] == सिद्धान्त== === थ्री फेज मोटर === [[चित्र:Rotatingfield.png|बायाँ|अङ्गुठाकार|थ्री फेज विद्युत आपूर्तिले इन्डक्सन मोटरमा घुम्ने चुम्बकीय क्षेत्र प्रदान गर्दछ।]] [[चित्र:Asynchronmotor_animation.gif|अङ्गुठाकार|इनहेरन्ट स्लिप-स्टेटर क्षेत्र र रोटरको असमान रोटेशन फ्रिक्वेन्सी]] इन्डक्सन र सिंक्रोनस दुवै मोटरहरूमा, मोटरको स्टेटरमा आपूर्ति गरिएको एसी पावरले चुम्बकीय क्षेत्र सिर्जना गर्दछ जुन एसी सिङ्क्रोनिज्ममा घुम्छ। जबकि एक सिंक्रोनस मोटरको रोटर स्टेटर फिल्डको समान दरमा घुम्छ, इन्डक्सन मोटरको रोटरको घुम्ने गति स्टेटर फिल्डभन्दा केही ढिलो हुन्छ। त्यसकारण इन्डक्सन मोटर स्टेटरको चुम्बकीय क्षेत्र रोटरको सापेक्षमा परिवर्तन भइरहेको हुन्छ वा घुमिरहेको हुन्छ। यसले रोटरमा प्रतिरोधी करेन्ट सिर्जना गर्दछ।<ref name="Knowlton (1949)">{{Cite book|editor-last1=Beaty|editor-first1=H. Wayne|url={{google books |plainurl=y |id=GVFZFIHoi5IC}}|title=Standard Handbook for Electrical Engineers Sixteenth Edition|editor-last2=Fink|editor-first2=Donald G.|date=2012-09-03|publisher=McGraw Hill Professional|isbn=978-0-07-176231-1|language=en|edition=16|chapter='Induction Machines' sub-section of Sec. 7 – Alternating-Current Generators and Motors|first=Philip L.|last=Alger|display-authors=etal}}</ref> घुम्ने चुम्बकीय फ्लक्सले रोटर वाइन्डिङमा करेन्ट इन्ड्युस गर्छ,<ref name="NSWHSCOnline">{{cite web |title=AC Motors |url=http://hsc.csu.edu.au/physics/core/motors/2698/Phy935net.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030072941/http://hsc.csu.edu.au/physics/core/motors/2698/Phy935net.htm |archive-date=30 October 2012 |access-date=2 December 2012 |publisher=NSW HSC Online – Charles Sturt University }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030072941/http://hsc.csu.edu.au/physics/core/motors/2698/Phy935net.htm |date=30 October 2012 }}</ref>[[ट्रान्सफर्मर]] सेकेन्डरी वाइन्डिङ मा करेन्ट इन्ड्युस गरेको जस्तै । रोटर वाइन्डिङ पैदा भएको करेन्टले रोटरमा चुम्बकीय क्षेत्रहरू सिर्जना गर्दछ जसले स्टेटर फिल्डको बिरूद्ध प्रतिक्रिया गर्दछ। लेन्जको नियम अनुसार, रोटर चुम्बकीय क्षेत्रको दिशाले रोटर वाइन्डिङमा करेन्टको परिवर्तनलाई रोक्ने प्रयास गर्छ । त्यसैले रोटर वाइन्डिङमा करेन्टको परिवर्तन लाई रोक्न रोटर स्टेटर चम्बकीय क्षेत्रको दिशामा घुम्छ। रोटर करेन्ट र टर्कले रोटरको लोडलाई सन्तुलित नगरेसम्म रोटरको गति बढ्छ । सिंक्रोनस गतिको घुमाईले रोटर करेन्ट पैदा गर्दैन (इन्ड्युस हुँदैन), त्यसकारण इन्डक्सन मोटर सधैं सिंक्रोनस गति भन्दा अलि सुस्त सञ्चालन हुन्छ। वास्तविक र सिंक्रोनस गति बीचको भिन्नतालाई "स्लिप" भनिन्छ र मानक डिजाइन बी टर्क कर्भ इन्डक्सन मोटरका लागि यो भिन्नता ०.५% देखी ५.०% सम्म हुन्छ। <ref name="NEMAMG1C">{{cite book|last=NEMA MG-1 2007 Condensed|title=Information Guide for General Purpose Industrial AC Small and Medium Squirrel-Cage Induction Motor Standards|year=2008|url=http://www.nema.org/Standards/Pages/Information-Guide-for-General-Purpose-Industrial-AC-Small-and-Medium-Squirrel-Cage-Induction-Motor-Standards.aspx|access-date=2 December 2012|publisher=NEMA|location=Rosslyn, Virginia US|page=29 (Table 11)}}</ref> सिंक्रोनस वा डीसी मेसिनहरूमा रोटर अलग एक्साइटेसन वा चुम्बकीय रोटरको आवश्यकता पर्छ। इन्डक्सन मोटरमा त्यसको आवश्यक्ता नहुनु नै यसको विशेषता हो।<ref name="Knowlton (1949)">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=GVFZFIHoi5IC}}|title=Standard Handbook for Electrical Engineers Sixteenth Edition|date=2012-09-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlger2012">Alger, Philip L.; et&nbsp;al. (3 September 2012). "'Induction Machines' sub-section of Sec. 7 – Alternating-Current Generators and Motors". In Beaty, H. Wayne; Fink, Donald G. (eds.). [https://books.google.com/books?id=GVFZFIHoi5IC ''Standard Handbook for Electrical Engineers Sixteenth Edition''] (16&nbsp;ed.). McGraw Hill Professional. [[आइएसबिएन|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-07-176231-1|<bdi>978-0-07-176231-1</bdi>]].</cite></ref> === सिङ्क्रोनस गति === एसी मोटरको सिंक्रोनस गति <math>f_s</math> , स्टेटरको चुम्बकीय क्षेत्रको घूर्णन गति हो, <math>f_s = {2f \over p}</math> : यहाँ, <math>f</math>: विद्युत आपूर्तिको आवृत्ति हो, <math>p</math> : चुम्बकीय ध्रुवहरूको सङ्ख्या हो, र <math>f_s</math> मेसिनको सिंक्रोनस गति हो। == दक्षता == पूर्ण-लोड मोटर दक्षता ८५-९७% सम्म हुन्छ, जसमा उर्जाको क्षय निम्नानुसार हुन्छ: <ref name="USDOE (2008)">{{Cite web |last=U.S. DOE |year=2008 |title=Improving Motor and Drive System Performance: A Sourcebook for Industry |url=https://www1.eere.energy.gov/manufacturing/tech_assistance/pdfs/motor.pdf |access-date=31 December 2012 |page=27}}</ref> * घर्षण र विन्डेज, ५-१५% * फलाम वा कोर हानिहरू, १५-२५ % * स्टेटर्स हानि, २५-४०% * रोटर हानि, १५-२५ % * स्ट्रे लोड हानि, १०-२०%। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एसी मोटर]] * [[इन्डक्सन जेनेरेटर]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{notelist}} {{Nikola Tesla}} {{Electric machines}} [[श्रेणी:विद्युतीय उपकरण]] 4t9jy7qty35fbiew2eh4dkp8wyqmec1 0 142803 1368821 1271742 2026-08-09T00:09:33Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368821 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|बहु भाषाहरूको प्रयोग}} [[File:Constitutional Court South Africa.jpg|thumb|right|दक्षिण अफ्रिकाको संवैधानिक अदालतको एक पाटी, [[दक्षिण अफ्रिका]]का बाह्र आधिकारिक भाषाहरू मध्ये एघारमा लेखिएको पाठ]] [[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[नोभी साद]], सर्बियामा, देशका चार आधिकारिक भाषाहरूमा नगरप्रमुखको कार्यालयमा लेखिएको चिन्ह: भाषाहरू क्रमशः [[सर्बियाली भाषा|सर्बियाली]], [[हङ्गेरियाली भाषा|हङ्गेरियाली]], [[स्लोभाक भाषा|स्लोभाक]], र [[पानोनियन रुसयन भाषा|पानोनियन रुसयन]]]] [[File:Quadrilingual danger sign - Singapore (gabbe).jpg|thumb|[[सिङ्गापुर]]मा खतराको चिन्ह सङ्केत गरिएको एक पाटी जुन अङ्ग्रेजी, [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँ]], [[तमिल भाषा|तमिल]], र [[मलय भाषा|मलय]] ([[सिङ्गापुरमा बोलिने भाषाहरू|सिङ्गापुरका चार आधिकारिक भाषाहरू]]) भाषाहरूमा लेखिएको छ।]] [[File:Logo der Schweizerischen Eidgenossenschaft.svg|thumb|[[स्विट्जरल्यान्डको सङ्घीय प्रशासन]]को लोगो जुन देशका चार आधिकारिक भाषाहरूमा लेखिएको छ, भाषाहरू क्रमशः ([[जर्मनेली भाषा|जर्मनेली]], [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]], [[इटालेली भाषा|इटालेली]], र [[रोमानी भाषा|रोमानी]])]] '''बहुभाषिकता''' भनेको एक भन्दा बढी [[भाषा]]को प्रयोग हो। यो या त व्यक्तिगत वक्ताद्वारा वा वक्ताहरूको समूहद्वारा प्रयोगमा ल्याइएको हुन्छ। जब भाषाहरू केवल दुई हुन्छन्, यसलाई सामान्यतया द्विभाषिकता भनिन्छ। बहुभाषी वक्ताहरू विश्वको जनसङ्ख्यामा एकभाषिक वक्ताहरू भन्दा बढी भएको विश्वास गरिन्छ। सबै [[युरोप|युरोपेली]]हरूमध्ये आधाभन्दा बढीले आफ्नो [[मातृभाषा]]बाहेक कम्तीमा एउटा भाषा बोल्ने दाबी गर्छन्।<ref>{{citation |url=http://www.cal.org/content/download/1803/19986/file/AGlobalPerspectiveonBilingualism.pdf |title=A Global Perspective on Bilingualism and Bilingual Education |date=1999 |first=G. Richard |last=Tucker |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=8 May 2018 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215235020/http://www.cal.org/content/download/1803/19986/file/AGlobalPerspectiveonBilingualism.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215235020/http://www.cal.org/content/download/1803/19986/file/AGlobalPerspectiveonBilingualism.pdf |date=15 December 2019 }}</ref><ref>{{cite web|last=Valdés|first=Guadalupe|title=Multilingualism|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism|website=Linguistic Society of America|year=2012|access-date=7 September 2016|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025619/http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism|url-status=live}}</ref> तर धेरैले एउटै भाषामा पढ्छन् वा लेख्छन्। व्यापार, भूमण्डलीकरण र सांस्कृतिक खुलापनमा भाग लिन चाहने मानिसहरूका लागि बहुभाषिक हुनु फाइदाजनक हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |title=Europeans and their languages, a survey co-ordinated by the European Commission |publisher=European Commission |access-date=2016-11-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094116/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=5 February 2016 }}</ref> [[इन्टरनेट]]द्वारा सुविधाजनक जानकारीमा पहुँचको सहजताको कारण, व्यक्तिहरूको धेरै भाषाहरूमा ज्ञानको बढ्दो रूपमा सम्भव भएको छ।<ref>{{Cite web |url=http://multilingualism.org/multilingualism/the-importance-of-multilingualism |title=The importance of multilingualism |publisher=multilingualism.org |access-date=2010-09-16 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828122216/http://multilingualism.org/multilingualism/the-importance-of-multilingualism |archive-date=28 August 2010 }}</ref> बहुभाषिक वक्ताहरूले बाल्यकालमा कम्तीमा एउटा भाषा, तथाकथित प्रथम भाषा प्राप्त गरेका हुन्छन् र कायम राखेका छन्।<ref name="Kennison 2013">{{Cite book | last1=Kennison | first1=Shelia M. | title=Introduction to language development | date =2013-07-30 | publisher=SAGE Publications | location=Los Angeles | isbn=978-1-4129-9606-8 | oclc=830837502 }}</ref> पहिलो भाषा (यसलाई कहिलेकाहीँ मातृभाषाको रूपमा पनि चिनिन्छ) सामान्यतया औपचारिक शिक्षा बिना प्राप्त गरिन्छ, जुन संयन्त्रहरूको बारेमा विद्वानहरू असहमत छन्। यी प्रारम्भिक वर्षहरूबाट मूल रूपमा दुई भाषाहरू प्राप्त गर्ने बच्चाहरूलाई एक साथ द्विभाषी भनिन्छ। एक साथ द्विभाषीहरू एक अर्काको तुलनामा एक भाषामा बढी निपुण हुनु सामान्य कुरा हो।<ref name="Taeschner 1983, p. 4">{{cite book | last=Taeschner | first=T. | title=The Sun is Feminine: A Study on Language Acquisition in Bilingual Children | publisher=Springer Berlin Heidelberg | series=Springer Series in Language and Communication | year=1983 | isbn=978-3-642-48329-5 | oclc=858927749 | url=https://books.google.com/books?id=v5e-BwAAQBAJ&pg=PT15 | access-date=2022-06-12 | page=4 | archive-date=26 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164811/https://books.google.com/books?id=v5e-BwAAQBAJ&pg=PT15 | url-status=live }}</ref> एकभन्दा बढी भाषा बोल्ने व्यक्तिहरू एकभाषिकको तुलनामा भाषा सिक्नमा राम्रो भएको बताइएको छ।<ref name="Kaushanskaya-2009">{{cite journal |title=The bilingual advantage in novel word learning |url=https://archive.org/details/sim_psychonomic-bulletin-review_2009-08_16_4/page/705 |vauthors=Kaushanskaya M, Marian V |journal=Psychonomic Bulletin & Review |volume=16 |issue=4 |pages=705–710 |year=2009 |doi=10.3758/PBR.16.4.705 |pmid=19648456 |doi-access=free }}</ref> कम्प्युटिङमा बहुभाषिकतालाई अन्तर्राष्ट्रियकरण र स्थानीयकरणबीचको निरन्तरताको भाग मान्न सकिन्छ। कम्प्युटिङमा अङ्ग्रेजीको स्थितिको कारण, सफ्टवेयर विकासले लगभग सँधै यसलाई प्रयोग गर्दछ (तर गैर-अङ्ग्रेजी-आधारित प्रोग्रामिङ भाषाहरूको मामलामा होइन)। केही व्यावसायिक सफ्टवेयर सुरुमा अङ्ग्रेजी संस्करणमा उपलब्ध हुन्छ। बहुभाषी संस्करणहरू, यदि कुनै छ भने, अङ्ग्रेजी मूलमा आधारित वैकल्पिक विकल्पहरूको रूपमा उत्पादन गर्न सकिन्छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Wiktionary|बहुभाषिकता|बहुभाषी|द्विभाषी|द्विभाषिकता}} {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|about=yes|wikititle=multilingualism|बहुभाषिकता}} *{{Commons category-inline|Multilingualism|बहुभाषिकता}} [[श्रेणी:बहुभाषिकता|बहुभाषिकता]] [[श्रेणी:भाषाको समाजशास्त्र]] kplfey736qpnd12bfair9fm40e708kq 0 143253 1368897 1366955 2026-08-09T01:38:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368897 wikitext text/x-wiki {{For|the band|Fiddlehead (band)}} [[चित्र:Fiddlehead_closeup.png|अङ्गुठाकार|डुकु निगुरो ]] [[चित्र:Pan_Roasted_Chicken_Breasts,_Garlic_Mashed_Potatoes,_Fiddlehead_Ferns_and_Sauce_Supreme.jpg|अङ्गुठाकार|फिडलहेड्स सहित चिकन डिश]] [[चित्र:Fern_fiddleheads.jpg|अङ्गुठाकार|डण्ठे निगुरो बढ्दै बढ्दै]] [[चित्र:Closeup_of_very_large_fern_frond.jpg|अङ्गुठाकार]] [[चित्र:Fiddlehead_Saint_John.JPG|अङ्गुठाकार|सेन्ट जोन, न्यू ब्रन्सविक, क्यानाडामा मूर्तिकार जिम बोयडद्वारा सेन्ट जोन आर्ट्स सेन्टरमा डण्ठे निगुरोको मूर्तिकला]] निगुरो भनेको एउटा नफुल्ने वनस्पति हो। नयाँ पलाएको कलिलो टुसाहरु जुन [[सागपात|तरकारी]] रूपमा प्रयोगको लागि टिप्ने गरिन्छ। बोटमा प्रत्येक निगुरोहरु नयाँ टुसा (सर्किनेट वर्नेसन) मा उम्रन्छ्न्। निगुरोहरू मौसमको सुरुमा टिपिने हुनाले, टुसा उम्रिनु अघि र यसको पूर्ण उचाइमा पुग्नु अघि, तिनीहरूलाई जमिनको एकदम नजिक काटिन्छ।<ref>{{Cite web |title='Tis the season...for fiddleheads! |url=https://www.newscentermaine.com/article/life/maine-moments/tis-the-seasonfor-fiddleheads/97-632f31eb-929e-470d-9957-063843cf5fbb |access-date=2021-05-03 |website=newscentermaine.com |language=en-US}}</ref> बुट्यानबाट निस्कने निहुरोहरूमा प्याक्विलोसाइड, ब्रेकेन विषाक्ततासँग सम्बन्धित यौगिक, र थायामिनेस हुन्छ। सबै प्रजातिहरूमा प्याक्विलोसाइड हुँदैन, जस्तै डिप्लोजियम एस्क्युलेन्टम, पूर्वी एसियाका भागहरूमा नियमित रूपमा खपत हुने निगुरो हो जुन ब्राकेन (''टेरिडियम एक्विलिनम'') भन्दा फरक छ। निगुरो घुमाउरो सजावट जस्तो देखिन्छ (जसलाई तार भएको) उपकरणको अन्त्यमा स्क्रोल भनिन्छ, जस्तै फिडल। यसलाई '''क्रोजियर''' पनि भनिन्छ, बिशपहरू प्रयोग गरिएको वक्र कर्मचारी पछि, जसको उत्पत्ति गोठालाको कुटिलमा हुन्छ। == विविधताहरू == केही जातका निगुरोहरुको पातको तरकारीको रूपमा पकाएर खाइन्छ। यी मध्ये सबैभन्दा लोकप्रिय हुन्ः * ब्र्याकेन, ''टेरिडियम एक्विलिनम'', विश्वव्यापी रूपमा फेला परेको (यदि पूर्ण रूपमा पकाएको छैन भने विषाक्त) * अस्ट्रिच फर्न, ''म्याट्युसिया स्ट्रुथियोप्टेरिस'', विश्वभर उत्तरी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ, र उत्तर अमेरिकाको मध्य/पूर्वी भाग * लेडी फर्न, ''एथिरियम फिलिक्स-फेमिना'', अधिकांश समशीतोष्ण उत्तरी गोलार्धमा। * दालचिनी फर्न वा बकहर्न फर्न, ''ओस्मुन्डा सिनामोमिया'', उत्तरी अमेरिकाको पूर्वी भागहरूमा पाइन्छ, यद्यपि अस्ट्रिच फर्न जत्तिकै स्वादिष्ट हुँदैन। * रोयल फर्न, ''ओस्मुन्डा रेगालिस'', विश्वव्यापी रूपमा फेला परेको * मिडिन, वा स्टेनोक्लेना पलस्ट्रिस, सारावाक पाइन्छ, जहाँ यो स्थानीय स्वादिष्ट भोजनको रूपमा मूल्यवान छ <ref>{{Cite journal |last=Paul P.K. |first=Chai |date=April 2016 |title=Midin (Stenochlaena palustris), the popular wild vegetable of Sarawak |url=http://eprints.utar.edu.my/2006/1/Midin_(Stenochlaena_palustris),_the_popular_wild_vegetable_of_Sarawak.pdf |url-status=dead |journal=Agriculture Science Journal |publisher=Universiti Tunku Abdul Rahman |volume=2 |issue=2 |pages=18–20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529135516/http://eprints.utar.edu.my/2006/1/Midin_(Stenochlaena_palustris),_the_popular_wild_vegetable_of_Sarawak.pdf |archive-date=2018-05-29 |access-date=29 May 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529135516/http://eprints.utar.edu.my/2006/1/Midin_(Stenochlaena_palustris),_the_popular_wild_vegetable_of_Sarawak.pdf |date=2018-05-29 }}</ref> * जेन्माइ वा फुल फुल्ने फर्न, ''ओस्मुन्डा जापोनिका'', [[पूर्वी एसिया]] पाइन्छ। * [[पानीनिहुरो|तरकारी फर्न]], ''एथिरियम एस्क्युलेन्टम'', एशिया र [[ओसिनिया]] पाइन्छ * पूर्वेली नेपालीहरूले यसलाई निगुरो भने पनि यसलाई निउरो नामले पनि चिनिन्छ। == स्रोत र बाली == [[चित्र:Fiddleheads_Crosses_de_fougère.jpg|अङ्गुठाकार|नयाँ सङ्कलन गरिएका निगुरोहरूको बाल्टी]] मौसमी रूपमा उपलब्ध, निगुरोहरू दुवै फोर्ज र वसन्तमा व्यावसायिक रूपमा टिप्ने गरिन्छ। निगुरोहरू उठाउँदा, दिगो फसलका लागि प्रति बिरुवा/क्लस्टरको एक तिहाइ मात्र लिन सिफारिस गरिन्छ। प्रत्येक बोटले धेरैवटा टुप्पाहरू उत्पादन गर्दछ जुन फलहरूमा परिणत हुन्छ। == पाककला प्रयोगहरू == {{Reflist}}{{Cookbook|Fiddlehead}} [[चित्र:Fiddlehead_Fern_as_a_vegetable.jpg|अङ्गुठाकार|तरकारीको रूपमा निगुरोको पात]] मध्य युगको सुरुदेखि नै उत्तरी [[फ्रान्स]] धेरै भागमा निगुरो परम्परागत आहारको हिस्सा भएको छ, [[एसिया]], [] र शताब्दीयौंसम्म मूल निवासी अमेरिकीहरू बीच पनि। {{स्रोत नखुलेको|date=May 2023}}{{स्रोत नखुलेको|date=May 2023}}तिनीहरू रूसी सुदूर पूर्व आहारको एक हिस्सा पनि हुन् जहाँ तिनीहरू प्रायः शरद ऋतुमा जङ्गलीमा छानिन्छन्, जाडोमा नुनमा संरक्षित हुन्छन्, र त्यसपछि वसन्तमा खपत हुन्छन्। === एसियाली खाना === इन्डोनेसियामा, युवा निगुरोको टुप्पो रिच, गलङ्गल, लेमनग्रास, [[बेसार]] पात र अन्य मसलाहरूसँग मिसाइएको नरिवलको चटनीमा पकाइन्छ। यो परिकारलाई गुलाई पाकिस वा गुलाई पाकु भनिन्छ, र [[इन्डोनेसिया]] मिनाङ्गकाबाउ जातीय समूहबाट उत्पन्न भएको हो। [[फिलिपिन्स]], डिप्लोजियम एस्क्युलेन्टम वा पाकोको युवा फ्रन्डहरू प्रायः टमाटर, नुनिलो अन्डा स्लाइसहरू, र साधारण भिनाइग्रेट ड्रेसिंगको साथ सलादमा बनाइन्छ। पूर्वी एसियामा, जङ्गली निगुरो (''टेरिडियम एक्विलिनम'') तरकारीको रूपमा खाइन्छ, जसलाई जापानमा ''कोगोमी'' (कोगोमी), कोरियामा ''गोसरी'' (тилина), र चीन र [[ताइवान]] जुईकाई (телини) भनिन्छ। [[कोरिया]], एक विशिष्ट बान्चन (सानो साइड डिश) ''गोसरी-नामुल'' (тилинтиналь) हो जसमा तयार गरिएको डुकु निगुरोहरु हुन्छन् जसलाई साउट गरिएको छ। यो लोकप्रिय परिकार ''बिबिमबप'', युकगेजाङ र बिन्डा-तेओकको पनि एक स्वाद हो। दक्षिण कोरियाको दक्षिणी टापु जेजु टापुमा, अप्रिलदेखि मेसम्म यसलाई सङ्कलन गर्ने एउटा परम्परा रहिआएको छ। [[जापान]], जङ्गली निगुरो एक बहुमूल्य परिकार हो, र निगुरोमा भुनाएर तरकारीमा कुनै पनि विषाक्त पदार्थलाई बेअसर गर्न प्रतिष्ठित छ। जापानमा, फुल फुल्ने डुकुको निगुरो === तीय खाना === [[भारतीय उपमहाद्वीप]], यो [[उत्तर भारत|उत्तर]] र [[उत्तरपूर्वी भारत|उत्तरपूर्वी]] [[भारतीय उपमहाद्वीप|डुकु]] हिमाली राज्यहरूमा पाइन्छ। [[त्रिपुरा]] राज्यमा, यसलाई [[ककबरक भाषा|कोकबोरोक]] भाषामा मुइखोन्चोक भनिन्छ। त्रिपुनिगुरोाएक भागको रूपमा फिडलहेड फर्न भाजाएर तयार गरिन्छ जसलाई साइड डिशको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। [[मणिपुर]] यसलाई स्थानीय थाडोउ भाषामा 'चेकोह' भनिन्छ। यसलाई सामान्यतया कुखुरा, अन्डा, झिँगे वा अन्य प्रोटिनहरूसँग पकाइएर खाइन्छ। मन्डी (हिमाचल प्रदेश) मा यसलाई लिङ्गड भनिन्छ र तरकारीको अचारका लागि प्रयोग गरिन्छ। [[हिमाचल प्रदेश]] कुल्लु उपत्यकामा यसलाई स्थानीय रूपमा लिङ्गरी भनेर चिनिन्छ र अचार लिङ्गरीको आचार बनाउन प्रयोग गरिन्छ। [[काँगडा उपत्यका|काङ्गडा उपत्यका]] यसलाई काङ्गडी बोलीमा लुङडु भनिन्छ र तरकारीको रूपमा खाइन्छ। चम्बा यसलाई "कसरोड" भनिन्छ। [[उत्तराखण्ड]] [[कुमाउँ मण्डल|कुमाऊँ डिभिजन]] यसलाई लिम्ब्रा भनिन्छ। [[उत्तराखण्ड]] [[गढवाल मण्डल|गढवाल डिभिजन]] यसलाई लङ्गुडा भनिन्छ र तरकारीको रूपमा खाइन्छ। [[दार्जिलिङ]] र [[सिक्किम]] क्षेत्रहरूमा, यसलाई निगुरो (निउरो) भनिन्छ र तरकारी साइड डिशको रूपमा सामान्य हुन्छ, प्रायः स्थानीय चीजसँग मिसाइन्छ र कहिलेकाहीँ अचार गरिन्छ। [[पश्चिम बङ्गाल]] दक्षिणी क्षेत्रहरूमा यसलाई ढेकी शक वा ढेकी साग भनेर चिनिन्छ। असममा, यसलाई ढेकिया चक ([[असम|आसाम]] திகியாயா சக்க்கா) भनेर चिनिन्छ, त्यहाँ यो एक लोकप्रिय साइड डिश हो। [[जम्मु|जम्मू]] र कश्मीरको जम्मू क्षेत्रमा, यसलाई कसरोद (कसरोद) भनिन्छ। सबैभन्दा प्रसिद्ध डोगरा परिकार ''कसरोड का आचार'' (निगुरोको डुकु अचार) हो। पुन्चमा यसलाई स्थानीय भाषामा 'कन्डोर' (कन्डोर) भनिन्छ। किश्तवाडमा यसलाई स्थानीय भाषा किश्तवार टेड (टेड) भनिन्छ। यसलाई सुक्खा तरकारीको अतिरिक्त तरकारीको रूपमा रोटी वा [[पराठा]] खानका लागि पकाइन्छ। जम्मू-कश्मीरको रामबन जिल्लामा यसलाई खाह भाषामा "धीड" भनिन्छ। [[नेपाल]] यो निगुरो (निउरो) वा निङ्ग्रो (निङ्रो) भनिने मौसमी खाना हो। नेपाली खानामा प्रायः पाइने फिडलहेडका तिनवटा प्रजातिहरू छन्, सेतो हरियो तना भएको सेती नियुरो, गाढा बैजनी तना भएको काली नियुरो र ठुलो हरियो तना भएको तुलो नियुरो। यसलाई तरकारीको अतिरिक्त तरकारीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, प्रायः स्थानीय स्पष्ट मक्खनमा पकाइन्छ। यसलाई पनि छरिन्छ। === उत्तर अमेरिकी खाना === अस्ट्रिच निगुरो (''म्याट्युसिया स्ट्रुथियोप्टेरिस'') स्थानीय रूपमा "फिडलहेड्स" भनेर चिनिन्छ, वसन्तमा उत्तरपूर्वी उत्तर अमेरिकाको भिजेका क्षेत्रहरूमा जङ्गली बढ्छ। पूर्वी क्यानाडा र [[मेन]] मालिसेट, मि 'कमाक र पेनोब्स्कट मानिसहरूले परम्परागत रूपमा फिडलहेडहरू काट्ने गरेका छन्, र तरकारीहरू 18 औं शताब्दीको सुरुमा एकेडियन बसोबास गर्नेहरूलाई र पछि संयुक्त साम्राज्यका वफादारहरूलाई 1780 को दशकमा न्यू ब्रन्सविक बसोबास गर्न थाले। फिडलहेड्स यी क्षेत्रहरूमा परम्परागत परिकार रहिरहन्छ, न्यू ब्रन्सविक, क्युबेक र मेनमा हुने धेरैजसो व्यावसायिक फसलहरू, र तरकारीलाई विशेष गरी न्यू ब्रन्सविचको प्रतीक मानिन्छ। उत्तर अमेरिकाको सबैभन्दा ठुलो उत्पादक, प्याकर र जङ्गली फिडलहेडको वितरकले 2006 मा पोर्ट कोलबोर्न [[ओन्टारियो]] पहिलो व्यावसायिक फिडलहेड फार्म स्थापना गर्यो। फिडलहेड उत्पादन गर्ने क्षेत्रहरू नोभा स्कोटिया, भार्मन्ट र न्यू ह्याम्पशायरमा पनि अवस्थित छन्। क्यानाडाको टाइड हेड गाउँ, न्यू ब्रन्सविकले आफूलाई "विश्वको फिडलहेड राजधानी" को रूपमा बिल गर्दछ।<ref>{{Cite book|title=A Field Guide to Canadian Cocktails|date=2015|location=[[Toronto]]}}</ref> निगुरोहरू ताजा र फ्रोजन बेचिन्छन्। ताजा फिडलहेडहरू वसन्तमा केही हप्ताका लागि मात्र बजारमा उपलब्ध हुन्छन्, र धेरै महँगो हुन्छन्। तथापि, अचार र फ्रोजन फिडलहेडहरू केही पसलहरूमा वर्षभरि फेला पार्न सकिन्छ। तरकारी सामान्यतया तातो खानु अघि, होलान्डाइज सस, मक्खन, निम्बू, भिनेगर र/वा लसुन, वा सलाद वा मेयोनिज चिसो गरी उमालिन्छ, उमालिन्छ र/वा पकाइन्छ। निगुरोहरू पकाउन, यो सल्लाह दिइन्छ चिसो पानीको धेरै परिवर्तनहरूमा धुनु अघि खैरो कागजी भुस हटाउन, त्यसपछि तिनीहरूलाई उमाल्नुहोस् वा भाप दिनुहोस्। उमाल्दा कटुता र ट्यानिन्स र विषाक्त पदार्थको मात्रा कम हुन्छ। रोग नियन्त्रण र रोकथाम केन्द्रहरूले सन् १९९० को दशकको सुरुमा फिडलहेड्ससँग धेरै खानाबाट हुने रोगका मामिलाहरू सम्बन्धित गरे। यद्यपि उनीहरूले फिडलहेड्समा विष पहिचान गरेनन्, त्यस केसको निष्कर्षले सुझाव दिन्छ कि फिडलहेड्सले खाना खानु अघि राम्ररी पकाउनु पर्छ। स्वास्थ्य अधिकारीहरूले पकाउन १५ मिनेट र १० देखि १२ मिनेट वाष्पीकरण भएमा सिफारिस गरेको खाना पकाउने समय हो। पेटभरी खानेहरूले सिफारिस गरेको खाना पकाउने विधि भनेको स्टीम बास्केटमा पातलो तह फैलाउनु र हल्का रूपमा स्टीम गर्नु हो, जबसम्म कोमल कुरकुरा हुँदैन।  {{स्रोत नखुलेको|date=May 2022}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> === माओरी खाना === माओरी मानिसहरूले ऐतिहासिक रूपमा पिकोपिको भनिने जवान फर्न अङ्कुरहरू खाए, जसले न्युजिल्यान्ड निगुरोका धेरै प्रजातिहरूलाई जनाउन सक्छ। == संविधानहरू == निगुरोमा सोडियम कम हुन्छ, तर पोटेशियममा धनी हुन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Bushway |first=A. A. |last2=Wilson |first2=A. M. |last3=McGann |first3=D. F. |last4=Bushway |first4=R. J. |year=1982 |title=The Nutrient Composition of Fresh Fiddlehead Greens |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-food-science_march-april-1982_47_2/page/n325 |journal=Journal of Food Science |volume=47 |issue=2 |pages=666–667 |doi=10.1111/j.1365-2621.1982.tb10147.x}}</ref> धेरै निगुरोहरुमा थाइमिन इन्जाइम पनि हुन्छ, जसले थाइमिनलाई तोड्छ। अत्यधिक मात्रामा सेवन गर्दा यसले बेरिबेरी निम्त्याउन सक्छ ।<ref>{{Cite journal |last=Evans |first=W. C. |year=1976 |title=Bracken thiaminase-mediated neurotoxic syndromes |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=73 |issue=1–3 |pages=113–131 |doi=10.1111/j.1095-8339.1976.tb02017.x}}</ref> यसबाहेक, त्यहाँ केही प्रमाणहरू छन् कि निगुरोका केही प्रजातिहरू, उदाहरणका लागि ब्र्याकेन (''टेरिडियम'' जीनस) विषाक्त छन्। सिकिमिक एसिड नष्ट गर्न फिडलहेडहरू पूर्ण रूपमा पकाउन सिफारिस गरिन्छ। अस्ट्रिच निगुरो (''म्याट्युसिया स्ट्रुथियोप्टेरिस'') क्यान्सर हुने ठानिएको छैन, यद्यपि त्यहाँ प्रमाण छ कि यसमा अहिलेसम्म अज्ञात विषाक्त पदार्थ छ।<ref>{{Cite web |title=Ostrich Fern Poisoning -- New York and Western Canada, 1994 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00032588.htm |access-date=11 June 2011 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> == पनि हेर्नुहोस् == * बोयी र शुकी दुई चिनियाँ राजकुमारहरू जो प्रसिद्ध रूपमा लामो समयसम्म उजाडस्थानमा निर्वासनबाट बाँचेका थिए == सन्दर्भहरू == {{Non-timber forest products}} * ब्यारेट, एल. ई. र डिकेट, लिन। फिडेलमेनिया। WaveCloud निगमः 2014  {{ISBN|978-1-62217-164-4}}ISBN [[Special:BookSources/978-1-62217-164-4|978-1-62217-164-4]]&nbsp; * लियोन, एमी र लिन एन्ड्रिन। ''वर्मोन्टको भान्सामा'' एचपी बुक्स 1999।  {{ISBN|1-55788-316-5}}[[ISBN (identifier)|आइएसबिएन]] [[Special:BookSources/1-55788-316-5|1-55788-316-5]] &nbsp;pp 68-69। * स्ट्रिकल्यान्ड, रोन। ''Vermonters: मुखबाट निम्न देशदेखि उत्तरपूर्वी राज्यसम्मका इतिहासहरू'' न्यू इङ्गल्याण्ड प्रेसः 1986।  {{ISBN|0-87451-867-9}}[[ISBN (identifier)|आइएसबिएन]] [[Special:BookSources/0-87451-867-9|0-87451-867-9]]&nbsp; == बाह्य लिङ्कहरू == * फिडलहेड्स, मेन विश्वविद्यालय, 2018 मा तथ्यहरू [[श्रेणी:निङ्ग्रो]] [[श्रेणी:तरकारी]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] e6gfl69qs0urxq4oeu6p1v3qgh8crd0 0 143545 1368768 1334504 2026-08-08T22:52:26Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368768 wikitext text/x-wiki काँडेदार चिबे (Dicrururus adsimilis′) जसलाई '''साधारण चिने''' वा '''अफ्रिकी चिबे''' पनि भनिन्छ, यो एउटा सानो चरा हो जुन साहेलदेखि [[दक्षिण अफ्रिका]] पाइन्छ जुन जङ्गली बासस्थान, विशेष गरी जङ्गल र सवाना क्षेत्रमा बस्छ। यो डिक्रुरेडे परिवार भाग हो र यसको चार मान्यता प्राप्त उपप्रजातिहरू छन्, डी. ए. एडसिमिलिस, डी.ए. एपिभोरस, डी. एफ. युगाक्स र डी. ए। जुबेन्सिस। अन्य ड्रन्गोहरू जस्तै, काँटाको पुच्छर प्रायः कीटभक्षी हुन्छ-यसको आहारमा मुख्यतया पुतली, धमिरा र घाँसहरू हुन्छन्। शारीरिक रूपमा, यो प्रजातिलाई साँघुरो काँटाको आकारको पुच्छर, रातो खैरो आँखा, र यसको सम्पूर्ण शरीरभरि कालो पिसाबको विशेषता छ। यी चराहरू [[सिमसार|सिमसार क्षेत्र]], जङ्गल र खेतको नजिक घोंसला बनाउँछन् र प्रजननको मौसम क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छ। महिलाहरूले सामान्यतया एकदेखि चारवटा अन्डा दिन्छन्, जुन १५ देखि १८ दिनमा चल्ला निकाल्छन्। काँडेदार चिबे एक निश्चित जनावरलाई घटनास्थलबाट भाग्नका लागि अन्य चरा अलार्म कलहरू भ्रामक रूपमा नक्कल गर्ने क्षमताको लागि परिचित छ ताकि यसले उनीहरूको खाना चोरी गर्न सकोस् (क्लेप्टोपेरासिटिस्म)। तिनीहरू आफ्नो आक्रामक र निडर व्यवहारका लागि पनि चिनिन्छन्, प्रायः आक्रमण गरेर धेरै ठुला जनावरहरू, शिकारका चराहरू सहित, जब तिनीहरूको घोंसला खतरामा हुन्छ। यसको व्यापक दायरा र स्थिर जनसङ्ख्याका कारण, काँटो-पुच्छर ड्रन्गोलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|आइयुसिएन रातो सूची]] कम चिन्ताजनक प्रजातिको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। == वर्गीकरण == काँडेदार चिबेको वर्णन सन् १९७४ मा जोहान म्याथियस बेचस्टेनले गरेका थिए। यसको जनसङ्ख्या आनुवंशिक रूपमा भिन्न छ, र चार जातिहरू सामान्यतया स्वीकार गरिन्छ, यद्यपि सन् २०२३ सम्म, डी. ए. दिवारिकाटस र डी. ए लुगुब्रिस आइओसी ट्याक्सनमा समावेश गरिएको छ। डी. ए. कोरासिनस र डी. ए एट्याक्टस सँगै डी. ए मोडेस्टस जातिहरू सामान्यतया छुट्टै प्रजातिको रूपमा विभाजित हुन्छन्, मखमली-म्यान्टल्ड ड्रन्गो, डी. मोडेस्टेस (हार्टलाब, सन् १८४९)।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Kirwan |first=Guy M. |last2=Rocamora |first2=Gérard |last3=Yeatman-Berthelot |first3=Dosithée |date=2023 |title=Velvet-mantled Drongo (Dicrurus modestus), version 2.0 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/vemdro6/cur/introduction |url-status=live |journal=Birds of the World |language=en |doi=10.2173/bow.vemdro6.02 |issn=2771-3105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312232524/https://birdsoftheworld.org/bow/species/vemdro6/cur/introduction |archive-date=2024-03-12 |access-date=2024-03-12}}</ref> * डी. ए. एपिभोरस क्लेन्सी, १९७६ <small>क्लान्सी, १९७६</small> :: रेन्जः [[गाबाेन|ग्याबोन]], [[गणतन्त्र कङ्गो|कङ्गो गणतन्त्र]], [[प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो|डीआरसी]], एङ्गोला, उत्तरपश्चिमी [[जाम्बिया]], [[नामिबिया]], [[बोत्स्वाना|बोत्सवाना]] र उत्तरपश्चिमी [[दक्षिण अफ्रिका]] :: विवरणः खैरो बाहिरी भ्यान र हल्का भित्री भ्यानको साथ प्राथमिक रेमिजहरू (पर्चेड र उडानमा क्रमशः ध्यान दिन योग्य) <ref name="geo">{{Cite book|title=Roberts geographic variation of southern African birds|location=Cape Town}}</ref> * डी. ए. फुगाक्स <small>W.K.H.Peters, १८६८</small> :: रेन्जः [[युगान्डा]], [[केन्या]], [[तान्जनिया|तान्जानिया]] र जाञ्जीवार, दक्षिणपूर्वी जाम्बिया, [[मलावी]], [[मोजाम्बिक]], [[जिम्बाब्वे]], [[बोत्स्वाना|बोत्सवाना]], पूर्वी [[एस्वातिनी|इस्वातिनी]] र उत्तरपूर्वी दक्षिण अफ्रिका :: विवरणः नामाङ्कित भन्दा सानो, प्राथमिकको बाहिरी भ्यान खैरो, भित्री भ्यान गाढा, गहिरो काँटेदार पुच्छर।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}</ref> * डी. ए. एडसिमिलिस <small> (बेक्स्टीन, १७९४) </small> :: पश्चिम एस्वाटिनी, [[लेसोथो]] र पूर्वी देखि दक्षिणी दक्षिण अफ्रिका :: विवरणः गाढा रेमिजहरू, विशेष गरी उडानमा ध्यान दिइन्छ।<ref name="geo">{{Cite book|title=Roberts geographic variation of southern African birds|location=Cape Town}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChittenden2012">Chittenden, H.; et&nbsp;al. (2012). </cite></ref> * डी. ए. जुबेन्सिस <small>वान सोमरेन, १९३१</small> :: रेन्जः [[इथियोपिया]], [[इरित्रिया|इरिट्रिया]] र [[सोमालिया]] :: विवरणः नामाङ्कित भन्दा सानो, कम काँटेदार पुच्छर र शरीर चमकदार हरियो निलो छ।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> * डी. ए. दिवारिकाटस <small>लिचटेनस्टीन, १८२३</small> :: दक्षिणपश्चिम मौरितानिया दक्षिणबाट गिनी, पूर्वदेखि दक्षिणपूर्वी नाइजर र उत्तरपूर्वी नाइजेरिया :: विवरणः उडान पङ्ख गर्न हल्का भित्री जाल, पुच्छर काँटो उथलो छ।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> * ''डी. ए. लुगुब्रिस'' <small>हेम्प्रिच र एहरेनबर्ग, १८२८</small> :: दक्षिणपश्चिम चाड पूर्वमा इथियोपिया, इरिट्रिया र सोमालिया, दक्षिणमा उत्तरी कङ्गो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, उत्तरी युगान्डा र उत्तरी केन्या।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> == वितरण र आवास == काँडेदार चिबे [[सहारा मरुभूमि|सहारा]] को दक्षिण [[अफ्रिका]] मा एक सामान्य र व्यापक निवासी ब्रीडर हो। यो कीरा खाने चरा सामान्यतया खुला वुडल्यान्ड, सवाना र वन किनारा पाइन्छ र शुष्क मौसमको सहिष्णु हुन्छ। यसको दायरालाई पहिले एसियालाई समावेश गर्ने विचार गरिएको थियो, तर एसियाली प्रजातिलाई अहिले [[कालो चिबे]] (डी। म्याक्रोकर्कस) भनिन्छ। यो चरा 2200 मिटरको उचाइमा पाउन सकिन्छ।<ref name=":5">{{Cite journal |date=1997-01-01 |title=Birds of Kenya and northern Tanzania |journal=Choice Reviews Online |volume=34 |issue=5 |pages=34–2756-34-2756 |doi=10.5860/choice.34-2756 |doi-broken-date=1 February 2025 |issn=0009-4978}}</ref> == वर्णन == चराको बलियो कालो चुचुरो र रातो आँखा हुन्छ। जन्मेपछि तिनीहरूमा रातो छाला, सुन्तला चुचुरो, पहेँलो ग्याप फ्ल्यान्ज, खैरो आँखा र कालो चुचुरो देखाउने पङ्खा हुँदैनन्। किशोर काँटो-पुच्छर ड्रन्गोहरू गाढा खैरो टोन हुन्छन् जसमा केही बफ-रङको पङ्ख टिपहरू, कम स्पष्ट पुच्छर काँटो, खैरो वा खैरो आँखा, र पहेँलो मुख हुन्छ। वयस्कहरू जस्तै हुँदा, तिनीहरूको तल्लो शरीरमा चम्किलो चमकको अभाव हुन्छ र केही क्षेत्रहरूमा पहेँलो पङ्खहरू प्रदर्शन गर्दछ। दुवै लिङ्गहरूले विशेष क्षेत्रहरूमा निलो-हरियो चमकको साथ कालो शरीर साझा गर्छन्। पेट सहित, तल्लो भाग समान रूपमा कालो हुन्छ, चमकदार कालो-निलो माथिल्लो शरीरसँग विपरित। तिनीहरूको लामो पुच्छर गहिरो काँटो र कालो हुन्छ, लम्बाइमा लगभग ११५-१२६ मिमी र गहिराइमा १९-२३ मिमी मापन गरिन्छ। तिनीहरूमा छोटो खुट्टा र १३४ मिमीको विंग्सप्यान छ। तिनीहरूको बिल ०.४ मिमीको गहिराई र २.८ मिमीको लम्बाइ द्वारा विशेषता छ।<ref name="hbw" /> प्रजननपछि, वयस्क चराहरूले पूर्ण मोल्ट अनुभव गर्छन्, जुन सामान्यतया दक्षिणी अफ्रिकामा डिसेम्बर र मार्चको बिचमा हुन्छ, अन्य क्षेत्रहरूमा फरक महिनाहरू हुन्छन्। युवा चराहरूले अर्को प्रजनन मौसमसम्म आफ्नो अपरिपक्व पिसाब कायम राख्छन्। आंशिक किशोर पछिको मोल्ट नयाँ विंग र पुच्छर पङ्खको वृद्धि हुनु अघि नै सुरु हुन्छ काँटो-पुच्छर ड्रन्गोमा ल्युसिजमका उदाहरणहरू अवलोकन गरिएको छ।<ref name=":6">{{Cite journal |last=Herremans |first=Marc |last2=Herremans-Tonnoeyr |first2=Diane |date=1997-04-01 |title=Social Foraging of the Forktailed Drongo ''Dicrurus adsimilis:'' Beater Effect or Kleptoparasitism? |url=http://dx.doi.org/10.3727/015613897797141344 |url-status=live |journal=Bird Behavior |volume=12 |issue=1 |pages=41–45 |doi=10.3727/015613897797141344 |issn=0156-1383 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052322/https://www.ingentaconnect.com/content/cog/bb/1997/00000012/f0020001/art00005;jsessionid=34o8e9ae0kph2.x-ic-live-01 |archive-date=2024-03-16 |access-date=2023-11-30}}</ref> === स्वरहरू === यो चरा विशेष गरी मुखर छ, प्रायः बिहानको कोरस सुरु गर्दछ र प्रायः साँझमा अन्तिम पटक सुनिन्छ। तिनीहरूको बिहान-अघि कलहरूमा जवा-जवा र जीवी-जिर जस्ता भिन्नताहरू समावेश छन्। तिनीहरूले तीव्र कलहरू, छोटो सिसीहरू, र चिच्याउनेदेखि लिएर तरल, रस्पी, र स्क्र्याच नोटहरू छिटो वा विस्तारित विरामहरूसँग वितरण गर्ने स्वरहरूको विविध प्रदर्शन प्रदर्शन गर्छन्। तिनीहरूको प्रदर्शनमा ''च्याप'', ''तजा'', प्रतिध्वनित ''जेर-वू'', र सिसी लगाइएको ''जी-लु'' जस्ता कलहरू समावेश छन्। सङ्गतिपूर्ण जोडीहरू ४-५ मिनेटसम्म चल्ने समन्वित युगलहरूमा भाग लिन्छन्। तिनीहरूका गीतहरूमा नरम, उच्च-पिच, नाक, वा मधुर सिसी, चिर्प, पिसाई आवाज, र तरल च्याटरिंग समावेश छन्।<ref name="hbw" /> यी चराहरूले विशिष्ट चिबे [[बुलबुल|बल्बहरू]] उत्पादन गर्छन् र अन्य पक्षी प्रजातिहरू जस्तै बोकेजको बुशस्क्राइक, थ्रस, चाग्रास, बल्बल्स, शिकारका चराहरू र [[लाटोकोसेरो|उल्लूहरू]] नक्कल गर्छन्। तिनीहरूले बिरालाहरूको मेइङ र मेरकटहरूको अलार्म कलहरू नक्कल गरेको पनि देखिएको छ।<ref name="hbw" /> == व्यवहार == [[चित्र:Fork-tailed_Drongo_2018_08_15_09_45_49_5173.jpg|अङ्गुठाकार|किराहरूका लागि चराउने]] यो प्रजाति प्रायः कीटभक्षी हुन्छ र कहिलेकाहीँ माछा र अन्य चराहरू खान्छ, यसबाहेक तिनीहरूले अमृत लिन सक्छन् र उपलब्ध हुँदा बोटबिरुवाहरू पनि खान सक्छन्। प्रमुख शिकार गरिएका जनाघाँसहरू पुतली, भृङ्ग, क्याटरपिलर, घाँस, महका मौरी, पतङ्ग, धमिरा र भेडाहरू हुन्, विशेष गरी सामान्य प्रजातिहरू एङ्गोला सेतो महिला, म्याक्रोटर्म्स नटालेन्सिस, ''साइर्टाक्यान्थाक्रिस एरुगिनोसा'' र मरुभूमि टिड्डी हुन्। कहिलेकाहीँ तिनीहरूले पानीमाथि घुमेर पर्चबाट तल झरेर डुबाएर साना माछा पनि खान सक्छन्, यो साना चराहरूलाई तिनीहरूको पन्जा वा बिलहरू, अर्थात् कांस्य मैनिकिनको साथ समातिएको देखिएको छ। बिरुवाहरूले आफ्नो आहारको लगभग 15% लिन्छन्, सामान्यतया खाइने ''[[सैजन|मोरिङ्गा ओलिफेरा]]'', आजादिराच्टा इन्डिका र ''डायलियम गिनीन्स'' हुन्। यो चरा आफ्नो सिकारमा एक्लै छ यस प्रजातिले दिनको लगभग 62% सुक्खा मौसममा र दिनको 56% वर्षाको मौसममा खुवाइमा खर्च गर्दछ।<ref name="Okosodo2016">{{Cite journal |last=E.F. |first=Okosodo |last2=J.O. |first2=Orimaye |last3=O.S |first3=Odewumi |date=2016 |title=Diet and Foraging Ecology of Fork Tailed Drongo (''Dicrurus adsimilis'') in Leventis Foundation Nigeria, Agricultural School South West Nigeria |url=http://ijeab.com/upload_document/issue_files/25%20IJEAB-JUL-2016-27-Diet%20and%20Foraging%20Ecology%20of%20Fork%20Tailed%20Drongo%20(Dicrurusadsimilis)%20in%20Leventis%20Foundation%20Nigeria,%20Agricultural%20School%20South%20West%20Nigeria.pdf |url-status=live |journal=International Journal of Environment, Agriculture and Biotechnology |pages=252–256 |doi=10.22161/ijeab/1.2.20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429183722/https://ijeab.com/upload_document/issue_files/25%20IJEAB-JUL-2016-27-Diet%20and%20Foraging%20Ecology%20of%20Fork%20Tailed%20Drongo%20(Dicrurusadsimilis)%20in%20Leventis%20Foundation%20Nigeria,%20Agricultural%20School%20South%20West%20Nigeria.pdf |archive-date=2023-04-29 |access-date=2023-04-25}}</ref> सामान्यतया, काँडेदार चिबे ५ मिटर (१६ फिट ५ इन्च) देखि मिटर (२२ फिट ११+१ ⁄२ इन्च) सम्मको उचाइमा खडा आसन अपनाउँछ जहाँबाट तिनीहरूले उड्ने, डुबाउने डाइभिङ गरेर वा जमिनमा नियन्त्रण गरेर उही शाखामा फर्कनु अघि कीराहरूको खोजी गर्छन्।  यो प्रजाति आफ्नो पन्जाबाट ठुला वस्तुहरू समात्न र तिनीहरूको बिलहरूद्वारा तिनीहरूलाई रेन्ड गर्न सक्षम छ। तिनीहरू प्रायः सवाना आगोमा बसोबास गर्छन्, जहाँ तिनीहरूले भाग्ने कीराहरू र आगोबाट शरण खोज्ने अन्य शिकारहरू समात्छन्। यी चराहरूले ठुला स्तनपायीहरू, हात्ती र जिराफ जस्ता जनावरहरूसित साझा सम्बन्ध राख्छन् जसले वरपरका कीराहरूलाई खलल पार्छ, जसले सम्भावित शिकारलाई बाहिर निकाल्छ।<ref>{{Cite book|title=Beat About the Bush: Mammals and birds}}</ref> === क्लेप्टोपेरासिटिज्म === खाना प्राप्त गर्न काँडेदार चिबेद्वारा प्रयोग गरिएको रणनीति एक अवसरवादी क्लेप्टोपेरासिटिस्म हो। चिबेले अन्य जनावरहरूलाई शिकारीहरूको उपस्थितिको सङ्केत गर्न वास्तविक अलार्म कलहरू दिनेछ, तर कहिलेकाहीँ, यसले ती जनावरहरूलाई विस्थापित गर्न र तिनीहरूको खाना चोरी गर्न झूटो अलार्म कल जारी गर्नेछ। यी चराहरू अन्य प्रजातिहरूमा प्रत्यक्ष आक्रमणमा संलग्न हुन सक्छन् वा असफल गलत अलार्म प्रयास पछि त्यसो गर्न सक्छन्।<ref>{{Cite journal |last=Flower |first=Tom P. |last2=Gribble |first2=Matthew |date=2012-02-01 |title=Kleptoparasitism by attacks versus false alarm calls in fork-tailed drongos |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S000334721100501X |url-status=live |journal=Animal Behaviour |volume=83 |issue=2 |pages=403–410 |doi=10.1016/j.anbehav.2011.11.009 |issn=0003-3472 |s2cid=53252968 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052345/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S000334721100501X |archive-date=2024-03-16 |access-date=2023-11-18}}</ref> यो अवलोकन गरिएको छ कि काँडेदार चिबेहरूले आफ्नो समयको लगभग २९% अन्य जनावरहरूको पछि खर्च गर्छन्। दक्षिणी पाइड बब्लरहरू, मिलनसार बुनकरहरू, वाट्ल्ड स्टार्लिङहरू र मेरकाटहरू जस्ता प्रजातिहरू, जुन जमिनमा चराउँछन्, प्रायः काँटो-पुच्छरको क्लेप्टोपेरासिज्मद्वारा लक्षित हुन्छन्। यो व्यवहार उत्पन्न हुन्छ किनभने ड्रन्गोससँग प्रभावकारी रूपमा केही शिकार गर्न आवश्यक रूपात्मक अनुकुलनको अभाव छ जुन अधिक पुष्टिक र क्यालोरिफिक हुन्छ, त्यसैले क्लेप्टोपेरासिटिस्मको सहारा लिन्छ। यी चराहरूले प्रायः अन्य प्रजातिहरूसँगै प्रहरीका रूपमा सेवा गर्दै, भेडाहरू चराउने मिश्रित प्रजातिहरूमा नेतृत्वको भूमिका ग्रहण गर्छन्। यस सहकारी रणनीतिले परभक्षणको जोखिम कम गर्छ र सम्बन्धित प्रजातिको चराउने सफलतालाई बढाउँछ। एकै साथ, ड्रोङ्गोले क्लेप्टोपेरासिटिस्मका लागि अवसरहरू बढाउन यी सङ्घहरूको शोषण गर्दछ।<ref name=":4" /> यद्यपि शङ्कामा, शोधकर्ताहरूले यी ड्रन्गोहरूसँग दिमागको सिद्धान्त भएको सम्भावनालाई विचार गरेका छन्, जुन विशेषता मानव बाहेक अन्य कुनै जनावरमा पूर्ण रूपमा प्रदर्शन गरिएको छैन। प्रतिक्रियाको प्रतिक्रियामा चराहरूको अनुकुलन क्षमतालाई यो श्रेय दिइन्छ। तिनीहरूले कहिलेकाहीँ वास्तविक वा भ्रामक अलार्म कलहरू उत्सर्जन गरेर आफ्नो रणनीतिहरू परिवर्तन गर्न सक्छन्। तिनीहरूको खाना सेवनको लगभग एक चौथाई क्लेप्टोपेरासिटिस्मको परिणाम हो भन्ने अनुमान गरिएको छ, थप १०% सम्बन्धित प्रजातिहरूद्वारा फ्लस गरिएको शिकार समातेर प्राप्त गरिएको छ। यसबाहेक, यस रणनीति प्रयोग गरेर समातिएको शिकार सामान्यतया आत्म-फोरेजिङ मार्फत प्राप्त गरिएका भन्दा ठुलो हुन्छ। भ्रामक कल उत्सर्जन गरेपछि, अन्य जनावरहरूको चराउने गतिविधिहरूमा अवरोध कम गर्न र विश्वास फिर्ता प्राप्त गर्न वास्तविक अलार्म कलहरूको फ्रिक्वेन्सी बढाउन, ड्रन्गोले 'सबै स्पष्ट' सङ्केतको साथ पछ्याउनेछ।<ref name=":4">{{Cite journal |last=Baigrie |first=Bruce D. |last2=Thompson |first2=Alex M. |last3=Flower |first3=Tom P. |date=2014-09-22 |title=Interspecific signalling between mutualists: food-thieving drongos use a cooperative sentinel call to manipulate foraging partners |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=281 |issue=1791 |pages=20141232 |doi=10.1098/rspb.2014.1232 |pmc=4132685 |pmid=25080343}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBaigrieThompsonFlower2014">Baigrie, Bruce D.; Thompson, Alex M.; Flower, Tom P. (2014-09-22). </cite></ref> काँडेदार भएको चिबे यसको क्लेप्टोपारासिटिक रणनीतिहरूमा धेरै निर्भर गर्दछ भन्ने व्यापक धारणामा एउटा अध्ययनले शङ्का देखाएको छ। यसको सट्टा, यी चराहरूले मुख्यतया खाद्यान्न अभावको समयमा, जस्तै खडेरी र चिसो दिनमा त्यस्ता रणनीतिहरू प्रयोग गर्न सक्छन्। यद्यपि क्लेप्टोपेरासिटिज्म गर्दा बायोमास सेवन बढी हुन्छ, यसले फोरेजिङ रणनीतिको रूपमा जोखिम पनि निम्त्याउँछ र आत्म-फोरेजिङको तुलनामा अतिरिक्त फोरेजिङ लागतमा परिणाम दिन सक्छ।<ref name=":3">{{Cite journal |last=Flower |first=Tom P. |last2=Child |first2=Matthew F. |last3=Ridley |first3=Amanda R. |date=January 2013 |title=The ecological economics of kleptoparasitism: pay-offs from self-foraging versus kleptoparasitism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_2013-01_82_1/page/245 |journal=Animal Behaviour |language=en |volume=82 |issue=1 |pages=245–255 |doi=10.1111/j.1365-2656.2012.02026.x |pmid=22943364 |doi-access=free}}</ref> === प्रजनन === [[चित्र:Dicrurus_adsimilis_331432241.jpg|अङ्गुठाकार|चल्ला सँग गुँडमा ]] प्रजननको मौसममा, यी चराहरू प्रायः [[सिमसार|सिमसार क्षेत्र]], जङ्गल र खेतहरूको नजिक गुँड बनाउँछन्, अनुकुल गुँड बनाउने स्थानहरू र माइक्रोह्याबिट्याट र वनस्पतिहरूद्वारा प्रदान गरिएको सामग्रीबाट लाभान्वित हुन्छन्। तिनीहरूले एकविवाहित व्यवहार प्रदर्शन गर्छन् र अन्य चिबेहरू, साथै कौवा, शिकारका चराहरू, हर्नबिलहरू, श्राइकहरू, साना स्तनपायीहरू र ठुला सर्पहरू जस्ता घोंसला शिकारीहरूप्रतिको आक्रामकताका लागि परिचित छन्। साझेदारहरू सँगै बस्छन्, युगल प्रदर्शन गर्छन्, र आफ्नो टाउको झुकाउने र टाउको हल्लाउने जस्ता व्यवहारहरू प्रदर्शन गर्छन्। ग्राउन्डस्क्रेपर थ्रस ब्रुड परजीवीवाद अवलोकन गरिएको छ।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> प्रजनन मौसम सामान्यतया भूमध्यरेखाको उत्तरमा मार्चदेखि सेप्टेम्बरसम्म र यसको दक्षिणमा सेप्टेम्बरदेखि जनवरीसम्म फैलिएको हुन्छ। अन्डा हाल्ने मौसमको समय क्षेत्रहरू बिचमा उल्लेखनीय रूपमा भिन्न हुन्छ। बच्चाहरूको सङ्ख्या एकदेखि चारसम्म हुन्छ, र यदि मौसमको सुरुमा एउटा क्लच हराएको छ भने, तिनीहरूले यसलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्छन्। गुँडहरू सामान्यतया जमिनबाट २.२ देखि १७ मिटर माथि अवस्थित हुन्छन्, तेर्सो शाखाहरू बिच निर्माण गरिन्छ, र बोटको तना, लाइकेन, साना जरा, टेन्ड्रिल र कोबवेबाट बनाइएको तश्तरी आकारको संरचनाहरू हुन्छन्। अन्डा २४ देखि ४८ घण्टाको अन्तरालमा दिइन्छ। १५ देखि १८ दिनसम्म चल्ने ओथार्ने प्रक्रिया पूरा भएपछि मात्र सुरु हुन्छ। नर र मादा दुवै चराहरूले झिँगाहरू, बिटल लार्भा, छेपारो र बिउहरू उपलब्ध गराएर बच्चाहरूलाई खाना दिन्छन्। [[चरा|नेस्टलिङ]] अवधि सामान्यतया १६ देखि २२ दिनसम्म रहन्छ।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> चिबेहरू प्रायः अफ्रिकी कोकिलहरू (ID1) द्वारा गुँड र [[कालाहारी मरुभूमि]] ब्रुड होस्टको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, यो पत्ता लगाइएको छ कि ज्याकोबिन कोकिलहरूले पनि ड्रन्गो गुँडहरूलाई परजीवी बनाउँछन्। ड्रङ्गो अन्डाले रङको विविध सरणी र ढाँचाहरू प्रदर्शन गर्दछ, जसलाई कोकिलहरूले नक्कल गर्छन्। प्रयोगहरूले सङ्केत गर्दछ कि ड्रन्गोहरूले परिचय गरिएको अन्डाको ९३.७% पत्ता लगाउन र अस्वीकार गर्न सक्छन्।<ref>[https://www.cam.ac.uk/stories/drongos-versus-cuckoos Cracking the great cuckoo cover-up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729165902/https://www.cam.ac.uk/stories/drongos-versus-cuckoos|date=2023-07-29}}, University of Cambridge</ref> == संरक्षण स्थिति == तिनीहरूको धेरै ठुलो दायरा, स्थिर जनसङ्ख्या प्रवृत्ति र आकारका कारण, काँटो-पुच्छर ड्रन्गोलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|आइयुसिएन रातो सूची]] कम-चिन्ताजनक प्रजाति मानिन्छ, यद्यपि उपप्रजाति डी. ए. मोडेस्टस, पहिले एक अलग प्रजाति मानिन्छ, एक निकट-खतरा मानिन्छ। काँटो-पुच्छर ड्रन्गोले कीटनाशक प्रयोगबाट खतराहरूको सामना गर्दछ, जसले उनीहरूको शिकारको उपलब्धता घटाउँछ, र खेतीयोग्य जमिनको विस्तारका कारण बासस्थान विनाश गर्दछ। यद्यपि, यो प्रजाति निकट भविष्यमा खतरामा पर्ने सम्भावना छैन किनकि यसले घना जङ्गलमा रूख सफा गरेर फाइदा लिन्छ।<ref name="hbw">{{Cite web |last=Rocamora |first=G. |last2=Yeatman-Berthelot |first2=D. |date=2016 |title=Fork-tailed Drongo (Dicrurus adsimilis) |url=http://www.hbw.com/species/fork-tailed-drongo-dicrurus-adsimilis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316052321/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=16 March 2024 |access-date=24 August 2016 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |publisher=Lynx Edicions, Barcelona}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRocamoraYeatman-Berthelot2016">Rocamora, G.; Yeatman-Berthelot, D. (2016). </cite></ref> == ग्यालरी == <gallery mode="packed" heights="200" style="font-size:100%; line-height:130%"> चित्र:Fork-tailed_Drongo,_Dicrurus_adsimilis,_at_Mapungubwe_National_Park,_Limpopo,_South_Africa_(18214043114),_crop.jpg|स्पष्ट रिक्टल र नाकको ब्रिसल र गहिरो रातो आँखाको दृश्य चित्र:Fork-tailed_Drongo,_Dicrurus_adsimilis_at_Marakele_National_Park,_South_Africa_(7745670048).jpg|पश्चिमी जात डी. ए. एपिभोरसको प्राइमरीहरूमा खैरो किनारहरू छन् र यो दक्षिणपश्चिम अफ्रिकाको सुख्खा जङ्गलमा पाइन्छ। चित्र:Fork-tailed_Drongo_(Dicrurus_adsimilis)_(16324315529).jpg|पूर्वी जाति डी. ए. फुग्याक्स मनोनीत भन्दा केही सानो छ। चित्र:Dicrurus_adsimilis_6.jpg|अपरिपक्व डी. ए. एडसिमिलिस, अँध्यारो प्राइमरीहरू सहित </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == थप पढ्नुहोस् == * अफ्रिकी पक्षी क्लब (2006) [https://web.archive.org/web/20110709185238/http://www.africanbirdclub.org/resources/passerines_2006.doc ABC अफ्रिकी चेकलिस्टः पासेरिन्स] पहुँच गरिएको 16/01/08। * बार्लो, वाचेर र डिस्लेद्वारा द बर्ड्स अफ द गाम्बिया, {{ISBN|1-873403-32-1}} * सिन्क्लेयर, इयान र र्यान, पिटर (2003) बर्ड्स अफ अफ्रिका साउथ अफ द सहारा, स्ट्रुक, केप टाउन। * {{Cite journal |last=Fuchs |first=J. |last2=De Swardt |first2=D.H. |last3=Oatley |first3=G. |last4=Fjeldså |first4=J. |last5=Bowie |first5=R.C.K. |year=2018 |title=Habitat- driven diversification, hybridization and cryptic diversity in the Fork-tailed Drongo (Passeriformes: Dicruridae: ''Dicrurus adsimilis'') |journal=Zoologica Scripta |volume=47 |issue=3 |pages=266–284 |doi=10.1111/zsc.12274 |doi-access=free}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Dicrurus adsimilis|''Dicrurus adsimilis''}} * काँटो-पुच्छर ड्रंगो-दक्षिणी अफ्रिकी पक्षीहरूको एटलसमा प्रजाति पाठ। * इन्टरनेट बर्ड सङ्ग्रहमा काँटो-पुच्छर भएको ड्रन्गो भिडियो, फोटो र आवाजहरू {{Taxonbar}}{{प्राधिकरण नियन्त्रण}} [[श्रेणी:चराहरू]] [[श्रेणी:चराको संसार]] [[श्रेणी:चिबे]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] mitxmsjwg7ckq588rck1q3nhvhbeie1 0 143551 1368971 1358507 2026-08-09T11:16:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368971 wikitext text/x-wiki [[नेपालको संविधान २०७२]]ले सबै [[मातृभाषा]]हरूलाई [[नेपाल]]को [[राष्ट्रभाषा|राष्ट्रिय भाषा]]को मान्यता दिएको छ। == इतिहास == वि.सं. १९१० को [[मुलुकी ऐन]]को पहिलो कानूनले '''गोरखा भाषा'''लाई नेपालको एक मात्र आधिकारिक कामकाजी भाषाको रूपमा मान्यता दिएको थियो।<ref name="mulukiain">{{cite web |title=मुलुकी ऐन १९१० |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/08/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A7%E0%A5%A6.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |publisher=नेपाल कानुन आयोग |access-date=२० फागुन २०८१}}</ref> [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]]ले [[नेपाली भाषा]]लाई एक मात्र आधिकारिक र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा मान्यता दिएको थियो।<ref name="constitution2015">{{cite web |title=नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/03/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AB.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |publisher=नेपाल कानुन आयोग |access-date=२० फागुन २०८१}}</ref> [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३]]ले नेपाललाई बहुभाषी राष्ट्रको रूपमा मान्यता प्रदान गर्दै नेपालका सबै मातृभाषाहरूलाई राष्ट्रिय भाषाको दर्जा प्रदान गरेको थियो। यद्यपि, यसले नेपाली भाषालाई एक मात्र आधिकारिक भाषाको रूपमा पनि निरन्तरता दिएको थियो।<ref name="constitution2063">{{cite web |title=नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/03/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AC%E0%A5%A9.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |publisher=नेपाल कानुन आयोग |access-date=२० फागुन २०८१}}</ref> == संविधान == [[नेपालको संविधान २०७२]]को धारा १ मा नेपालको भाषासम्बन्धी यी प्रावधानहरू छन्:<ref name=":1">[http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf Nepali Constitution 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095818/http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf |date=2016-03-04 }} PDF</ref> *धारा ६ : नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू नेपालका राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्। *धारा ७क: [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिएको नेपाली भाषा नेपाल सरकारको कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। (आदिवासी भाषाहरू पनि देवनागरीको प्रयोग गरेर लेख्नु पर्दछ)। *धारा ७ख : नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले सरकारी कामकाजका लागि सो प्रदेशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा छनौट गर्न सक्नेछ। == सङ्घीय स्तर == संवैधानिक व्यवस्था अनुसार [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिएको [[नेपाली भाषा]] सङ्घीय तहमा आधिकारिक कामकाजको भाषा हो। [[नेपालको सङ्घीय संसद]] भित्र मातृभाषाको प्रयोगको अभ्यास गरिन्छ। प्रतिनिधि सभा नियमावली, २०७५ र राष्ट्रिय सभा नियमावली, २०७५ मा सदस्यले आफ्नो मातृभाषामा बोल्न पाउने र त्यसको अभिलेखीकरण गर्न सकिने व्यवस्था गरेको छ।<ref>{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा नियमावली, २०७५ |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/rules-and-regulations/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BF-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A5%A8 |website=नेपाल कानुन आयोग|access-date=२० फागुन २०८१}} २३८. भाषा :- (१) प्रतिनिधि सभा वा यसका समितिको काम कारबाही नेपाली भाषामा हुनेछ । कुनै सदस्यले आफ्नो मातृभाषामा बोलेको अवस्थामा त्यसलाई अभिलेख राख्ने व्यवस्था मिलाउन सकिनेछ ।</ref><ref>{{cite web |title=राष्ट्रिय सभा नियमावली, २०७५ |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/rules-and-regulations/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A5%A8 |website=नेपाल कानुन आयोग |access-date=२० फागुन २०८१}}२२०. भाषा :- (१) राष्ट्रिय सभा वा यसका समितिको काम कारबाही नेपाली भाषामा हुनेछ। कुनै सदस्यले आफ्नो मातृभाषामा बोलेको अवस्थामा त्यसलाई अभिलेख राख्ने व्यवस्था मिलाउन सकिनेछ ।</ref> वि.सं २०७४ मा, सांसदहरूले आफ्नो मातृभाषामा [[पदको शपथ|शपथ]] लिएका थिए, तर उनीहरूले प्रतिनिधि सभाको पहिलो बैठकभन्दा तीन दिन अघि आवेदन दिनुपरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Oath in mother tongue |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/oath-of-office-and-secrecy-mother-tongue |agency=The Himalayan Times |publisher=Himalayan News Service |date=28 Feb 2018}}</ref> त्यसैगरी शपथ ग्रहणसम्बन्धी अध्यादेश, २०७८ ले सार्वजनिक पद धारण गर्ने व्यक्तिले नेपालमा बोलिने मातृभाषामा [[शपथ ग्रहण|शपथ]] लिन सक्ने व्यवस्था गरेको छ। कसैले पनि नेपाली बाहेक अन्य कुनै पनि भाषामा शपथ लिन भन्दा अगाडी उनीहरूले शपथको ढाँचा आफैँ नेपालीमा अनुवाद गर्नुपर्दछ र शपथ अधिकारीलाई पूर्व जानकारी दिनुपर्दछ।<ref>{{cite web |title=शपथ सम्बन्धी अध्यादेश, २०७८ |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/10/%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A4%A5-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AE.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |access-date=२० फागुन २०८१}}५. (२)</ref> == प्रदेश स्तर == चौध वटा भाषालाई प्रादेशिक स्तरमा आधिकारिक दर्जाका लागि सिफारिस गरिएको थियो।<ref name="langcomreport">{{cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |website=भाषा आयोग |publisher= |access-date=२० फागुन २०८१ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |date=2021-09-06 }}</ref> {| class="wikitable" |+ नेपालका प्रदेशहरूका आधिकारिक भाषाहरूको सूची |- ! प्रदेश !! आधिकारिक भाषाहरू |- | [[कोशी प्रदेश]]|| [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]] |- | [[मधेश प्रदेश]]|| [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बज्जिका]] |- | [[बागमती प्रदेश]] || [[तामाङ भाषा|तामाङ]], [[नेवारी भाषा]] |- | [[गण्डकी प्रदेश]] || [[मगर भाषा|मगर]], [[गुरुङ भाषा|गुरुङ]] |- | [[लुम्बिनी प्रदेश]] || [[थारू भाषा|थारू]], [[अवधी भाषा|अवधि]] |- | [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] || [[थारू भाषा|थारू]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]] |- | [[कर्णाली प्रदेश]] || [[नेपाली भाषा|नेपाली भाषा (कर्णाली उपभाषिका)]], [[मगर भाषा|मगर]] |} == स्थानीय तह == स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषासम्बन्धी कुनै संवैधानिक व्यवस्था छैन। तर, स्थानीय तहले आ–आफ्नो आधिकारिक भाषा निर्धारणका लागि आफ्नै पहल कदमी लिएका छन्। भाषा आयोगले आफ्नो प्रतिवेदनमा संविधानले मुलुकमा भाषिक व्यवस्था निर्धारण गर्ने अधिकार प्रदान गरेकाले स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषा सिफारिस गरेको उल्लेख गरेको छ।<ref name="langcomreport" /> === कोशी प्रदेश === {| class="wikitable" |+ कोशी प्रदेशका स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषा |- ! क्रम !! स्थानीय तह !! आधिकारिक भाषा(हरू) |- | १|| [[चुलाचुली गाउँपालिका]] || लिम्बू<ref name="chulachuli">{{cite news |title=Limbu official language in Chulachuli rural municipality |url=https://english.khabarhub.com/2021/28/212050/ |access-date=29 October 2021 |agency=Khabarhub |date=28 Sep 2018}}</ref> |- | २|| [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका]] || [[चाम्लिङ भाषा|चाम्लिङ]], [[वाम्बुले भाषा|वाम्बुले]], [[तिलुङ भाषा|तिलुङ]]<ref name="halesi">{{cite news |title=Khotang's Halesi Tuwachung Municipality recognizes three more languages as official ones |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/khotang-s-halesi-tuwachung-municipality-recognizes-three-more-languages-as-official-ones/ |access-date=30 October 2021 |agency=My Republica |publisher=My Republica |date=29 June 2020}}</ref><ref name="halesi2">{{cite news |title=Recognition of Chamling, Wambule and Tillung Rai languages in municipal authorities features |url=https://himalsanchar.com/recognition-of-chamling-wambule-and-tillung-rai-languages-%e2%80%8b%e2%80%8bin-municipal-authorities-features/ |access-date=30 October 2021 |agency=Himal Sansar |publisher=Himal Sansar |date=15 June 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030101708/https://himalsanchar.com/recognition-of-chamling-wambule-and-tillung-rai-languages-%E2%80%8B%E2%80%8Bin-municipal-authorities-features/ |date=30 October 2021 }}</ref> |- | ३ || [[माङसेबुङ गाउँपालिका]] || लिम्बू<ref name="mangsebung">{{cite news |last1=Chapagain |first1=Bhim |title=Limbu language declared official language |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/limbu-language-declared-official-language/ |access-date=29 October 2021 |agency=My Republica |publisher=My Republica |date=1 Dec 2018}}</ref> |- | ४ || [[फाल्गुनन्द गाउँपालिका]] || लिम्बू<ref name="phalgunanda">{{cite news |title=फाल्गुनन्द गाउँपालिकाको सरकारी कामकाजको भाषा याक्थुङ लिम्बु हुने |url=https://silautitimes.com/2021/06/25/8794/ |access-date=30 October 2021 |agency=Silauti Times |publisher=Silauti Times |date=25 June 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524220826/https://silautitimes.com/2021/06/25/8794/ |date=24 May 2022 }}</ref> |} === बागमती प्रदेश === {| class="wikitable" |+ बागमती प्रदेशका स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषा |- ! क्रम !! स्थानीय तह !! आधिकारिक भाषा(हरू) |- | १|| [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]]|| [[नेवारी भाषा|नेवारी]]<ref name="kathmandu">{{cite news |last1=Ojha |first1=Anup |title=Nepal Bhasa as official language in metropolis|url=https://kathmandupost.com/valley/2017/06/22/nepal-bhasa-as-official-language-in-metropolis |access-date=29 October 2021 |agency=The Kathmandu Post |publisher=The Kathmandu Post |date=22 June 2017}}</ref> |- | २|| [[कीर्तिपुर नगरपालिका]]|| [[नेवारी भाषा|नेवारी]]<ref name="kirtipur">{{cite web |title=कीर्तिपुर नगर साँस्कृतिक संरक्षित क्षेत्र सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको ऐन, २०७८ |url=https://kirtipurmun.gov.np/sites/kirtipurmun.gov.np/files/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%20%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%90%E0%A4%A8.pdf |website=Kirtipur Municipality |publisher=Kirtipur Municipality |access-date=30 October 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030100216/https://kirtipurmun.gov.np/sites/kirtipurmun.gov.np/files/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%20%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%90%E0%A4%A8.pdf |date=30 October 2021 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Kapali |first1=Rukshana |title=स्थानीय तहमा नेपालभाषा सम्बन्धी सूचनाको हकद्वारा प्राप्त सूचनाको संगालो (व्यक्तिगत अभिलेखको उतार) |isbn=978-9937-0-9816-8 |url=https://archive.org/details/978-9937-0-9816-8 |access-date=1 November 2021|pages=93, 94}}</ref> |- | ३|| [[ललितपुर महानगरपालिका]]|| [[नेवारी भाषा|नेवारी]]<ref>{{cite book |last1=Kapali |first1=Rukshana |title=स्थानीय तहमा नेपालभाषा सम्बन्धी सूचनाको हकद्वारा प्राप्त सूचनाको संगालो (व्यक्तिगत अभिलेखको उतार) |isbn=978-9937-0-9816-8 |url=https://archive.org/details/978-9937-0-9816-8 |access-date=1 November 2021|pages=104, 105}}</ref> |} === लुम्बिनी प्रदेश === {| class="wikitable" |+ लुम्बिनी प्रदेशका स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषा |- ! क्रम !! स्थानीय तह !! आधिकारिक भाषा(हरू) |- | १|| [[घोराही उपमहानगरपालिका]]|| [[थारू भाषा|थारू]]<ref name="ghorahi1">{{cite news |title=Tharu to become official language in Ghorahi |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/tharu-to-become-official-language-in-ghorahi/ |access-date=30 October 2021 |agency=My Republica |publisher=My Republica |date=7 Jan 2018}}</ref><ref name="ghorahi2">{{cite news |title=Ghorahi Sub-Metropolitan City recognises Tharu as official language |url=https://english.onlinekhabar.com/ghorahi-sub-metropolitan-city-recognises-tharu-as-official-language.html |access-date=30 October 2021 |agency=Online Khabar |publisher=Online Khabar |date=7 Jan 2018}}</ref> |} == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] *[[नेपालका जातीहरू|नेपालका जातीय समूहहरू]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:आधिकारिक भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका आधिकारिक भाषाहरू| ]] go0arrn4w10h3ttc62uh5xhsi1qlwzx 0 143980 1368736 1318798 2026-08-08T22:04:39Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368736 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name=एमिल वोन बेहरिंग |image=Emil von Behring sitzend.jpg|caption=सन् १९१३ मा बेहरिंग |birth_name=एडोल्फ एमिल बेहरिंग |birth_date={{birth date|df=yes|1854|3|15}} |birth_place=हान्सडोर्फ, क्राइस रोजेनबर्ग, प्रुशियाको प्रान्त (हालको वाविचे, इलावा काउन्टी, पोल्यान्ड) |death_date={{death date and age|df=yes|1917|3|31|1854|3|15}} |death_place= |nationality=[[जर्मन]] |field=[[जीव विज्ञान|जीवशास्त्र]], [[इम्म्युनोलजी]],[[नेत्रशास्त्री]] |work_institutions= |alma_mater= |doctoral_advisor= |doctoral_students= |notable_students= |known_for= डिफ्थेरिया बाल रोगसम्बन्धी गरेको अनुसन्धान |prizes=[[Cameron Prize of the University of Edinburgh|एडिनबरा विश्वविद्यालयको क्यामरुन पुरस्कार]] {{small|(१८९४)}} <br>[[नोबेल पुरस्कार]] (१९०१)}} इमिल भोन बेहरिङ (इमिल एडोल्फ भोन बेहरिङ, जन्मनामः इमिल एडोल्फ बेहरिङ; १५ मार्च १८५४ – ३१ मार्च १९१७, {{lang-en|Emil von Behring}}) एक जर्मन जीवशास्त्री थिए। उनले १९०१ मा जीवशास्त्र विज्ञान वा चिकित्सा तर्फको पहिलो [[नोबेल पुरस्कार]] प्राप्त गरे, जुन उनलाई डिफ्थेरियाको एन्टिटक्सिन (विषरोधी) को खोजका लागि प्रदान गरिएको थियो। डिफ्थेरिया बाल मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक भएकाले उनलाई "बालबालिकाका उद्धारकर्ता" भनेर व्यापक रूपमा चिनिन्थ्यो।<ref>{{Nobelprize}} The Immune System: In Defence of our Lives, nobelprize.org</ref> उनले डिफ्थेरिया र धनुष्टम्भ (टिटानस) रोगसम्बन्धी गरेको अनुसन्धानकै कारण उच्च ख्याति र सम्मान प्राप्त गरे।<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=W. F. |date=2007-04-01 |title=DEREK S. LINTON. Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy. (Memoirs of the American Philosophical Society, number 255.) Philadelphia: American Philosophical Society. 2005. Pp. xi, 580. $65.00 |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2007-04_112_2/page/605 |journal=The American Historical Review |language=en |volume=112 |issue=2 |pages=605–606 |doi=10.1086/ahr.112.2.605 |issn=0002-8762 |doi-access=free}}</ref> सन् १९०१ मा उनलाई प्रुशियाली कुलीन उपाधि दिइएको थियो, जसपछि उनलाई "भोन बेहरिङ" भनेर चिनिन थालियो। == जीवनी == बेहरिङको जन्म हान्सडोर्फ, क्राइस रोजेनबर्ग, प्रुशियाको प्रान्त (हालको वाविचे, इलावा काउन्टी, पोल्यान्ड) मा भएको थियो। उनका पिता एक विद्यालय शिक्षक थिए, र उनको परिवारमा १३ जना सन्तान थिए। == व्यक्तिगत जीवन == २९ डिसेम्बर १८९६ मा, बेहरिङले २० वर्षीय एल्से स्पिनोला (१८७६–१९३६) संग विवाह गरे। एल्से, बर्नहार्ड स्पिनोला (बर्लिनको शारिटे अस्पतालका निर्देशक) की छोरी थिइन्। उनकी आमा एलिस स्पिनोला (जन्म नाम बेन्डिक्स) यहुदी परिवारमा जन्मेकी थिइन् तर विवाहपछि ख्रीष्टियन धर्ममा परिवर्तित भएकी थिइन्।<ref>Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198</ref> बेहरिङ र एल्से स्पिनोलाका छ जना छोराहरू थिए। उनीहरूले १८९७ मा "भिल्ला बेहरिङ" (काप्रिमा रहेको बेहरिङको अवकाश गृह) मा हनीमून मनाएका थिए। १९०९ देखि १९११ सम्म, रूसी लेखक म्याक्सिम गोर्की यसै भिल्लामा बसोबास गरेका थिए। == सन्दर्भ सामग्री == {{reflist|2}} [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता]] ocr3t8kt9ze2tf6a8l6uloy5r3rahud 0 144132 1368727 1281969 2026-08-08T21:51:25Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368727 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Grey junglefowl | image = Gallus sonneratii (Bandipur), crop.jpg | image_caption = Cock in [[Bandipur National Park]] | image2 = Gallus sonneratii - female (Thattekad).jpg | image2_caption = Hen in [[Thattekad Bird Sanctuary]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Gallus sonneratii'' |volume=2016 |page=e.T22679203A92807338 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22679203A92807338.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Gallus | species = sonneratii | authority = [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1813 | range_map = GallusSonneratiiMap.png | range_map_caption = Actual spot records and presumed distribution }} खैरो लुइँचे (ग्यालस सोनेराती) जसलाई सोनेरटको लुइँचे पनि भनिन्छ, [[लुइँचे|रातो लुइँचे]] र अन्य बन कुखुरा सहित [[कुखुरा|घरेलु कुखुराका]] जङ्गली पुर्खाहरू मध्ये एक हो। यस प्रजातिको विशेषताले फ्रान्सेली अन्वेषक पियरे सोनेरात सम्झना गराउँछ। स्थानीय नामहरूमा [[राजस्थान]] ''कोमरी'', [[गोन्डी भाषा|गोन्डी]] ''गीरा कुर'' वा पर्दा कोमरी, [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] जङ्गली मुर्घी, [[मराठी भाषा|मराठी]] ''रान कोम्बडी'', [[तमिल भाषा|तमिल]] र [[मलयालम भाषा|मलयालम]] ''कट्टू कोझी'', [[कन्नड भाषा|कन्नड]] काडु कोली र [[तेलगु भाषा|तेलुगु]] तेल्ला अडवी कोडी समावेश छन्।<ref>{{Cite journal |last=Anonymous |year=1998 |title=Vernacular Names of the Birds of the Indian Subcontinent |url=http://www.bnhsenvis.nic.in/pdf/vol%203%20(1).pdf |url-status=dead |journal=Buceros |volume=3 |issue=1 |pages=53–109 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401015111/http://www.bnhsenvis.nic.in/pdf/vol%203%20%281%29.pdf |archive-date=2010-04-01}}</ref> == वर्णन == [[चित्र:Grey_jfowl_jgould.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|चित्रः जॉन गोल्डजोन गोल्ड]] [[चित्र:Grey_Junglefowl_by_Samad_Kottur.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|खैरो लुइँचे कक इन नागरहोल टाइगर रिजर्व, भारत]] पुरुषमा गेरु दागहरू भएको कालो गर्धन हुन्छ र खैरो जमिनको रङमा शरीरको पिसाब सूक्ष्म ढाँचामा हुन्छ। लामो घाँटीका पंखहरू गाढा हुन्छन् र सानो, कडा, पहेँलो थालीमा समाप्त हुन्छन्-यो अनौठो संरचनाले तिनीहरूलाई उच्च-श्रेणी कृत्रिम झिँगाहरू बनाउन लोकप्रिय बनाउँछ। पुरुषसँग रातो बाली र काँगीयो हुन्छन् तर [[लुइँचे|रातो लुइँचे]] जस्तो दृढ रूपमा विकसित हुँदैन। पुरुषहरूको खुट्टा रातो हुन्छ र छडी हुन्छन् जबकि महिलाहरूको पहेंलो खुट्टाहरूमा सामान्यतया छडी हुँदैनन्। मध्य पुच्छरका पाखाहरू लामो र हँसिया आकारका हुन्छन्। पुरुषहरूमा ग्रहण पिसाब हुन्छ जसमा तिनीहरूले प्रजनन मौसमको समयमा वा पछि गर्मीमा आफ्नो रङ्गीन घाँटीको पंखहरू काँचुली फेर्ने गर्छन्।<ref>{{Cite journal |last=Morejohn, G. V. |year=1968 |title=Study of the plumage of the four species of the genus ''Gallus'' |url=https://archive.org/details/sim_condor_1968-01_70_1/page/56 |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.2307/1366508 |jstor=1366508}}</ref> महिला सुस्त हुन्छ र तल्लो भाग र पहेँलो खुट्टामा कालो र सेतो धारहरू हुन्छन्। == वितरण र आवास == यो प्रजाति [[भारत|भारतको]] स्थानीय छ र आज पनि यो मुख्यतया प्रायद्वीपीय भारत र उत्तरी सीमातिर पाइन्छ। तिनीहरू जङ्गलको भुइँ र खुला झाडीमा पाइन्छ। यो प्रजाति मुख्यतया [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीय प्रायद्वीपमा]] पाइन्छ, तर [[गुजरात]], [[मध्य प्रदेश]] र दक्षिणी राजस्थानसम्म फैलिएको छ। [[लुइँचे|रातो लुइँचे]] [[हिमालय]] फेदमा बढी पाइन्छ अधिव्यापनको क्षेत्र [[अरावली]] श्रृङ्खलामा पाइन्छ। यद्यपि दायराहरू धेरै हदसम्म गैर-अधिव्यापन छन् ।<ref name="hbk">{{Cite book|title=Handbook of the birds of India and Pakistan}}</ref> === विवादित उपप्रजातिहरू === राजस्थानको माउन्ट आबुको उप-प्रजाति वाङ्ग्येली नाम दिइएको जनसङ्ख्या सामान्यतया पहिचान हुँदैन यद्यपि यो भनिन्छ कि यस क्षेत्र बोक्राको आवाज दक्षिणी भारतका चराहरूको आवाज भन्दा फरक छ र पिसाब धेरै पहेँलो छ।<ref name="hbk">{{Cite book|title=Handbook of the birds of India and Pakistan}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAli,_S.Ripley,_S._D.">Ali, S.; Ripley, S. D. ''Handbook of the birds of India and Pakistan''. </cite></ref> == व्यवहार == तिनीहरूको ''कु-कायाक-क्युक-क्युक'' (अन्य कलिकाल्सिउको आवाज) को आवाज चर्को र विशिष्ट हुन्छ र बिहान र साँझमा सुन्न सकिन्छ। रातो बन कुखुराको विपरीत, पुरुषले आवाज दिनु अघि आफ्नो खुट्टा फड्काउँदैन। तिनीहरू फाल्गुन देखि जेष्ठसम्म प्रजनन गर्छन्। तिनीहरूले ४ देखि ७ वटा अन्डा दिन्छन् जुन परिमार्जनमा पहेँलो मलाईदार हुन्छन्। अन्डा लगभग २१ दिनमा फुटेको हुन्छ। प्रायजसो जमिनमा देखिने भए पनि, खैरो लुइँचे चराचुरुङ्गीहरूबाट बच्न र बाँच्नका निम्ति रुखहरूमा उड्छन्। तिनीहरू साना मिश्रित वा एकल यौन समूहहरूमा चर्छन्। तिनीहरूले बाँसको बिउ, जामुन, कीराहरू र [[धमिरा|धमिराहरू]] लगायत अन्नहरू खान्छन् र मासु र लामो घाँटीको ह्याकल पंखहरूका लागि शिकार गरिन्छ जुन माछा मार्ने प्रलोभन बनाउनका लागि खोजिन्छ। == सम्बन्धहरू == खैरो बन कुखुरा सन् १८६२ देखि इङ्गल्यान्डमा घरेलु रूपमा प्रजनन गरिएको छ र तिनीहरूको पंखहरू सन् १९७८ देखि उडान बाँध्नका लागि घरेलु युके मालसामान बितरणबाट व्यावसायिक रूपमा आपूर्ति गरिएको छ। खैरो लुइँचे चराबाट आएको जिन खुट्टामा पहेँलो र सबै घरेलु कुखुराको विभिन्न शरीरका भागहरूमा पहेँलो रङ्गका लागि जिम्मेवार हुन्छ। अझ भर्खरको अध्ययनले धेरै खैरो लुइँचे चरा जीनोमिक क्षेत्रहरूले घरेलु कुखुराको जिनोमलाई प्रवेश गरेको खुलासा गर्यो, केही घरेलु कुखुराका जिनहरू खैरो लुइँचेमा पनि फेला परेको प्रमाणको साथ।<ref name="Lawal">{{Cite journal|display-authors=etal |year=2020 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |volume=18 |issue=13 |pages=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |doi-access=free |pmid=32050971 |pmc=7014787|last=Lawal|first=R.A.}}</ref> खैरो लुइँचे चरा कहिलेकाहीँ [[लुइँचे|रातो लुइँचे चरा]] सङ्करित हुन्छ। यो कैदमा सजिलैसँग र कहिलेकाहीँ जङ्गलको नजिकका बस्तीहरूमा राखिएका स्वतन्त्र दायराका घरेलु कुखुराहरूसँग पनि सङ्करित हुन्छ। खैरो लुइँचे चरा र रातो लुइँचे चरा लगभग २६ लाख वर्ष पहिले अलग भएका थिए।<ref name="Lawal">{{Cite journal|display-authors=etal |year=2020 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |volume=18 |issue=13 |pages=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |doi-access=free |pmid=32050971 |pmc=7014787|last=Lawal|first=R.A.}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLawal2020">Lawal, R.A.; et&nbsp;al. (2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7014787 "The wild species genome ancestry of domestic chickens"]. ''BMC Biology''. '''18''' (13): 13. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://doi.org/10.1186%2Fs12915-020-0738-1 10.1186/s12915-020-0738-1]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7014787 7014787]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32050971 32050971].</cite></ref>यस प्रजातिलाई व्यवहार भिन्नता र आनुवंशिक असङ्गति सहित विभिन्न संयन्त्रहरूद्वारा पृथक गरिएको छ, तर संकरण अज्ञात छैन। खैरो लुइँचे पक्षीको केही फाइलोजेनेटिक अध्ययनहरूले देखाउँदछ कि यो प्रजाति रातो लुइँचे पक्षी, ''ग्यालस ग्यालस'', भन्दा श्रीलङ्काको लुइँचे पक्षी ग्यालस लाफाइटीसँग बढी नजिकको सम्बन्ध छ तर अर्को अध्ययनले सङ्करिकरणको कारण अधिक अस्पष्ट स्थिति देखाउँदछ। यद्यपि, खैरो लुइँचे चरा र [[श्रीलङ्काली वनकुखुरा|श्रीलङ्काली लुइँचे चरा]] बिचको विचलनको समय लगभग 18 लाख वर्ष पहिलेको हो जुन खैरो लुइँचे चरा र रातो लुइँचे चरा बिचको गणना गरिएको 26 लाख वर्ष पहिले भन्दा हालको हो। यो विचलन समयले खैरो लुइँचे चरा र श्रीलङ्काली लुइँचे चरा बीचको दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई समर्थन गर्दछ।<ref name="Lawal" /> घरेलु कुखुरामा उल्लेख गरिएको EAV-HP समूहको एक अन्तर्निहित रेट्रोभाइरल डीएनए अनुक्रम पनि यस प्रजातिको जिनोममा पाइन्छ जसले ''ग्यालस'' जिनोमको भाइरस डीएनएको प्रारम्भिक एकीकरणलाई औंल्याउँछ।<ref>{{Cite journal |last=Sacci, MA |last2=K Howes |last3=K Venugopal |year=2001 |title=Intact EAV-HP Endogenous Retrovirus in Sonnerat's Jungle Fowl |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2001-02_75_4/page/2029|journal=Journal of Virology |volume=75 |issue=4 |pages=2029–2032 |doi=10.1128/JVI.75.4.2029-2032.2001 |pmc=115153 |pmid=11160706}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist|30em}} == अन्य स्रोतहरू == * तेहसिन, रजा एच (1988) -पक्षीहरूमा निद्राको प्रेरणा। जे. बम्बई नट। इतिहास. सोसिओ। 85(2):435-436. * चितमपल्ली, एम. बी. (1977) ग्रे जङ्गलफौल र रेड जङ्गलफौलको एकसाथ घटना। जे. बम्बई नट। इतिहास. सोसिओ। 74(3):527. * अब्दुलाली, हुमायूँ (1957) द ग्रे जङ्गलफौल इन साल्सेट। जे. बम्बई नट। इतिहास. सोसिओ। 54(4):946. * तेहसिन, रजा तेहसिन र फातेमा (1990) जङ्गल क्याट ''फेलिस चौस'' र ग्रे जङ्गलफौल ''ग्यालस सोनरेटी'' जे. बम्बई नट। इतिहास. सोसिओ। 87(1):144. * मोरिस, आरसी (1927) ए जङ्गल फउल प्रोब्लेम। जे. बम्बई नट। इतिहास. सोसिओ। 32(2):374. * {{Cite journal |last=Sethna, KR |year=1969 |title=Grey Junglefowl in South India |url=https://archive.org/stream/NLBW9#page/n157/mode/1up |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=9 |issue=11 |page=10}} * अली, एस (1968) द केस अफ द इन्डियन ग्रे जङ्गलफौल। पक्षी दर्शकहरूका लागि समाचार पत्र। 8(5):5-6. * सुब्रमण्यम, काम्बराजन, पी. सत्यनारायणा, एमसी (2001) ग्रे जङ्गलफौलद्वारा रुस्टिङ ट्री प्राथमिकता, (थेनी वन डिभिजनमा ग्यालस सोनेरात्ती, पश्चिमी घाट, तमिलनाडु, दक्षिण भारत। मोर 4 (फेब्रुअरी 9:11) * जचारियास, भिजे (1993) ग्रे जङ्गल फाउल इन केरला। डब्ल्यूपीए-इन्डिया न्युज 1 (1) 9-10। == बाह्य लिङ्कहरू == * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=247&m=0 बर्डलाइफ प्रजाति तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20081210061213/http://www.gbwf.org/pheasants/junglefowl_sonnerat.html खेल पक्षी र पानी पक्षी] * [http://www.feathersite.com/Poultry/NDG/BRKGJF.html कुखुरा पालनमा ग्रे जङ्गलफौल] {{Taxonbar}} [[श्रेणी:आइयुसिएनको रातो सूची अनुसार कम चासोका प्रजातिहरू]] [[श्रेणी:लुइँचे]] [[श्रेणी:बन कुखुरा]] [[श्रेणी:चराहरू]] 4md7swsfb7dtdgsv5u3lr9ctuhtsp6p 0 144626 1368943 1350156 2026-08-09T02:46:57Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368943 wikitext text/x-wiki {{Short description|बंगाली हिन्दू उन्नत जाति}} {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Use Indian English|date=April 2024}} {{use dmy dates|date=April 2024}} {{Infobox ethnic group | group = माहिष्य | image = | caption = | region1 = प्रेसिडेंसी डिभिजन (त्यसबेला [[खुलना डिभिजन]] सहित) • [[बर्दवान डिभिजन]] ( [[मेदिनीपुर डिभिजन]] सहित) • [[राजशाही डिभिजन]] ( [[माल्दा डिभिजन]] सहित) • [[ढाका डिभिजन]] | pop1 = ~२.३८ मिलियन (प्रदेशको हिन्दू जनसंख्याको लगभग एक चौथाई {{circa|1931}}) | langs = [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | rels = [[image:Om symbol.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]] }} '''माहिष्य''' ([[IAST]]: '''Māhiṣya''') एक [[बंगाली हिन्दू]] परम्परागत [[कृषि समाज|कृषक]] र ऐतिहासिक रूपमा योद्धा [[जाति]] हो,<ref>{{Cite book|last=Society|first=Indian Anthropological|url=https://books.google.com/books?id=nlqBAAAAMAAJ&q=mahishya|title=Journal of the Indian Anthropological Society|date=2005|publisher=The Society|pages=187–191|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cd6ZAAAAIAAJ&q=mahishyas|title=Man and Life|date=1992|publisher=Institute of Social Research and Applied Anthropology|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=179|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&dq=kaivarta+revolt&pg=PA410 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |date=February 2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=410 |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&q=kaivarta |title=Ancient India |date=1977 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0436-4 |pages=318 to 319 |language=en}}</ref> र अविभाजित [[बंगाल]] मा सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्यो।<ref>{{Cite book|last=Sarma|first=Jyotirmoyee|url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus|date=1980|publisher=Firma KLM|isbn=978-0-8364-0633-7|pages=119|language=en}}</ref> माहिष्यहरू भौतिक अवस्था र सामाजिक श्रेणीका हिसाबले सबै सम्भावित वर्गहरू समावेश गर्ने एक अत्यन्तै विविध जाति थिए र अझै छन्।<ref>{{Cite book|last1=Pfeffer|first1=Georg|url=https://books.google.com/books?id=2j9LAAAAYAAJ&q=mahishya|title=Contemporary Society: Developmental issues, transition, and change|last2=Behera|first2=Deepak Kumar|date=1997|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-642-0|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Bandyopadhyay |first=Sekhar |date=2023-07-12 |title=Caste and politics in (West) Bengal |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09584935.2023.2229751?journalCode=ccsa20 |journal=Contemporary South Asia |pages=4|doi=10.1080/09584935.2023.2229751 |s2cid=259862847 }}</ref> यस समुदायको बंगालमा महत्त्वपूर्ण कृषि, आर्थिक र राजनीतिक प्रभावको इतिहास छ। ==उत्पत्ति, अभिलेख र ग्रन्थहरू== ४४० ई. को कलिकुरी-सुल्तानपुर ताम्रपत्र अभिलेखले [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] कालको [[वरेन्द्रे]] मा स्थानीय सभा (अधिकरण) मा कायवर्तशर्मन, एक ब्राह्मण कुतुम्बिन (कृषक भू-धारक), को उपस्थितिलाई उजागर गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Bhattacharya |first=Swapna |url=https://books.google.com/books?id=ut4dAAAAMAAJ&q=Kaivarta%C5%9Barman |title=Landschenkungen und staatliche Entwicklung im frühmittelalterlichen Bengalen (5. bis 13. Jh. n. Chr.) |date=1985 |publisher=F. Steiner Verlag Wiesbaden |isbn=978-3-515-04534-6 |pages=59, 166 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Furui |first=Ryosuke |url=https://books.google.com/books?id=lM6gDwAAQBAJ&q=Land+and+society |title=Land and Society in Early South Asia: Eastern India 400–1250 AD |year=2019 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-08480-1 |pages=49 |language=en}}</ref> ===स्मृति, पुराण र मध्यकालीन ग्रन्थहरू=== [[याज्ञवल्क्य स्मृति]] र [[गौतम धर्मसूत्र]] जस्ता केही हिन्दू धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, माहिष्यहरूको उत्पत्ति [[क्षत्रिय]] पिता र [[वैश्य]] माताको मिलनबाट भएको वर्णन गरिएको छ, जसलाई परम्परागत ग्रन्थहरूमा प्रायः अनुकूल वंश मानिन्छ।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref> [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]], जसले विभिन्न मिश्रित जातिहरूको वर्णन गर्दछ, ले पनि कृषि गर्ने कायवर्तहरूको लागि यस्तै उत्पत्ति (क्षत्रिय पिता र वैश्य माता) तोकेको छ,<ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hazra |first=Rajendra Chandra |url=https://books.google.com/books?id=Jar4V3piCeQC |title=Studies in the Purāṇic Records on Hindu Rites and Customs |date=1975 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-0422-7 |pages=166–67 |language=en}}</ref> जसलाई ऐतिहासिक रूपमा माहिष्यहरूसँग जोडिएको छ। परम्परागत रूपमा उच्च वर्णका आमाबाबु समावेश भएको यो वंश, ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएका अन्य मिश्रित उत्पत्तिहरू भन्दा फरक छ। 'माहिष्य' शब्द यस विशिष्ट शास्त्रीय उत्पत्तिको साथ जोडिएको छ, यस समुदायलाई [[जलिया कैवर्त]] जस्ता समूहहरूबाट छुट्याउँछ, जो विभिन्न उत्पत्ति र पेशाहरूसँग जोडिएका छन् र परम्परागत रूपमा माछा मार्ने काममा संलग्न छन्।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> सोह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धको ग्रन्थ [[चण्डीमंगल]] ले एक प्रकारका दासहरूको उल्लेख गरेको छ, जो कृषक थिए।<ref>{{Cite book |last=Naskar |first=Sanat Kumar |title=Kavikankan-Chandi (Kalketu-pala) |publisher=Ratnabali |year=2009 |location=Kolkata |pages=299}}</ref> 'चासी-कैवर्त' शब्द पहिलो पटक [[भरतचन्द्र राय]] को [[अन्नदा मंगल]] (१७५३) मा देखा परेको थियो।<ref>{{Cite book |last=Sanyal |first=Hiteshranjan |title=Social Mobility in Bengal |publisher=Papyrus |year=1981 |location=Kolkata |pages=41}}</ref> ==इतिहास== हाल माहिष्य भनेर चिनिने समूहलाई मूलतः कैवर्त वा कैवर्ता भनिन्थ्यो। आठौं देखि तेह्रौं शताब्दीसम्म, प्रशासक र कानुनी अधिकारीको पदमा कायवर्तहरूको उपस्थितिका धेरै उदाहरणहरू छन्।<ref>{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=207|language=en}}</ref> [[पाल वंश]]को शासनकालमा, धेरै कायवर्तहरू, धेरै ब्राह्मणहरूसँग मिलेर, शाही दरबारहरूमा मन्त्रीको रूपमा काम गर्थे।<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=7 |language=en}}</ref> एघारौं शताब्दीमा, एक विद्रोही शत्रुतामा, मूलतः एक सामन्ती प्रमुख [[दिव्य]] ले [[महीपाल द्वितीय]] को हत्या गरे, [[वरेन्द्रे विद्रोह|वरेन्द्रे]] कब्जा गरे र त्यहाँ एक शासन स्थापित गरे। छोटो समयका लागि वरेन्द्रे तीन कायवर्त राजाहरू - दिव्य, रुडोक र भीमको सर्वोच्चतामा झुक्यो।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Sur|first1=Atul Krishna|url=https://books.google.com/books?id=kb09AAAAIAAJ&q=Kaivarta|title=History and Culture of Bengal|last2=Sur|first2=Atul Kumar|date=1963|publisher=Chuckervertti, Chatterjee|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA}}</ref> इतिहासकार [[रोमिला थापर]] का अनुसार, यो भारतीय इतिहासमा पहिलो किसान विद्रोह हुन सक्छ।<ref>{{Cite book|last=Thapar|first=Romila|url=https://books.google.com/books?id=aei9AAAAQBAJ&pg=PA501|title=The Past Before Us|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72651-2|language=en}}</ref><ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=kaivarta|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=221–226|language=en}}</ref> आफ्नो शासनकालमा भीमले ब्राह्मणवादी र अन्य लाभार्थीहरूलाई विस्थापित गरे र उनीहरूबाट कर लगाए, र किसानहरूको हितलाई प्राथमिकता दिए।<ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=Bhima|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=224|language=en}}</ref> एघारौं र बाह्रौं शताब्दीमा केही कायवर्तहरू [[संस्कृत]] मा निपुण थिए र [[कविता]] रचना गर्थे।<ref name=":0" /> १९औं शताब्दीको अन्त्यमा, माहिष्यहरूको बंगाल समाजमा स्थानबारे विद्वानहरूको मतभेद देखियो। संस्कृतविद् र पुरातत्वविद् राजेन्द्रलाल मित्राले माहिष्यहरू आधुनिक शिक्षामा पहुँच नभएका सानो किसानको जाति हुन सक्ने सुझाव दिए। यद्यपि, नदियाका पण्डितहरूको कलेजका अध्यक्ष र १८९६ को प्रमुख कृति "हिन्दू जाति र सम्प्रदाय" का लेखक जोगेंद्रनाथ भट्टाचार्यले मेदिनीपुरको [[तामलुक उपविभाग|तामलुक]] र [[कन्ताई उपविभाग|कन्ताई]] उपविभागहरूमा, जहाँ तिनीहरूको संख्या धेरै थियो र उच्च जातिको जनसंख्या कम थियो, कैवर्तहरूलाई स्थानीय कुलीन वर्गमा मान्न सकिन्छ, र अन्य जिल्लाहरूमा उनीहरूको स्थान कायस्थहरू भन्दा ठीक तल थियो भनेर उल्लेख गरे।<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Saswati |url=https://books.google.com/books?id=VKkPEAAAQBAJ |title=Mutating Goddesses: Bengal's Laukika Hinduism and Gender Rights |date=2020-11-30 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-099325-2 |pages=109 |language=en}}</ref> १९औं शताब्दीको उत्तरार्धमा माहिष्य आन्दोलन वाणिज्य, शिक्षा र पेशामा नयाँ अवसरहरूको लाभ उठाउने सफल व्यक्तिहरूद्वारा प्रेरित थियो, प्रायः परम्परागत समाजपतिहरू (भूमिधारक सामाजिक नेताहरू) भन्दा भिन्न, जसले कहिलेकाहीँ आन्दोलनको विरोध गर्थे।<ref name=":7">{{Cite book |last1=Ray |first1=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ&q=kaivartas |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |last2=Ray |first2=Professor and Head of the Department of History Rajat Kanta |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=75, 76 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ahir |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=HBziwQEACAAJ&q=a+brief+history+of+modern+india |title=A Brief History of Modern India |date=2018 |publisher=Spectrum Books (P) Limited |isbn=978-81-7930-688-8 |pages=839 |language=en}}</ref> त्यस समयसम्म, यी विविध व्यक्तिहरूलाई सामान्यतया चासी-कैवर्त भनेर चिनिन्थ्यो। चासी-कैवर्त जनसंख्या, विशेष गरी [[मेदिनीपुर जिल्ला|मेदिनीपुर]] को पूर्वी र दक्षिणी भागहरूमा प्रभावी, भूमि सुधार गरेर, [[बंगालका जमिनदार|जमिनदार]] र [[जोतदार]] देखि साना किसानसम्मका विभिन्न स्तरहरू कब्जा गरेर कृषि अर्थतन्त्रमा शक्तिशाली स्थान स्थापित गरे। [[मेदिनीपुर डिभिजन|मेदिनीपुर]] का धेरै प्रमुख अर्ध-राजकीय परिवारहरू, जसमा [[तामलुक शाही परिवार|तामलुक राज परिवार]], [[काजलागढ़]] राज परिवार, र [[बाहुबलिन्द्र शाही परिवार|मयना राज परिवार]] समावेश छन्, आफूलाई माहिष्य भनेर चिनाउँछन्।<ref name=":8">{{Cite book |last=Das |first=Bishnupada |url=https://books.google.com/books?id=wuLZAAAAMAAJ |title=Some Aspects of Socio-economic Changes in South Western Frontier Bengal Since Introduction of Neo-Vaiṣṇavism |date=1996 |publisher=Firma KLM Private Limited |isbn=978-81-7102-049-2 |pages=23, 157, 225 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=MEDINIPUR {{!}} মেদিনীপুর {{!}} मेदिनीपुर {{!}} MIDNAPUR {{!}} MIDNAPORE {{!}} JHARGRAM |url=https://www.midnapore.in/ |access-date=2024-10-01 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref> [[ढाका जिल्ला|ढाका]] जस्ता जिल्लाहरूमा, माहिष्यहरूको उच्च र मध्यम वर्ग (जसलाई पराशर दास वा हलिक दास पनि भनिन्छ) मुस्लिम शासनकालदेखि नै उल्लेखनीय जमिनदार र पर्याप्त भूमिधारक थिए। [[बर्दवान]], [[हुगली जिल्ला|हुगली]], [[नदिया]], [[२४ परगना]], र पूर्वी क्षेत्रहरू जस्तै [[फरीदपुर जिल्ला|फरीदपुर]] जस्ता अन्य जिल्लाहरूमा, उनीहरूले कृषिमा महत्त्वपूर्ण पदहरू धारण गरे, जसमध्ये केही पर्याप्त भूमिधारक, अन्न व्यापारी र किसान-मालिक थिए।<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=8UNuAAAAMAAJ |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=37–38 |language=en}}</ref> [[कलकत्ता]] का प्रमुख भूमिधारक परिवारहरू जस्तै [[जनबजार]] मा मार परिवार र [[बाओली]] को [[बाओली राज|मंडल परिवार]] पनि माहिष्य थिए।<ref name=":2">{{Cite web |title=Mahisyas and the new caste question in West Bengal politics |url=https://www.indiatoday.in/elections/west-bengal-assembly-polls-2021/story/mahisyas-and-the-new-caste-question-in-west-bengal-politics-1780517-2021-03-17 |access-date=2021-11-13 |website=India Today |date=18 March 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Debashis |url=https://books.google.com/books?id=33MbAAAAIAAJ |title=Kalakātāra purākathā |date=1990 |publisher=Pustaka Bipaṇi |isbn=978-81-85471-01-3 |location=Kolkata |pages=71, 78 |language=bn}}</ref> शहरी क्षेत्रहरूमा, एक ठूलो माहिष्य समूह व्यापार, निर्माण, र कानुन जस्ता पेशामा संलग्न थिए।<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishya|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref><ref name=":7" /> धेरै माहिष्यहरू ग्रामीण क्षेत्रहरूमा परम्परागत कृषि कार्यमा संलग्न रहे पनि, एक पुस्ता भित्र, ठूलो संख्याले कृषिबाट [[हावडा]] र [[कोलकाता]] का शहरी क्षेत्रहरूमा इन्जिनियरिङ र दक्ष श्रममा संक्रमण गरे। हावडामा, माहिष्यहरू विशेष गरी धेरै संख्यामा र सफल व्यवसायी छन्। २०औं शताब्दीको शुरुवातमा, धेरै जसो भूमि र कारखानाहरू [[कायस्थ]]हरूको स्वामित्वमा थिए; तर १९६७ सम्म, [[माहिष्य]] समुदायले जिल्लाका ६७ प्रतिशत इन्जिनियरिङ व्यवसायहरूको स्वामित्व लिएको थियो।<ref name="Vaishyas">{{cite journal | author = Lessinger, Johanna M. | title = ''The New Vaishyas''. | journal = Economic Development and Cultural Change | year = 1982 | volume = 30 | issue = 4 | pages = 920–924 | url=https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_1982-07_30_4/page/920 | doi = 10.1086/452603 }} </ref><ref>{{Cite book|last=Timberg|first=Thomas A.|url=https://books.google.com/books?id=a_UVAQAAMAAJ&q=Mahishya|title=The Marwaris, from Traders to Industrialists|date=1978|publisher=Vikas|isbn=978-0-7069-0528-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Others|url=https://books.google.com/books?id=fEwOQh41NZMC&dq=mahisya&pg=PA243|title=Reader In Urban Sociology|date=1991|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-152-5|language=en}}</ref> ==स्वतन्त्रता आन्दोलनमा भूमिका== दिगम्बर विश्वास र विष्णु चरण विश्वास, [[नदिया जिल्ला|नदिया]] का साना जमिनदार र महाजनहरूले नदिया र [[जेसोर जिल्ला|जेसोर]] का किसानहरूलाई संगठित गरे, र 'लाठीयाल' र भालाधारीहरूको सेना खडा गरे। उनीहरूले त्यस क्षेत्रमा [[निलो विद्रोह]] को नेतृत्व गरे र विद्रोह पछि किसानहरूको ऋण तिरे। नील कारखानाका असन्तुष्ट पूर्व कर्मचारीहरू, गाउँका मुखियाहरू (मंडलहरू), र केही अन्य किसान समुदायका सदस्यहरूले यस विद्रोहमा युरोपेली बगान मालिकहरू विरुद्ध ठूलो संख्यामा भाग लिए।<ref>{{Cite book |last=Kling |first=Blair B. |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv513101 |title=The Blue Mutiny: The Indigo Disturbances in Bengal, 1859-1962 |date=1966 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-0349-5 |pages=84–86, 95|jstor=j.ctv513101 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bhattacharya |first=Subhas |date=1977 |title=The Indigo Revolt of Bengal |url=https://www.jstor.org/stable/3516809 |journal=Social Scientist |volume=5 |issue=12 |pages=16–18 |doi=10.2307/3516809 |jstor=3516809 |issn=0970-0293}}</ref> माहिष्यहरूले राष्ट्रवादी आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref> 'देशप्राण' [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]]<ref>{{Cite web|title=.:: Legacy of Midnapore(Medinipur, Midnapur, Purba Medinipur, Paschim Medinipur, East Midnapore, West Midnapore)::.|url=https://www.midnapore.in/bi.html|access-date=2021-09-29|website=www.midnapore.in}}</ref> ले १९१९ मा यूनियन बोर्ड कर विरुद्ध माहिष्यहरूको नेतृत्व गरे जुन पछि मेदिनीपुरमा [[असहयोग आन्दोलन (१९१९–२२)|असहयोग आन्दोलन]] मा विलय भयो।<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=0oVra0ulQ3QC&q=from+plassey+to+partition |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-2596-2 |pages=307–308 |language=en}}</ref> [[सविनय अवज्ञा आन्दोलन]] को समयमा माहिष्यहरूले भविष्यका कारबाहीहरूको लागि मार्ग प्रशस्त गरे जसले गर्दा तामलुक र [[कन्ताई]] क्षेत्रहरूमा ब्रिटिश प्रशासनको लगभग पतन भयो।<ref>{{Cite book|last1=Dasgupta|first1=Tapati|url=https://books.google.com/books?id=VShFAAAAYAAJ&q=Mahishyas|title=Rural Development in India: A Socio-historic Approach|last2=Chattopadhyay|first2=R. N.|date=1999|publisher=National Book Organisation|isbn=978-81-85135-98-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mahotsav |first=Amrit |title=Mahishya peasant movement |url=https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?19511 |access-date=2023-08-12 |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Ministry of Culture, Government of India |language=English}}</ref> १९४० को दशकसम्म, माहिष्यहरू मेदिनीपुर र समग्र [[दक्षिण बंगाल]] मा [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] को नेतृत्वमा भएको सैन्य राष्ट्रवादी आन्दोलनको मेरुदण्ड थिए। वास्तवमा, मेदिनीपुरमा [[भारत छोडो आन्दोलन]] का अधिकांश नेता र कार्यकर्ता माहिष्य थिए। उनीहरूले [[तामलुक]] मा करिब दुई वर्ष (१९४२-४४) सम्म चलेको एक समानान्तर सरकार [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार]]<ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Sumit|url=https://books.google.com/books?id=kOawCwAAQBAJ&pg=PA401|title=Modern India 1885–1947|date=1989-01-24|publisher=Springer|isbn=978-1-349-19712-5|language=en}}</ref> स्थापना गरेका थिए। यसको आफ्नै सेना, न्यायपालिका र वित्त विभाग थियो। मेदिनीपुरमा समानान्तर राष्ट्रिय सरकारको मुखपत्र 'विप्लवी' पछि अंग्रेजीमा प्रकाशित भएको थियो।<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13237|quote=tamralipta jatiya sarkar.|title=Sarbadhinayak: life story of Sri Satis Chandra Samanta, first Sarbadhinayak of Tamralipta Jatiya Sarkar|date=1982|publisher=Tamralipta Swadhinata Sangram Itihas Committee|language=en}}</ref> म्याटङ्गिनी हाजरा, जसको माइती थर 'माइती' थियो र उनी यस समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्, भारत छोडो आन्दोलनकी एक प्रमुख शहीद थिइन्।<ref name=":3">{{Cite book |last=Ghosh |first=G. K. |url=https://books.google.com/books?id=z6eBAAAAMAAJ |title=Legends of Origin of the Castes and Tribes of Eastern India |date=2000 |publisher=Firma KLM |isbn=978-81-7102-046-1 |pages=49 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ghosh |first=Chitra |url=https://books.google.com/books?id=4BMqAAAAYAAJ |title=Women Movement Politics in Bengal |date=1991 |publisher=Chatterjee Publisher |isbn=978-81-85089-04-1 |pages=72 |language=en}}</ref> ==वर्ण स्थिति== बंगालमा परम्परागत [[वर्ण]] प्रणालीलाई कहिलेकाहीँ ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मणहरू बीचको प्राथमिक विभाजनले चित्रित गरिएको छ, जसमा ऐतिहासिक रूपमा [[क्षत्रिय]] र [[वैश्य]] स्थितिका दाबी गर्नेहरू लगायत धेरै गैर-ब्राह्मण समूहहरूलाई केही वर्गीकरणहरूमा व्यापक रूपमा [[शूद्र]] को छातामुनि वर्गीकृत गरिएको छ। यस सन्दर्भमा, यो महत्त्वपूर्ण छ कि बंगाली जाति व्यवस्थाले अक्सर ब्राह्मणहरूलाई 'उत्तम वर्ण' र अन्य सबैलाई 'शूद्र' को रूपमा हेर्ने गर्दथ्यो, जसमा वैश्य र क्षत्रियहरू पनि समावेश थिए।<ref>{{Cite book |last=SIRCAR |first=D. C. |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.12965 |title=STUDIES IN THE SOCIETY AND ADMINISTRATION OF ANCIENT AND MEDIEVAL INDIA VOL. 1 |date=1959 |publisher=FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY, CALCUTTA |pages=115}}</ref> यद्यपि, माहिष्यहरूले लगातार एक विशिष्ट र उच्च स्थितिको दाबी गरेका छन्। शास्त्रीय रूपमा, माथि उल्लेख गरिए अनुसार, [[याज्ञवल्क्य स्मृति]], [[गौतम धर्मसूत्र]], र [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]] जस्ता ग्रन्थहरूले माहिष्य (वा कैवर्त, जुन ऐतिहासिक रूपमा यस समूहसँग सम्बन्धित छ) को उत्पत्ति क्षत्रिय पिता र वैश्य माताको मिलनबाट भएको वर्णन गर्दछ।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> ऐतिहासिक रूपमा, समुदायले यस उत्पत्तिको अनुरूप मान्यताको लागि सक्रिय रूपमा प्रयास गर्यो, १९०१ को जनगणनामा [[वैश्य]] स्थितिको र १९३१ को जनगणनामा [[क्षत्रिय]] वा माहिष्य क्षत्रिय स्थितिको दाबी गर्यो।<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.co.in/books/about/Caste_Politics_and_the_Raj.html?id=qj4gAAAAIAAJ&redir_esc=y |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |pages=103 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> [[स्वपन दासगुप्ता]] जस्ता विद्वानहरूले उनीहरूको किसान-मिलिशिया इतिहासलाई ध्यानमा राख्दै उनीहरूको क्षत्रिय पृष्ठभूमिको दाबीलाई समर्थन गर्छन्, ओडिसाका खण्डायत जस्ता समूहहरूसँग समानता देखाउँदै।<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> माहिष्यहरूको विशिष्ट [[वर्ण]] स्थितिको विषय विद्वानहरूको चर्चाको विषय बनेको छ।<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=118–120 |language=en}}</ref> यो ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ कि माहिष्य समुदाय [[जलिया कैवर्त]] समूह भन्दा फरक छ, जो परम्परागत रूपमा माछा मार्ने कामसँग सम्बन्धित छन् र अलग रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> आफ्नो ऐतिहासिक महत्त्व र उच्च वर्णहरूसँगको आत्म-पहिचानको बावजुद, उपनिवेश प्रशासनद्वारा गरिएका केही वर्गीकरणहरू, जस्तै १९२१ को "पिछडिएका वर्ग" सूचीमा 'चासी-कैवर्त' लाई समावेश गर्नु, समुदायका धनी र उन्नतशील वर्गहरूले कडा रूपमा अस्वीकार गरे, जसले यस्ता वर्गीकरणहरूलाई आफ्नो "उच्च जातीय हिन्दू" स्थितिको दाबीको लागि हानिकारक ठाने।<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-04-05 |title=In Bengal, the battle for Mahishya vote and the politics of turning OBC |url=https://www.hindustantimes.com/elections/west-bengal-assembly-election/in-bengal-the-battle-for-mahishya-vote-and-the-politics-of-turning-obc-101617600433681.html |access-date=2021-11-13 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chandra |first1=Uday |url=https://books.google.com/books?id=7qXbCgAAQBAJ |title=The Politics of Caste in West Bengal |last2=Heierstad |first2=Geir |last3=Nielsen |first3=Kenneth Bo |date=2015-09-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-41477-3 |pages=35 |language=en}}</ref> पछि, १९४६ मा, कथित बेफाइदाहरूको सामना गर्दै, एक जाति संगठनले आफूलाई "मध्यवर्ती र पिछडिएका" जातिहरूको रूपमा पहिचान गरेर विशेष सुविधाहरू खोज्यो, अवसरहरूबाट आफ्नो बहिष्करणलाई उजागर गर्दै, जुन सामान्य रूपमा निम्न स्थितिको स्वीकृति भन्दा रणनीतिक राजनीतिक चालबाजीलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ&q=sudarshana+bhaumik |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=253 |language=en}}</ref> आधुनिक सन्दर्भमा, जबकि [[मण्डल आयोग]] ले [[पश्चिम बंगाल]] का लागि 'चासी-कैवर्त' र 'माहिष्य' लाई "पिछडिएका वर्ग" को रूपमा सूचीकृत गरे पनि, स्थिति जटिल रहेको छ। सेन आयोगले 'चासी-कैवर्त' (पिछडिएको रूपमा पहिचान गरिएको) र 'माहिष्य' (पिछडिएको रूपमा पहिचान नगरिएको) बीच भिन्नता छुट्याएको छ। हाल, [[अन्य पिछडा वर्ग|ओबीसी]] स्थिति 'चासी-कैवर्त' को रूपमा दस्तावेज भएकाहरूलाई उपलब्ध छ। माहिष्य समूह समग्रमा [[सामान्य जाति|सामान्य]] श्रेणीमा रहेको छ,<ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /></ref><ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |date=2 December 2023 }}</ref> र [[पश्चिम बंगाल]] को सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्दछ।<ref name=":1" /> उनीहरूको शास्त्रीय उत्पत्ति, शासक र भूमिधारकको रूपमा ऐतिहासिक महत्त्व, कृषि र औद्योगिक दुवै क्षेत्रमा आर्थिक सफलता, महत्त्वपूर्ण राजनीतिक प्रभाव, सामाजिक स्थिति, र आधुनिक वर्गीकरण मुख्य रूपमा सामान्य श्रेणी भित्र रहेका आधारमा, माहिष्यहरूलाई बंगाली हिन्दू सामाजिक पदानुक्रममा व्यापक रूपमा एक उच्च-मध्यम जाति मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref name=":1"/> ==सामाजिक-आर्थिक अवस्था== ग्रामीण क्षेत्रहरूमा धेरै अझै परम्परागत काममा संलग्न भए पनि, एक पुस्ता भित्र माहिष्यहरूले [[हावडा]] र [[कोलकाता]] को शहरी क्षेत्रहरूमा इन्जिनियरिङ र दक्ष श्रमको पक्षमा ठूलो संख्यामा कृषि त्यागे। हावडामा, माहिष्यहरू सबैभन्दा धेरै संख्यामा र सफल व्यवसायी छन्। २०औं शताब्दीको शुरुवातमा, धेरै जसो भूमि र कारखानाहरू [[कायस्थ]]हरूको स्वामित्वमा थिए; तर १९६७ सम्म, [[माहिष्य]] समुदायले जिल्लाका ६७ प्रतिशत इन्जिनियरिङ व्यवसायहरूको स्वामित्व लिएको थियो।<ref name="Vaishyas"/> उदाहरणका लागि, जब [[सुभाष चन्द्र बोस]] र [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]] बीच [[कलकत्ता नगरपालिका निगम]] को मुख्य कार्यकारी अधिकारीको पदका लागि प्रतिस्पर्धा भयो, जसले त्यसबेला बंगालको राजनीतिक जीवनमा प्रभुत्व जमाएको थियो, बोस कुशलतापूर्वक विजयी भए।<ref name="Freedom">{{cite book | last = Maity | first = Sachindra | year = 1975 | title = Freedom Movement in Midnapore | publisher = Firma, K.L. | location = Calcutta | pages = }}</ref> यद्यपि [[चित्तरञ्जन दास]] ले सुरुमा सस्मललाई काम प्रस्ताव गरेर उनको सेवाहरूको लागि पुरस्कृत गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए, तर उनले चाँडै पछि हटे जब उनले यो छनोटले शहरका कायस्थ गुटलाई आपत्तिजनक हुनेछ भनेर थाहा पाए। तिनीहरूमध्ये एकले त यसोसम्म टिप्पणी गरे: ‘के मेदिनीपुरबाट कुनै केवट आएर कलकत्तामा शासन गर्ने?’{{Efn|Refer {{Cite book|last=Mohanty|first=Nivedita |title=Oriya Nationalism Quest for a United Orissa 1866-1956|publisher=Prafulla|year=2005}} Page 263: "In 1924, when Birendranath Sasmal claimed the post of Chief Executive Officer of Calcutta corporation an untoward situation occurred. A newspaper reported that he was greeted with derogatory slogans because of his Oriya origin and his claim for the post was overruled."}} सस्मलले बंगाल प्रान्तीय कांग्रेस समिति (BPCC) को बैठकमा आफ्ना गुरु दासलाई दुई प्रश्न सोधे: '(१) सुभाष बोस सदस्य र उनका भाइ शरत बोस कलकत्ता निगमको एल्डरम्यान स्वराज पार्टी द्वारा निर्वाचित भएका थिए। किन BPCC निगममा एक परिवारको प्रभुत्व स्थापित गर्न लागिपरेको थियो? (२) निगमको सर्वोच्च कार्यकारी पदमा, उनलाई पन्छाएर अर्को व्यक्ति नियुक्त गर्ने प्रस्ताव भइरहेको थियो। के यो उनलाई उनको नीच जातका कारण हेला गरिएकोले हो?' दासले पहिलो प्रश्नमा असन्तुष्टि व्यक्त गरे र दोस्रोको अपर्याप्त जवाफ दिए जसले सस्मललाई सन्तुष्ट पारेन। सस्मल पूर्ण अपमान र क्रोधमा BPCC छोडेर आफ्नो कानुनी अभ्यास र [[कन्ताई उपविभाग|कन्ताई]] र [[मेदिनीपुर]] मा स्थानीय राजनीतिमा आफ्नो नियन्त्रणमा फर्किए।<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> माहिष्यहरूको वित्तीय, सामाजिक र राजनीतिक सफलताको बावजुद, उनीहरूले कहिलेकाहीँ सामाजिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। ऐतिहासिक रूपमा कृषि जराहरूसँग सम्बन्धित भएकाले, समुदाय शारीरिक श्रम गर्न अप्ठेरो मान्दैन, जुन परम्परागत रूपमा "उच्च जाति" का वर्गहरूले कहिलेकाहीँ फरक तरिकाले हेर्ने विशेषता हो। यो गतिशीलता शहरी र राजनीतिक क्षेत्रहरूमा यात्रा गर्ने प्रमुख माहिष्यहरूले सामना गरेका प्रतिरोधका उदाहरणहरूले देखाउँछन्, जुन क्षेत्रहरू पहिले अन्य समूहहरूको प्रभुत्वमा थिए।<ref name="Vaishyas"/><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> १९८० को दशकमा, पश्चिम बंगाल सरकारबाट राज्यमा पिछडिएका जातिहरूलाई मान्यता दिन राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी थियो।<ref name=":6" /> [[मण्डल आयोग]] ले पश्चिम बंगाल राज्यका लागि १७७ "पिछडिएका वर्ग" को सूचीमा चासी-कैवर्त र माहिष्य दुवैलाई समावेश गर्यो। १९८९ पछि, आयोगका प्रस्तावहरू लागू भएपछि, निम्न मध्यम र निम्न वर्गका माहिष्यहरू मध्ये एक वर्गले [[अन्य पिछडा वर्ग|ओबीसी]] स्थितिका लागि कम तीव्रताको अभियान चलाए। यद्यपि, यस पहलको विरुद्धमा केही सम्पन्न व्यक्तिहरूले अदालतमा समेत मुद्दा दायर गरेका थिए। १९९० को दशकको उत्तरार्धमा, सेन आयोग यस निष्कर्षमा पुग्यो कि चासी-कैवर्त एक पिछडिएको वर्ग गठन गर्दछ र माहिष्य आफैं राज्यमा पिछडिएको वर्ग होइन। २००० को दशकको शुरुवातसम्म, चासी-कैवर्तहरूलाई ओबीसी स्थिति प्रदान गरियो। जो कोही जसले आफू चासी-कैवर्त जातिसँग सम्बन्धित भएको दस्तावेज प्रस्तुत गर्न सक्छन् उनीहरू ओबीसी स्थितिका लागि योग्य थिए। २०१० को दशकको शुरुवातदेखि, माहिष्यहरू मध्येका सम्पन्न व्यक्तिहरूले पनि जातिलाई समग्र रूपमा ओबीसी स्थितिका लागि अभियान चलाउँदै आएका छन्, तर माहिष्य नामको समूह अझै पनि [[सामान्य जाति|सामान्य]] श्रेणीमा पर्दछ र [[पश्चिम बंगाल]] को सबैभन्दा ठूलो जाति बन्न जारी छ।<ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |date=2 December 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2010-01-10 |title=Bengal govt wary of implementing Mandal report, says OBC group |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengal-govt-wary-of-implementing-mandal-report-says-obc-group/ |access-date=2023-05-21 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> बाह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धमा पार्थ चटर्जीले माहिष्यहरूलाई दक्षिण-पश्चिम बंगालमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण 'मध्य-जाति' समूह मानेका थिए, जहाँ तिनीहरूको संख्या धेरै छ, जसमा मेदिनीपुर, २४ परगना, हुगली, हावडा जिल्लाहरू पर्दछन्; जबकि बीच र बीचले तिनीहरूलाई पहिलेका दुई जिल्लाहरूको दक्षिणी भागमा [[प्रभावशाली जाति]] को रूपमा मान्यता दिएका थिए। नदिया र [[मुर्शिदाबाद]] अन्य दुई जिल्लाहरू हुन् जहाँ माहिष्यहरू संख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा प्रभावी जाति छन्।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref> ==उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== [[रानी रासमणि]], भारतीय [[जमिनदार]], व्यवसायी, समाजसेवी, [[दक्षिणेश्वर काली मन्दिर]] को संस्थापक<ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Sumit |url=https://books.google.com/books?id=jyxuAAAAMAAJ |title=Writing Social History |date=1997 |publisher=New York |isbn=978-0-19-564024-3 |pages=226 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pathak |first1=Dr Indu Prabha |url=https://books.google.com/books?id=nwmYEAAAQBAJ |title=Glass Ceiling: Impact on Women |last2=Khurana |first2=Dr Payal |publisher=Shanlax Publications |isbn=978-93-94899-94-0 |pages=38 |language=en}}</ref> [[दीवान मोहनलाल]], हिन्दू राजा र नवाब [[सिराजुद्दौला]] का एक प्रमुख कमाण्डर<ref>{{Cite book |last=Halder |first=Narottam |title=Gangaridi: Alochona o Parjalochona |publisher=Dey book store |year=1988 |location=Kolkata |pages=51, 52 |language=Bengali}}</ref> [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[ब्यारिस्टर]] र राजनीतिज्ञ, लोकप्रिय रूपमा 'देशप्राण' भनेर चिनिन्छन्<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=290 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hardiman |first=David |url=https://books.google.com/books?id=uX4fEAAAQBAJ |title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22 |date=2021-03-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758056-1 |pages=165 |language=en}}</ref> [[हेमचन्द्र कानुनगो]], बम बनाउन सिक्न विदेश जाने पहिलो क्रान्तिकारीहरू मध्ये एक, भारतको [[कलकत्ता झन्डा|पहिलो अनौपचारिक झन्डा]] का सह-निर्माता<ref name=":5">{{Cite book |last=Maiti |first=Sisirkumar |title=Kichu mat, kichu path |publisher=Asavari Publication |year=1988 |pages=83 |language=Bengali}}</ref> [[बसन्त कुमार विश्वास]], स्वतन्त्रता सेनानी, सबैभन्दा कम उमेरका शहीदहरू मध्ये एक, [[चार्ल्स हार्डिङ्गे, पेन्सहर्स्टका पहिलो ब्यारन|लर्ड हार्डिङ्गे]] को हत्या प्रयास गरे<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Subodh Chandra |title=Sansad Bangali Charitabhidhan |publisher=Sahitya Sansad |year=1960 |location=Kolkata |pages=329 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sen |first=Bankim Chandra |title=Lokmata Rani Rashmoni |publisher=Bhavna prakasana |year=1973 |location=Kolkata |pages=55 |language=Bengali}}</ref> [[म्याटङ्गिनी हाजरा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[भारत छोडो आन्दोलन]] की शहीद, लोकप्रिय रूपमा "लेडी गान्धी" भनेर चिनिन्छिन्। उनको माइती थर 'माइती' वा 'मैती' थियो र उनी यस माहिष्य समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्।<ref name=":3" /> [[सतीश चन्द्र सामन्त]], स्वतन्त्रता सेनानी, समर्पित [[गान्धीवादी]], [[ब्रिटिश राज]] को समयमा [[तामलुक]] मा [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानान्तर सरकार]] स्थापना गरे<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book |last=Basu |first=Sajal |url=https://books.google.com/books?id=LTZuAAAAMAAJ |title=Factions, Ideology, and Politics: Coalition Politics in Bengal |date=1990 |publisher=Minerva Associates (Publications) |isbn=978-81-85195-26-1 |pages=20 |language=en}}</ref> [[सुशील कुमार धारा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[ब्रिटिश राज]] को समयमा [[तामलुक]] मा [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानान्तर सरकार]] स्थापना गरे<ref name=":3" /><ref name=":4" /> [[बसन्त कुमार दास (भारतीय राजनीतिज्ञ)|बसन्त कुमार दास]], स्वतन्त्रता सेनानी, स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, राजनीतिज्ञ, [[भारतीय संविधान सभा]] का सदस्य<ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=বসন্তকুমার ও সতীশচন্দ্র: অপূর্ব মেলবন্ধন {{!}} Satish Chandra Samanta & Basanta Kumar Das: Tale of two friends |url=https://www.midnapore.in/article/Freedomfighter_Satishchandrasamanta_Basantakumardas.html |access-date=2025-03-25 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Bengal contingent at the Constituent Assembly |url=https://www.getbengal.com/details/the-bengal-contingent-at-the-constituent-assembly |access-date=2025-03-25 |website=Get Bengal |language=en}}</ref> [[अनाथ बन्धु पञ्जा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[बङ्गाल स्वयंसेवक]] का सदस्य, [[जिल्ला मजिस्ट्रेट]] बर्नार्ड ई. जे. बर्जको हत्या पछि शहीद भए<ref>{{Cite web |title=.:: Legacy of Midnapore - Freedom Fighter - Anath Bandhu Panja ::. |url=https://www.midnapore.in/freedomfighters/anathbandhu_panja.html |access-date=2024-11-05 |website=www.midnapore.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bharat |first=E. T. V. |date=2020-08-21 |title=গুলি করে পালিয়ে যাননি, অনাথবন্ধু চড়ে বসেছিলেন ইংরেজ অফিসারের বুকে |url=https://www.etvbharat.com/bengali/west-bengal/state/paschim-medinipur/freedom-fighter-anath-bandhu-panja/wb20200821193217633 |access-date=2024-11-05 |website=ETV Bharat News |language=bn}}</ref> [[चारु चन्द्र भण्डारी]], स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, [[गान्धीवादी]] राजनीतिज्ञ, [[वकिल]] र [[बङ्गाल]] मा [[सर्वोदय आन्दोलन]] का प्रमुख नेता<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=74 to 75 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=Freedom fighter Charuchandra Bhandari : স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্র ভান্ডারির প্রয়াণ দিবসে উঠল খadi মন্দির সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2025-04-16 |website=bengali.news18.com |language=bn }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[आलममोहन दास]], अग्रणी [[उद्योगपति]] र इन्डिया मेसिनरी कम्पनीका संस्थापक, जसको नाममा [[दासनगर रेलवे स्टेशन]] राखिएको छ<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ritajyoti |url=https://books.google.com/books?id=GeZ3EAAAQBAJ |title=Streets in Motion: The Making of Infrastructure, Property, and Political Culture in Twentieth-century Calcutta |date=2022-11-10 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-27674-0 |pages=22 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Mitra |first1=Iman Kumar |url=https://books.google.com/books?id=WKrCDAAAQBAJ |title=Accumulation in Post-Colonial Capitalism |last2=Samaddar |first2=Ranabir |last3=Sen |first3=Samita |date=2016-07-29 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-1037-8 |pages=193 |language=en}}</ref> [[शरत् कुमार राय]], [[भारतीय अमेरिकी]] [[भूगर्भशास्त्री]] र साहसी। [[उत्तरी ध्रुव]] मा अभियानमा जाने भारतीय मूलका पहिलो व्यक्ति<ref>{{Cite journal |last=Biswas |first=Lokesh Chandra |title=Forgotten Bengali Scientist |journal=Krishti |pages=41, 44}}</ref> [[प्रबोध कुमार भौमिक]], प्रोफेसर, लेखक, [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] मा [[शिक्षाशास्त्र]] का पूर्व डीन, [[लोधा मानिसहरू|लोधा जनजाति]] मा काम गरे<ref>{{Cite web |last=Manna |first=Professor Samita |date=2024-02-06 |title=Legacy Of a Legendary Field Anthropologist |url=https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist#_ftn1 |access-date=2025-04-30 |website=UIAF |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250513233602/https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist#_ftn1 |date=13 May 2025 }}</ref> [[सौरिन्द्र मोहन सरकार]], महान भारतीय वनस्पतिशास्त्रीहरू मध्ये एक। उनी [[भारतीय विज्ञान कांग्रेस संघ|ISCA]] का सामान्य अध्यक्ष पनि थिए<ref>{{Cite journal |date=2001 |title=Sourindra Mohan Sircar |journal=Dishari |pages=100, 101}}</ref> [[तारक चन्द्र दास]], मानवशास्त्री, लेखक, [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] मा [[मानवशास्त्र]] का पहिलो प्रोफेसर<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=81 to 82 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref> *[[सुनील जनात]], वामपन्थी फोटो पत्रकार र वृत्तचित्र फोटोग्राफर, [[कलकत्ता फिल्म सोसाइटी]] का सह-संस्थापक<ref name=":2" /> *[[कनन देवी]], "[[बंगाली सिनेमा (भारत)|बंगाली सिनेमा]] की पहिलो महिला" को रूपमा चिनिन्छिन्, १९७६ मा [[दादासाहेब फाल्के पुरस्कार]] बाट सम्मानित<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |date= |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=44 to 46 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-05-24 |title=Obituary: Kanan Devi - People - News - The Independent |url=https://web.archive.org/web/20140524004341/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kanan-devi-1534655.html |access-date=2024-12-24 |website=web.archive.org}}</ref> *[[निर्मलेन्दु चौधरी]], उच्च प्रशंसित [[संगीतकार]], [[रचनाकार]] र [[गायक]], [[पूर्वी भारत]] को [[लोक संगीत]] मा ठूलो योगदान<ref>{{Cite book |last=Das |first=Pyarimohan |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.316785/page/n49/mode/1up?view=theater |title=Itibritta-tattwa |date=1915 |pages=39 to 40}}</ref><ref>{{Cite web |title=নির্মলেন্দু চৌধুরী : লোকগানে বিশ্বলোকে – কালি ও কলম |url=https://www.kaliokalam.com/%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81-%E0%A6%9A%E0%A7%8C%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%8B%E0%A6%95%E0%A6%97/ |access-date=2025-03-31 |language=en-US}}</ref> [[मणि लाल भौमिक]], [[भारतीय अमेरिकी]] भौतिकशास्त्री, [[उद्यमशीलता|उद्यमी]], एक अन्तर्राष्ट्रिय bestselling लेखक र समाजसेवी<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ranjan |title=Manikanchan |publisher=Ananda Publishers Pvt Ltd |location=Kolkata |pages=3, 5 |language=Bengali}}</ref> [[अनिल कुमार गैं]], भारतीय गणितज्ञ र [[सांख्यिकीविद्]], [[विद्यासागर विश्वविद्यालय]] का संस्थापक<ref>{{Cite journal |last=Guha |first=Abhijit |date=2013-04-01 |title=Vidyasagar viswavidyalayer bismrita prothistata |url=https://www.academia.edu/7375855 |journal=Vidyasagar Viswavidyalayer Bismrita Prothistata |volume=4 |issue=12 |pages=13}}</ref> [[सुरेश विश्वास|क्याप्टेन सुरेश विश्वास]], भारतीय साहसी, [[सर्कस रिङमास्टर|रिङमास्टर]] को रूपमा ख्याति प्राप्त गरे, [[ब्राजिलियन नौसेना विद्रोह]] दबाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले<ref>{{Cite web |last=Sen |first=Paromita |date=17 November 2018 |title=The Royal Bengal Lion-tamer |url=http://www.telegraphindia.com |access-date=January 10, 2024 |website=telegraphindia.com}}</ref> [[पबित्र सरकार]], भारतीय [[भाषाविज्ञान|भाषाविद्]], [[लेखक]] र [[शिक्षाविद्]], [[जापान सरकार]] बाट [[अर्डर अफ द राइजिङ सन]] प्राप्त गरे<ref>{{Cite book |last=Roy |first=Nibedita |title=Kaibarta Jatibarner Itihas |date=2022 |publisher=Tangan Prakashan |location=Rajshahi |pages=204 to 208 |language=Bengali}}</ref> [[दिनेश दास]], बंगाली [[कवि]], स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] लेखक<ref name=":5" /><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Sudhir |url=https://books.google.com/books?id=loYOAQAAMAAJ |title=Marxist Parties of West Bengal in Opposition and in Government, 1947-2001 |date=2007 |publisher=Progressive Publishers |isbn=978-81-8064-135-0 |pages=255 |language=en}}</ref> [[अनिल घोरई]], भारतीय [[कवि]], [[उपन्यासकार]] र लघुकथा लेखक, २०१० मा [[बंकिम पुरस्कार]] प्राप्त गरे<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=31 to 32 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |last=sray1707 |date=2014-12-14 |title=কথা ও কাহিনির মধ্যে ভূমিতেই বিলগ্ন ছিলেন তিনি, আজীবন |url=https://eisamay.com/editorial/post-editorial/editorial-on-late-author-anil-ghorai/45511627.cms |access-date=2024-12-30 |website=Eisamay Online |language=bn}}</ref> [[अनिल विश्वास (राजनीतिज्ञ)|अनिल विश्वास]], भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], प्रमुख [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] नेताहरू मध्ये एक, [[भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी) को पोलिटब्यूरो|CPIM को पोलिटब्यूरो]] का पूर्व सदस्य<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=33 to 35 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref> [[अभा मैती]], स्वतन्त्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ, [[पश्चिम बंगाल]] का शरणार्थी राहत र पुनर्वास मन्त्री (१९६२-१९६७), १९७७ देखि १९७९ सम्म [[भारत सरकार]] का उद्योग राज्य मन्त्री<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=36 to 37 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Pf8nAAAAMAAJ |title=Enlite |date=1968 |publisher=Light Publications. |pages=8 |language=en}}</ref> *[[शैलेन मन्ना]], भारतीय फुटबलर, १९५३ मा [[इङ्ग्लिस एफए]] द्वारा विश्वका दस उत्कृष्ट कप्तानहरू मध्ये नामित हुने एक मात्र एसियाली फुटबलर<ref>{{Cite journal |last=Jana |first=Madhusudan |date=2019 |title=Bharatiya Footballer Samrat Sailen Manna |journal=Tuhina |pages=215}}</ref> ==सन्दर्भहरू== {{reflist}} {{Bengali Hindu people}} [[श्रेणी:बंगाली हिन्दू जातिहरू]] [[श्रेणी:भारतीय जातिहरू]] [[श्रेणी:भारतको जनसांख्यिकीय इतिहास]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगालका सामाजिक समूहहरू]] e3subdtr25j9vqk34qb7ey3gvl8kui8 0 144820 1368832 1293800 2026-08-09T00:22:35Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368832 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Scared Child at Nighttime.jpg|thumb|300px|डरका सङ्केतहरू देखाउँदै एउटी केटी]] '''डर''' भनेको एक अप्रिय [[भावना]] हो जुन कथित खतरा वा धम्कीहरूको प्रतिक्रियामा उत्पन्न हुन्छ। डरले शारीरिक र मनोवैज्ञानिक परिवर्तनहरू निम्त्याउँछ। यसले आक्रामक प्रतिक्रिया बढाउने वा खतराबाट भाग्ने जस्ता व्यवहारिक प्रतिक्रियाहरू उत्पन्न गर्न सक्छ, जसलाई सामान्यतया लडाइँ-वा-उडान प्रतिक्रिया भनिन्छ। डरका चरम घटनाहरूले स्थिर स्थिर प्रतिक्रियालाई गराउनु सक्छ। मानिसहरूमा डर वर्तमान उत्तेजना वा भविष्यको खतराको प्रत्याशाको प्रतिक्रियामा हुन सक्छ। धेरै डरहरू सिकिन्छन्, तर डराउने क्षमता मानव स्वभावको अंश हो। धेरै अध्ययनहरूले पत्ता लगाएका छन् कि निश्चित डरहरू (जस्तै, जनावरहरू, उचाइहरू) अरूहरू (जस्तै, फूलहरू, बादलहरू) भन्दा धेरै सामान्य छन्। किनभने खतरनाक परिस्थितिहरूबाट छिटो डराउने प्रारम्भिक मानिसहरू बाँच्ने र पुनरुत्पादन गर्ने सम्भावना बढी थियो; तयारीलाई प्राकृतिक चयनको परिणामस्वरूप हुने आनुवंशिक प्रभावको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{cite journal |vauthors=Ohman A, Mineka S |date=July 2001 |title=Fears, phobias, and preparedness: toward an evolved module of fear and fear learning |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_2001-07_108_3/page/n4 |journal=Psychological Review |volume=108 |issue=3 |pages=483–522 |doi=10.1037/0033-295X.108.3.483 |pmid=11488376 |s2cid=7920871}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:डर]] iodp3upmivianwvi5iq8s8a07s8ue6l 0 145303 1368839 1303372 2026-08-09T00:30:13Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368839 wikitext text/x-wiki [[File:Women's health icon.svg|thumb|मातृ स्वास्थ्य]] '''मातृ स्वास्थ्य'''ले कुनै महिलाको गर्भावस्था, प्रसव अवस्था र प्रसवपछिको समयमा शारीरिक वा स्वास्थ्य स्थितिको अवस्थालाई बुझाउँछु। मातृ स्वस्थ्यमा परिवार योजना, गर्भकालीन सेवा, प्रसवकालीन सेवा र प्रसवपछिको सेवा समावेश हुन्छन्। मातृ स्वास्थ्य, गर्भावस्था र महिलाहरूको स्वस्थ्य सेवा वरिपरि घुम्दछ जब कुनै एक महिला गर्भवती हुन्छिन् र बच्चा जन्माउनका लागि योग्य हुन्छिन्। [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले सङ्केत गरेअनुसार मातृत्वलाई अभिभावकको भावनात्मक र प्राकृतिक अनुभवको रूपमा लिइएको भएतापनि थुप्रै महिलाहरूले स्वास्थ्य सम्बन्धि समस्याहरू झेल्दै आएको र कहिलेकाहीँ यो मातृ मृत्युको रूपमा पनि परिणत भएको पाइन्छ जसकारण महिलाहरूको स्वास्थ्य सेवालाई उकास्नका लागि थप लगानीको आवश्यकता देखिन्छ।<ref>{{Cite web |title= Maternal health |url=https://www.who.int/maternal-health/en/ |website=WHO |access-date=2020-05-14}}</ref> यी लगानीहरू विभिन्न तरिकामा हासिल गर्न सकिन्छ जसमा मुख्यतः स्वास्थ्य सेवा लागतमा अनुदान, मातृ स्वास्थ्य शिक्षा, प्रभावकारी परिवार योजना प्रोत्साहन र सुत्केरी महिलाहरूको स्वास्थ्य जाँच गर्ने कार्य समावेश रहेका छन्। मातृ रोग र मातृ मृत्युले विशेषगरी तल्लो र तल्लो-मध्य आयका देशहरूमा बसोबास गर्ने महिलाहरूलाई प्रभाव पार्ने गरेको छ।<ref>{{Cite web |title= Maternal health |url=https://www.who.int/maternal-health/en/ |website=WHO |access-date=2020-05-14}}</ref> संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोषका अनुसार सन् २०१० मा अनुमानित दुई लाख उन्नानब्बे हजार महिलाहरूको [[गर्भावस्था]] वा प्रसव अवस्थाम मृत्यु हुन पुगेको थियो। दिन प्रतिदिन यो मातृ मृत्युदर बढ्दै गएको र [[अफ्रिका]] तथा [[दक्षिण एसिया]]का केही देशहरूमा यो दर चिन्ताजनक रूपमा बढ्दो गइरहेको पाइन्छ। संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोषका अनुसार सन् २०१३ मा गर्भावस्थामा वा जन्मसम्बन्धी कारणले २ लाख ८९ हजार महिलाहरूको मृत्यु भएको अनुमान गरिएको थियो। हाल महिलाहरूले परिवार योजनासहित, प्रसवको समयमा दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको सुनिश्चितता र आपतकालीन अवस्थामा उनीहरूको हेरचाह गर्ने मानिसहरूको उपस्थितिको सहजरूपमा प्राप्त गर्न सक्ने भएकाले विश्वव्यापी मातृ मृत्युदरमा कमि आएको पाइन्छ। सन् १९९० मा जहाँ प्रति १ लाख जीवित जन्ममा ३८० महिलाहरूको मृत्यु हुने गरेको थियो भने सन् २०१३ मा त्यो अनुपात प्रति १ लाख जीवित जन्ममा २१० मा घटेको थियो। यसको परिणामस्वरूप धेरै देशहरूले मातृ मृत्युदरलाई घटाएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Robert L. |last2=Murray |first2=John |last3=Jack |first3=Susan |last4=Arscott-Mills |first4=Sharon |last5=Verardi |first5=Vincenzo |date=2017-12-06 |title=Impact of multisectoral health determinants on child mortality 1980–2010: An analysis by country baseline mortality |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |at=e0188762 |pmid=29211765 |pmc=5718556 |doi=10.1371/journal.pone.0188762 |doi-access=free |bibcode=2017PLoSO..1288762C |issn=1932-6203}}</ref> विश्वव्यापी रूपमा मातृ मृत्युदरमा कमी आएतापनि मातृ स्वस्थ्यको सुनिश्चितताका लागि थुप्रै कामहरू गर्न आवश्यक देखिन्छ। मातृ मृत्युदर अफ्रिका र दक्षिण एसियामा बसोबास गर्ने ८५% भन्दा बढी गरिब समुदायका बीचमा छ। मातृ मृत्युदरको असर कमजोर परिवार र ती परिवारका बालबालिकाहरूसम्म पनि पुग्ने गर्दछ। यदि जन्मिएका बच्चा बाँच्न सफल भइहाले भनेपनि उनीहरू दोस्रो जन्मदिनसम्ममा जीवित नरहेको भेटिन्छ। सन् २०१० मा अमेरिकाको स्वास्थ्य मन्त्रालयको संयुक्त आयोगले मातृ मृत्युदरलाई "आतङ्कवादी घटना" भनेर व्याख्या गरेको थियो भने स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर मापन गर्न यसलाई प्रयोग लिन थालिएको थियो। मातृत्वकालीन मृत्युदर रोक्नका लागि प्रमुख चार कुराहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ जुन यसप्रकार छन्; सर्वप्रथम गर्भकालीन सेवा, मातृ हेरचाह, गर्भमा रहेको शिशुको विकास र वृद्धिसँग सम्बन्धित सेवा प्रदान गर्नु आवश्यक देखिन्छ भने दोस्रो; चिकित्सक, नर्स वा प्रशिक्षित कार्यकारीद्वारा आपतकालीन अवस्थामा सेवा सुनिश्चित गर्नु। तेस्रो; आपतकालीन सम्पर्क व्यवस्था र अन्तिममा प्रसवोत्तर सेवा रहेको छ। प्रसवपछिको स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित सेवा प्रसवोत्तर सेवा हो। यस समयमा सुत्केरी महिलालाई अत्याधिक रक्तस्राव हुने भएकाले विशेष ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ त्यसकारण प्रसवोत्तर समयमा स्वास्थ्यकर्मीद्वारा आमा र शिशुको स्वास्थ्यको मूल्याङ्कन गर्न यी रोकथाम चरणहरूलाई अत्यन्तै सिफारिस गरिन्छ। == मातृ रोग र मृत्यु == विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले अनुमान गरे अनुसार सन् २०१७ मा लगभग २,९५,००० को हाराहारीमा मातृ मृत्यु भएको थियो।<ref name="Maternal health">{{Cite web |title=Maternal health |url=https://www.who.int/health-topics/maternal-health |access-date=2022-08-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref> यी मातृ मृत्युुहरू प्रसवको समयमा भएको अत्याधिक रक्तस्रावको कारण भएको हुने ठम्याइ छ। यसबाहेक मातृ मृत्युका अप्रत्यक्ष कारणहरूमा रगतको कमी र मलेरिया जस्तो रोग पनि समावेश छ। जब कुनै महिलाले आपतकालीन प्रसवको समयमा अनुभवी चिकित्सकको पहुँचमा हुन्छिन् तब विश्वव्यापी मातृ मृत्यु दर लगभग ४४ प्रतिशतले घटेको पाइएको थियो जसले सन् १९९० देखि २०१५ सम्मको अवधिमाप्रति वर्ष २.३ प्रतिशत कमीको प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>{{cite web |title=Maternal Health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |website=World Health Organisation |access-date=27 January 2023}}</ref>धेरै प्रयास पछि विश्वव्यापी मृत्यु दरमा कमी आएको थियो तर विशेष रूपमा कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा मातृ मृत्युु दर अझै पनि उच्च रहेको र यी सबै प्रयासको बाबजुद पनि अनियन्त्रित दरहरू उच्चनै रहेको पाइन्छ। उप-सहारा अफ्रिका यस्ता मातृ मृत्युुको लागि लगभग दुई तिहाइको उत्तरदायी रहेको र दक्षिण एसिया पाँच भागको एक भागका लागि उत्तरदायी छ। मातृ मृत्यु [[भारत]] र [[नाइजेरिया]]मा एक तिहाइको बराबर हुने गरेको पाइन्छ जहाँ मातृ मृत्युले कमजोर पारिवारिक स्थिति भएका परिवारलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेको छ।<ref name="skolnic">{{cite book |last1=Skolnik |first1=Richard |title=Global Health 101 |date=2019 |publisher=Burlington: Jones & Bartlett Learning, LLC |isbn=9781284145397 |pages=275–278 |edition=4th <!--|access-date=30 September 2020-->}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Moucheraud |first1=Corrina |last2=Worku |first2=Alemayehu |last3=Molla |first3=Mitike |last4=Finlay |first4=Jocelyn E |last5=Leaning |first5=Jennifer |last6=Yamin |first6=Alicia Ely |date=2015-05-06 |title=Consequences of maternal mortality on infant and child survival: a 25-year longitudinal analysis in Butajira Ethiopia (1987-2011) |journal=Reproductive Health |volume=12 |issue=Suppl 1 |pages=S4 |doi=10.1186/1742-4755-12-S1-S4 |issn=1742-4755 |pmc=4423767 |pmid=26001059 |doi-access=free }}</ref> == मातृ स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरू == === गरीबी र स्वास्थ्य सेवामा न्यून पहुँच === संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोषको प्रतिवेदन अनुसार, सामाजिक र आर्थिक अवस्था, सांस्कृतिक मूल्य र मान्यता तथा भौगोलिक विकटताले मातृ मृत्युलाई बढाउँदछ भने उप-सहारा अफ्रिकामा [[गर्भावस्था]]मा वा प्रसवको समयमा मातृ मृत्युको जोखिम विकसित देशहरूको तुलनामा १७५ गुणा बढी रहेको छ।<ref name="Determinants">{{cite web|url=http://www.unfpa.org/sites/default/files/resource-pdf/EN-SRH%20fact%20sheet-Poormother.pdf|title=The social determinants of maternal death and disability|publisher=United Nations Population Fund}}</ref> गर्भावस्थासँग सम्बन्धित रोग र जन्मपश्चातका कमजोरीहरूले जोखिम थप बढाउने गरेको पाइन्छ। गरीबी, मातृ स्वास्थ्य र शिशु स्वास्थ एक आपसमा अन्तर्सम्बन्धित छन्।<ref name="Filippi">{{cite journal | vauthors = Filippi V, Ronsmans C, Campbell OM, Graham WJ, Mills A, Borghi J, Koblinsky M, Osrin D | display-authors = 6 | title = Maternal health in poor countries: the broader context and a call for action | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-28-november-3-2006_368_9546/page/1535 | journal = Lancet | volume = 368 | issue = 9546 | pages = 1535–41 | date = October 2006 | pmid = 17071287 | doi = 10.1016/S0140-6736(06)69384-7 | s2cid = 31036096 }}</ref> गरिबीग्रस्त क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्ने महिलाहरू अधिक तौलका हुने र उनीहरू धूम्रपान तथा मद्यपान जस्ता अस्वस्थ व्यवहारमा संलग्न हुने सम्भावना बढी हुन्छ भने उनीहरू वैध मातृ स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्ने वा सहभागी हुने पनि कम सम्भावना हुन्छ।<ref name=Timmermans>{{cite journal | vauthors = Timmermans S, Bonsel GJ, Steegers-Theunissen RP, Mackenbach JP, Steyerberg EW, Raat H, Verbrugh HA, Tiemeier HW, Hofman A, Birnie E, Looman CW, Jaddoe VW, Steegers EA | display-authors = 6 | title = Individual accumulation of heterogeneous risks explains perinatal inequalities within deprived neighbourhoods | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 26 | issue = 2 | pages = 165–80 | date = February 2011 | pmid = 21203801 | pmc = 3043261 | doi = 10.1007/s10654-010-9542-5 }}</ref> आमा र शिशु दुवैका लागि यस्ता अस्वस्थकर खानपान र गलत प्रवृत्तिको कारणले खतरालाई झन् उकासेको पाइन्छ। केन्यामा गरिएको एक अध्ययनले गरिबीग्रस्त क्षेत्रहरूमा मातृ स्वास्थ्य समस्याहरूमा कमजोरी, रक्ताल्पता, उच्च रक्तचाप, मलेरिया, जटिल श्रम र अस्वस्थकर खानपान समावेश छन्।<ref name=Izugbara>{{cite journal | vauthors = Izugbara CO, Ngilangwa DP | title = Women, poverty and adverse maternal outcomes in Nairobi, Kenya | journal = BMC Women's Health | volume = 10 | issue = 33 | date = December 2010 | pmid = 21122118 | pmc = 3014866 | doi = 10.1186/1472-6874-10-33 | doi-access = free }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{cite web |title= मातृ स्वस्थ्य सुधारका लागि ५ तरिकाहरू |publisher=संयुक्त राष्ट्र बाल कोष |url=http://www.unicef.org/mdg/maternal.html |ref={{harvid|UNICEF Maternal Health}}}} * {{cite web|title=मातृ स्वास्थ्य|publisher=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|url=https://www.who.int/health-topics/maternal-health|ref={{harvid|WHO Maternal Health}}}} [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:मातृ स्वास्थ्य]] rwydaypctf0gtw5kgnwmxobxv4ijsqx 0 145404 1368826 1303465 2026-08-09T00:17:16Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368826 wikitext text/x-wiki '''स्त्री मनोविज्ञान''' वा '''महिलाको मनोविज्ञान''' एक दृष्टिकोण हो जुन महिलाहरूले जीवनभर सामना गर्ने सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक मुद्दाहरूमा केन्द्रित हुन्छ। यो पुरुष-प्रधान विकास सिद्धान्तहरू जस्तै सिग्मन्ड फ्रायडको महिला कामुकताको दृष्टिकोणको प्रतिक्रियाको रूपमा देखा पर्‍यो। करेन हर्नीको मौलिक कृतिले तर्क गर्‍यो कि पुरुष वास्तविकताहरूले महिला मनोविज्ञानको वर्णन गर्न वा तिनीहरूको लिङ्ग परिभाषित गर्न सक्दैन किनभने तिनीहरू केटीहरू वा महिलाहरूको अनुभवबाट सूचित हुँदैनन्।<ref>{{Cite journal|last=Miletic|first=Michelle Price|date=October 2013| title=The Introduction of a Feminine Psychology to Psychoanalysis|journal=Contemporary Psychoanalysis|volume=38|issue=2|pages=287–299|doi=10.1080/00107530.2002.10747102|s2cid=143402363|issn=0010-7530}}</ref> हर्नी जस्ता सिद्धान्तकारहरूले महिलाहरूको अनुभव पुरुषहरूको भन्दा फरक हुने यो नयाँ नारीवादी दृष्टिकोण आवश्यक भएको दाबी गरे, र महिलाहरूको सामाजिक अस्तित्व उनीहरूको मनोविज्ञान बुझ्न महत्त्वपूर्ण थियो।<ref>{{Cite book|title=Cultural Foundations of Political Psychology (Clt)|last=Roazen|first=Paul|publisher=Transaction Publishers|year=2003|isbn=978-0765801821|location=New Brunswick, NJ|pages=259}}</ref> डा. क्यारोल गिलिगनको अनुसन्धानमा यो सुझाव दिइएको छ कि महिला मनोविज्ञानका केही विशेषताहरू पुरुषहरूले परिभाषित गरेको सामाजिक व्यवस्थाको पालना गर्न देखा पर्छन् र यो उनीहरूको लिङ्ग वा मनोविज्ञानको प्रकृति हो भनेर आवश्यक छैन।<ref>{{Cite book|title=Women Beyond Freud: New Concepts Of Feminine Psychology|last=Berger|first=Milton|publisher=Brunner/Mazel|year=1994|isbn=978-0876307090|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womenbeyondfreud00milt/page/150 150]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/womenbeyondfreud00milt/page/150}}</ref> == हर्नीको सिद्धान्त == "स्त्री मनोविज्ञान" दृष्टिकोण प्रायः १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धकी मनोवैज्ञानिक करेन हर्नीको अग्रगामी कामलाई श्रेय दिइन्छ।<ref>{{Cite journal|last=Gilman|first=Sander L.|date=2001-08-01|title=Karen Horney, M.D., 1885–1952|url=https://ajp.psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/appi.ajp.158.8.1205|journal=American Journal of Psychiatry|volume=158|issue=8|pages=1205|doi=10.1176/appi.ajp.158.8.1205|pmid=11481151|issn=0002-953X|url-access=subscription}}</ref> उनले सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविश्लेषणात्मक सिद्धान्तको खण्डन गरिन्, तर्क गरिन् कि यो पुरुष-प्रधान छ र त्यसैले, पूर्वाग्रह र लिंगकेन्द्रित विचारहरू राख्छ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Miletic|first=Michelle Price|date=2002|title=The Introduction of a Feminine Psychology to Psychoanalysis|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-psychoanalysis_2002-04_38_2/page/287|journal=Contemporary Psychoanalysis|volume=38|issue=2|pages=287–299|doi=10.1080/00107530.2002.10747102|s2cid=143402363|issn=0010-7530}}</ref> हर्नीले दाबी गरिन् कि यस कारणले गर्दा, फ्रायडको सिद्धान्तले स्त्रीत्वको वर्णन गर्न सक्दैन किनभने यो वास्तविक महिला अनुभवबाट होइन तर पुरुष वास्तविकताबाट सूचित हुन्छ।<ref name=":1" /> यसको एउटा उदाहरण फ्रायडको प्रस्ताव हो कि महिला व्यक्तित्वले लिंग ईर्ष्या प्रदर्शन गर्ने झुकाव राख्छ, जसद्वारा एक केटीले लिंग राख्न नसक्नुलाई गलत कामको सजायको रूपमा व्याख्या गर्छिन् र पछि आफ्नी आमालाई दोष दिन्छिन्।<ref>{{Cite book|title=The Freud Encyclopedia: Theory, Therapy, and Culture|last=Erwin|first=Edward|publisher=Taylor & Francis|year=2002|isbn=978-0415936774|location=London|pages=179}}</ref> फ्रायडले भनेझैं, "उनले यो देखेकी छिन् र जान्दछिन् कि उनी यो बिना छिन् र यो प्राप्त गर्न चाहन्छिन्।"<ref>{{Cite book|title=Literary Theory: The Complete Guide|last=Klages|first=Mary|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2017|isbn=9781472592750|location=London|pages=45}}</ref> हर्नीले तर्क गरिन् कि यो लिंगको ईर्ष्या होइन तर विपरीत लिङ्गी अभिभावकप्रति आधारभूत चिन्ता, शत्रुता र क्रोध हो, जसलाई उनी समलिङ्गी अभिभावकको स्नेहको लागि प्रतिस्पर्धाको रूपमा हेर्छिन्, र यसरी उनलाई आफ्नो सुरक्षा र सुरक्षाको लागि प्रत्यक्ष खतराको रूपमा हेर्छिन्।<ref>{{Cite book|title=The Psychology of Personality: Viewpoints, Research, and Applications|last=Carducci|first=Bernardo|publisher=Wiley-Blackwell|year=2009|isbn=9781405136358|location=Malden, MA|pages=184}}</ref> उनले आफ्नो स्त्री मनोविज्ञान सिद्धान्तको एक भागको रूपमा विश्वास गरिन् कि यो पक्षलाई यौन गतिशीलताको सट्टा पारस्परिक गतिशीलता (जस्तै सामाजिक शक्तिमा भिन्नता) को आधारमा समाधान गर्नुपर्छ।<ref>{{Citation |title=Karen Horney: The Three Phases of Her Thought |date=2000-11-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410603876-15 |work=Portraits of Pioneers in Psychology |pages=193–210 |access-date=2023-05-04 |publisher=Psychology Press |doi=10.4324/9781410603876-15 |isbn=978-1-4106-0387-6|url-access=subscription}}</ref> हर्नीले फ्रायडियन अवधारणाको विरोध गरिन्: उनले लिंगको ईर्ष्यालाई विघटन गरिन् र यसलाई सफलताको लागि आफ्नो प्राकृतिक आवश्यकताहरू र दुवै लिङ्गको विशेषता भएको सुरक्षा व्यक्त गर्न चाहने महिलाहरू बाहेक अरू केही नभएको रूपमा वर्णन गरिन्।<ref>{{Cite journal|last1=Winch|first1=Robert F.|last2=Horney|first2=Karen|date=August 1946|title=Our Inner Conflicts: A Constructive Theory of Neurosis|url=http://dx.doi.org/10.2307/348790|journal=Marriage and Family Living|volume=8|issue=3|pages=56|doi=10.2307/348790|jstor=348790|issn=0885-7059|url-access=subscription}}</ref> फ्रायडको निराशावादको तुलनामा हर्नीको स्त्री मनोविज्ञानलाई संसार र जीवनको पुष्टिकरणको आशावादीको रूपमा वर्णन गर्ने एउटा समानता छ जुन संसार र जीवनको नकारात्मकता तर्फ उन्मुख छ।<ref>{{Cite journal|last=Kelman|first=Harold|date=1967|title=Karen Horney on feminine psychology|journal=The American Journal of Psychoanalysis|volume=27|issue=1–2|pages=163–183|doi=10.1007/bf01873051|pmid=4862394|s2cid=41571809|issn=0002-9548}}</ref> लिंगको ईर्ष्याको फ्रायडियन अवधारणालाई विघटन गर्दै, हर्नीले गर्भको ईर्ष्याको अवधारणासँग यसको विरोध गरे। यो महिलाहरूको बच्चा जन्माउने क्षमतामा पुरुषहरूले महसुस गर्ने ईर्ष्या हो। फलस्वरूप, पुरुषहरूले यो असक्षमताको पूर्ति गर्न जीवनका अन्य क्षेत्रहरूमा सफलता खोज्छन्। हर्नीले यो पनि तर्क गरे कि पुरुष र महिला बीचको भिन्नताहरूको लागि सामाजिक र सांस्कृतिक व्याख्याहरू छन्, जुन फ्रायडको विश्वाससँग असहमत थियो कि यो जीवविज्ञान थियो जसले पुरुष र महिलालाई फरक बनायो।<ref>{{cite web |title=Karen Horney's Feminine Psychology |url=https://allpsych.com/personality-theory/psychodynamic/horney/ |website=AllPsych |publisher=Custom Continuing Education, LLC |access-date=2023-11-27}}</ref> == मातृत्व विरूद्ध करियर == महिला मनोवैज्ञानिकहरूले उल्लेख गरेको एउटा गतिशीलता भनेको मातृत्वको परम्परागत भूमिका र करियर महिलाको आधुनिक भूमिका बीचको सन्तुलन कार्य हो। भूमिकाहरू एकअर्काको विरोधाभासपूर्ण हुँदैनन्: अतिरिक्त आम्दानीले परिवारको पालनपोषण गर्न मद्दत गर्छ र काम गर्ने आमाहरूले परिवारभन्दा बाहिर समाजमा योगदान पुर्‍याइरहेका जस्तो महसुस गर्न सक्छन्। आमा र बुबा दुवैले काम र पारिवारिक जीवन दुवैलाई सन्तुलनमा राख्ने दबाब महसुस गर्छन्, र बुबाहरूले एक शताब्दी अघिको भन्दा बढी घरमा बढी समय बिताउँछन् र बाल हेरचाह र घरको काममा संलग्न हुन्छन्। प्यू रिसर्च सेन्टरद्वारा गरिएको एक अध्ययनले संकेत गर्छ कि ४२% उत्तरदाताहरूले अंशकालिक काम गर्ने आमा आदर्श परिदृश्य हो भन्ने विश्वास गर्छन् भने १६% ले पूर्ण-समय काम गर्नु आमाहरूको लागि आदर्श हो भन्ने सोच्छन्, र बाँकीले आमाहरू घरमै बस्नुपर्छ भन्ने सोच्छन्। ४६% बुबाहरूले पनि रिपोर्ट गरे कि उनीहरूले आफ्ना बच्चाहरूसँग पर्याप्त समय बिताइरहेका छैनन् भन्ने महसुस गरे: यस प्यू अनुसन्धान सर्वेक्षणमा प्रतिक्रिया दिने बुबाहरूले आमाहरूको तुलनामा बाल हेरचाह प्रदान गर्ने समय लगभग आधा बिताइरहेका थिए। १५% काम गर्ने बुबाहरूले भने कि काम सन्तुलन गर्न र आफ्ना बच्चाहरूको हेरचाह गर्न धेरै गाह्रो छ।<ref>{{Cite web|title=Modern Parenthood|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2013/03/14/modern-parenthood-roles-of-moms-and-dads-converge-as-they-balance-work-and-family/|website=Pew Research Center|date=2013-03-14|access-date=2023-11-27}}</ref> सोही अध्ययनले पत्ता लगायो कि ५०% काम गर्ने बुबाहरूले काम र बाल हेरचाह जिम्मेवारीहरू सन्तुलनमा राख्न कम्तिमा केही हदसम्म गाह्रो भएको बताए। यद्यपि, बाल हेरचाहमा सहयोग गर्न सक्षम बुबाहरूले रिपोर्ट गर्छन् कि उनीहरू त्यसो गर्न मन पराउँछन्, प्रायः आमाहरू भन्दा पनि बढी।<ref>{{Cite web|title=Fathers’ Involvement With Their Children: United States, 2006–2010|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr071.pdf|website=National Health Statistics Reports|access-date=2023-11-27}}</ref> प्यू रिसर्च सेन्टरले अभिभावकहरूलाई अभिभावकको रूपमा उनीहरूले गरिरहेको काम कति राम्रो छ भनेर मूल्याङ्कन गर्न पनि भन्यो। धेरैजसो आमाहरू र महिलाहरूले आफूलाई उत्कृष्ट वा धेरै राम्रो काम गरिरहेको रूपमा मूल्याङ्कन गरेको पाइयो, तर काम गर्ने आमाहरूले काम नगर्ने आमाहरू भन्दा धेरै उच्च मूल्याङ्कन गरेको तथ्यको बावजुद आफ्ना बच्चाहरूसँग धेरै कम समय बिताएको महसुस गर्ने आमाबाबुले आफूलाई उत्कृष्ट काम गरिरहेको रूपमा मूल्याङ्कन गर्ने सम्भावना कम थियो।<ref>{{Cite web|title=Raising Kids and Running a Household: How Working Parents Share the Load|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2015/11/04/raising-kids-and-running-a-household-how-working-parents-share-the-load/|website=Pew Research Center|date=2015-11-04|access-date=2023-11-27}}</ref> प्यू रिसर्च सेन्टरले महिला मनोविज्ञानसँग सम्बन्धित भिन्नताहरू,<ref>{{Cite web|title=Women and Leadership|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2015/01/14/women-and-leadership/|website=Pew Research Center|access-date=2023-11-27}}</ref> कार्यस्थलमा महिलाहरूको प्रगति<ref>{{Cite web|title=On Pay Gap, Millennial Women Near Parity – For Now|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2013/12/11/on-pay-gap-millennial-women-near-parity-for-now/|website=Pew Research Center|access-date=2023-11-27}}</ref> र घरमा उनीहरूको स्थानको बारेमा मानिसहरूको विचारहरूको अनुसन्धान र अनुसन्धान गर्न धेरै अध्ययनहरू र सर्वेक्षणहरू गरेको छ।<ref>{{Cite web|title=Breadwinner Moms|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2013/05/29/breadwinner-moms/|website=Pew Research Center|access-date=2023-11-27}}</ref> जेनिफर स्टुअर्टद्वारा गरिएको एक अध्ययन अनुसार,<ref>{{Cite book|last=Stuart|first=Jennifer|title=Pathways to Balance: Studying Women's Work-Family Choices|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=9780674054455|pages=85–87}}</ref> एक महिलाको विगतले कसरी, वा, उनले आफ्नो काम र घरको जीवनलाई सन्तुलनमा राख्ने छनौट गर्छिन् भन्ने कुरालाई प्रभाव पार्न सक्छ। विशेष गरी, स्टुअर्टले दाबी गर्छन् कि प्राथमिक निर्धारक महिलाको "आमासँगको उनको सम्बन्धको गुणस्तर" हो। ती महिलाहरू जसका आमाहरूले न्यानो लगाव र आत्मविश्वासी स्वायत्तताको भावनालाई बढावा दिएकी छिन्, उनीहरूले आफ्ना बच्चाहरू र/वा कामको आनन्द लिने तरिकाहरू फेला पार्न सक्छन्, प्रायः काम र पारिवारिक वातावरणलाई दुवैलाई अनुकूल बनाउने तरिकाहरूमा परिमार्जन गर्छन्।<ref>{{Cite book|last=Stuart|first=Jennifer|title=Pathways to Balance: Studying Women's Work-Family Choices|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=9780674054455|pages=87}}</ref> काम गर्ने महिलाहरूले कहिलेकाहीं आफ्नो करियरमा सम्झौता गर्छन् ताकि उनीहरूले तलबयुक्त काम र मातृत्वको जिम्मेवारीलाई सन्तुलनमा राख्न सकून्। यी सम्झौताहरूमा घण्टा कटौती गर्ने र कम तलब वा कम जागिरको स्थिति स्वीकार गर्ने समावेश छ, जसले महिलाहरूलाई कार्यस्थलमा शीर्ष प्रदर्शनकर्ता बन्नबाट रोक्न सक्छ।<ref>{{Cite web|title=The Mommy Track Turns 30|url=https://hbr.org/2018/03/the-mommy-track-turns-30|website=Harvard Business Review|date=2018-03-01|access-date=2023-11-27}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> डा. रामोन रेसाका अनुसार, आमाहरूले यो कुरा सम्झनु पर्छ कि "बालबालिकाहरू धेरै लचिलो हुन्छन् र आवश्यक पर्ने कुनै पनि परिवर्तनमा अनुकूलन हुन्छन्। तिनीहरू दुख, निराशा र उदासीनता महसुस गर्न पनि चतुर हुन्छन्।"<ref>{{Cite web|title=The Pressure on Working Mothers|url=https://www.apa.org/news/press/releases/stress/2010/mothers|website=American Psychological Association|date=2010-05-10|access-date=2023-11-27}}</ref> ==संदर्भ== [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 56p569uexhgauth07ysk02t8maplnz0 0 145420 1368918 1300127 2026-08-09T02:12:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368918 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|रोग, विकार, वा कमजोरीहरूको प्रमाण बिना प्रजनन प्रणालीको अवस्था}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Angolan community members at HIV AIDS outreach event (5686747785).jpg | image2 = HIV Antibody Testing Kit (48140260338).jpg | image3 = 2013 08 19 AMISOM Sector Two Health Clinic 010 (9649640387).jpg | image4 = Trans March San Francisco Resource Fair 20210625-1971.jpg | image5 = Midwives training at Pacific Adventist University PAU, outskirts of Port Moresby, PNG. (10702477884).jpg | image6 = Tampon and cup 3.jpg | footer = यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य। '''माथि-बायाँ''':[[अङ्गोला]]मा [[एचआइभी]] सम्बन्धित जनचेतनामूलक एक कार्यक्रम। '''माथि-दायाँ''': द्रुत एचआइभी परिक्षण किट। '''केन्द्र-बायाँ''': एक [[आफ्रिकी सङ्घको सोमालिया नियोग]]को चिकित्सा अधिकारीले एक आमालाई सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण गर्दै। '''केन्द्र-दायाँ''': सान फ्रान्सिस्कोमा [[पारलैङ्गिक व्यक्ति|पारलैङ्गिक]] मार्चमा कन्डम र व्यापक यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य जानकारी सहितको स्रोत स्ट्यान्ड। '''तल-बायाँ''':प्यासिफिक एड्भेन्टिस्ट विश्वविद्यालयमा [[सुडेनी]] प्रशिक्षकको प्रशिक्षण। '''तल-दायाँँ''': [[तम्पन]] र [[महिनावारी कप]]को चयन। }} '''यौन र प्रजनन स्वास्थ्य''' अनुसन्धान, स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक क्रियाकलापको एक क्षेत्र हो<ref>{{cite journal |vauthors=Cottingham J, Kismödi E, Hussein J |title=''Sexual'' and Reproductive Health Matters - What's in a name? |journal=Sexual and Reproductive Health Matters |volume=27 |issue=1 |pages=1–3 |date=December 2019 |pmid=31884899 |pmc=7887925 |doi=10.1080/09688080.2019.1574427}}</ref> जसले व्यक्तिको [[प्रजनन प्रणाली]] र यौन कल्याण सहित स्वास्थ्यलाई जीवनका सबै चरणहरूको अन्वेषण गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/repro-health|publisher=National Institute of Environmental Health Sciences|title=Reproductive Health|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918132100/https://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/repro-health/index.cfm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal| vauthors=Mitchell KR, Lewis R, O'Sullivan LF, Fortenberry JD |date=2021 |title=What is sexual wellbeing and why does it matter for public health? |journal=The Lancet Public Health|language=en|volume=6|issue=8|pages=e608–e613|doi=10.1016/S2468-2667(21)00099-2 |pmid=34166629|s2cid=235635898|hdl=1805/31614|hdl-access=free|pmc=7616985}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sladden |first1=Tim |last2=Philpott |first2=Anne |last3=Braeken |first3=Doortje |last4=Castellanos-Usigli |first4=Antón |last5=Yadav |first5=Vithika |last6=Christie |first6=Emily |last7=Gonsalves |first7=Lianne |last8=Mofokeng |first8=Tlaleng |date=2021-10-02 |title=Sexual Health and Wellbeing through the Life Course: Ensuring Sexual Health, Rights and Pleasure for All |journal=International Journal of Sexual Health |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=565–571 |doi=10.1080/19317611.2021.1991071 |pmid=38595782 |issn=1931-7611|pmc=10903615 }}</ref> यौन र प्रजनन स्वास्थ्यलाई प्रायः यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारका रूपमा परिभाषित गरिन्छ, जसले व्यक्तिको यौन र प्रजनन जीवनमा विकल्प बनाउने अधिकारलाई समेट्छ।<ref name="Defining sexual health">{{Cite web |title=Defining sexual health |url=https://www.who.int/teams/sexual-and-reproductive-health-and-research/key-areas-of-work/sexual-health/defining-sexual-health |access-date=2024-02-07 |website=www.who.int |language=en}}</ref> यो शब्दलाई [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को स्वास्थ्यको परिभाषाको ढाँचा भित्र अझ व्यापक रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ। "पूर्ण शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याणको अवस्था, र केवल रोग वा दुर्बलताको अनुपस्थिति नभएको"को रूपमा।<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/reproductive_health/en/|title=WHO: Reproductive health|access-date=2008-08-19|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709170104/http://www.who.int/topics/reproductive_health/en/|url-status=live}}</ref> विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यौन स्वास्थ्यको कार्यात्मक परिभाषा (सन् २००६) '... यौन सम्बन्धसँग सम्बन्धित शारीरिक, भावनात्मक, मानसिक र सामाजिक कल्याणको अवस्था; केवल रोगको अनुपस्थिति मात्र नभई, कार्यक्षमता वा दुर्बलताको अनुपस्थिति होइन।<ref name="Defining sexual health"/> यौन स्वास्थ्यको लागि कामुकता र यौन सम्बन्धको लागि सकारात्मक र सम्मानजनक दृष्टिकोण चाहिन्छ, साथै जबरजस्ती, भेदभाव र हिंसाबाट मुक्त, आनन्ददायी र सुरक्षित यौन अनुभवहरू प्राप्त गर्ने सम्भावना चाहिन्छ। यौन स्वास्थ्य प्राप्त गर्न र कायम राख्नको लागि, सबै व्यक्तिहरूको यौन अधिकारको सम्मान, संरक्षण र पूर्ति गरिनुपर्छ।<ref>{{cite book | url = http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf | title = International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach | publisher = UNESCO | year = 2018 | isbn = 978-92-3-100259-5 | location = Paris | pages = 22 | access-date = 2018-06-21 | archive-date = 2018-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf | url-status = live }}</ref> यसमा यौन कल्याण समावेश छ, जिम्मेवार, सन्तोषजनक र सुरक्षित यौन सम्बन्ध राख्ने व्यक्तिको क्षमता र कहिले र कति पटक गर्ने भनेर निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता समावेश गर्दछ। [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का नियोगहरूले विशेष गरी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यलाई शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक कल्याण र यौनिकता दुवैलाई समावेश गरी परिभाषित गर्दछ। यसबाहेक, यौन जीवनलाई आनन्ददायी र सन्तोषजनक बनाउनुको महत्त्व, र यौनको नकारात्मक परिणामहरूमा मात्र केन्द्रित नहुनुलाई विश्व यौन स्वास्थ्य सङ्घ जस्ता धेरै नियोगहरूले जोड दिएका छन्।<ref>{{Cite web |last=World Association of Sexual Health |first=World Association of Sexual Health |date=2019 |title=Mexico City World Congress of Sexual Health DECLARATION ON SEXUAL PLEASURE |url=https://thepleasureproject.org/wp-content/uploads/2021/12/WAS_Declaration_on_Sexual_Pleasure-1.pdf |access-date=7 February 2024 |website=World Association of Sexual Health}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ford |first1=Jessie V. |last2=Corona-Vargas |first2=Esther |last3=Cruz |first3=Mariana |last4=Fortenberry |first4=J. Dennis |last5=Kismodi |first5=Eszter |last6=Philpott |first6=Anne |last7=Rubio-Aurioles |first7=Eusebio |last8=Coleman |first8=Eli |date=2021-10-02 |title=The World Association for Sexual Health's Declaration on Sexual Pleasure: A Technical Guide |journal=International Journal of Sexual Health |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=612–642 |doi=10.1080/19317611.2021.2023718 |pmid=38595778 |issn=1931-7611|pmc=10903694 }}</ref> साथै सुरक्षित र सन्तोषजनक सम्बन्धहरूको स्वास्थ्य र कल्याणमा सकारात्मक प्रभावहरूलाई विचार गर्दछ। थप व्याख्यामा यौन शिक्षामा पहुँच, गर्भावस्था र [[प्रसूति]]को समयमा सुरक्षित रूपमा जान सक्ने महिलाहरूको क्षमताले जोडीहरूलाई स्वस्थ [[शिशु]] जन्माउने उत्तम मौका प्रदान गर्न सक्छ।<ref>{{Cite journal |last1=Gianotten |first1=Woet L. |last2=Alley |first2=Jenna C. |last3=Diamond |first3=Lisa M. |date=2021-10-02 |title=The Health Benefits of Sexual Expression |journal=International Journal of Sexual Health |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=478–493 |doi=10.1080/19317611.2021.1966564 |pmid=38595776 |pmc=10903655 |issn=1931-7611}}</ref> यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य तथा अधिकार सम्बन्धी महत्वपूर्ण गुटमाचर-ल्यान्सेट आयोगले भनेको छ, 'यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य तथा अधिकार दिगो विकासको लागि आवश्यक छ किनभने तिनीहरूको लैङ्गिक समानता र महिलाको कल्याणसँगको सम्बन्ध, मातृ, नवजात शिशु, बालबालिका र किशोरकिशोरी स्वास्थ्यमा प्रभाव, र भविष्यको आर्थिक विकास र वातावरणीय दिगोपनलाई आकार दिनमा तिनीहरूको भूमिका रहेको छ। तर कमजोर राजनीतिक प्रतिबद्धता, अपर्याप्त स्रोतहरू, महिला र केटीहरू विरुद्धको निरन्तर भेदभाव, र यौनिकतासँग सम्बन्धित मुद्दाहरूलाई खुला र व्यापक रूपमा सम्बोधन गर्न अनिच्छुकताका कारण सबैका लागि यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारहरू पूरा गर्नेतर्फको प्रगति अवरुद्ध भएको छ। फलस्वरूप, विश्वभरका प्रजनन उमेरका लगभग ४·३ अर्ब मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा अपर्याप्त यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य सेवाहरू पाउनेछन्।<ref>{{Cite journal |title=Accelerate progress—sexual and reproductive health and rights for all: report of the Guttmacher–Lancet Commission |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)30293-9/fulltext |journal=The Lancet |date=2018 |volume=391 |issue=10140 |pages=2642–2692|doi=10.1016/S0140-6736(18)30293-9 |pmid=29753597 | vauthors = Starrs AM, Ezeh AC, Barker G, Basu A, Bertrand JT, Blum R, Coll-Seck AM, Grover A, Laski L, Roa M, Sathar ZA, Say L, Serour GI, Singh S, Stenberg K, Temmerman M, Biddlecom A, Popinchalk A, Summers C, Ashford LS }}</ref> व्यक्तिहरूले प्रजनन स्वास्थ्य सेवाहरूमा असमानताको सामना गर्न सक्छन्। असमानताहरू सामाजिक-आर्थिक स्थिति, शिक्षा स्तर, उमेर, जातीयता, धर्म र उनीहरूको वातावरणमा उपलब्ध स्रोतहरूको आधारमा भिन्न हुन्छन्। कम आय भएका व्यक्तिहरूले उपयुक्त स्वास्थ्य सेवाहरूमा पहुँच र/वा प्रजनन स्वास्थ्य कसरी कायम राख्ने भन्ने ज्ञानको अभाव हुन सक्छ।<ref>{{cite journal | vauthors = Hall KS, Moreau C, Trussell J | title = Determinants of and disparities in reproductive health service use among adolescent and young adult women in the United States, 2002-2008 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2012-02_102_2/page/359 | journal = American Journal of Public Health | volume = 102 | issue = 2 | pages = 359–67 | date = February 2012 | pmid = 22390451 | pmc = 3483992 | doi = 10.2105/ajph.2011.300380 }}</ref> यसका अतिरिक्त, प्रजनन स्वास्थ्य सुधार गर्न हस्तक्षेप र रणनीतिहरूमा सक्रिय सरोकारवालाहरूको रूपमा महिला, परिवार र स्थानीय समुदायहरूलाई संलग्न गर्ने धेरै दृष्टिकोणहरू छन्।<ref>{{Cite journal |last1=Dada |first1=Sara |last2=Cocoman |first2=Olive |last3=Portela |first3=Anayda |last4=Brún |first4=Aoife De |last5=Bhattacharyya |first5=Sanghita |last6=Tunçalp |first6=Özge |last7=Jackson |first7=Debra |last8=Gilmore |first8=Brynne |date=2023-02-01 |title=What's in a name? Unpacking 'Community Blank' terminology in reproductive, maternal, newborn and child health: a scoping review |url=https://gh.bmj.com/content/8/2/e009423 |journal=BMJ Global Health |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=e009423 |doi=10.1136/bmjgh-2022-009423 |issn=2059-7908 |pmid=36750272 |pmc=9906186 |access-date=2023-02-08 |archive-date=2023-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208235629/https://gh.bmj.com/content/8/2/e009423 |url-status=live }}</ref> == पूर्वावलोकन == महिलाहरूको लागि विश्वव्यापी अस्वस्थताको भारको २०% र पुरुषहरूको लागि १४% प्रजनन र यौन अस्वस्थताले ओगटेको भनि सन् २००८ मा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले मूल्याङ्कन गरेको थियो।<ref name="WHOstrat2">{{cite web|url=https://www.who.int/reproductive-health/strategy.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050617082601/http://www.who.int/reproductive-health/strategy.htm|url-status=dead|archive-date=June 17, 2005|title=Reproductive Health Strategy|publisher=World Health Organization | access-date=2008-07-24}}</ref> प्रजनन स्वास्थ्य यौन र प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारको एक भाग हो। संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोषका अनुसार, यौन र प्रजनन स्वास्थ्यको लागि पूरा नभएको आवश्यकताले महिलाहरूलाई "आफ्नो शरीर र भविष्यको बारेमा महत्त्वपूर्ण छनौटहरू" गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गर्दछ, जसले परिवार कल्याणलाई असर गर्दछ। महिलाहरूले सामान्यतया बच्चाहरू जन्माउँछन् र पालनपोषण गर्छन्, त्यसैले उनीहरूको प्रजनन स्वास्थ्य लैङ्गिक समानताबाट अविभाज्य छ। यस्ता अधिकारहरूको अस्वीकारले गरिबीलाई पनि बढाउँछ।<ref name="SRH2">{{cite web|url=http://www.unfpa.org/sexual-reproductive-health|title=Sexual reproductive health|publisher=UN Population Fund|access-date=2015-05-13|archive-date=2019-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522114807/https://www.unfpa.org/sexual-reproductive-health|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|Sexual health|प्रजनन स्वास्थ्य}} * [https://www.cdc.gov/reproductivehealth/index.html प्रजनन स्वास्थ्य विभाग] * [http://www.emro.who.int/entity/rhrn/ विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको प्रजनन स्वास्थ्य र अनुसन्धान] *[https://www.measureevaluation.org/prh/rh_indicators मेजर मूल्याङ्कन परिवार योजना र प्रजनन स्वास्थ्य सङ्केतक डेटाबेस]।{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806185444/https://www.measureevaluation.org/prh/rh_indicators |date=2019-08-06 }}. {{महिलाको स्वास्थ्य|state=collapsed}} {{मानव प्रजनन स्वास्थ्य}} [[श्रेणी:जनसङ्ख्या]] [[श्रेणी:प्रजनन स्वास्थ्य|प्रजनन स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 6hgrou99ryp9b2t77fg585pm3tvyzd5 0 145986 1368791 1301778 2026-08-08T23:26:02Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368791 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|मानव प्रजननको रोकथाम }} [[File:Contraception – How to Prevent Unwanted Pregnancy.webm|thumb|upright=1.3|अनिच्छित गर्भावस्था कसरी रोक्ने भनेर वर्णन गर्ने एक भिडियो]] '''गर्भनिरोध''', '''सन्ततिनिरोध''' वा '''प्रजनन नियन्त्रण''', [[गर्भावस्था]] रोक्ने विधि वा उपकरणहरूको प्रयोग हो।<ref>{{cite web|title=Definition of Birth control|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|work=MedicineNet|access-date=August 9, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806234913/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|archive-date=August 6, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schreiber |first1=Courtney A. |last2=Barnhart |first2=Kurt |title=Yen & Jaffe's Reproductive Endocrinology |date=2014 |publisher=[[Saunders (imprint)|Saunders]] |isbn=978-1-4557-2758-2 |pages=890–908.e3 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9781455727582000366 |chapter=Chapter 36 - Contraception|edition=सातौँ}}</ref> प्राचीन कालदेखि नै गर्भनिरोधको प्रयोग हुँदै आएको छ, तर प्रभावकारी र सुरक्षित गर्भनिरोधकका विधिहरू २०औँ शताब्दीमा मात्र उपलब्ध भएका थिए।<ref name="Hopkins2010">{{cite book| vauthors = Hanson SJ, Burke AE |year=2010|chapter=Fertility control: contraception, sterilization, and abortion|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PR232| veditors = Hurt KJ, Guile MW, Bienstock JL, Fox HE, Wallach EE |title=The Johns Hopkins manual of gynecology and obstetrics|edition=चौथो|location=Philadelphia|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|pages=382–395|isbn=978-1-60547-433-5}}</ref> मानव गर्भनिरोधको योजना बनाउने, उपलब्ध गराउने र प्रयोग गर्ने कार्यलाई [[परिवार नियोजन]] भनिन्छ।<ref name="OED2012">{{cite book|url=http://www.oed.com/view/Entry/19395|title=Oxford English Dictionary|date= 2012|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="WHO-health-topic">{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|author=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|publisher=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|work=Health topics|access-date=March 28, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|archive-date=March 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> केही संस्कृतिहरूले गर्भनिरोधमा पहुँचलाई सीमित गर्छन् वा निरुत्साहित गर्छन् किनभने तिनीहरू यसलाई नैतिक, धार्मिक वा राजनीतिक रूपमा अवान्छनीय मान्छन्। <!-- विधिहरू--> [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]] र अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रहरूले विशिष्ट चिकित्सा अवस्था भएका महिलाहरूमा गर्भनिरोध विधिहरूको सुरक्षाको बारेमा मार्गदर्शन प्रदान गरेका छन्। गर्भनिरोधनका सबैभन्दा प्रभावकारी तरिकाहरुमा पुरुषमा भ्यासेक्टोमीद्वारा [[बन्ध्याकरण]], महिलामा महिला नसबन्दी, अन्तः गर्भाशयी उपकरण, र [[गर्भनिरोधक प्रत्यारोपण (इम्प्लान्ट)|गर्भनिरोधक प्रत्यारोपण]] समावेश छन्।<ref>{{Cite book|title=Medical eligibility criteria for contraceptive use |publisher= विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|year=२०१५|isbn=978-92-4-154915-8|edition=Fifth|location=Geneva, Switzerland|oclc=932048744}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Curtis KM, Tepper NK, Jatlaoui TC, Berry-Bibee E, Horton LG, Zapata LB, Simmons KB, Pagano HP, Jamieson DJ, Whiteman MK | display-authors = 6 | title = U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2016 | language = en | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 65 | issue = 3 | pages = 1–103 | date = July 2016 | pmid = 27467196 | doi = 10.15585/mmwr.rr6503a1 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/rr/rr6503a1.htm | doi-access = free }}</ref> यसपछि गर्भनिरोधक चक्कीहरू, गर्भनिरोधक पट्टी, पि रिङ, र इन्जेक्नसहरू सहित धेरै हर्मोनमा आधारित विधिहरू प्रयोग गरिन्छ।<ref name=WHO_FP2011 /> कम प्रभावकारी विधिहरूमा [[ढाल|ढाल (कन्डम)]], डायाफ्राम र गर्भनिरोधक स्पन्जहरू र प्रजनन जागरूकता विधिहरू जस्ता भौतिक अवरोधका विधिहरू समावेश छन्। सबैभन्दा कम प्रभावकारी विधिहरू शुक्राणुनाशक र स्खलन अघि पुरुषद्वारा निकासी हुन्।<ref name=WHO_FP2011 /> बन्ध्याकरण, अत्यधिक प्रभावकारी भए पनि सामान्यतया यसलाई उल्टाउन सकिँदैन तथापि तिनीहरूलाई बन्द गरेपछि तुरुन्तै गर्ने सकिने हुँदा अन्य सबै विधिहरूलाई भने उल्टाउन सकिन्छ।<ref name=WHO_FP2011>{{cite book|author=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन प्रजनन स्वास्थ्य तथा अनुसन्धान विभाग|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|archive-date=September 21, 2013|df=mdy-all}}</ref> सुरक्षित यौन अभ्यासहरू, जस्तै [[ढाल]] वा [[महिला ढाल]]को प्रयोगले पनि [[यौनजन्य सङ्क्रमण|यौन सञ्चारित सङ्क्रमण]]हरू रोक्न मद्दत गर्न सक्छ।<ref name="pmid22423463">{{cite journal | vauthors = Taliaferro LA, Sieving R, Brady SS, Bearinger LH | title = We have the evidence to enhance adolescent sexual and reproductive health—do we have the will? | journal = Adolescent Medicine | volume = 22 | issue = 3 | pages = 521–43, xii | date = December 2011 | pmid = 22423463 }}</ref> अन्य गर्भनिरोध विधिहरूले यौन सञ्चारित सङ्क्रमणहरूबाट सुरक्षा दिँदैनन्।<ref name="pmid22341164">{{cite journal | vauthors = Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J | display-authors = 6 | title = The effectiveness of group-based comprehensive risk-reduction and abstinence education interventions to prevent or reduce the risk of adolescent pregnancy, human immunodeficiency virus, and sexually transmitted infections: two systematic reviews for the Guide to Community Preventive Services | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 42 | issue = 3 | pages = 272–94 | date = March 2012 | pmid = 22341164 | doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 | url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract }}</ref> असुरक्षित यौनसम्पर्क पछि ७२ देखि १२० घण्टा भित्र लिइयो भने आपतकालीन गर्भनिरोधकले गर्भावस्था रोक्न सक्छ।<ref name=Gizzo2012>{{cite journal | vauthors = Gizzo S, Fanelli T, Di Gangi S, Saccardi C, Patrelli TS, Zambon A, Omar A, D'Antona D, Nardelli GB | display-authors = 6 | title = Nowadays which emergency contraception? Comparison between past and present: latest news in terms of clinical efficacy, side effects and contraindications | journal = Gynecological Endocrinology | volume = 28 | issue = 10 | pages = 758–63 | date = October 2012 | pmid = 22390259 | doi = 10.3109/09513590.2012.662546 | s2cid = 39676240 }}</ref><ref>{{cite book|title=Selected practice recommendations for contraceptive use|date=2004|publisher=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|location=जेनेभा|isbn=978-92-4-156284-3|page=13|edition=दोस्रो|url=https://books.google.com/books?id=77hFLypBfHYC&pg=RA2-PA16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908191327/https://books.google.com/books?id=77hFLypBfHYC&pg=RA2-PA16|archive-date=September 8, 2017|df=mdy-all}}</ref> कतिपयले यौनसम्पर्क नगर्नु पनि गर्भनिरोधको एक रूप हो भनेर तर्क गर्छन्।<ref name="pmid12065267">{{cite journal | vauthors = DiCenso A, Guyatt G, Willan A, Griffith L | title = Interventions to reduce unintended pregnancies among adolescents: systematic review of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 324 | issue = 7351 | pages = 1426 | date = June 2002 | pmid = 12065267 | pmc = 115855 | doi = 10.1136/bmj.324.7351.1426 }}</ref><ref name="pmid18923389">{{cite journal | vauthors = Duffy K, Lynch DA, Santinelli J, Santelli J | title = Government support for abstinence-only-until-marriage education | journal = Clinical Pharmacology and Therapeutics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 746–8 | date = December 2008 | pmid = 18923389 | doi = 10.1038/clpt.2008.188 | url = http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html | url-status = live | s2cid = 19499439 | df = mdy-all | archive-url = https://web.archive.org/web/20081211135056/http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html | archive-date = December 11, 2008 | url-access = subscription }}</ref> <!-- विशेष जनसङ्ख्या --> किशोरकिशोरीहरूमा, गर्भावस्थामा खराब परिणामहरूको जोखिम बढी हुन्छ।<ref name="pmid22764559" /> व्यापक यौन शिक्षा र गर्भनिरोधमा पहुँचले यस उमेर समूहमा अनिच्छित गर्भधारणको दर घटाउँछ जबकि सबै प्रकारका गर्भनिरोधक सामान्यतया किशोरकिशोरीहरूद्वारा प्रयोग गर्न सकिन्छ,<ref name="pmid22764559">{{cite journal | vauthors = Black AY, Fleming NA, Rome ES | title = Pregnancy in adolescents | journal = Adolescent Medicine | volume = 23 | issue = 1 | pages = 123–38, xi | date = April 2012 | pmid = 22764559 }}</ref><ref name="pmid22764557">{{cite journal | vauthors = Rowan SP, Someshwar J, Murray P | title = Contraception for primary care providers | journal = Adolescent Medicine | volume = 23 | issue = 1 | pages = 95–110, x–xi | date = April 2012 | pmid = 22764557 }}</ref><ref name=WHO_FP2011p260 /> दीर्घकालिक रूपमा उल्ट्याउन सकिने गर्भनिरोधक जस्तै इम्प्लान्ट, आइयुडी, वा पि रिङहरूले किशोर गर्भावस्थाको दरलाई घटाउनमा बढी सफल हुन्छ।<ref name=WHO_FP2011p260 /> बच्चाको जन्मपछि, यदि कुनै महिला विशेष गरी स्तनपान गराइरहेको छैन भने, चारदेखि छ सातासम्मको समयमा पुनः गर्भवती हुन सक्छ।<ref name="pmid22764557" /> केही गर्भनिरोधकका विधिहरू जन्मको तुरुन्तपछि सुरु गर्न सकिन्छ, जबकि अन्यले छ महिना जत्तिको ढिलाइको आवश्यकता पर्छ।<ref name=WHO_FP2011p260 /> आमा बन्ने महिलाहरूको लागि, प्रोजेस्टिन मात्रका विधिहरू संयुक्त गर्भनिरोधक चक्कीहरूको तुलनामा बढी प्राथमिकता दिइन्छ। जो महिलाहरूले [[रजोनिवृत्ति]]लाई पार गरिसकेका छन्, तिनीहरूले अन्तिम [[महिनावारी चक्र]]पछि एक वर्षको लागि गर्भनिरोधक जारी राख्न सिफारिस गरिएको छ।<ref name=WHO_FP2011p260 /><ref name=WHO_FP2011p260>{{cite book|author=विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन प्रजनन स्वास्थ्य तथा अनुसन्धान विभाग|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|pages=260–300|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|archive-date=September 21, 2013|df=mdy-all}}</ref> <!-- व्यापकता र प्रभावहरू --> [[विकासशील देश]]हरूमा गर्भावस्थाबाट बच्न चाहने लगभग २२ करोड २० लाख महिलाहरूले आधुनिक गर्भनिरोधक विधि प्रयोग गरिरहेका छैनन्।<ref name="Guttmacher2012">{{cite journal|title=Costs and Benefits of Contraceptive Services: Estimates for 2012|url=http://www.guttmacher.org/pubs/AIU-2012-estimates.pdf|journal=United Nations Population Fund|page=1|date=June 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805154133/http://www.guttmacher.org/pubs/AIU-2012-estimates.pdf|archive-date=August 5, 2012|df=mdy-all| vauthors = Singh S, Darroch JE }}</ref><ref name="pmid22784540">{{cite journal | vauthors = Carr B, Gates MF, Mitchell A, Shah R | title = Giving women the power to plan their families | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 80–82 | date = July 2012 | pmid = 22784540 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60905-2 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext | url-status = live | s2cid = 205966410 | df = mdy-all | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510203702/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60905-2/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref> विकासशील देशहरूमा गर्भनिरोधको प्रयोगले गर्भावस्थाको समयमा वा वरपर मृत्युको सङ्ख्या ४०% ले घटाएको छ (सन् २००८ मा लगभग २७०,००० मृत्यु रोकिएको थियो) र यदि गर्भनिरोधको पूर्ण माग पूरा भएको खण्डमा ७०% लाई रोक्न सक्छ।<ref name="pmid22784533">{{cite journal | vauthors = Cleland J, Conde-Agudelo A, Peterson H, Ross J, Tsui A | title = Contraception and health | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-14-20-2012_380_9837/page/149 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 149–156 | date = July 2012 | pmid = 22784533 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60609-6 | s2cid = 9982712 | author5-link = Amy Tsui }}</ref><ref name="pmid22784531">{{cite journal | vauthors = Ahmed S, Li Q, Liu L, Tsui AO | title = Maternal deaths averted by contraceptive use: an analysis of 172 countries | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 111–125 | date = July 2012 | pmid = 22784531 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60478-4 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext | url-status = live | s2cid = 25724866 | df = mdy-all | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510214305/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60478-4/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref> गर्भावस्था बीचको समय लम्ब्याएर, गर्भनिरोधले वयस्क महिलाहरूको प्रसव परिणाम र उनीहरूका बच्चाहरूको जीवित रहने दरलाई सुधार गर्न सक्छ।<ref name="pmid22784533" /> विकासशील देशहरूमा, महिलाहरूको कमाई, सम्पत्ति, र तौल, साथै उनीहरूका बच्चाहरूको विद्यालय शिक्षा र स्वास्थ्य, सबै गर्भनिरोधमा पहुँचको साथ सुधार हुन्छ।<ref name="pmid22784535">{{cite journal | vauthors = Canning D, Schultz TP | title = The economic consequences of reproductive health and family planning | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 165–171 | date = July 2012 | pmid = 22784535 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60827-7 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext | url-status = live | s2cid = 39280999 | df = mdy-all | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602231028/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60827-7/fulltext | archive-date = June 2, 2013 | url-access = subscription }}</ref> कम आश्रित बच्चाहरू, कार्यबलमा बढी महिलाहरू सहभागी हुने, र/वा दुर्लभ स्रोतहरूको कम प्रयोगको कारणले गर्दा गर्भनिरोधले आर्थिक वृद्धि बढाउँछ।<ref name="pmid22784535"/><ref name="pmid22784542">{{cite journal | vauthors = Van Braeckel D, Temmerman M, Roelens K, Degomme O | title = Slowing population growth for wellbeing and development | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9837 | pages = 84–85 | date = July 2012 | pmid = 22784542 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60902-7 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext | url-status = live | s2cid = 10015998 | df = mdy-all | archive-url = https://web.archive.org/web/20130510213023/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60902-7/fulltext | archive-date = May 10, 2013 | url-access = subscription }}</ref> {{TOC limit|3}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{sister project links|collapsible=true|c=Category:Contraception|d=Q122224}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=yes lcheading=गर्भनिरोध}} * {{cite web | title = विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको तथ्यपत्र |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs351/en/|access-date=23 July 2017|date=July 2017}} * {{cite web|title=गर्भनिरोधको तुलना तालिका|url=http://www.birth-control-comparison.info/|publisher=सेडार रिभर क्लिनिक}} * [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]द्वारा [https://www.who.int/rhem/procurement/en/ परिवार नियोजनका साधनहरूको थोक खरिद] {{मानव प्रजनन स्वास्थ्य}} {{महिलाको स्वास्थ्य}} {{सम्भोग}} {{जनसङ्ख्या}} [[श्रेणी:गर्भनिरोध| ]] [[श्रेणी:प्रजनन अधिकारहरू]] [[श्रेणी:महिलाको स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] dclaxsbf5v3e90oiiv93gx7gm2mubzt 0 146051 1368743 1353959 2026-08-08T22:16:52Z InternetArchiveBot 53012 Add 9 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368743 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|यौन दुर्व्यहारको एक कार्य}} {{महिला विरुद्धका हिंसाहरू}} '''[[यौन आक्रमण]]''' भनेको [[यौन दुर्व्यवहार]]को एक कार्य हो जसमा एक व्यक्तिले अर्को व्यक्तिको सहमति बिना वा जानाजानी यौन सम्पर्क गर्छ, वा कुनै व्यक्तिलाई उसको इच्छा विरुद्ध यौन कार्यमा संलग्न हुन जबरजस्ती गर्छ वा शारीरिक रूपमा बाध्य पार्छ।<ref name="Cameron">{{cite book |author=Peter Cameron |author2=George Jelinek |author3=Anne-Maree Kelly |author4=Anthony F. T. Brown |author5=Mark Little |title=Textbook of Adult Emergency Medicine E-Book|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|isbn=978-0702049316|year=2011|page=658|access-date=December 30, 2017|url=https://books.google.com/books?id=gZnQAQAAQBAJ&pg=PA658}}</ref> यो [[यौन हिंसा]]को एक रूप हो जसमा [[बाल यौन दुरुपयोग]], छामछुम गर्ने, [[बलात्कार]], लागूपदार्थको मद्दतले गरिएको यौन आक्रमण, र यौन तरिकाले व्यक्तिलाई यातना दिने समावेश छ।<ref name="Cameron"/><ref>{{cite web|title=Sexual Assault Fact Sheet|url=https://www.womenshealth.gov/relationships-and-safety/sexual-assault-and-rape/sexual-assault|website=Office on Women's Health|publisher=Department of Health & Human Services|access-date=11 May 2023|date=30 December 2022}}</ref><ref>'''Assault''', Black's Law Dictionary, 8th Edition. ''See also Ibbs v The Queen'', High Court of Australia, 61 ALJR 525, 1987 WL 714908 (sexual assault defined as sexual penetration without consent); Sexual Offences Act 2003 Chapter 42 s 3 Sexual assault (United Kingdom), (sexual assault defined as sexual contact without consent), ''and Chase v. R.'' 1987 CarswellNB 25 (Supreme Court of Canada) (sexual assault defined as force without consent of a sexual nature)</ref> == परिभाषा == सामान्यतया, यौन आक्रमणलाई अवान्छित यौन सम्पर्कको रूपमा परिभाषित गरिन्छ।<ref name="RAINN">{{cite web|url=https://www.rainn.org/articles/sexual-assault|title=Sexual Assault|access-date=11 May 2019|publisher=[[Rape, Abuse & Incest National Network]] |df=dmy-all }}</ref> अपराध पीडितहरूको लागि राष्ट्रिय केन्द्रको परिभाषा अनुसार:<ref>{{cite web |url=http://www.victimsofcrime.org/our-programs/dna-resource-center/sexual-assault-kit-backlog-reduction/about-sexual-assault#1 |title=The National Center for Victims of Crime – Library/Document Viewer |publisher=Ncvc.org |access-date=9 December 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720051156/http://www.victimsofcrime.org/our-programs/dna-resource-center/sexual-assault-kit-backlog-reduction/about-sexual-assault#1 |archive-date=20 July 2012 |df=dmy-all }}</ref> {{Blockquote|यौन आक्रमणले धेरै रूपहरू लिन्छन् जसमा बलात्कार वा बलात्कारको प्रयास जस्ता आक्रमणहरू, साथै कुनै पनि अवान्छित यौनजन्य गतिविधि वा धम्कीहरू समावेश छन्। सामान्यतया यौन उत्पीडन तब हुन्छ जब व्यक्तिको सहमति बिना कपडाबाट पनि कसैले अर्को व्यक्तिको शरीरको कुनै पनि भागलाई यौनजन्य गतिविधिबाट छुन्छ।}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा, यौन आक्रमणको परिभाषा विभिन्न राज्यहरूमा व्यापक रूपमा फरक फरक रहेको छ। यद्यपि, धेरैजसो राज्यहरूमा यौन उत्पीडन तब हुन्छ जब संलग्न व्यक्तिहरू मध्ये एकबाट सहमतिको बिना हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Huff |first1=Mary |title=The "New" Withdrawal of Consent Standard in Maryland Rape Law: A Year After Baby v. State |journal=The Modern American |date=Fall 2009 |volume=5 |issue=2 |page=14 |url=https://digitalcommons.wcl.american.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1024&context=tma |access-date=16 July 2024}}</ref> सहमति दुई वयस्कहरू बीच हुनुपर्छ जो अशक्त छैनन् र यौन कार्यको क्रममा कुनै पनि समयमा फिर्ता लिएर सहमति परिवर्तन हुन सक्छ। यौन आक्रमणलाई वास्तविक समानता वा औपचारिक समानताको मापदण्ड अनुसार सहमतिको उल्लङ्घनको रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ।<ref name="r449">{{cite journal | last=Cunliffe | first=Emma | title=Sexual Assault Cases in the Supreme Court of Canada: Losing Sight of Substantive Equality? | journal=Supreme Court Law Review | date=2012 | ssrn=2111652 | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2111652 | access-date=21 July 2024}}</ref> == प्रकारहरू == === बाल यौन दुरुपयोग === {{मुख्य|बाल यौन दुरुपयोग}} बाल यौन दुर्व्यवहार भनेको बाल दुर्व्यवहारको एक रूप हो जसमा एक वयस्क वा किशोरले यौन उत्तेजनाको लागि बच्चालाई दुर्व्यवहार गर्दछ।<ref name=medline2008>{{cite web |url=https://medlineplus.gov/childsexualabuse.html |title=Child Sexual Abuse |work=Medline Plus |date=2 April 2008 |publisher=U.S. National Library of Medicine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205001005/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html |archive-date=5 December 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref name="APA Guidelines">{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.54.8.586 |year=1999 |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=8 |pages=586–93 |pmid=10453704}}</ref> बाल यौन दुर्व्यवहारका रूपहरूमा बच्चालाई यौन गतिविधिहरूमा संलग्न हुन आग्रह गर्नु वा दबाब दिनु (परिणाम जे भए पनि), बच्चालाई जननेन्द्रियहरूको अश्लील प्रदर्शन, बच्चालाई पोर्नोग्राफी प्रदर्शन, बच्चा विरुद्ध वास्तविक यौन सम्पर्क,<ref name=medline2008 /><ref>{{cite journal|last1=Martin|first1=Judy|last2=Anderson|first2=Jessie|last3=Romans|first3=Sarah|author-link3=Sarah Romans|last4=Mullen|first4=Paul|last5=O'Shea|first5=Martine|year=1993|title=Asking about child sexual abuse: Methodological implications of a two stage survey|url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_may-june-1993_17_3/page/383|journal=Child Abuse & Neglect|volume=17|issue=3|pages=383–92|doi=10.1016/0145-2134(93)90061-9|pmid=8330225}}</ref><ref name=nspcc>{{cite web |url=http://www.nspcc.org.uk/help-and-advice/worried-about-a-child/online-advice/sexual-abuse/sexual-abuse-a_wda87108.html |title=Child sexual abuse definition from |publisher=the NSPCC |access-date=9 December 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207170534/http://www.nspcc.org.uk/help-and-advice/worried-about-a-child/online-advice/sexual-abuse/sexual-abuse-a_wda87108.html |archive-date=7 February 2012 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207170534/http://www.nspcc.org.uk/help-and-advice/worried-about-a-child/online-advice/sexual-abuse/sexual-abuse-a_wda87108.html |date=7 February 2012 }}</ref> बच्चाको जननेन्द्रियसँग शारीरिक सम्पर्क, शारीरिक सम्पर्क बिना बच्चाको जननेन्द्रिय हेर्नु, वा बाल पोर्नोग्राफी उत्पादन गर्न बच्चा प्रयोग गर्नु समावेश छ।<ref>{{citation|last1=Brown|first1=Rick|last2= Napier|first2=Sarah|last3= Smith|first3=Russell G|title=Australians who view live streaming of child sexual abuse: An analysis of financial transactions|publisher=Australian Institute of Criminology|year=2020|isbn=9781925304336}} pp. 1–4.</ref> बाल यौन दुर्व्यवहारका प्रभावहरूमा नैराश्यता,<ref name="Roosa">{{cite journal |pmid=10197407 |year=1999 |last1=Roosa |first1=MW |last2=Reinholtz |first2=C |last3=Angelini |first3=PJ |title=The relation of child sexual abuse and depression in young women: Comparisons across four ethnic groups |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-abnormal-child-psychology_1999-02_27_1/page/65 |volume=27 |issue=1 |pages=65–76 |journal=Journal of Abnormal Child Psychology}}</ref> अभिघातजन्य तनाव विकार,<ref name="widom">{{cite journal |pmid=10450264 |year=1999 |last1=Widom |first1=CS |title=Posttraumatic stress disorder in abused and neglected children grown up |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1999-08_156_8/page/1223 |volume=156 |issue=8 |pages=1223–9 |journal=The American Journal of Psychiatry |doi=10.1176/ajp.156.8.1223|s2cid=7339542 }}</ref> [[चिन्ता]],<ref name="levitan">{{cite journal |doi=10.1002/da.10077 |title=Childhood adversities associated with major depression and/or anxiety disorders in a community sample of Ontario: Issues of co-morbidity and specificity |year=2003 |last1=Levitan |first1=Robert D. |last2=Rector |first2=Neil A. |last3=Sheldon |first3=Tess |last4=Goering |first4=Paula |journal=Depression and Anxiety |volume=17 |pages=34–42 |pmid=12577276 |issue=1|s2cid=26031006 |doi-access=free }}</ref> वयस्कतामा पुन: पीडित हुने प्रवृत्ति,<ref name="Messman-Moore">{{cite journal |doi=10.1177/088626000015005003 |title=Child Sexual Abuse and Revictimization in the Form of Adult Sexual Abuse, Adult Physical Abuse, and Adult Psychological Maltreatment |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interpersonal-violence_2000-05_15_5/page/489 |year=2000 |last1=Messman-Moore |first1=T. L. |last2=Long |first2=P. J. |journal=Journal of Interpersonal Violence |volume=15 |issue=5 |pages=489–502|s2cid=145761598 }}</ref> बच्चालाई शारीरिक चोटपटक, र पुरुषहरूमा भविष्यमा हुने अन्तरव्यक्तिगत हिंसाको बढ्दो जोखिम र अन्य समस्याहरू समावेश छन्। किशोरकिशोरीहरूमा यौन आक्रमणले विद्यालयमा पठनपाठनमा खराब प्रदर्शनमा वृद्धि, मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूमा वृद्धि र सामाजिक बहिष्कार निम्त्याउने देखाइएको छ।<ref>Teitelman AM, Bellamy SL, Jemmott JB 3rd, Icard L, O'Leary A, Ali S, Ngwane Z, Makiwane M. Childhood sexual abuse and sociodemographic factors prospectively associated with intimate partner violence perpetration among South African heterosexual men. Annals of Behavioral Medicine. 2017;51(2):170-178</ref><ref name="dinw">{{cite journal |doi=10.1017/S0033291799001373 |title=Early sexual abuse and lifetime psychopathology: A co-twin–control study |url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2000-01_30_1/page/41 |year=2000 |last1=Dinwiddie |first1=S. |last2=Heath |first2=A. C. |last3=Dunne |first3=M. P. |last4=Bucholz |first4=K. K. |last5=Madden |first5=P. A. F. |last6=Slutske |first6=W. S. |last7=Bierut |first7=L. J. |last8=Statham |first8=D. B. |last9=Martin |first9=N. G. |journal=Psychological Medicine |volume=30 |pages=41–52 |pmid=10722174 |issue=1|s2cid=15270464 }}</ref> परिवारको सदस्यद्वारा यौन दुर्व्यवहार [[हाडनाता करणी]]को एक रूप हो।<ref>{{Cite journal |date=2022-09-23 |title=Sexual assault has lasting effects on teenagers' mental health and education |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sexual-assault-lasting-effects-teenagers-mental-health-education/ |journal=NIHR Evidence |language=en |doi=10.3310/nihrevidence_53533|s2cid=252516636 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Clarke |first1=Venetia |last2=Goddard |first2=Andrea |last3=Wellings |first3=Kaye |last4=Hirve |first4=Raeena |last5=Casanovas |first5=Marta |last6=Bewley |first6=Susan |last7=Viner |first7=Russell |last8=Kramer |first8=Tami |last9=Khadr |first9=Sophie |date=2021-08-09 |title=Medium-term health and social outcomes in adolescents following sexual assault: a prospective mixed-methods cohort study |journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology |volume=58 |issue=12 |pages=1777–1793 |language=en |doi=10.1007/s00127-021-02127-4 |pmid=34370051 |s2cid=236953714 |issn=0933-7954|doi-access=free |pmc=10627884 }}</ref> यो बच्चामाथि हुने यौन दुर्व्यवहारका अन्य रूपहरू भन्दा बढी सामान्य छ र यसले गम्भीर र दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक आघात निम्त्याउन सक्छ, विशेष गरी अभिभावकीय हाडनाताकरणीको धेरै जटिल छ।<ref name=Courtois>{{cite book|title=Healing the Incest Wound: Adult Survivors in Therapy|url=https://archive.org/details/healingincestwou00cour|url-access=registration|last= Courtois|first=Christine A.|publisher=W. W. Norton & Company|page=[https://archive.org/details/healingincestwou00cour/page/208 208]|year=1988|isbn= 978-0-393-31356-7}}</ref> लगभग १५ देखि २५ प्रतिशत महिला र ५ देखि १५ प्रतिशत पुरुषहरू बाल्यकालमा यौन दुर्व्यवहारको शिकार भएका थिए।<ref name=Whealin>{{cite web|url=http://www.ptsd.va.gov/public/pages/child-sexual-abuse.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730101002/http://www.ptsd.va.gov/public/pages/child-sexual-abuse.asp |url-status=dead |archive-date=30 July 2009 |title=Child Sexual Abuse |author=Julia Whealin |publisher=National Center for Post Traumatic Stress Disorder, US Department of Veterans Affairs |date=22 May 2007 }}</ref><ref name="Finkelhor1994">{{cite journal |author=David Finkelhor |title=Current Information on the Scope and Nature of Child Sexual Abuse |journal=The Future of Children |date=Summer–Fall 1994 |volume=(1994) 4(2): 31–53 |url=http://www.unh.edu/ccrc/pdf/VS75.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013192224/http://www.unh.edu/ccrc/pdf/VS75.pdf |archive-date=13 October 2008 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013192224/http://www.unh.edu/ccrc/pdf/VS75.pdf |date=13 October 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cola.unh.edu/ccrc |title=Crimes against Children Research Center |publisher=Unh.edu |access-date=9 December 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823182214/http://cola.unh.edu/ccrc |archive-date=23 August 2013 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823182214/http://cola.unh.edu/ccrc |date=23 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.unh.edu/frl/ |title=Family Research Laboratory |publisher=Unh.edu |access-date=9 December 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126193730/http://www.unh.edu/frl/ |archive-date=26 November 2011 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126193730/http://www.unh.edu/frl/ |date=26 November 2011 }}</ref><ref name="Kevin M. Gorey and Donald R. Leslie 1997 pp391–398">{{cite journal |doi=10.1016/S0145-2134(96)00180-9 |title=The prevalence of child sexual abuse: Integrative review adjustment for potential response and measurement biases |url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1997-04_21_4/page/391 |year=1997 |last1=Gorey |first1=Kevin M. |last2=Leslie |first2=Donald R. |journal=Child Abuse & Neglect |volume=21 |issue=4 |pages=391–8 |pmid=9134267|citeseerx=10.1.1.465.1057 }}</ref><ref name="aaets">{{cite web |title=Adult Manifestations of Childhood Sexual Abuse |url=http://www.aaets.org/article120.htm |website=www.aaets.org |publisher=American Academy of Experts in Traumatic Stress |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403112834/http://www.aaets.org/article120.htm |archive-date=3 April 2018 |url-status=live}}</ref> धेरैजसो यौन दुर्व्यवहारका अपराधीहरू आफ्ना पीडितहरूसँग परिचित हुन्छन्। लगभग ३० प्रतिशत अपराधीहरू बच्चाका आफन्तहरू हुन्छन् - प्रायः दाजुभाइ, दिदीबहिनी, बुबा, आमा, काका, काकी वा काकाका भाइबहिनीहरू। लगभग ६० प्रतिशत परिवारका साथीहरू, दाईको हेरचाह गर्नेहरू वा छिमेकीहरू जस्ता अन्य परिचितहरू हुन्छन्। लगभग १० प्रतिशत बाल यौन दुर्व्यवहारका घटनाहरूमा अपरिचितहरू अपराधी हुन्छन्।<ref name=Whealin /> अध्ययनहरूले जब अभिभावकहरूले बालबालिकामाथि यौन दुर्व्यवहार गर्छन्, तब मानसिक क्षति विशेष गरी गम्भीर हुन्छ किनभने आक्रमणको हाडनाता प्रकृति हुन्छ भनेर देखाएको छ।<ref name="Courtois" /> बालबालिका र सम्बन्धित वयस्कबीचको हाडनाता करणीलाई बालबालिकालाई क्षति पुर्‍याउने ठूलो क्षमता भएको बाल यौन दुर्व्यवहारको सबैभन्दा व्यापक रूपको रूपमा पहिचान गरिएको छ।<ref name="Courtois" /> प्रायः, बालबालिकाहरूले निम्न धेरै कारणहरूले गर्दा आफूमाथि हुने यौन दुर्व्यवहारलाई सार्वजनिक गर्दैनन्: *बालबालिकाहरू आफ्नो पीडिततालाई चिन्न वा शब्दमा व्यक्त गर्न धेरै साना हुन्छन्। *उनीहरूलाई दुरुपयोग गर्ने व्यक्तिद्वारा धम्की दिइएको कारण *दुर्व्यवहार गर्ने व्यक्तिसँग डराएर *कसैले पनि उनीहरूको कुरा विश्वास गर्दैनन् भन्ने डर पैदा भएर *बालबालिकाहरू आफैँलाई दोष दिन्छन् वा दुर्व्यवहारलाई सजाय मान्छन् *अपराधीलाई पर्ने परिणामको लागि उनीहरू दोषी महसुस गर्छन् यसको अतिरिक्त, विद्यार्थी सहमतिको उमेरभन्दा माथि भए पनि धेरै राज्यहरूले शिक्षक वा विद्यालय प्रशासकहरू र विद्यार्थीहरू बीचको यौन सम्पर्कलाई अपराधीकरण गरेका छन्।<ref>{{Cite news|url=http://law.justia.com/codes/georgia/2010/title-16/chapter-6/16-6-5-1|title=2010 Georgia Code :: TITLE 16 - CRIMES AND OFFENSES :: CHAPTER 6 - SEXUAL OFFENSES :: § 16-6-5.1 - Sexual assault by persons with supervisory or disciplinary authority; sexual assault by practitioner of psychotherapy against patient; consent not a defense; penalty upon conviction for sexual assault|work=Justia Law|access-date=2017-06-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904135624/http://law.justia.com/codes/georgia/2010/title-16/chapter-6/16-6-5-1|archive-date=4 September 2017|df=dmy-all}}</ref> === घरेलु हिंसा === घरेलु हिंसा भनेको विवाह वा सहवास जस्ता घरेलु वातावरणमा एक व्यक्तिले अर्को व्यक्ति विरुद्ध गर्ने हिंसा वा अन्य दुर्व्यवहार हो। यो यौन आक्रमणसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। घरेलु दुर्व्यवहार भावनात्मक, शारीरिक, मनोवैज्ञानिक र आर्थिक मात्र हुन नभई यो यौनजन्य पनि हुन सक्छ। यौन दुर्व्यवहारका केही सङ्केतहरू घरेलु हिंसासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref name=womensaidfederationofengland>{{cite web |url=http://www.womensaid.org.uk/domestic_violence_topic.asp?section=0001000100220022&item |title=Sexual Violence |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123718/http://www.womensaid.org.uk/domestic_violence_topic.asp?section=0001000100220022&item |archive-date=2 April 2015 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402123718/http://www.womensaid.org.uk/domestic_violence_topic.asp?section=0001000100220022&item |date=2 April 2015 }}</ref> === वृद्धवृद्धा माथि यौन दुर्व्यवहार === अमेरिकामा यौन दुर्व्यवहारमा परेका ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका लगभग ३० प्रतिशत व्यक्तिहरूले प्रहरीलाई निवेदन गर्छन्।<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.pcar.org/elder-sexual-abuse|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019130818/http://www.pcar.org/elder-sexual-abuse|archive-date=19 October 2014|title=Resources &#124; Pennsylvania Coalition Against Rape (PCAR)}}</ref> आक्रमणकारीहरूमा अपरिचित व्यक्ति, हेरचाहकर्ता, वयस्क बालबालिका, पति/पत्नी र सह-सुविधा निवासीहरू हुन सक्छन्, यद्यपि वृद्ध यौन दुर्व्यवहारका अपराधीहरू अन्य प्रकारका वृद्ध दुर्व्यवहारका अपराधीहरूको तुलनामा पीडितसँग सम्बन्धित हुने सम्भावना कम हुन्छ।<ref name=":2" /><ref name="Jackson pp. 265–285">{{cite journal | last=Jackson | first=Shelly L. | title=All Elder Abuse Perpetrators Are Not Alike | journal=International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology | publisher=SAGE Publications | volume=60 | issue=3 | date=2014-10-16 | issn=0306-624X | doi=10.1177/0306624x14554063 | pages=265–285| pmid=25326465 | s2cid=30460280 }}</ref> === छामछुम === "छामछुम" शब्दले अर्को व्यक्तिको सहमति बिना यौन रूपमा छुनु वा माया गर्नुलाई परिभाषित गर्दछ। छामछुम लुगा मुनि वा माथि हुन सक्छ। === बलात्कार === {{मुख्य|बलात्कार}} कानुन बाहिर, बलात्कार शब्द (यौन सम्पर्क वा यौन प्रवेशका अन्य रूपहरू जुन व्यक्तिको सहमति बिना गरिन्छ) प्रायः यौन आक्रमणसँग आदानप्रदान गर्न प्रयोग गरिन्छ। यद्यपि यो नजिकबाट सम्बन्धित छ, दुई शब्दहरू धेरैजसो क्षेत्राधिकारहरूमा प्राविधिक रूपमा फरक छन्।<ref name="Victimology: Theories and Applications">{{cite book|author1=Roberts, Albert R. |author2=Ann Wolbert Bergess |author3=CHERYL REGEHR |title=Victimology: Theories and Applications |publisher=Jones & Bartlett Publishers |location=Sudbury, Mass |year=2009 |page=228 |isbn=978-0-7637-7210-9 |url=https://books.google.com/books?id=erFiYbLL9McC&q=definition%20of%20rape&pg=PA225 }}</ref><ref name="Violence against women">{{cite journal |doi=10.1136/jech.2004.022756 |title=Violence against women |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-preventive-and-social-medicine_2005-10_59_10/page/818 |year=2005 |last1=Krantz |first1=G. |journal=Journal of Epidemiology & Community Health |volume=59 |issue=10 |pages=818–21 |pmid=16166351 |last2=Garcia-Moreno |first2=C |pmc=1732916}}</ref> यौन आक्रमणमा सामान्यतया बलात्कार र सहमति बिनाको यौन गतिविधिका अन्य रूपहरू समावेश हुन्छन्।<ref name="RAINN"/><ref name="ProjSapphire">{{cite web |url=http://content.met.police.uk/Site/sapphire |title=Sapphire |access-date=18 January 2010 |publisher=[[Metropolitan Police Service]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121206022713/http://content.met.police.uk/Site/sapphire |archive-date=6 December 2012 |df=dmy-all }}</ref> एबेले बताए अनुसार महिला पीडितहरू पूर्ण अपरिचित व्यक्तिबाट भन्दा परिचित व्यक्ति, जस्तै साथी वा सहकर्मी, डेटिङ पार्टनर, पूर्व प्रेमी वा पति वा अन्य घनिष्ठ सहयोगीबाट आक्रमण हुने सम्भावना धेरै हुन्छ।<ref name="Abbey">{{cite journal |doi=10.1111/j.1471-6402.2004.00149.x |pmid=26257466 |title=Similarities and Differences in Women's Sexual Assault Experiences Based on Tactics Used by the Perpetrator |url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_2004-12_28_4/page/323 |year=2004 |last1=Abbey |first1=Antonia |last2=Beshears |first2=Renee |last3=Clinton-Sherrod |first3=A. Monique |last4=McAuslan |first4=Pam |journal=Psychology of Women Quarterly |volume=28 |issue=4 |pages=323–32|pmc=4527559 }}</ref> बलात्कारको लागि अस्पतालको आपतकालीन कक्ष उपचारको अध्ययनमा, काउफम्यानले भने अनुसार समूहको रूपमा पुरुष पीडितहरूले बढी शारीरिक आघात भोगेका थिए र धेरै आक्रमणकारीहरूबाट धेरै आक्रमणको शिकार हुने सम्भावना बढी थियो। पुरुष पीडितहरूलाई लामो समयसम्म बन्दी बनाइएको उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{cite journal |pmid=7352580 |year=1980 |last1=Kaufman |first1=A |last2=Divasto |first2=P |last3=Jackson |first3=R |last4=Voorhees |first4=D |last5=Christy |first5=J |title=Male rape victims: Noninstitutionalized assault |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1980-02_137_2/page/221 |volume=137 |issue=2 |pages=221–3 |journal=The American Journal of Psychiatry |doi=10.1176/ajp.137.2.221}}</ref> यौन साथीको सहमति बिना [[सम्भोग]]को समयमा कन्डम निकाल्नु, जसलाई स्टिलथिङ भनिन्छ, केही क्षेत्राधिकारमा यौन आक्रमण वा बलात्कारको रूपमा व्यवहार गर्न सकिन्छ।<ref>The Age, 3 June 2019, [https://www.theage.com.au/national/victoria/one-in-three-women-victim-to-stealth-condom-removal-20190603-p51ty5.html One in three women victim to 'stealth' condom removal]</ref> === यौन उत्पीडन === {{मुख्य|यौन उत्पीडन}} यौन उत्पीडन भनेको यौन प्रकृतिको धम्की, धम्की वा जबरजस्ती हो।<ref>{{cite book | last = Paludi | first = Michele Antoinette | author2 = Barickman | title = Academic and Workplace Sexual Harassment | publisher = SUNY Press | year = 1991 | pages = [https://archive.org/details/academicworkplac0000palu/page/2 2–5] | url = https://archive.org/details/academicworkplac0000palu/page/2 | isbn = 978-0-7914-0829-2 }}</ref> यसलाई यौन अनुग्रहको बदलामा पुरस्कारको अवान्छित वा अनुपयुक्त वाचाको रूपमा पनि परिभाषित गर्न सकिन्छ। यौन उत्पीडन भनेको के हो भन्ने कानुनी र सामाजिक परिभाषा संस्कृति अनुसार व्यापक रूपमा फरक हुन्छ।<ref>Dziech et al. 1990, Boland 2002</ref> यौन उत्पीडनमा देखिने हल्का अपराधदेखि लिएर दुर्व्यवहारका गम्भीर रूपहरूसम्मका व्यवहारहरूको विस्तृत दायरा समावेश छ। यौन उत्पीडनका केही रूपहरू यौन आक्रमणसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। === सामूहिक यौन आक्रमण === {{मुख्य|सामूहिक यौन आक्रमण}} सामुहिक यौन आक्रमण सार्वजनिक स्थान र भीडभाडमा हुन्छ। यसमा ठुलो समूहका मानिसहरूले अर्को लिङ्गीलाई घेरेर आक्रमण गर्छन् र छुने जस्ता व्यवहारमा संलग्न हुन्छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{यौन दुर्व्यवहार}} {{ढाँचा:महिला विरुद्धका हिंसा}} [[श्रेणी:आक्रमण]] [[श्रेणी:चिकित्सा आपतकालहरू]] [[श्रेणी:बलात्कार]] [[श्रेणी:यौन हिंसा]] [[श्रेणी:यौन अपराधहरू]] [[श्रेणी:यौन दुर्व्यवहार]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] bo7nbhmevj2k97x7pctzzdfjvtykxaw 0 146069 1368820 1302516 2026-08-09T00:08:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368820 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाद्वारा जारी मानव अधिकार घोषणापत्र}} {{महिला विरुद्धका हिंसाहरू}} '''महिला विरुद्धको भेदभाव उन्मूलन सम्बन्धी घोषणापत्र''' [[संयुक्त राष्ट्र महासभा|संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभा]]द्वारा जारी गरिएको [[मानव अधिकार]] घोषणापत्र हो, जसले [[महिला अधिकार]] सम्बन्धी उक्त निकायको विचारलाई रूपरेखा दिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Freeman |first=Marsha A. |display-authors=etal |date=2012 |title=The UN Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women: A Commentary |url=https://books.google.com/books?id=HAENi8BnCrMC&pg=PA38 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |page=38 |isbn=9780199565061 |access-date=14 March 2020}}</ref> यसलाई ७ नोभेम्बर १९६७ मा महासभाले स्वीकृति दिएको थियो। यो घोषणापत्र कानुनी रूपमा बाध्यकारी १९७९ को [[महिला विरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १९७९]]को एक महत्त्वपूर्ण अग्रदूत थियो।<ref>United Nations General Assembly Resolution 2263, 7 November 1967.</ref> यसको उद्देश्य विशेष गरी महिलाको अधिकारको संरक्षणको लागि लैङ्गिक समानतालाई प्रवर्द्धन गर्नु थियो। यो सन् १९६७ मा [[महिलाको स्थिति सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आयोग]]द्वारा मस्यौदा गरिएको थियो।<ref>{{Cite journal|last=Evatt|first=Elizabeth|date=2002|title=Finding a voice for women's rights: The early days of CEDAW|url=https://archive.org/details/sim_george-washington-international-law-review_2002_34_3/page/515|journal=George Washington International Law Review|volume=34|pages=515–553|id={{ProQuest|<!-- Add ProQuest data here -->}}}}</ref> घोषणापत्रका सिद्धान्तहरू कार्यान्वयन गर्न, ३ डिसेम्बर १९८१ मा महिला विरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १९७९ गठन र लागू गरिएको थियो। == सारांश == यो घोषणापत्रले [[मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र १९४८|मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र]]को संरचनालाई पछ्याउँछ, जसमा प्रस्तावनापछि एघार धाराहरू छन्। '''धारा १'''ले महिला विरुद्धको भेदभाव "मौलिक रूपमा अन्यायपूर्ण र मानव मर्यादा विरुद्धको अपराध हो" भनेर घोषणा गर्दछ।<ref>[https://brill.com/view/book/9789004479449/B9789004479449_s040.xml Declaration on the Elimination of Discrimination against Women], Article 1.</ref> "भेदभाव"लाई परिभाषित गरिएको छैन। '''धारा २'''ले महिला विरुद्ध भेदभाव गर्ने कानून र प्रथाहरूको उन्मूलन गर्न, कानून अन्तर्गत समानतालाई मान्यता दिन र राज्यहरूले भेदभाव विरुद्धको विद्यमान संयुक्त राष्ट्र मानव अधिकार दस्तावेजहरूलाई अनुमोदन र कार्यान्वयन गर्न आह्वान गर्दछ। '''धारा ३'''ले महिला विरुद्धको पूर्वाग्रह हटाउन सार्वजनिक शिक्षाको लागि आह्वान गर्दछ। '''धारा ४'''ले महिलाहरूलाई मतदान गर्ने अधिकार र सार्वजनिक पद खोज्ने र धारण गर्ने अधिकार सहित पूर्ण निर्वाचन अधिकारको उपभोग गर्न आह्वान गर्दछ। '''धारा ५'''ले महिलाहरूलाई आफ्नो राष्ट्रियता परिवर्तन गर्ने पुरुष सरह समान अधिकारको माग गर्दछ। '''धारा ६'''ले महिलाहरूलाई नागरिक कानूनमा पूर्ण समानताको उपयोग गर्न आह्वान गर्दछ भने यसले विशेष गरी विवाह र सम्बन्ध विच्छेदको वरिपरि, र बालविवाहलाई गैरकानूनी बनाउन आह्वान गर्दछ। '''धारा ७'''ले फौजदारी सजायमा लैङ्गिक भेदभाव उन्मूलन गर्न आह्वान गर्दछ। '''धारा ८'''ले राज्यहरूलाई महिला बेचबिखन र महिलाको वेश्यावृत्तिको शोषणको विरुद्धमा लड्न आह्वान गर्दछ। '''धारा ९'''ले लिङ्गको आधारमा शिक्षा प्राप्त गर्ने समान अधिकारको पुष्टि गर्दछ। '''धारा १०'''ले कार्यस्थलमा समान अधिकारको लागि आह्वान गर्दछ, जसमा रोजगारीमा भेदभाव नगर्ने, समान कामको लागि समान ज्याला, र तलबी प्रसूति बिदा समावेश छ। '''धारा ११'''ले राज्यहरूलाई घोषणापत्रका सिद्धान्तहरू कार्यान्वयन गर्न आह्वान गर्दछ। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[महिला विरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १९७९]] * [[महिलाको स्थिति सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आयोग]] * [[महिलाको अधिकार]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.lawphil.net/international/treaties/dec_nov_1967.html महिला विरुद्धको भेदभाव उन्मूलन सम्बन्धी घोषणापत्र] * [https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/history.htm महिला विरुद्धको भेदभाव उन्मूलन सम्बन्धी घोषणापत्रको इतिहास] {{अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दस्तावेजहरू}} [[श्रेणी:महिला अधिकार सम्बन्धी दस्तावेजहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सङ्घ महासभाका प्रस्तावहरू]] [[श्रेणी:उद्घोषहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] izmjy0jj1781x96e0lo2w69l4v4m8ro 0 146075 1368759 1355237 2026-08-08T22:38:15Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368759 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|घरेलु हिंसाको एक रूप}} {{महिला विरुद्धका हिंसाहरू}} '''वधू दहन''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]] र वरपरीको क्षेत्रहरूमा प्रचलित यातना हत्याको एक रूप हो। [[दाइजोको कारण मृत्यु]]को एक रूपको यसलाई लिने गरिन्छ। यो कुप्रथामा जब कुनै महिलालाई उनको पति वा उनको परिवारले थप दाइजो तिर्न अस्वीकार गरेको कारण हत्या गरिन्छ। पत्नीलाई सामान्यतया मट्टितेल, पेट्रोल, वा अन्य ज्वलनशील तरल पदार्थले छर्किन्छ र आगो लगाइन्छ, जसले गर्दा उनको जलेर मृत्यु हुन्छ।<ref name="autogenerated2003">{{cite news |last=Ash |first=Lucy |title=India's dowry deaths |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm |date=16 July 2003 |access-date=30 July 2007}}</ref><ref name="Bride Burning">{{cite journal | last = Lakhani | first = Avnita | title = Bride-burning: the "elephant in the room" is out of control | journal = [[Pepperdine Dispute Resolution Law Journal]] | volume = 5 | issue = 2 | pages = 249–298 | date = 2005 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/pepds5&div=14&id=&page= }} [http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224173650/http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj |date=2019-02-24 }}</ref> मट्टितेल प्रायः साना पेट्रोल चुल्होको लागि खाना पकाउने इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जसमध्ये केही खतरनाक हुन्छन्, त्यसैले यसले अपराध दुर्घटना हो भन्ने दाबीलाई अनुमति दिन्छ। यो भारतमा सबैभन्दा सामान्य छ र कम्तिमा सन् १९९३ देखि त्यहाँ एक प्रमुख समस्याको रूपमा रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://articles.cnn.com/1996-08-18/world/9608_18_bride.burn_1_dowry-hindu-attitudes?_s=PM:WORLD |title=Brideburning claims hundreds in India – CNN |publisher=Articles.cnn.com |date=18 August 1996 |access-date=28 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326011219/http://articles.cnn.com/1996-08-18/world/9608_18_bride.burn_1_dowry-hindu-attitudes?_s=PM:WORLD |archive-date=26 March 2012 |url-status=dead }}</ref> सन् २००४ मा, भारतमा वधू दहनलाई एक महत्त्वपूर्ण समस्याको रूपमा मान्यता दिइएको थियो।<ref name="Kumar">{{cite journal | last1 = Kumar | first1 = Virendra | last2 = Kanth | first2 = Sarita | title = Bride burning | journal = [[The Lancet]] | volume = 364 | issue = special issue | pages = 18–19 | doi = 10.1016/S0140-6736(04)17625-3 | pmid = 15967137 | date = December 2004 | s2cid = 32625512 }}</ref> सन् १९९५ मा, [[टाइम (पत्रिका)|टाइम]] पत्रिकाले भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु सन् १९८० को दशकको सुरुवातमा प्रति वर्ष लगभग ४०० बाट बढेर सन् १९९० को दशकको मध्यसम्ममा प्रति वर्ष लगभग ५,८०० पुगेको जनाएको थियो।<ref name=Pratap>{{cite magazine | last = Pratap | first = Anita | author-link = Anita Pratap | title = Killed by greed and oppression |magazine=[[Time (magazine)|Time]] | volume = 146 | issue = 11 | date = 11 September 1995 }}</ref> भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड ब्युरोका अनुसार, सन् २००८ मा दाइजो कारण मृत्युका घटनाहरूमा १,९४८ दोषी ठहर र ३,८७६ निर्दोष मुक्त भएका थिए।<ref name=ncrb>{{cite book |url=http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527053603/http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf |archive-date=27 May 2013 |url-status=dead |title=Disposal of Cases by Courts |publisher=[[National Crime Records Bureau|National Crime Records Bureau, India]] |date=16 January 2010 |access-date=17 January 2011}}</ref> == इतिहास == === दाइजोको कारण मृत्यु === {{मुख्य|दाइजोको कारण मृत्यु}} दाइजोको कारण मृत्यु भनेको दक्षिण एसियाली देशहरू, विशेष गरी भारतमा, युवतीको मृत्यु हो जसको पतिले उनको हत्या गर्छ वा आत्महत्या गर्न बाध्य पार्छ। यो पति वा उसको परिवारले दुलही वा उसको परिवारबाट थप दाइजो उठाउन निरन्तर प्रयास गर्दा हुन्छ। दुलहीलाई जलाउनु दाइजो कारण मृत्युको एक रूप मात्र हो। तेजाब आक्रमण, विषाक्तता र अन्य प्रकारका घातक हिंसाहरू पनि यससँग सम्बन्धित छन्। दाइजो सामान्यतया वर्ग वा सामाजिक आर्थिक स्थितिमा निर्भर हुने भएकोले, महिलाहरू प्रायः आफ्नो भावी पति वा उनका आफन्तहरूको दबाबको शिकार हुन्छन्।<ref name="Bride Burning" /> === वधू दहनको उत्पत्ति === दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूमा वधू दहन घटना किन भयो र यसको अस्तित्व कसरी व्याप्त छ भन्ने बारेमा कम्तिमा चार दृष्टिकोणहरू छन्, जसलाई अवनिता लखानीले "द एलिफेन्ट इन द रुम इज आउट अफ कन्ट्रोल" शीर्षकको वधू दहन सम्बन्धी आफ्नो रिपोर्टमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरेकी छिन्। यी सिद्धान्तहरूले समग्रमा दाइजोको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याउने अभ्यासहरूको वर्णन गर्दछ, जसले अन्ततः वधू दहनमा योगदान पुर्‍याउँछ। सांस्कृतिक रूपमा स्थापित सिद्धान्तहरू मध्ये एकले भारत जस्तो अत्यधिक पितृसत्तात्मक समाजमा, महिलाको भूमिका उनको जन्म हुनुभन्दा पहिले नै परिभाषित गरिन्छ, जसले अन्ततः उनलाई पुरुषहरू भन्दा कम राख्छ भन्ने बारे सुझाव दिन्छ।<ref name="Nangia">{{cite journal | last = Nangia | first = Anshu | title = Note: the tragedy of bride burning in India: how should the law address it? | journal = [[Brooklyn Journal of International Law]] | volume = 22 | pages = 637–694 | date = 1996–1997 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/bjil22&div=31&id=&page }} [https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=22+Brooklyn+J.+Int%27l+L.+637&srctype=smi&srcid=3B15&key=6a3e2417a95ef12fac702ce6549e7ea1 Lexis Nexis.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000228/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=22+Brooklyn+J.+Int%27l+L.+637&srctype=smi&srcid=3B15&key=6a3e2417a95ef12fac702ce6549e7ea1 |date=8 December 2015 }}</ref> उनलाई बोझ र "खुवाउने अतिरिक्त मुख"को रूपमा हेरिन्छ, आर्थिक दायित्वको रूपमा उनको स्थितिले यो विचारलाई बढावा दिन्छ। भौतिक सम्पत्ति मानिने पुरुषहरूले महिलाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा व्यवहार गर्न सक्छन्।<ref name="Bride Burning" /> एक पटक महिलाले विवाह गरेपछि, उनी आफ्नो पति र उनको इच्छाप्रति बाँधिन्छिन् किनभने "समाजले आफ्नो पतिको आज्ञाकारितालाई अनिवार्य गर्दछ"।<ref name="Bride Burning"/><ref name="Nangia"/> अर्को सिद्धान्तले उपभोक्तावादले भारत जस्ता देशहरूलाई लोभी बनाएको दाबी गर्दछ।<ref>{{cite journal | last = Pardee | first = Laurel Remers | title = The dilemma of dowry deaths: domestic disgrace or international human rights catastrophe | journal = [[James E. Rogers College of Law|Arizona Journal of International and Comparative Law]] | volume = 13 | pages = 491–522 | date = 1996 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/ajicl13&div=19 }} [https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&srctype=smi&srcid=3B15&doctype=cite&docid=13+Ariz.+J.+Int%27l+%26+Comp.+Law+491&key=6ea9a61e42cea63ac6e5cbac4f0d6cd6 Lexis Nexis.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208073516/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&srctype=smi&srcid=3B15&doctype=cite&docid=13+Ariz.+J.+Int%27l+%26+Comp.+Law+491&key=6ea9a61e42cea63ac6e5cbac4f0d6cd6 |date=8 December 2015 }}</ref> यस कारणले गर्दा, दाइजोलाई उच्च सामाजिक-आर्थिक स्थिति प्राप्त गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। स्थिति निरन्तर प्राप्त हुँदै जाँदा, सामाजिक सिँढीमा माथि चढ्नको लागि दुलही माथि दाइजोको माग बढ्दै जान्छ।<ref name="Nangia"/> लखानीले ऐतिहासिक रूपमा भन्नुपर्दा, दाइजो प्रथालाई मुस्लिमलाई हिन्दु संस्कृतिबाट छुट्याउने तरिकाको रूपमा परिकल्पना गरिएको हुन सक्छ सुझाव दिन्छन् जसले गर्दा जातजाति भित्र थप विभाजन सिर्जना हुन्छ।<ref name="Nangia"/> उच्च दाइजोले इस्लामबाट उच्च स्थिति र भिन्नतालाई सङ्केत गर्दछ, जसले गर्दा ठूलो दाइजो माग गर्न प्रोत्साहन मिल्छ। अन्तमा, केही विद्वानहरूको दाइजो प्रथा बेलायती शासन र भारतमा जातजातिहरू बीच "विवाहका विभिन्न रूपहरू" छुट्याउनको प्रभावबाट आएको तर्क गर्दछ।<ref name="Bride Burning" /> जब उच्च जातभित्र दाइजो प्रथा स्थापित भयो, बेलायती सरकारले तल्लो जातिमा उनीहरूको बढी धार्मिक विवाहलाई उन्मूलन गर्ने माध्यमको रूपमा यसलाई सुदृढ पार्न खोजेको थियो। केवल उच्च जातिका विवाह प्रणालीहरूलाई मान्यता दिँदै यस्ता एकीकरणका रूपहरूलाई अपमानित गरिएको थियो।<ref name="Bride Burning" /> == दक्षिण एसियामा == सन् २०११ को अनुमान अनुसार, [[भारत]], [[पाकिस्तान]] र [[बङ्गलादेश]]मा प्रत्येक वर्ष ४,००० देखि २५,००० सम्मको मृत्यु वधू दहन घटनाबाट हुन्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.eupschools.org/cms/lib/MI17000134/Centricity/Domain/31/Bride-Burning%20in%20India.pdf|title=Bride Burning|date=18 August 2011|access-date=3 May 2020|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031160432/https://www.eupschools.org/cms/lib/MI17000134/Centricity/Domain/31/Bride-Burning%20in%20India.pdf|url-status=dead}}</ref> === भारतमा === [[File:Say no to dowry.jpg|thumb|बैङ्गलोर, भारत मा दाइजो प्रथा विरुद्ध एक मुस्लिम सङ्गठनको पोस्टर]] {{see also|भारतमा दाइजो प्रणाली|भारतमा दाइजो कानुन|भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु}} एस्ले के. जुटला र डेभिड हेम्बाखले वधू दहन कार्यको वर्णन गर्दै भन्छन्, "पति र/वा सासु-ससुराले छोरीका आमाबाबुले पतिलाई दिएको उपहार, दाइजो अपर्याप्त भएको निर्धारण गरेका छन् र त्यसैले पतिलाई पुनर्विवाह गर्न वा दुलही र उनको परिवारलाई सजाय दिनको लागि नयाँ दुलहीको हत्या गर्ने प्रयास गर्छन्।<ref>{{cite journal | last1 = Jutla | first1 = Rajni K. | last2 = Heimbach | first2 = David | title = Love burns: an essay about bride burning in India | journal = Journal of Burn Care & Rehabilitation | volume = 25 | issue = 2 | pages = 165–170 | pmid = 15091143 | date = March–April 2004 | doi=10.1097/01.bcr.0000111929.70876.1f}}</ref> भारतमा, दाइजोको आकार धनको प्रतिबिम्ब हो। भारतीय लेखक राजेश तलवारले दाइजो मृत्युमा द ब्राइड हु उड नट बर्न शीर्षकको नाटक लेखेका छन्।<ref>{{cite web | title = Rajesh Talwar | url = https://www.amazon.com/author/rajeshtalwar | website = amazon.com }}</ref> सन् १९६१ मा, भारत सरकारले दाइजो निषेध ऐन पारित गरेको थियो, जसले गर्दा विवाह समारोहमा दाइजोको माग गैरकानूनी बन्न पुगेको थियो।<ref name="Act">{{cite web | title = The Dowry Prohibition Act, 1961 | url = http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionact.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20150909082421/http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionact.htm | website = wcd.nic.in | publisher = [[Ministry of Women and Child Development (India)]] | date = 20 May 1961 | archive-date = 9 September 2015 }}</ref> सन् १९८६ मा, भारतीय संसदले दाइजो कारण मृत्युलाई नयाँ [[घरेलु हिंसा]] अपराधको रूपमा थपेको थियो। भारतीय दण्ड संहिताको नयाँ धारा ३०४-ख अनुसार, जहाँ एक दुलही "विवाहको ७ वर्ष भित्र मारिन्छ र उनको मृत्यु हुनुभन्दा केही समय अघि, उनको पति, वा उनको पतिको कुनै आफन्त, वा दाइजोको कुनै मागको सम्बन्धमा क्रूरता वा उत्पीडनको शिकार भएको थियो, त्यस्तो मृत्युलाई 'दाइजो कारण मृत्यु' मानिने र त्यस्तो पति वा आफन्तले उनको मृत्यु गराएको मानिने छ भनेर अर्थ्याएको थियो।<ref name="Act" /> अपराधीहरूलाई कम्तिमा सात वर्ष जेलदेखि अधिकतम आजीवन कारावाससम्म जुनसुकै अवधिको सजाय हुन सक्छ। दाइजोसँग सम्बन्धित घरेलु हिंसा, आत्महत्या र हत्याका धेरै घटनाहरू बाहिर आएका छन्।<ref>{{cite book | contribution = Annex C: Legal framework surrounding domestic violence in India | editor-last1 = Johnson | editor-first1 = Cate | title = Domestic violence in India: recommendations of the women's rights team: report to USAID/India PROWID | date = October 1996 | pages = 28–42 |display-editors=etal}} (Explaining section 304-B of the Indian Penal Code.)</ref> सन् १९९७ को एक प्रतिवेदनले प्रत्येक वर्ष कम्तिमा ५,००० महिला दाइजोको कारणले मर्छन् र कम्तिमा एक दर्जन 'भान्साको लगाइएको आगो'मा हरेक दिन मर्छन् जुन जानाजानी गरिएको मानिन्छ भनेर दाबी गरेको छ।<ref>{{cite news | last = Staff writer | title = Kitchen fires kill Indian brides with inadequate dowry | publisher = [[United Press International|UPI]] | location = New Delhi, India | date = 23 July 1997 }} [http://www.hartford-hwp.com/archives/52a/033.html Extract.]</ref> बाहिर आएका दाइजोको कारण मृत्युको लगभग ३० प्रतिशत अदालतमा दोषी ठहरिन्छ।<ref name=ncrb/> === पाकिस्तानमा === [[पाकिस्तान]]मा, प्रगतिशील महिला सङ्घले प्रत्येक वर्ष ३०० महिलाहरूलाई उनीहरूको पतिको परिवारद्वारा जलाएर मारिन्छ र वधू दहन घटनाहरूलाई कहिलेकाहीँ दुर्घटनाको रूपमा लुकाइने जनाएको थियो।<ref name="BBC_1999"/> सङ्घका अनुसार, डाक्टरहरू यी दुर्घटनाहरूबाट पीडितहरूलाई भान्सामा आगो लगाएर जलाउने कार्यसँग असङ्गत चोटपटक लागेको भनेर बताउने गरेका छन्। सन् १९९९ मा [[एम्नेस्टी इन्टरनेसनल]]को प्रतिवेदन अनुसार, १,६०० वधू दहन घटनाहरू बाहिर आएको भएता पनि, केवल ६० वटालाई मुद्दा चलाइएको थियो<ref name="amnesty_honour_killings">{{cite web |title=Honour killings of girls and women (ASA 33/018/1999) |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa33/013/1998/en/ |publisher=Amnesty International |date=1 September 1999 |access-date=29 December 2006}}</ref> र तीमध्ये केवल दुई जनालाई दोषी ठहराइएको थियो।<ref name="BBC_1999">{{cite news |title=World:South Asia Bride burning 'kills hundreds' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/431607.stm |access-date=11 June 2009 |publisher=BBC.co.uk | date=27 August 1999}}</ref> पाकिस्तानमा, सहनाज बुखारी लगायतका महिलाहरूले यस अभ्यास विरुद्ध सुरक्षात्मक कानुन, स्थापित महिला आश्रयस्थल र विशेष जलन वार्ड भएका अस्पतालहरूको लागि अभियान चलाइरहेका छन्।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3097469.stm |title=Acid attack victim demands justice |last=Ali |first=Sahar |publisher=BBC |date=28 July 2003 |access-date=30 July 2007 }}</ref> एम्नेस्टी इन्टरनेशनलले भित्रबाट र अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार समूहहरूबाट आएको दबाबले पाकिस्तानी सरकार भित्र जागरूकताको स्तर बढाइरहेको हुन सक्ने बताएको थियो।<ref>'Pakistan: Honour killings of girls and women' in Amnesty International Report 1999, (London: September 1999)</ref> [[बीबीसी]]ले अनुमान गरे अनुसार सन् १९९९ मा लगभग ३०० पाकिस्तानी दुलहीहरूलाई जलाएर मारिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/431607.stm |title=South Asia &#124; Bride burning 'kills hundreds' |work=BBC News |date=27 August 1999 |access-date=28 January 2012}}</ref> सन् १९८८ मा गरिएको एक सर्वेक्षणले ८०० महिलालाई यसरी मारिएको देखाएको थियो भने सन् १९८९ मा यो सङ्ख्या बढेर १,१०० पुगेको थियो र सन् १९९० मा यो सङ्ख्या १,८०० अनुमानित हत्या भएको देखाएको थियो।<ref name=Jilani>{{citation | last = Jilani | first = Hina | contribution = Violence against women: the legal system and institutional responses in Pakistan | editor-last1 = Goonesekere | editor-first1 = Savitri | editor-last2 = Ahmed | editor-first2 = Eman M. | title = Violence, law and women's rights in South Asia |page=161 | publisher = [[SAGE Publications|SAGE]] | location = New Delhi Thousand Oaks, California | year = 2004 | isbn = 9780761997962 | postscript = .}} [https://books.google.com/books?id=QWUKUF1MAu8C&pg=PA161 Preview.]</ref> [[लाहोर]]का समाचारपत्रहरूले ६ महिनाको अवधिमा (सन् १९९७) प्रति महिना औसत १५ आक्रमणहरू बाहिर आएको जनाएका थिए। दक्षिण एसियामा मानव विकासको अनुमान अनुसार, प्रति महिना औसत १६ वटा वधू दहन घटनाहरू हुन्छन्।<ref name="Ajmal 2012-04-25">{{cite news|last=Ajmal|first=Umer Bin|title=Domestic violence|newspaper=Dawn|date=25 April 2012|url=http://dawn.com/2012/04/25/domestic-violence-2/|access-date=28 July 2012}}</ref> विमिन्स इन्युजले आठ वर्षको अवधिमा [[इस्लामाबाद]] वरपर ४,००० महिलामाथि यसरी आक्रमण भएको<ref name=Terzieff /> र पीडितहरूको औसत उमेर १८ देखि ३५ वर्षका बीचमा रहेको र मृत्युको समयमा अनुमानित ३० प्रतिशत गर्भवती भएको जनाएको थियो।<ref name=Terzieff /> सहनाज बुखारीले यस्ता आक्रमणहरूको बारेमा भनेकी छिन्:<ref name="Terzieff">{{cite news | last = Terzieff | first = Juliette | title = Pakistan's fiery shame: women die in stove deaths | url = http://womensenews.org/story/domestic-violence/021027/pakistans-fiery-shame-women-die-stove-deaths | work = [[Women's eNews]] | date = 27 October 2002}}</ref> <blockquote>या त पाकिस्तानमा घरमा राखिएका चुल्होहरू छन् जसले केवल युवा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउँछन्, र विशेष गरी यौनाङ्गहरू मन पराउँछन्, </blockquote> पाकिस्तानमा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउने र विशेष गरी यौन अङ्गप्रतिको रुचि राख्ने चुलोहरू छन्, वा यी घटनाहरू हुने आवृत्तिलाई हेर्दा यी महिलाहरू जानाजानी हत्याको शिकार भएको भयानक प्रवृत्ति देखिन्छ। प्रगतिशील महिला सङ्घका अनुसार यस्ता आक्रमणहरू बढ्दो समस्या हुन् र सन् १९९४ मा [[अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस]]मा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले यस मुद्दाको बारेमा जागरूकता जगाउन सामेल हुने घोषणा गरेका थिए। पाकिस्तानमा घरेलु हिंसाको रूपमा प्रत्येक घण्टा एक महिलाको हत्या गरिन्छ, जसलाई वधू हदन अभ्यास भनिन्छ।<ref name=Rappaport>{{cite book | editor-last = Rappaport | editor-first = Helen | title = Encyclopedia of women social reformers, volume 1 | page = 115 | publisher = ABC-CLIO | location = Santa Barbara, California | year = 2001 | isbn = 9781576071014 }}</ref> दाइजोको कारण हत्याको एक श्रेणी, जसको परिणामस्वरूप सम्भवतः सबैभन्दा भयानक मृत्युहरू मध्ये एक, जिउँदै जलाएर मारिन्छ।<ref>{{Cite news |last=Farrukh |first=Rimal |date=30 June 2021 |title=Why Are Pakistani Women Setting Themselves On Fire? |language=en |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/pakistani-women-self-immolation/31334338.html |access-date=6 September 2023}}</ref> == अन्य राष्ट्रहरूमा == कहिलेकाहीँ, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] जस्ता विश्वका अन्य भागहरूमा पुनर्वासित भारतीय, पाकिस्तानी र बङ्गलादेशी समुदायहरूमा वधू दहन घटनाहरू हुने गरेको पाइन्छ। === संयुक्त राज्य अमेरिकामा === अलेयम्मा म्याथ्यू [[टेक्सस]]को क्यारोलटनस्थित एक अस्पतालको नर्स थिइन्, जसको ५ अप्रिल १९९२ मा जलेको घाउबाट मृत्यु भएको थियो।<ref name="jthomasniu.org">{{cite journal | last = Parameswaran | first = Radhika | title = Coverage of "Bride Burning" in the "Dallas Observer": a cultural analysis of the "Other" | url = https://archive.org/details/sim_frontiers_1996_16_2-3/page/69 | journal = [[Frontiers: A Journal of Women Studies]] | volume = 16 | issue = 2–3 | pages = 69–100 | doi = 10.2307/3346804 | jstor = 3346804 | date = 1996 }} [http://jthomasniu.org/class/781/Assigs/otheriing111.pdf Pdf.]</ref> उनी र उनका पति, म्याथ्यु भारुगेस, दुई दशक अघि भारतबाट बसाइँ सरेका थिए र संयुक्त राज्य अमेरिकामा उनका तीन छोरीहरू थिए। सन् १९८० को दशकको अन्त्यदेखि नै यो जोडीको वैवाहिक समस्याहरूमा फसेका थिए, जुन झगडामा परिणत हुन पुगेको थियो जसले अलेयम्माको मृत्यु निम्त्याएको थियो।<ref name="jthomasniu.org"/> उनलाई उनका छोराछोरीहरूले पेट्रोल छर्केर आगोमा जलेको अवस्थामा फेला पारिएको थियो र त्यसको केही समयपछि नै उनको मृत्यु भएको थियो।<ref name="jthomasniu.org"/> घटनापछि द डलास मर्निङ न्युज र द एटलान्टा जर्नल-कन्स्टिट्युसनमा संक्षिप्त लेखहरू प्रकाशित भएका थिए। डलास अब्जर्भरले अलेयम्माको मृत्युलाई समेट्ने विस्तृत, नौ पृष्ठको लेख प्रकाशित गरेको थियो।<ref name="jthomasniu.org"/> लेखले गैर-पश्चिमी देशहरूलाई पछाडि परेको वा अनुपयुक्तको रूपमा चित्रण गरेकोमा केही आलोचनाको सामना गरेको थियो।<ref name="jthomasniu.org"/> आफ्नो पतिबाट कुटपिटको बाबजुद, अलेयम्म म्याथ्यु आफ्नो संस्कृतिप्रति वफादार रहँदै अन्ततः उनी यसको शिकार भइन्।<ref name="jthomasniu.org"/> == वधू दहनमा नियन्त्रण == वधू दहन कार्यलाई अपराधीकरण गर्न हाल सरकारी पहलहरू र यस कुप्रथा विरुद्ध लड्न काम गर्ने आधारभूत संस्थाहरू, साथै मानव अधिकार उल्लङ्घन विरुद्ध काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरू छन्। विश्वव्यापी रूपमा वधू दहन कार्य अन्त्य गर्न धेरै प्रस्तावित पहलहरू छन्। === सरकारी पहलहरू === सन् १९६१ मा, भारतले दाइजोको कारण हत्या रोक्न दाइजो निषेध ऐन लागू गरेको थियो।<ref>{{cite journal | last = Greenberg | first = Judith G. | title = Criminalizing dowry deaths: the Indian experience | journal = Journal of Gender, Social Policy & the Law | volume = 11 | issue = 2 | pages = 801–846 | date = 2003 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/geoimlj7&div=40&id=&page= }} [http://digitalcommons.wcl.american.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1410&context=jgspl Pdf.]</ref> सन् १९८० को दशकको सुरुमा "धेरै अन्तर्निहित कमीकमजोरीहरूलाई सच्याउन" यसलाई संशोधन गरिएको थियो<ref name="Nangia"/> र यसमा पति वा उनका आफन्तहरूले "विवाहको सात वर्ष भित्र र जहाँ दाइजोको सम्बन्धमा उनले क्रूरता र उत्पीडन भोगेको प्रमाण छ भने" कुनै महिलालाई जलाएर वा शारीरिक चोटपटक वा अप्राकृतिक परिस्थितिबाट मृत्यु गराएमा" यसलाई फौजदारी अपराध बनाइने भनेर उक्त ऐनलाई संशोधन गरेको थियो।<ref name="Bride Burning"/> यद्यपि, यो कानुनले दाइजोको व्यापक परिभाषा प्रदान गर्दैन, जसले यसको माग र वितरण गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छ। अन्ततः, यसले [[दाइजोको कारण मृत्यु]]को अदालतमा अपराधीहरूलाई थप लचिलोपन प्रदान गरेको छ। सात वर्षको धारा उत्तिकै समस्याग्रस्त छ, किनकि यसले पतिहरूलाई आफ्नी दुलहीलाई जलाउने वा अन्यथा मृत्यु गराउन त्यो अवधि समाप्त नभएसम्म पर्खन अनुमति दिन सक्छ।<ref name="Bride Burning"/> अर्को प्रमुख भारतीय कानुन, सन् १९८३ को "क्रूरता विरोधी विधान" ले पत्नीप्रति क्रूरतालाई निषेध गर्दछ र पति र/वा सासू-ससुरालाई पत्नीमाथि क्रूरता गरेमा जरिवाना वा कारावासको सजाय दिन्छ।<ref name="Bride Burning"/> यद्यपि, यो कानून पनि उत्तिकै अस्पष्ट छ, जसले गर्दा वधू दहन गर्ने र दाइजोको कारण हत्याको अपर्याप्त कार्यान्वयन हुन्छ।<ref name="Bride Burning"/> मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रको धारा १ ले निम्न घोषणा गर्दछ: "सबै मानवहरू स्वतन्त्र जन्मेका छन् र मर्यादा र अधिकारमा समान छन्। तिनीहरू तर्क र विवेकले सम्पन्न छन् र एक अर्काप्रति भ्रातृत्वको भावनाले व्यवहार गर्नुपर्छ"। धारा ५ ले: "कसैलाई पनि यातना दिइन नहुने वा क्रूर, अमानवीय वा अपमानजनक व्यवहार वा सजाय दिन नहुने घोषणा गर्दछ।<ref name="un.org">{{cite web | title = The Universal Declaration of Human Rights | url = https://www.un.org/en/documents/udhr/index.shtml | website = un.org | publisher = [[United Nations]] }} [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/eng.pdf Pdf.]</ref> <ref name="un.org"/> === गैर-सरकारी पहलहरू === भारतमा, जहाँ वधू दहनका अधिकांश घटनाहरू देखिन्छन्, घरेलु कानून सामान्यतया पर्याप्त रूपमा कार्यान्वयन हुँदैन। यसका कारण, तल्लो तहका सङ्गठनहरूले "वधू दहन कार्य रोक्नको लागि मुद्दा उठाएका छन्"। यसको एउटा उदाहरण सरकारद्वारा वित्त प्राप्त पारिवारिक परामर्श केन्द्र कोषहरू हुन्, जसको उद्देश्य पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु र कानुनी हस्तक्षेप कम गर्नु हो। यद्यपि, प्रायः यस्ता कोषहरूले "महिलाहरूको तीव्र बोली" र पुरुषहरूको "हिर्काउने र पिट्ने" शक्तिको धारणालाई मात्र बलियो बनाउँछन्।<ref name="Bride Burning"/> यस्तै परिणामहरू भएका यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न अन्य समान परामर्श शैलीका गैरसरकारी संस्थाहरू विकास गरिएका छन्।<ref name="Nangia"/> === सम्भावित पहलहरू === मुख्यतया, वैकल्पिक पहलहरूले हालका त्रुटिपूर्ण, असफल कानूनहरूको सुधारको वरिपरि समाधान खोज्छन्। एउटा प्रस्तावले लैङ्गिक भेदभाव वा लैङ्गिक हत्याका पीडितहरूलाई शरण प्रदान गर्न अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानून अन्तर्गत महिलाहरूको सुरक्षा विस्तार गर्न आह्वान गर्दछ।<ref>{{cite journal | last = Cipriani | first = Linda | title = Gender and persecution: protecting women under international refugee law | journal = Georgetown Immigration Law Journal | volume = 7 | pages = 511–548 | date = 1993 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/geoimlj7&div=39&id=&page= }}</ref> यो हासिल गर्न सकिने एउटा तरिका भनेको "पीडित सामाजिक समूह"को परिभाषामा महिलाहरूलाई समावेश गर्नु हो,<ref name="Bride Burning"/> जसले विश्वव्यापी रूपमा दाइजो सम्बन्धित उत्पीडनको डरमा उनीहरूको लिङ्गलाई अन्तर्राष्ट्रिय शरण खोज्न अनुमति दिनेछ। अप्रिल १९८४ मा, युरोपेली संसदले अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानूनहरूमा सुधार गरेर "लिङ्गको आधारमा महिलाहरूलाई उत्पीडनबाट जोगाउने" प्रस्ताव पेश गरेको थियो।<ref name="Bride Burning"/> यद्यपि, उक्त प्रस्तावलाई अस्वीकार गरिएको थियो।<ref name="Bride Burning"/> अर्को समाधान भनेको महिलाहरूको सम्पत्ति अधिकार स्थापित गरेर आर्थिक हित बढाउनु हो। विवाहित हुँदा पनि, पति जीवित रहँदा उसको स्वामित्वमा रहेको सम्पत्तिमा कुनै अधिकार हुँदैन।<ref>{{cite journal | last = Gopal | first = Gita | title = Gender and economic inequality in India: the legal connection | journal = Boston College Third World Law Journal | volume = 13 | issue = 1 | pages = 63–86 | date = 1993 | url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/bctw13&div=7&id=&page= }} [http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1280&context=twlj Pdf.]</ref> महिलाहरूलाई सम्पत्तिको स्वामित्वको अधिकार दिँदा, महिलाहरूले आर्थिक वा कानुनी उद्देश्यका लागि विवाह गर्नुपर्दैन, यसरी दाइजो प्रथालाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ।<ref name="Bride Burning"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[https://web.archive.org/web/20051230085700/http://ncrb.nic.in/crime2003/cii.html भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड्स ब्युरो] *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु, बीबीसी] {{महिला विरुद्धका हिंसा}} {{घरेलु हिंसा}} [[श्रेणी:घरेलु हिंसा]] [[श्रेणी:एसियामा महिला विरुद्धका हिंसा]] [[श्रेणी:भारतमा महिला विरुद्धका हिंसा]] [[श्रेणी:पाकिस्तानमा महिला विरुद्धका हिंसा]] [[श्रेणी:एसियामा महिला अधिकार]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] j90hl4wqqnlfn440hicyn4pngwopg9o 0 146097 1368904 1366057 2026-08-09T01:50:03Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368904 wikitext text/x-wiki '''नेपालमा लैङ्गिक असमानता''' भन्नाले [[दक्षिण एसिया]]को भूपरिवेष्ठित देश [[नेपाल]]मा [[पुरुष]] र [[महिला]] बीचको असमानतालाई जनाउँछ।<ref>{{Cite book|chapter-url=http://sk.sagepub.com/reference/ethics/n365.xml|pages=978–981|last=Parziale|first=Amy|doi=10.4135/9781412956260.n365|publisher=SAGE Publications, Inc.|year=2008|title=Encyclopedia of Business Ethics and Society|isbn=9781412916523|chapter=Gender Inequality and Discrimination}}</ref> लैङ्गिक असमानतालाई केवल लैङ्गिक मुद्दाहरूमा आधारित कथित भिन्नताहरूको कारणले असमान व्यवहार र अवसरहरूको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। स्वास्थ्य, शिक्षा, राजनीतिक प्रतिनिधित्व र श्रम बजार जस्ता विभिन्न क्षेत्रहरूमा भेदभावको आधारको लागि लिङ्ग एक निर्धारक हो किनभने लैङ्गिक असमानता विश्वव्यापी रूपमा मानव विकासको लागि एक प्रमुख बाधा हो।<ref>{{Cite journal|url=http://hdr.undp.org/en/content/gender-inequality-index-gii|title=Gender Inequality Index (GII) {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|language=en|access-date=2017-03-23|last1=Nations |first1=United }}</ref> यद्यपि नेपाल आधुनिकीकरण हुँदैछ र लैङ्गिक भूमिकाहरू परिवर्तन हुँदैछन्, परम्परागत रूपमा पितृसत्तात्मक समाजले लैङ्गिक समानतामा व्यवस्थित अवरोधहरू सिर्जना गर्दछ।<ref name=":9">{{Cite journal|last1=Aguirre|first1=D.|last2=Pietropaoli|first2=I.|date=1 December 2008|title=Gender Equality, Development and Transitional Justice: The Case of Nepal|journal=International Journal of Transitional Justice|language=en|volume=2|issue=3|pages=356–377|doi=10.1093/ijtj/ijn027|issn=1752-7716}}</ref> == विश्वव्यापी वरीयता == विश्व आर्थिक मञ्चका अनुसार, सन् २०१६ को [[विश्वव्यापी लैङ्गिक सूचकाङ्क]]ले नेपाल १४४ देशहरूमध्ये लैङ्गिक समानतामा ११०औँ स्थानमा रहेको देखाएको छ। यस सूचकाङ्कको लागि नेपालको अङ्क ०.६६१ रहेको छ, जसमा १ ले लैङ्गिक समानतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://reports.weforum.org/global-gender-gap-report-2016/economies/#economy=NPL|title=Economies|work=Global Gender Gap Report 2016|access-date=2017-03-23|language=en-US|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907123828/http://reports.weforum.org/global-gender-gap-report-2016/economies/#economy=NPL|url-status=dead}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम]]को लैङ्गिक असमानता सूचकाङ्कले सन् २०१५ मा नेपाललाई ०.४९७ अङ्क प्रदान गरेको थियो जसमा ० ले समानतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref name=":0" /> प्रजनन स्वास्थ्य, सशक्तिकरण र आर्थिक स्थिति मापन गर्ने यस सूचकाङ्कमा, नेपाल लैङ्गिक समानताको लागि १८८ देशहरूमध्ये ११५औँ स्थानमा रहेको छ।<ref name=":1">{{Cite journal|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/NPL|title={{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|language=en|access-date=2017-03-23|last1=Nations |first1=United }}</ref><ref name=":1" /> यसको अतिरिक्त, [[संयुक्त राष्ट्र महिला]]ले विश्वव्यापी लैङ्गिक अन्तर सूचकाङ्कमा नेपाल १४५ देशहरूमध्ये ११०औँ स्थानमा रहेको जनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://evaw-global-database.unwomen.org/en/countries/asia/nepal#1|title=Nepal|website=evaw-global-database.unwomen.org|language=en|access-date=2017-04-07}}</ref> == हालैको इतिहास == === माओवादी जनयुद्ध === {{See also|माओवादी जनयुद्ध}} नेपालमा, वि.सं २०५२ देखि २०६२ सम्म चलेको जनयुद्धलाई राजतन्त्रको विरोधमा नेकपा (माओवादी)ले सुरु गरेको थियो।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2007/09/transitional-justice-nepal-look-international-experience-truth-commissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304035611/https://www.usip.org/publications/2007/09/transitional-justice-nepal-look-international-experience-truth-commissions|url-status=dead|archive-date=4 March 2017|title=Transitional Justice in Nepal: A Look at the International Experience of Truth Commissions|website=United States Institute of Peace|language=en|access-date=2017-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304035611/https://www.usip.org/publications/2007/09/transitional-justice-nepal-look-international-experience-truth-commissions |date=2017-03-04 }}</ref> यस समयमा राजनीतिक द्वन्द्वमा योगदान पुर्‍याउने थप कारकहरू आर्थिक स्थिरता, उच्च बेरोजगारी, कमजोर शिक्षा, गरिबी, निरन्तर भेदभाव र सम्भ्रान्त वर्ग र देशका बाँकी भागहरू बीचको बढ्दो खाडल थिए।<ref name=":7" /> आन्तरिक राजनीतिक कलह, भ्रष्टाचार र सुस्त प्रगतीलाई महिलाहरू सहित अधिकारबाट वञ्चित समूहहरूको समर्थन प्राप्त भएको थियो<ref name=":7" /> किनभने नेकपा-माओवादीले राजतन्त्रको अन्त्य गर्ने, राज्यका स्रोतहरू राष्ट्रियकरण गर्ने र सम्पत्तिको पुनर्वितरण गर्ने वाचा गरेको थियो।<ref name=":7" /> नेकपा-माओवादीले २०५२ मा सरकारलाई ४०-बुँदे मागहरू पेश गरेको थियो जसमा विशेष गरी महिलाहरूको समानताको माग गरिएको थियो। पितृसत्तात्मक शोषण र महिलाहरू विरुद्धको भेदभाव अन्त्य गरिनुपर्ने र छोरीहरूलाई पैतृक सम्पत्तिमा पहुँच दिनुपर्ने माग राखिएको थियो।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Lohani-Chase|first=Rama S.|date=1 September 2014|title=Protesting Women in the People's War Movement in Nepal|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=40|issue=1|pages=29–36|doi=10.1086/676891|s2cid=143691564|issn=0097-9740}}</ref> विपक्षी दल विद्रोही आन्दोलनमा परिणत भएको थियो, जसले गर्दा सशस्त्र द्वन्द्व हुन पुगेको थियो।<ref name=":8" /> युद्धभरि जात र लैङ्गिक भेदभाव विरुद्ध तल्लो तहका अभियानहरू आयोजना गर्न नेकपा-माओवादी मार्फत अखिल नेपाल महिला सङ्घ (क्रान्तिकारी) गठन गरिएको थियो, जसले महिलाहरूलाई कार्यमुखी र विद्रोहमा सहभागी हुन प्रोत्साहित गरेको थियो।<ref name=":8" /> धेरै महिलाहरूले लोकतान्त्रिक अधिकारको लागि सङ्घर्ष भनेकै महिला अधिकारको लागि सङ्घर्ष हुनुपर्ने जसले कानुनी समानता, राजनीतिक सहभागिता र सामाजिक-आर्थिक सशक्तिकरणको माग गर्दछ भन्ने विश्वास गर्दथे। जनयुद्धभरि, महिलाहरू राजनीतिक कार्यकर्ता र छापामार सैनिक थिए,<ref name=":8" /> जसले सैनिकको ४० प्रतिशत भाग ओगटेका थिए,<ref name=":9" /> साथै यस वीचमा [[यौन हिंसा]]को शिकार पनि भएका थिए। एक दशकको द्वन्द्व पछि, १७,००० भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भई २,००,००० भन्दा बढी विस्थापित भएका थिए।<ref name=":8" /><ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Sonal|date=7 December 2004|title=Impact of long-term political conflict on population health in Nepal|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2004-12-07_171_12/page/1499|journal=CMAJ: Canadian Medical Association Journal|volume=171|issue=12|pages=1499–1501|doi=10.1503/cmaj.1040777|issn=0820-3946|pmc=534599|pmid=15583204}}</ref> वि.सं २०६२ मा, [[नेपाल सरकार]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] बीच भएको [[विस्तृत शान्ति सम्झौता]]सँगै विद्रोहको अन्त्य भएको थियो। अन्ततः, माओवादीहरू समावेश गर्ने गरी अन्तरिम सरकार स्थापना भएको थियो।<ref name=":10">{{Cite journal|last=Tamang|first=Seira|date=6 March 2009|title=the politics of conflict and difference or the difference of conflict in politics: the women's movement in Nepal|journal=Feminist Review|language=en|volume=91|issue=1|pages=61–80|doi=10.1057/fr.2008.50|s2cid=56325908|issn=0141-7789}}</ref> वि.सं २०६४ मा, नेपाल परम्परागत राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै गणतन्त्रात्मक राज्य घोषित भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CVLeCQAAQBAJ&q=nepal+a+republic+2007|title=Military and Democracy in Nepal|last=Adhikari|first=Indra|date=12 June 2015|publisher=Routledge|isbn=9781317589068|language=en}}</ref> [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] नेपालमा नौ वर्षभन्दा बढी समयको पहिलो निर्वाचन थियो। नेकपा-माओवादीका प्रतिनिधिहरूले बहुमत सिट जित्दै उनीहरूलाई त्यतिबेला [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|संविधानिक सभा]]को सबैभन्दा ठुलो दलको रूपमा योग्य बनाएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7182902.stm|title=BBC NEWS {{!}} South Asia {{!}} Nepal sets new date for elections|website=news.bbc.co.uk|access-date=2017-03-03|date=2008-01-11}}</ref> २०६५ जेठ १५ मा आयोजित नयाँ संविधान सभाले आधिकारिक रूपमा नेपालमा २४० वर्षको राजतन्त्रको शासन समाप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.hrw.org/news/2008/05/23/nepal-urgent-need-restore-rule-law|title=Nepal: Urgent Need to Restore Rule of Law|date=23 May 2008|work=Human Rights Watch|access-date=2017-03-03|language=en}}</ref> यस नयाँ संविधान सभामा अभूतपूर्व सङ्ख्यामा महिला र सीमान्तकृत समुदायका मानिसहरूले सिट जितेका थिए।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> === २०७२ को संविधान === {{See also|नेपालको संविधान २०७२}} नेपालको संविधान २०७२ दशक लामो जनयुद्धको द्वन्द्वको प्रतिक्रियामा स्थापित भएको थियो, जसमा नेपालले [[सङ्घीयता]] अपनाउने दाबी गरिएको थियो।<ref name=":11">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34280015|title=Why is Nepal's new constitution controversial?|last=Haviland|first=Charles|date=19 September 2015|work=BBC News|access-date=2017-03-03|language=en-GB}}</ref> [[विसं २०७२ को महाभूकम्प]]को प्रतिक्रियामा एक दशक पुरानो शान्ति प्रतिबद्धता पूरा गर्न र पुनर्निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गर्न संविधानको अनुमोदन द्रुत गतिमा गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/nepal/nepal%E2%80%99s-divisive-new-constitution-existential-crisis|title=Nepal's Divisive New Constitution: An Existential Crisis|date=4 April 2016|work=Crisis Group|access-date=2017-03-03|language=en}}</ref> यसलाई महिलाको हक-अधिकार सुनिश्चित गर्ने महत्त्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा लिन सकिन्छ। नेपालको संविधान, २०७२ को धारा ३८ मा महिलाको हक अन्तर्गत महिलाविरुद्व धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक परम्परा, प्रचलन वा अन्य कुनै आधारमा शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य, मनोवैज्ञानिक वा अन्य कुनै किसिमको हिंसाजन्य कार्य वा शोषण गरिने छैन भन्ने उल्लेख गरेको छ। [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद]]मा महिलाको प्रतिनिधित्व ३३ प्रतिशत सुनिश्चित गरेको छ।<ref>{{Cite news|url=https://rajdhanidaily.com/id/29702/#:~:text=%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%20%E0%A4%B0%20%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A4%20%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A5%87%20%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%20%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE,%E0%A4%AF%E0%A5%8B%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BF%20%E0%A4%8F%E0%A4%89%E0%A4%9F%E0%A4%BE%20%E0%A4%97%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A4%20%E0%A4%B9%E0%A5%8B%20%E0%A5%A4|title=महिलालाई आरक्षणभन्दा सक्षमताको खाँचो|last=|first=|date=|work=राजधानी|access-date=२०८२ साउन ३०|language=नेपाली}}</ref> महिलाको सन्दर्भमा, संविधानले महिलाहरूलाई आफ्ना बच्चाहरूलाई नागरिकता हस्तान्तरण गर्ने क्षमतालाई अस्वीकार गर्दछ, तर पुरुषहरूलाई आफ्ना बच्चाहरूलाई नागरिकता हस्तान्तरण गर्न लगभग कुनै बाधा छैन।<ref name=":24">{{Cite news|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/08/05/27-countries-limit-a-womans-ability-to-pass-citizenship-to-her-child-or-spouse/|title=27 countries limit a woman's ability to pass citizenship to her child or spouse|date=5 August 2014|work=Pew Research Center|access-date=2017-03-03|language=en-US}}</ref> नेपाली पुरुषको विदेशी पति वा पत्नीले विवाह लगत्तै नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छन्; यद्यपि, नेपाली महिलाका विदेशी पति वा पत्नीका लागि त्यस्तो कुनै व्यवस्था छैन।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-09-15/ca-snubs-proposal-for-gender-friendly-citizenship-provisions.html|title=CA snubs proposal for gender friendly citizenship provisions|access-date=2017-03-03|language=en}}</ref> यसरी, एकल नेपाली महिलाहरू वा विदेशी पति वा पत्नीसँग विवाह गरेकाहरूले आफ्ना बच्चाहरूलाई नागरिकता हस्तान्तरण गर्न सक्षम छैनन्,<ref>{{Cite web|url=http://www.idea.int/news-media/news/nepali-women-and-statelessness|title=Nepali women and statelessness {{!}} International IDEA|website=www.idea.int|language=en|access-date=2017-03-03}}</ref> जसले गर्दा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा जस्ता अधिकार र विशेषाधिकारहरूमा पहुँचको प्रत्याभूति बिना राज्यविहीन बालबालिकाहरूको बढ्दो समूह सिर्जना हुन्छ। त्यसैले, नेपालमा २१ लाख मानिसहरू राज्यविहीन रहनेछन्, र नयाँ संविधानका कारण, त्यो सङ्ख्या अझै बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://asiafoundation.org/2012/05/23/stateless-in-new-nepal-inclusion-without-citizenship-is-impossible/|title=Stateless in New Nepal: Inclusion without Citizenship is Impossible|last1=Tingting|first1=Chen|last2=Pu|first2=Lv|date=23 May 2012|website=The Asia Foundation|access-date=2017-03-03}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == आर्थिक असमानता == === व्यावसायिक वितरण === देशमा काम गर्ने उमेरका महिलाहरूको जनसङ्ख्या पुरुषहरूको तुलनामा बढी भए पनि, रोजगारीको हिसाबले महिलाहरू अझै पनि धेरै नै पछाडि छन् र लिङ्ग बीचको तलब अन्तर पनि ठुलो छ। नेपालमा कुल तलब पाउने कर्मचारीहरू मध्ये केवल २२ प्रतिशत महिला छन्।<ref name=":31">{{Cite journal|last=Acharya|first=Sushan|year=2014|title=Gender, Jobs and Education Prospects and Realities in Nepal|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002335/233521e.pdf|journal=UNESCO}}</ref> श्रमशक्तिमा रहेका महिलाहरूको ८.३ प्रतिशत मात्र तलब पाउँछन्।<ref name=":31" /> महिलाहरूको उच्च निरक्षरता र थोरै वर्षको शिक्षा उपलब्धि कारण तिनीहरूले हस्तशिल्प र सेवा कामजस्ता कम सीपको पेशामा असमान रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छन्।<ref name=":33">{{Cite journal|last1=Sijapati|first1=Bandita|last2=Bhattarai|first2=Ashim|last3=Pathak|first3=Dinesh|year=2015|title=Analysis of Labour Market and Migration Trends in Nepal|url=http://ceslam.org/mediastorage/files/Labour%20market%20n%20migration_gizver%203.pdf|journal=International Labour Organization|access-date=7 April 2017|archive-date=8 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408082422/http://ceslam.org/mediastorage/files/Labour%20market%20n%20migration_gizver%203.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408082422/http://ceslam.org/mediastorage/files/Labour%20market%20n%20migration_gizver%203.pdf |date=8 April 2017 }}</ref> परिवारका लिङ्ग विश्लेषण र सांस्कृतिक मान्यताहरूले महिलाहरूको श्रम बजारमा भाग लिन असर पारेका छन्। पुरुषहरूले प्राविधिक र इञ्जिनियर लगायत प्राथमिक विद्यालयपछि थप शिक्षा माग गर्ने पेशाहरूमा रोजगारमा बढी प्रतिनिधित्व गर्छन्।<ref name=":31" /><ref name=":32">{{Cite journal|last1=Aly|first1=Hassan Y.|last2=Shields|first2=Michael P.|date=11 July 2009|title=Gender and Agricultural Productivity in a Surplus Labor, Traditional Economy: Empirical Evidence from Nepal|journal=The Journal of Developing Areas|volume=43|issue=2|pages=111–124|doi=10.1353/jda.0.0069|issn=1548-2278|doi-access=free}}</ref> महिलाहरूले खाडी र मलेसिया जस्ता स्थानहरूमा आप्रवासी श्रमिकको रूपमा जनसङ्ख्याको लगभग १२ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्छन्।<ref name=":33" /> काम गर्न विदेश जानको लागि उनीहरूको सीमित गतिको कारण ऐतिहासिक र पितृसत्तात्मक विचारहरूका कारण महिलाहरू घरभित्रै रहनु पर्ने बाध्यता विद्यमान छ। नेपालमा ज्याला अन्तर एकदमै ठूलो छ औपचारिक आर्थिक क्षेत्रमा पुरुषहरूले कमाउने भन्दा महिलाहरूले ६० प्रतिशत मात्र कमाउँछन्।<ref name=":33" /> नेपालको प्रमुख आर्थिक गतिविधि कृषि हो, जसले कुल जनसङ्ख्याको ७५ प्रतिशतभन्दा बढीको लागि जीविकोपार्जन प्रदान गर्दछ।<ref name=":32" /> महिलाहरूले कृषिमा काम नगरेसम्म, अन्य क्षेत्रहरूमा महिलाहरूको लागि रोजगारीको सम्भावना सीमित छ। यसबाहेक, हालका वर्षहरूमा नेपालले कृषिमा महिलाकरणको प्रयास गरिरहेको छ।<ref name=":25" /> पुरुषहरू बढ्दो रूपमा गैर-कृषि कार्यमा सर्दै वा रोजगारीको लागि सहरी क्षेत्र वा नेपाल बाहिर बसाइँ सर्दै गर्दा, महिलाहरूले पुरुष र महिला बीचको परम्परागत रूपमा साझा कृषि गतिविधिहरू लिइरहेका छन्।<ref name=":25">{{Cite journal|last=Allendorf|first=Keera|date=7 April 2017|title=Do Women's Land Rights Promote Empowerment and Child Health in Nepal?|journal=World Development|volume=35|issue=11|pages=1975–1988|doi=10.1016/j.worlddev.2006.12.005|issn=0305-750X|pmc=3657746|pmid=23700354}}</ref> महिलाहरू नेपालको कुल जनसङ्ख्याको लगभग ५२ प्रतिशत छन् र लगभग ७५ देखि ८० प्रतिशत महिलाहरू आफ्नो प्राथमिक पेशाको रूपमा कृषिमा संलग्न छन्।<ref name=":25" /> जे भए पनि, यी महिलाहरूको एक अंशले मात्र तलब पाउँछन् र बाँकी आफ्नो परिवारको निर्वाहको लागि फार्ममा काम गरेर स्वरोजगार छन्। <ref name=":26">{{Cite news|url=https://www.iom.int/news/securing-womens-land-and-property-rights-nepal|title=Securing Women's Land and Property Rights in Nepal|date=28 June 2016|work=International Organization for Migration|access-date=2017-04-07|language=en}}</ref> धार्मिक र परम्परागत मूल्यमान्यताका कारण महिलाहरूको कार्यबलमा सहभागिता कम भएतापनि, शिक्षामा सुधार, ढिलो विवाह, घट्दो प्रजनन दर, महिलाहरूप्रति सांस्कृतिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन र आर्थिक आवश्यकताहरूका कारण धेरै महिलाहरू कार्यबलमा प्रवेश गरिरहेका छन्।<ref name=":33" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{महिला विरुद्धका हिंसाहरू}} {{Asia topic|लैङ्गिक असमानता}} <!--- श्रेणीहरू ---> [[श्रेणी:देशानुसार लैङ्गिक असमानता|नेपाल]] [[श्रेणी:नेपाली समाज]] [[श्रेणी:नेपालमा महिला अधिकार]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] hk5jz2qymtedtecnhl35i0zey2n3s8c 0 146139 1368803 1303496 2026-08-08T23:42:30Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368803 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|प्रसव हुनुभन्दा पहिले वा प्रसवको समयमा भ्रूणको मृत्यु}} {{Infobox medical condition (new) | name = भ्रूण मृत्यु | image = Nuchal edema in Down Syndrome Dr. W. Moroder.jpg | caption = भ्रूण मृत्यु र जोखिम बढाउने चिकित्सा अवस्थाहरूको निदान गर्न प्रायः [[अल्ट्रासाउन्ड]] प्रयोग गरिन्छ। | field = [[प्रसूति तथा स्त्री रोग]], [[शिशु शास्त्र]], [[बालचिकित्सा]], | synonyms = मृत सन्तान प्रसूति<ref name=NIH2014Def/> | symptoms = गर्भावस्थाको २०/२८ हप्तामा वा पछि भ्रूण मृत्यु<ref name=NIH2014Def/><ref name=WHO2016/> | complications = | onset = | duration = | types = | causes = प्रायः अज्ञात, [[गर्भावस्थामा जटिलताहरू]]<ref name=NIH2014Def/><ref name=NIH2014Cau/> | risks = आमाको उमेर ३५ वर्षभन्दा माथि, धूम्रपान, लागूपदार्थको प्रयोग, सहायक प्रजनन प्रविधिको प्रयोग<ref name=NIH2014Risk/> | diagnosis = भ्रूणको चाल महसुस नहुनु, अल्ट्रासाउन्ड<ref name=NIH2014Diag/> | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = १९ लाख (प्रत्येक ७२ जन्ममा १)<ref>{{cite web|title=Stillbirth (UNICEF Data)|url=https://data.unicef.org/topic/child-survival/stillbirths/|access-date=2023-10-25|website=UNICEF Data|language=en}}</ref> | deaths = }} <!-- परिभाषा र लक्षणहरू --> '''भ्रूण मृत्यु''' भनेको गर्भावस्थाको २० वा २८ हप्तामा वा पछि मृत सन्तान जन्मनुलाई भनिन्छ।<ref name=NIH2014Def>{{cite web|title=Stillbirth: Overview|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005085055/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref><!-- Quote = at or after the 20th week of pregnancy --><ref name="WHO2016">{{cite web |title=Stillbirth |url=https://www.who.int/health-topics/stillbirth |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019060412/https://www.who.int/health-topics/stillbirth |archive-date=19 October 2022 |access-date=29 November 2022 |website=World Health Organization |language=en}}</ref><ref>{{cite web | title = What is Stillbirth? | publisher = Center of Disease Control and Prevention | url = https://www.cdc.gov/ncbddd/stillbirth/facts.html | access-date = 17 Sep 2020}}</ref> यसले जीवनको सङ्केत बिना नै बच्चा जन्मिन्छन्। मृत जन्मले प्रायः आमामा दोष वा [[शोक]]को भावना निम्त्याउन सक्छ।<ref>{{cite book | vauthors = Bamber AR |chapter=Macerated Stillbirth |date=2022 | title = Keeling's Fetal and Neonatal Pathology |pages=345–368 | veditors = Khong TY, Malcomson RD |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-84168-3_15 |isbn=978-3-030-84168-3 |s2cid=245649279 }}</ref> यो शब्द [[गर्भस्राव]]को विपरीत हो, जुन प्रारम्भिक गर्भावस्था गुमाउनु हो।<ref name=Rob2014>{{cite journal | vauthors = Robinson GE | title = Pregnancy loss | journal = Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology | volume = 28 | issue = 1 | pages = 169–178 | date = January 2014 | pmid = 24047642 | doi = 10.1016/j.bpobgyn.2013.08.012 | s2cid = 32998899 }}</ref> बच्चा जीवित जन्मेको केही समय पछि मर्नुलाई अचानक शिशु मृत्यु सिन्ड्रोम भनिन्छ।<ref>{{cite journal | vauthors = Devall AJ, Melo P, Coomarasamy A |date=2022-03-01 |title=Progesterone for the prevention of threatened miscarriage |journal=Obstetrics, Gynaecology and Reproductive Medicine |language=English |volume=32 |issue=3 |pages=44–47 |doi=10.1016/j.ogrm.2022.01.005 |s2cid=246689049 }}</ref> <!-- कारण र पहिचान --> प्रायः यसको कारण अज्ञात हुन्छ।<ref name=NIH2014Def/><ref>{{cite news |last=Edeib |first=Duaa |date=29 November 2022 |title=After a Stillbirth, an Autopsy Can Provide Answers. Too Few of Them Are Being Performed. |work=[[ProPublica]] |url=https://www.propublica.org/article/stillbirths-autopsy-placenta-exams-pregnancy |access-date=29 November 2022}}</ref> कारणहरूमा गर्भावस्थाका जटिलताहरू जस्तै प्रि-एक्लेम्पसिया र जन्म जटिलताहरू, प्लेसेन्टा वा नाभीको समस्या, जन्म दोष, मलेरिया र [[भिरिङ्गी]] जस्ता सङ्क्रमणहरू र आमाको कमजोर स्वास्थ्य समावेश हुन सक्छ।<ref name=WHO2016/><ref name=NIH2014Cau>{{cite web|title=What are possible causes of stillbirth?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/causes|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005123557/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/Pages/causes.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref><ref name=Lawn2016>{{cite journal | vauthors = Lawn JE, Blencowe H, Waiswa P, Amouzou A, Mathers C, Hogan D, Flenady V, Frøen JF, Qureshi ZU, Calderwood C, Shiekh S, Jassir FB, You D, McClure EM, Mathai M, Cousens S | display-authors = 6 | title = Stillbirths: rates, risk factors, and acceleration towards 2030 | journal = Lancet | volume = 387 | issue = 10018 | pages = 587–603 | date = February 2016 | pmid = 26794078 | doi = 10.1016/S0140-6736(15)00837-5 | doi-access = free }}</ref> जोखिम कारकहरूमा आमाको ३५ वर्षभन्दा माथिको उमेर, धूम्रपान, लागूपदार्थको प्रयोग, सहायक प्रजनन प्रविधिको प्रयोग, र पहिलो गर्भावस्था समावेश छन्। भ्रूणको चाल महसुस नभएको बेला मृत जन्मको शङ्का हुन सक्छ जसलाई अल्ट्रासाउन्डद्वारा पुष्टि गर्न गरिन्छ।<ref name=NIH2014Risk>{{cite web|title=What are the risk factors for stillbirth?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/risk|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005132231/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/Pages/risk.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref><ref name=NIH2014Diag>{{cite web|title=How is stillbirth diagnosed?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/diagnosed|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005131840/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/Pages/diagnosed.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref> <!-- उपचार र रोगको निदान --> सुधारिएको स्वास्थ्य प्रणालीको साथ विश्वव्यापी रूपमा धेरैजसो भ्रूण मृत्युहरूको रोकथाम गर्न सम्भव छ।<ref name=Lancet2016>{{cite journal|title=Ending preventable stillbirths An Executive Summary for The Lancet's Series|journal=The Lancet|date=Jan 2016|url=http://www.thelancet.com/pb/assets/raw/Lancet/stories/series/stillbirths2016-exec-summ.pdf}}</ref> लगभग आधा भ्रूण मृत्युहरू प्रसवको समयमा हुन्छन्, यो विकसित भन्दा [[विकासशील देश]]हरूमा बढी सामान्य छ।<ref name=WHO2016/>  अन्यथा, गर्भावस्था कति टाढा छ भन्ने आधारमा, प्रसव सुरु गर्न औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ वा फैलावट र निकासी भनिने प्रकारको शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ।<ref name=NIH2014Tx>{{cite web|title=How do health care providers manage stillbirth?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/managed|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005133645/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/Pages/managed.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref> मृत जन्म पछि, महिलाहरू अर्को जन्मको उच्च जोखिममा हुन्छन्; यद्यपि, धेरैजसो पछिल्ला गर्भावस्थाहरूमा समस्याहरू समान हुँदैनन्।<ref>{{cite web|title=Stillbirth: Other FAQs|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/more_information/other-faqs|website=NICHD|access-date=4 October 2016|date=23 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005133552/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/topicinfo/Pages/questions.aspx|archive-date=5 October 2016}}</ref> डिप्रेसन, आर्थिक क्षति, र पारिवारिक विघटन ज्ञात जटिलताहरू हुन्।<ref name=Lancet2016/> सन् २०२१ मा विश्वव्यापी रूपमा, गर्भावस्थाको २८ हप्ता पछि अनुमानित १९ लाख भ्रूण मृत्युहरू भएका थिए (प्रत्येक ७२ जन्ममा लगभग १)।<ref name=":1">{{cite web |title=Stillbirths |url=https://data.unicef.org/topic/child-survival/stillbirths/ |access-date=2023-10-25 |website=UNICEF Data |language=en-US}}</ref> सन् २०२१ मा, अनुमानित भ्रूण मृत्युहरूको तीन चौथाई भन्दा बढी [[उपसहारा अफ्रिका]] र [[दक्षिण एसिया]]मा भएको थियो, जसमा विश्वव्यापी कुलको ४७% उप-सहारा अफ्रिकामा र ३२% दक्षिण एसियामा थियो।<ref>{{cite web |title=Stillbirths and stillbirth rates |url=https://data.unicef.org/topic/child-survival/stillbirths/ |access-date=2023-10-31 |website=UNICEF DATA |language=en-US}}</ref> हालैका वर्षहरूमा मृत जन्म दर घटेको छ, यद्यपि सन् २००० को दशकदेखि यो अझ सुस्त भएको छ।<ref name=Dra2016>{{cite journal | vauthors = Lawn JE, Blencowe H, Waiswa P, Amouzou A, Mathers C, Hogan D, Flenady V, Frøen JF, Qureshi ZU, Calderwood C, Shiekh S, Jassir FB, You D, McClure EM, Mathai M, Cousens S | display-authors = 6 | title = Stillbirths: rates, risk factors, and acceleration towards 2030 | journal = Lancet | volume = 387 | issue = 10018 | pages = 587–603 | date = February 2016 | pmid = 26794078 | doi = 10.1016/S0140-6736(15)00837-5 | doi-access = free }}</ref> [[युनिसेफ]]का अनुसार, भ्रूण मृत्युको कुल सङ्ख्या ३५% ले घटेको छ, सन् २००० मा २९ लाखबाट सन् २०२१ मा १९ लाख पुगेको छ।<ref name=":1" /> यदि प्रत्येक देशको मृत जन्म दर सन् २०२१ को स्तरमा रह्यो भने, सन् २०३० सम्ममा १७.५ लाख शिशुहरू मृत जन्मनेछन् भनेर अनुमान गरिएको छ।<ref name=":1" /> == करणहरू == सन् २०१६ सम्म, भ्रूण मृत्युका कारणहरूको लागि कुनै अन्तर्राष्ट्रिय वर्गीकरण प्रणाली छैन।<ref>{{cite journal | vauthors = Leisher SH, Teoh Z, Reinebrant H, Allanson E, Blencowe H, Erwich JJ, Frøen JF, Gardosi J, Gordijn S, Gülmezoglu AM, Heazell AE, Korteweg F, Lawn J, McClure EM, Pattinson R, Smith GC, Tunçalp Ö, Wojcieszek AM, Flenady V | display-authors = 6 | title = Classification systems for causes of stillbirth and neonatal death, 2009–2014: an assessment of alignment with characteristics for an effective global system | journal = BMC Pregnancy and Childbirth | volume = 16 | pages = 269 | date = September 2016 | pmid = 27634615 | pmc = 5025539 | doi = 10.1186/s12884-016-1040-7 | doi-access = free }}</ref> व्यापक परीक्षण र शव परीक्षण गरिएता पनि ठुलो प्रतिशत भ्रूण मृत्युको कारणहरू अज्ञात छन्।<ref name="pmid11876571">{{cite journal | vauthors = Collins JH | title = Umbilical cord accidents: human studies | url = https://archive.org/details/sim_seminars-in-perinatology_2002-02_26_1/page/79 | journal = Seminars in Perinatology | volume = 26 | issue = 1 | pages = 79–82 | date = February 2002 | pmid = 11876571 | doi = 10.1053/sper.2002.29860 }}</ref> यी वर्णन गर्न विरलै प्रयोग हुने शब्द "अचानक प्रसवपूर्व मृत्यु सिन्ड्रोम" हो, जुन सन् २००० मा प्रयोग गरिएको वाक्यांश हो। धेरै भ्रूण मृत्युहरू स्पष्ट रूपमा स्वस्थ गर्भवती महिलाहरूमा पूर्ण अवधिमा हुन्छन्, र पोस्टमार्टम मूल्याङ्कनले शव परीक्षण गरिएका लगभग ४०% केसहरूमा मृत्युको कारण प्रकट गर्दछ।<ref name=":0">{{cite thesis| vauthors = Cacciatore J |title=A phenomenological exploration of stillbirth and the effects of ritualization on maternal anxiety and depression|date=2007-01-01|publisher=University of Nebraska - Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/dissertations/AAI3293887/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018234817/http://digitalcommons.unl.edu/dissertations/AAI3293887/|archive-date=2016-10-18}}</ref> लगभग १०% केसहरूलाई मोटोपना, उच्च रक्तचाप, वा मधुमेहका कारण भएको विश्वास गरिन्छ।<ref name=War2017/> अन्य जोखिम कारकहरू निम्न छन्: *जीवाणु संक्रमण, जस्तै [[भिरिङ्गी]]<ref name=Lawn2016/> *[[औलो]]<ref name=Lawn2016/> *जन्म दोषहरू, विशेष गरी फोक्सोको हाइपोप्लासिया *क्रोमोजमका विकृतिहरू *वृद्धि निषेध *गर्भावस्थाको इन्ट्राहेपाटिक कोलेस्टेसिस *मातृ [[मधुमेह]] *गर्भावस्थामा निषेधित मनोरञ्जनात्मक औषधिहरू (जस्तै मदिरा, निकोटिन, आदि) वा आमाद्वारा औषधिहरूको सेवन<ref>{{cite web | vauthors = Rice A |date=2018-03-12 |title=Tobacco, Alcohol, and Drugs During Pregnancy |url=https://familydoctor.org/tobacco-alcohol-drugs-pregnancy/ |access-date=2022-04-27 |website=familydoctor.org |language=en-US}}</ref> *प्रसवोत्तर गर्भावस्था *प्लेसेन्टल बिच्छेदन *शारीरिक आघात *विकिरण विषाक्तता *आरएच रोग *सिलिएक रोग<ref name=SacconeBerghella2015>{{cite journal | vauthors = Saccone G, Berghella V, Sarno L, Maruotti GM, Cetin I, Greco L, Khashan AS, McCarthy F, Martinelli D, Fortunato F, Martinelli P | display-authors = 6 | title = Celiac disease and obstetric complications: a systematic review and metaanalysis | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 214 | issue = 2 | pages = 225–234 | date = February 2016 | pmid = 26432464 | doi = 10.1016/j.ajog.2015.09.080 | hdl = 11369/330101 | hdl-access = free }}</ref> *[[महिला यौनाङ्ग कर्तन]]<ref name="WHO study">{{cite journal | vauthors = Banks E, Meirik O, Farley T, Akande O, Bathija H, Ali M | collaboration = WHO study group on female genital mutilation and obstetric outcome | title = Female genital mutilation and obstetric outcome: WHO collaborative prospective study in six African countries | journal = Lancet | location = London | volume = 367 | issue = 9525 | pages = 1835–1841 | date = June 2006 | pmid = 16753486 | doi = 10.1016/S0140-6736(06)68805-3 | s2cid = 1077505 | url = https://www.who.int/reproductivehealth/publications/fgm/fgm-obstetric-study-en.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20120312063041/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/fgm/fgm-obstetric-study-en.pdf | archive-date = 12 March 2012 }}</ref> [[File:Entanglement of cord in twins.jpg|thumb|300 px|right|सल्य प्रसूतिको समयमा जुम्ल्याहा गर्भावस्थामा नाभीको डोरीको जेलिएको द्रृष्टान्त]] *नाभी सम्बन्धी दुर्घटनाहरू *२८ हप्ताको गर्भावस्था पछि गर्भवती महिला उन्मुख अवस्थामा सुत्नु मृत बच्चा जन्मने जोखिम कारक हुन सक्छ। <ref name=War2017>{{cite journal | vauthors = Warland J, Mitchell EA, O'Brien LM | title = Novel strategies to prevent stillbirth | journal = Seminars in Fetal & Neonatal Medicine | volume = 22 | issue = 3 | pages = 146–152 | date = June 2017 | pmid = 28162972 | doi = 10.1016/j.siny.2017.01.005 | url = https://unisa.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146787690001831 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cronin RS, Li M, Thompson JM, Gordon A, Raynes-Greenow CH, Heazell AE, Stacey T, Culling VM, Bowring V, Anderson NH, O'Brien LM, Mitchell EA, Askie LM, McCowan LM | display-authors = 6 | title = An Individual Participant Data Meta-analysis of Maternal Going-to-Sleep Position, Interactions with Fetal Vulnerability, and the Risk of Late Stillbirth | journal = eClinicalMedicine | volume = 10 | pages = 49–57 | date = April 2019 | pmid = 31193832 | pmc = 6543252 | doi = 10.1016/j.eclinm.2019.03.014 }}</ref> मृत शिशु जन्मिएपछि अर्को गर्भावस्थामा अर्को मृत शिशु जन्मने जोखिम २.५% हुन्छ (०.४% बाट बढेको)।<ref>{{cite journal | vauthors = Lamont K, Scott NW, Jones GT, Bhattacharya S | title = Risk of recurrent stillbirth: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 350 | pages = h3080 | date = June 2015 | pmid = 26109551 | doi = 10.1136/bmj.h3080 | hdl-access = free | s2cid = 17095693 | hdl = 2164/4642 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Medical resources | DiseasesDB = 6890 | ICD11 = fetal: {{ICD11|KD3B}}; maternal: {{ICD11|QA46}} | ICD10 = fetal: {{ICD10|P|95||p|90}}; maternal: {{ICD10|Z|37.1}}, {{ICD10|Z|37.3}}, {{ICD10|Z|37.4}}, {{ICD10|Z|37.7}} | ICD9 = | ICDO = | OMIM =614389 | MedlinePlus = 002304 | eMedicineSubj = search | eMedicineTopic = Stillbirth | MeshID = D050497 | Scholia = Q745832 }} * [https://www.thelancet.com/series/ending-preventable-stillbirths भ्रूण मृत्युमा ल्यान्सेटको शृङ्खला] {{महिलाको स्वास्थ्य|state=collapsed}} [[श्रेणी:प्रसूतिविद्या]] [[श्रेणी:प्रजनन क्षमता]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 91n0xoegnpnrf5zc532kbijwmm38jq6 0 146156 1368930 1303739 2026-08-09T02:28:37Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368930 wikitext text/x-wiki [[File:Hortense Haudecourt-Lescot - Young mother breastfeeding her child (Jeune mère allaitant son enfant).jpg|thumb|आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउँदै जवान आमा - १९औँ शताब्दीको चित्रकला]] '''स्तनपान र मानसिक स्वास्थ्य''' भनेको [[नवजात अवस्था]]को [[स्तनपान]] र [[आमा]] र [[बालक|बच्चा]]को मानसिक स्वास्थ्य बीचको सम्बन्ध हो। अनुसन्धानले स्तनपानले आमा र बच्चाको मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने सङ्केत गर्छ, यद्यपि स्तनपान र आमाको मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्ध र कारणमाथि प्रश्न उठाउने विरोधाभासी अध्ययनहरू भएका छन्।<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Figueiredo|first1=Bárbara|last2=Dias|first2=Cláudia C.|last3=Brandão|first3=Sónia|last4=Canário|first4=Catarina|last5=Nunes-Costa|first5=Rui|date=2013|title=Breastfeeding and postpartum depression: state of the art review|journal=Jornal de Pediatria|volume=89|issue=4|pages=332–338|doi=10.1016/j.jped.2012.12.002|issn=1678-4782|pmid=23791236|doi-access=free|hdl=10216/102955|hdl-access=free}}</ref><ref name="frontiersin.org">{{cite journal|title=Mind the Mother When Considering Breastfeeding|journal=Frontiers in Global Women's Health|first=Veronica|last=Rivi|display-authors=etal|date=15 September 2020|volume=1|issue=3|page=3 |doi=10.3389/fgwh.2020.00003|pmid=34816148 |pmc=8593947 |doi-access=free }}</ref> सम्भावित फाइदाहरूमा आमाको भावदशा र तनावको स्तरमा सुधार, प्रसवोत्तर डिप्रेसनको कम जोखिम, बच्चामा सामाजिक भावनात्मक विकासमा वृद्धि, आमा-बच्चाको बलियो सम्बन्ध र थप कुराहरू समावेश छन्। स्तनपानका फाइदाहरूलाई ध्यानमा राख्दै, [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]], युरोपेली जनस्वास्थ्य आयोग र अमेरिकन एकेडेमी अफ पेडियाट्रिक्सले जीवनको पहिलो छ महिनाको लागि विशेष स्तनपान गराउन सुझाव दिन्छन्।<ref name=":0" /> यी सुझावहरूको बावजुद, अनुमानहरूले ७०% आमाहरूले आफ्नो बच्चालाई जन्म पछि स्तनपान गराउँछन् र संयुक्त राज्य अमेरिकामा १३.५% शिशुहरूले विशेष रूपमा स्तनपान गराउँछन्।<ref name=":7" /> स्तनपान गराउन कठिनाइ वा चाँडै बन्द गर्ने आमाहरूको लागि स्तनपान प्रवर्द्धन र सहयोगलाई स्वास्थ्य प्राथमिकता मानिन्छ।<ref name=":0" /> स्तनपान र मानसिक स्वास्थ्यका केही पक्षहरू बीचको सम्बन्धको सही प्रकृति वैज्ञानिकहरूका लागि अझै पनि स्पष्ट छैन।<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Krol|first1=Kathleen M.|last2=Grossmann|first2=Tobias|date=2018|title=Psychological effects of breastfeeding on children and mothers|journal=Bundesgesundheitsblatt - Gesundheitsforschung - Gesundheitsschutz|volume=61|issue=8|pages=977–985|doi=10.1007/s00103-018-2769-0|issn=1437-1588|pmc=6096620|pmid=29934681}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|title=Breastfeeding and Postpartum Depression: An Overview and Methodological Recommendations for Future Research|last1=Pope|first1=Carley J.|last2=Mazmanian|first2=Dwight|volume=2016|pages=4765310|date=2016|journal=Depression Research and Treatment|language=en|pmid=27148457|doi=10.1155/2016/4765310|pmc=4842365|doi-access=free }}</ref> अध्ययनहरूमा स्तनपान र यसको प्रभावहरू कसरी मापन गरिन्छ भन्ने परिवर्तनशीलताको कारणले गर्दा कारण सम्बन्धहरू अनिश्चित छन्।<ref name=":1" /><ref name=":2" /> असङ्ख्य मनोवैज्ञानिक, सामाजिक-सांस्कृतिक र जैव रासायनिक कारकहरू बीच जटिल अन्तरक्रियाहरू छन् जुन अझै पूर्ण रूपमा बुझिएका छैनन्।<ref name=":2" /> == स्तनपान र आमाको मानसिक स्वास्थ्य == === भावदशा र तनाव स्तरमा फाइदाहरू === केही अध्ययनहरूले स्तनपानले आमाको मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ किनकि यसले भावदशा र तनावको स्तरमा सुधार ल्याउँछ भनेर सङ्केत गर्दछ।<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last1=Heinrichs|first1=Markus|last2=Neumann|first2=Inga|last3=Ehlert|first3=Ulrike|date=2002-10-01|title=Lactation and Stress: Protective Effects of Breast-feeding in Humans|url=https://www.researchgate.net/publication/11200275|journal=Stress|volume=5|issue=3|pages=195–203|doi=10.1080/1025389021000010530|pmid=12186682|s2cid=9898420 |doi-access=free}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last1=Hahn-Holbrook|first1=Jennifer|title=Women's Health Psychology|last2=Schetter|first2=Christine|last3=Haselton|first3=Michael|publisher=Wiley|year=2013|isbn=978-0-470-89066-0|location=New Jersey|pages=414–439|chapter=Breastfeeding and Maternal Mental and Physical Health}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Yuen |first1=Megan |last2=Hall |first2=Olivia J. |last3=Masters |first3=Grace A. |last4=Nephew |first4=Benjamin C. |last5=Carr |first5=Catherine |last6=Leung |first6=Katherine |last7=Griffen |first7=Adrienne |last8=McIntyre |first8=Lynne |last9=Byatt |first9=Nancy |last10=Moore Simas |first10=Tiffany A. |title=The Effects of Breastfeeding on Maternal Mental Health: A Systematic Review |journal=[[Journal of Women's Health]] |date=2022 |volume=31 |issue=6 |pages=787–807 |doi=10.1089/jwh.2021.0504 |pmid=35442804}}</ref> यसलाई नवजात अवधिमा आमाहरूको लागि 'तनाव शोधक' भनेर चिनिन्छ।<ref name=":7" /> यद्यपि, अन्य अध्ययनहरूले स्तनपानको तनावले आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने जनाएका छन्। गतिविधिले शान्त मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई सहज बनाउँछ र चिन्ताको भावना र नकारात्मक भावनाहरू र तनावहरूलाई कम गर्दछ।<ref name="frontiersin.org"/> यो उनीहरूको स्तनपानको शारीरिक प्रतिक्रियामा प्रदर्शित हुन्छ र रक्तचाप र हृदय दर घट्छ। स्तनपानको तनाव-शोधक प्रभाव अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन हार्मोनको परिणाम हो। स्तनपान गराउने आमाहरूले निद्राको अवधि र गुणस्तर बढेको अनुभव गर्छन्, जबकि निद्रा गडबडीका घटनाहरू कम हुन्छन्।<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Fallon|first1=Victoria|last2=Groves|first2=Rachael|last3=Halford|first3=Jason Christian Grovenor|last4=Bennett|first4=Kate Mary|last5=Harrold|first5=Joanne Allison|date=2016|title=Postpartum Anxiety and Infant-Feeding Outcomes|journal=Journal of Human Lactation|volume=32|issue=4|pages=740–758|doi=10.1177/0890334416662241|issn=1552-5732|pmid=27565200|s2cid=29230249 }}</ref> यसले सामाजिक परिस्थितिहरूमा आमाहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुरालाई सकारात्मक रूपमा प्रभाव पार्छ, जसले सुधारिएको सम्बन्ध र अन्तरक्रियालाई सहज बनाउँछ।<ref name=":1" /> स्तनपान गराउने आमाहरूले नकारात्मक अनुहारको भाव (जस्तै रिस) प्रति कम प्रतिक्रिया दिन्छन् र सकारात्मक अनुहारको भाव (जस्तै खुशी) प्रति आफ्नो प्रतिक्रिया बढाउँछन्।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> स्तनपानले आमाहरूलाई आत्मविश्वास र सशक्त महसुस गर्न पनि मद्दत गर्छ र स्तनपान आफ्नो बच्चाको लागि पनि लाभदायक हुन्छ।<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === नवजात अवस्थाको नैराश्य === नवजात अवस्थाको नैराश्य एक मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो जुन महिलाको गर्भावस्थाको समयमा सुरु हुन सक्छ वा उनको बच्चाको जन्म पछि पनि आउन सक्छ। तथ्याङ्कले लगभग १३ देखि १९ प्रतिशत महिलाहरू यसबाट प्रभावित रहने जनाएको छ। नयाँ आमाहरूले यसबाट धेरै नकारात्मक भावनाहरू महसुस। यो अवस्थाबाट पीडितहरूका लागि यो कठिन समय हो। यो छोटो समयको लागि हुन सक्छ तर यो आमाले बच्चा जन्माएको दुई वर्षसम्म पनि रहन सक्छ। यसले नयाँ आमाहरूको लागि अन्य मानसिक अवस्थाहरू जस्तै कि आवेगमा आधारित विकार र/वा चिन्ता उत्पन्न गर्न सक्ने क्षमता हुन्छ। आमाहरू र उनीहरूका साझेदारहरूले यसको कुनै पनि लक्षण र यसले आमा र बच्चालाई कसरी असर गर्छ भन्ने बारे सतर्क रहनु महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{cite journal |last1=Pope |first1=Carley |last2=Mazmanian |first2=Dwight |title=Breastfeeding and Postpartum Depression: An Overview and Methodological Recommendations for Future Research |journal=Depression Research and Treatment |date=2016 |volume=2016 |pages=1–9 |publisher=PubMed Central|doi=10.1155/2016/4765310 |pmid=27148457 |pmc=4842365 |doi-access=free }}</ref> ==== स्तनपानमा नवजात अवस्थाको नैराश्यको प्रभाव ==== अध्ययनहरूले नवजात अवस्थाको नैराश्य भएका आमाहरूले आफ्नो शिशुलाई कम आवृत्तिमा स्तनपान गराउँछन् भनेर देखाएको छ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":7" /> स्तनपान एक घनिष्ठ गतिविधि हो जसमा आमा-बच्चाको शारीरिक सम्पर्कको आवश्यकता पर्दछ र बढ्दो चिन्ता र आफ्नो बच्चाबाट बच्ने प्रवृत्ति सहित डिप्रेसनका लक्षणहरू भएका नयाँ आमाहरूले आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउने सम्भावना कम हुन्छ। यसको चिन्ताले आमाको दूध उत्पादन घटाउन सक्छ जसले गर्दा आमाको आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउने क्षमता कम हुन्छ। यसको उपचार गर्न केही एन्टीडिप्रेसन्ट लिने आमाहरूलाई आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउन सिफारिस गरिँदैन।<ref name=":0" /> औषधिमा भएका तत्वहरू आमाको दूध मार्फत बच्चामा सर्न सक्छन् र यसले उनीहरूको विकासमा हानिकारक परिणामहरू निम्त्याउन सक्छ। यस सन्दर्भमा उनको विशेष औषधि समस्याग्रस्त हुन सक्छ कि भनेर बुझ्न महिलाले आफ्नो डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्छ।<ref name=":7" /> प्रसवोत्तर डिप्रेसनका लक्षणहरू भएका आमाहरूले सामान्यतया स्तनपानमा बढी कठिनाइहरू र स्तनपानको आत्म-प्रभावकारिताको स्तर कम हुन्छ।<ref name=":7" /> यसबाट ग्रसित आमाहरूमा स्तनपानको नकारात्मक धारणा हुने सम्भावना बढी हुन्छ।<ref name=":7" /> आमाहरूले पछि स्तनपान सुरु गर्ने, कम स्तनपान गराउने, र प्रसवोत्तर अवधिमा चाँडै स्तनपान बन्द गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ।<ref name=":0" /> == स्तनपानका कठिनाइहरू == स्तनपानमा कठिनाइ र अवरोधले आमाको भावदशा बिग्रन्छ र नवजात अवस्थाको नैराश्यको जोखिम बढाउँछ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> निल्सन र सहकर्मीहरूद्वारा गरिएको सन् २०११ को एक अध्ययनले स्तनपान गराउन नसक्ने महिलाहरूमा जन्मेको १६ हप्ता पछि डिप्रेसनको लक्षणहरू विकास हुने सम्भावना २.४ गुणा बढी हुन्छ भनेर पत्ता लगाएको थियो।<ref>{{Cite journal|last1=Nielsen Forman|first1=D.|last2=Videbech|first2=P.|last3=Hedegaard|first3=M.|last4=Dalby Salvig|first4=J.|last5=Secher|first5=N. J.|date=2000|title=Postpartum depression: identification of women at risk|url=https://archive.org/details/sim_bjog_2000-10_107_10/page/1210|journal=BJOG: An International Journal of Obstetrics and Gynaecology|volume=107|issue=10|pages=1210–1217|doi=10.1111/j.1471-0528.2000.tb11609.x|issn=1470-0328|pmid=11028570|s2cid=23118990 }}</ref> स्तनपान गराउन नसक्नुका कारणहरूमा [[स्तनको मुन्टा]] दुख्ने, बच्चाको स्वभाविक समस्याहरू, दूध उत्पादनमा कमी, स्तन शल्यक्रिया र स्तनशोथ समावेश छन्। स्तनपान गराउने क्रममा आत्मविश्वासको कमी वा कठिन अनुभवहरू प्रसवोत्तर डिप्रेसन भएका आमाहरूका लागि सामान्य चिन्ताको विषय हो।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite journal|last1=Peñacoba|first1=Cecilia|last2=Catala|first2=Patricia|date=2019|title=Associations Between Breastfeeding and Mother-Infant Relationships: A Systematic Review|journal=Breastfeeding Medicine|volume=14|issue=9|pages=616–629|doi=10.1089/bfm.2019.0106|issn=1556-8342|pmid=31424264|s2cid=201064074 }}</ref> स्तनपान गराउने क्रममा समस्या अनुभव गर्ने आमाहरूलाई तत्काल थप सहयोग चाहिन्छ वा डिप्रेसनको कुनै पनि लक्षणहरूको लागि जाँच गरिनुपर्छ भन्ने सुझाव दिइएको छ।<ref name=":1" /> प्रोत्साहन र मार्गदर्शनले आत्म-प्रभावकारितालाई बढावा दिन्छ<ref name=":0" /><ref name=":2" /> र आमाहरूलाई सक्षम र सशक्त महसुस गर्न मद्दत गर्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Hannula|first1=Leena|last2=Kaunonen|first2=Marja|last3=Tarkka|first3=Marja-Terttu|date=2008|title=A systematic review of professional support interventions for breastfeeding|journal=Journal of Clinical Nursing|volume=17|issue=9|pages=1132–1143|doi=10.1111/j.1365-2702.2007.02239.x|issn=1365-2702|pmid=18416790}}</ref> बच्चाको स्वभावले स्तनपान प्रक्रियालाई असर गर्न सक्ने भएकोले, सम्भावित समस्याहरू अनुमान गर्न र सम्बोधन गर्न सकियोस् भन्ने उद्देश्यले आमाहरूलाई स्तनपान गराउँदा शिशुहरूले कसरी खुवाउँछन् भन्ने बारे गहिरो बुझाइ प्राप्त गर्न पनि प्रोत्साहित गरिन्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Kielbratowska|first1=Bogumila|last2=Kazmierczak|first2=Maria|last3=Michalek|first3=Justyna|last4=Preis|first4=Krzysztof|date=2015|title=Temperament and the Mother–Infant Dyad: Associations with Breastfeeding and Formula Feeding with a Bottle|journal=Infant Mental Health Journal|language=es|volume=36|issue=3|pages=243–250|doi=10.1002/imhj.21508|pmid=25973840|issn=1097-0355}}</ref> == शारीरिक संयन्त्रहरू == आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा स्तनपानको फाइदाको अन्तर्निहित शारीरिक व्याख्या न्युरोएन्डोक्राइन प्रक्रियाहरूसँग सम्बन्धित छ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> आमाको दूधमा ल्याक्टोजेनिक हर्मोन, अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन हुन्छ, जसमा एन्टीडिप्रेसन्ट प्रभावहरू हुन्छन्<ref name=":0" /> र यसले चिन्ता कम गर्छ।<ref name=":7" /> प्रोल्याक्टिन दूध उत्पादनको लागि जिम्मेवार प्राथमिक हर्मोन हो र यसको स्तर स्तनपानको आवृत्ति र बच्चाको दूधको आवश्यकताहरूसँग समानुपातिक हुन्छ। प्रोल्याक्टिनले आमाको व्यवहारलाई सहज बनाउँछ, पीडानाशक रूपमा काम गर्छ र तनाव प्रतिक्रिया कम गर्छ। स्तनपान नगराउने महिलाहरूको तुलनामा स्तनपान गराउने महिलाहरूमा यो हर्मोनको स्तर बढी हुन्छ।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Gribble|first=Karleen D.|date=2006-03-09|title=Mental health, attachment and breastfeeding: implications for adopted children and their mothers|journal=International Breastfeeding Journal|volume=1|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1746-4358-1-5|pmid=16722597|pmc=1459116|issn=1746-4358 |doi-access=free }}</ref> अक्सिटोसिनले तनाव घटाउँछ र आराम र पालनपोषण व्यवहारलाई बढावा दिन्छ।<ref name=":7" /> स्तनपान गराउनु अघि, दूध निस्कासनमा मद्दत गर्न अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन पनि मुन्टाको उत्तेजनाको समयमा निस्कन्छ।<ref name=":7" /><ref name=":8" /> हाइपोथेलेमससँग जोडिएका स्नायु तन्तुहरूले यो निष्कासनलाई नियन्त्रण गर्छन् र हर्मोनहरू धड्कने ढाँचामा निष्कासित हुन्छन्।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":8" /> स्तनपानको समयमा यी हार्मोनहरूको बढ्दो स्तरले आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा लाभदायक प्रभाव पार्छ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":7" /> शारीरिक वा मनोवैज्ञानिक तनावको सामना गर्दा, स्तनपान गराउने आमाहरूमा तनाव हार्मोनको उत्पादनमा कमी र निद्रामा सुधारको कारणले कोर्टिसोल प्रतिक्रिया पनि कम हुन्छ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> यसको क्रममा शारीरिक सम्पर्कले कोर्टिसोल प्रतिक्रियालाई कम गर्छ।<ref name=":0" /> प्रसवोत्तर डिप्रेसन र स्तनपान असफलता पनि न्युरोएन्डोक्राइन संयन्त्रको कारणले गर्दा हुन्छ।<ref name=":2" /> प्रसवोत्तर डिप्रेसन पनि प्रसवोत्तर पीडा वा निद्राको अभावको कारण हुने शोथसँग नजिकको सम्बन्ध छ, जुन मातृत्वको सामान्य अनुभव हो। स्तनपानले यो शोथप्रतिक्रियालाई कम गर्छ जुन आमाको मानसिक स्वास्थ्यको लागि लाभदायक हुन्छ।<ref name=":0" /> == स्तनपान र आमा-बच्चाको सम्बन्ध == [[File:1942 btm13095.jpeg|thumb|स्तनपानको समयमा आमा र बच्चाको सम्बन्ध अझ प्रगाढ हुन्छ।|alt=|left]] स्तनपानले आमा र बच्चा बीचको भावनात्मक र सामाजिक सम्बन्धलाई बढाउँछ<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /> र यो लगाव उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यको लागि महत्त्वपूर्ण छ।यो बन्धनले आमा र बच्चाको भावनाहरू नियन्त्रण गर्ने, तनाव प्रतिक्रिया कम गर्ने र बच्चामा स्वस्थ सामाजिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने क्षमता बढाउँछ।<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Olza Fernandez|first1=Ibone|last2=Gabriel|first2=Miguel|last3=Gil-Sanchez|first3=Alfonso|last4=Garcia-Segura|first4=Luis|last5=Arevalo|first5=Maria|date=2014-04-02|title=Neuroendocrinology of childbirth and mother–child attachment: The basis of an etiopathogenic model of perinatal neurobiological disorders|url=https://www.researchgate.net/publication/261407614|journal=Frontiers in Neuroendocrinology|volume=35|issue=4|pages=459–472|doi=10.1016/j.yfrne.2014.03.007|pmid=24704390|hdl=10261/150417|s2cid=33928174 |hdl-access=free}}</ref> स्तनपानको समयमा शारीरिक सम्पर्कले आमा र बच्चामा अक्सिटोसिनको स्तर बढाउँछ, जसले आमा-बच्चाको सम्बन्धलाई सुधार गर्छ।<ref name=":6" /> स्तनपान गराउने शिशुहरू आफ्ना आमाहरूमा बढी निर्भर हुन्छन् र गहिरो सामाजिक र भावनात्मक सम्बन्ध विकास गर्छन् त्यस्तै गरी, स्तनपानले आमाहरूको आफ्नो बच्चासँग भावनात्मक सम्बन्धलाई सहज बनाउँछ<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Jennifer |date=October 30, 2017 |title=Bonding Benefits of Breastfeeding Extend Years Beyond Infancy |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2017/10/bonding-breastfeeding |access-date=2023-07-06 |website=www.apa.org}}</ref> र यसरी आमाहरूले सामान्यतया बढी न्यानोपन र संवेदनशीलता प्रदर्शन गर्छन्।<ref name=":4" /> स्तनपान नगराउने आमा-बच्चा जोडीको तुलनामा, स्तनपान गराउने आमा-बच्चा जोडीमा: * आमाहरू आफ्नो शिशुको आवश्यकताहरूप्रति बढी उत्तरदायी र संवेदनशील हुन्छन्।<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /> * आमाहरूले आफ्नो शिशुमा बढी समय र ध्यान खर्च गर्छन्।<ref name=":2" /><ref name=":8" /> * आमाहरूले सामान्यतया आफ्नो शिशुलाई बढी छुने र बोल्ने गर्छन्।<ref name=":1" /> *शिशुहरूमा 'आसक्ति सुरक्षा'को ठुलो भावना र 'आसक्ति अव्यवस्था'मा कम स्तर देखिन्छ।<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /> * शिशुहरूले बोतल भन्दा धेरै समयसम्म आमाको स्तन चुस्छन्।<ref name=":2" /> * आमा र शिशुहरू एकअर्कालाई हेरेर धेरै समय बिताउँछन्।<ref name=":1" /> * आमाहरू बढी सकारात्मक हुन्छन् र आफ्नो बच्चालाई बढी मुस्कुराउँछन्।<ref name=":6" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{महिलाको स्वास्थ्य}} [[श्रेणी:स्तनपान|मानसिक स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:महिलाको मानसिक स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] nmmbg2eg9gr0y9b8nhrl33attvgpcp9 0 146266 1368810 1315660 2026-08-08T23:50:51Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368810 wikitext text/x-wiki '''श्रीमती हत्या''' भनेको पतिद्वारा आफ्नै पत्नीको हत्या गर्ने कृत्य हो। 'श्रीमती हत्या'को अङ्ग्रेजी शब्द '''अक्सरिसाइड (Uxoricide)''' ल्याटिन शब्द "uxor" (श्रीमती) र "caedere" (हत्या) बाट व्युत्पत्ति भएको हो। '''अक्सरिसाइड''' शब्दलाई श्रीमतीको हत्या गर्ने कार्य वा हत्या गर्ने व्यक्ति दुवैलाई जनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। प्रेमिकाको हत्या गर्ने प्रेमीको लागि पनि यही शब्द प्रयोग गरिन्छ। ==श्रीमती हत्याको दर== सन् १९७० को दशकदेखि अमेरिकामा आफ्नो जीवनसाथीको हत्या गर्ने वा उसमाथि हिंसा गर्ने समग्र दर घट्दै गएको भएतापनि<ref name=Rosenfeld1997/> पत्नीको हत्याको दर पतिको हत्याको तुलनामा निकै उच्च छ। सन् २००७ मा अमेरिकामा २३४० जना मानिसहरू आफ्नो अन्तरङ्ग साझेदारहरूद्वारा मारिएका थिए जसमध्ये ७० प्रतिशत महिलाहरू थिए।<ref>{{cite web |title=Understanding Intimate Partner Violence |url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/ipv-factsheet.pdf |publisher=cdc.gov |access-date=6 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306091503/https://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/ipv-factsheet.pdf |archive-date=6 March 2016}}</ref> सन् १९७० को दशकको मध्य देखि सन् १९८० को दशकको मध्यसम्मको एफबीआईको आँकडाअनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकामा करिब १०० जना पतिले आफ्नो पत्नीको हत्या गर्दा ७५ जना पत्नीले आफ्नो पतिको हत्या गरेको पाइएको थियो। <ref name=Wilson-Daley1992>{{cite journal |last1 = Wilson |first1 = M. I. | last2 = Daley |first2 = M. |year = 1992 |title = Who kills whom in spouse killings? On the exceptional sex ratio of spousal homicides in the United States |url = https://archive.org/details/sim_criminology_1992-05_30_2/page/189 |journal = Criminology |volume = 30 |issue = 2 |pages = 189–215 |doi = 10.1111/j.1745-9125.1992.tb01102.x }}</ref> यद्यपि सिकागो, डेट्रोइट, ह्युस्टन<ref name=Wilson-Daley1992/><ref name=Titterington-Harper2005>{{cite journal |last1 = Titterington |first1 = V. B. |last2 = Harper |first2 = L. |year = 2005 |title = Women as the aggressors in intimate partner homicide in Houston, 1980s to 1990s |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-offender-rehabilitation_2005_41_4/page/83 |journal = Journal of Offender Rehabilitation |volume = 41 |issue = 4 |pages = 83–98 |doi = 10.1300/j076v41n04_04 |s2cid = 144665079 }}</ref> र सेन्ट लुइस<ref name=Rosenfeld1997>{{cite journal |last1 = Rosenfeld |first1 = R |year = 1997 |title = Changing relationships between men and women. A note on the decline in intimate partner violence |journal = Homicide Studies |volume = 1 |pages = 72–83 |doi = 10.1177/1088767997001001006 |s2cid = 145179629 }}</ref> जस्ता शहरहरूमा पत्नीहरूले आफ्ना पतिको हत्या गर्ने सम्भावना बढी थियो। सन् २००२ मा अमेरिकामा जीवनसाथीको हत्या गर्नेहरू (पति र पत्नी दुवै) मध्ये ६९.४% गोरा, २५.७% काला, ४.८% एसियाली/प्रशान्त टापुवासी र ०.१% अमेरिकी भारतीय/अलास्का मूलवासी थिए।<ref>{{cite report |last1=Durose |first1=Matthew R. |last2=Harlow |first2=Caroline Wolf |last3=Langan |first3=Patrick A. |last4=Motivans |first4=Mark A. |last5=Rantala |first5=Ramona R. |last6=Smith |first6=Erica L. |title=Family Violence Statistics: Including Statistics on Strangers and Acquaintances |year=2005 |publisher=U.S. Department of Justice, Office of Justice programs, Bureau of Justice Statistics |page=[https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/fvs.pdf 19 (table 3.2)] |url=https://www.bjs.gov/index.cfm?ty=pbdetail&iid=828 |language=en}}</ref> विश्वव्यापी रूपमा हेर्ने हो भने, मारिएका सबै महिलाहरूमध्ये दक्षिण-पूर्वी एसियामा ५५%, अफ्रिकामा ४०% र अमेरिकामा ३८% महिला आफ्ना साझेदारद्वारा मारिएका थिए।<ref>{{cite web |title=Global and regional estimates of violence against women: prevalence and health effects of intimate partner violence and non-partner sexual violence |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85239/1/9789241564625_eng.pdf |access-date=6 March 2016}}</ref> सन् २०१३ को एक अध्ययनबाट यो कुरा बाहिर निस्कियो कि विश्वभरी हुने सम्पूर्ण [[नारी हत्या]]हरू मध्ये ३८.६% हत्या अन्तरङ्ग साझेदारद्वारा हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal |last1=Stöckl |first1=Heidi |last2=Devries |first2=Karen |last3=Rotstein |first3=Alexandra |last4=Abrahams |first4=Naeemah |last5=Campbell |first5=Jacquelyn |last6=Watts |first6=Charlotte |last7=Moreno |first7=Claudia Garcia |title=The global prevalence of intimate partner homicide: a systematic review |journal=The Lancet |date=September 2013 |volume=382 |issue=9895 |pages=859–865 |doi=10.1016/S0140-6736(13)61030-2|pmid=23791474 |s2cid=13880566 |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/1035360/1/The%20global%20prevalence%20of%20intimate%20partner_GOLD%20VoR.pdf }}</ref> सीडीसीका अनुसार, अमेरिकामा वैवाहिक हत्याको ७०% श्रीमती हत्याले ओगटेको छ, जसमा पत्नीको तर्फबाट गरिएका प्रोक्सी हत्याहरू समावेश छैनन्। सन् १९७० को मध्यदेखि १९८० को मध्यसम्मको एफबीआईको तथ्याङ्कले [[श्रीमान हत्या]] र [[श्रीमती हत्या]]को अनुपात ३:४ रहेको देखाएको छ।<ref>{{cite journal|title=Wilson & Daley:Who kills whom in spouse killings|publisher=Wiley|doi=10.1111/j.1745-9125.1992.tb01102.x}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य लिङ्कहरू== *[https://www.onlinekhabar.com/trend/श्रीमती-हत्या| श्रीमती हत्या सम्बन्धी समाचारहरू]{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] hldutyl33pslyekolblfez9a7xpr08n 0 146330 1368911 1314354 2026-08-09T02:00:09Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368911 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="text-align: center; font-size: 95%;" |- ! style="background:salmon;" |'''यौन हिंसा र पीडितकरण''' |- |[[File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|230px]] |- ! style="background:salmon;" |विशिष्ट अपराधहरू |- | [[बलात्कार]]{{·}} [[कानूनी बलात्कार]]{{·}} [[अन्तरसम्बन्ध (Incest)]] |- | [[यौन आक्रमण]]{{·}} [[घरेलु हिंसा]] |- | [[यौन दुर्व्यवहार]]{{·}} [[बाल यौन दुरुपयोग]] |- | [[यौन उत्पीडन]]{{·}} [[वेश्यावृत्तिमा लगाउने (Pimping)]] |- | [[बलात्कार|बलात्कार प्रयास]]{{·}} [[जननाङ्ग विकृति]] |- | [[विकृत यौन सम्पर्क]] |- ! style="background:salmon;" |हिंसा र पीडितकरणका स्वरूपहरू |- | [[बलात्कारका प्रकार]]{{·}} [[युद्धकालीन बलात्कार]]{{·}} [[यौन दासत्व]] |- | [[वैवाहिक बलात्कार|पति–पत्नीबीचको बलात्कार]]{{·}} [[कारागार भित्रको बलात्कार]] |- | [[डेटमा भएको बलात्कार]]{{·}} [[बलात्कारकारी औषधि]] |- | [[मानव बेचबिखन]]{{·}} [[वेश्यावृत्ति]] |- | |- ! style="background:salmon;" |बालबालिकाको पीडितकरण |- | [[बाल अश्लील सामग्री]]{{·}} [[बाल बेचबिखन]] |- | |- | [[बाल वेश्यावृति]] |- | [[बालबालिकाको वाणिज्यिक यौन शोषण]] |- ! style="background:salmon;" | समाजशास्त्रीय सिद्धान्तहरू |- | [[बलात्कारका समाज–जीववैज्ञानिक सिद्धान्तहरू]] |- | [[यौन हिंसाका कारणहरू|बलात्कारको प्रेरणा]]{{·}} [[पीडितलाई दोष दिने प्रवृत्ति]] |- | [[स्त्रीद्वेष]]{{·}} [[पुरुषद्वेष]]{{·}} [[आक्रामकता]] |- | [[बालप्रेम (Pedophilia)]]{{·}} [[बलात्कारको प्रभाव र परिणाम]] |- | [[बलात्कार आघात लक्षणसमूह]] |- ! style="background:salmon;" | सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरू |- | [[बलात्कार संस्कृति]]{{·}} [[बलात्कारको इतिहास]] |- | [[raptio]]{{·}} [[कम्फर्ट वुमन]]{{·}} |- ! style="background:salmon" | नीति |- | [[बलात्कारसम्बन्धी कानून]]{{·}} [[Rape shield law|पीडितको सुरक्षा गर्ने कानून]] |- | [[बाल यौन दुरुपयोगसम्बन्धी कानून]] |- | [[बलात्कार संकट केन्द्र]]{{·}} [[सम्मान हत्या|इज्जतका नाममा हत्या]] |- | [[बलात्कारविरुद्ध प्रयोग हुने महिला कन्डम]]{{·}} [[बलात्कार तथ्याङ्क]] |- ! style="background:Salmon;" | पोर्टलहरू: [[पोर्टल:कानून]] |- |} यौन हिंसाका पीडितहरूसँग त्यस्तो हिंसाको अनुभव सम्बन्धमा सर्वेक्षण गरी यो कति सामान्य हो भनेर अनुमान लगाउनु नै यौन हिंसाको अनुमान हो। यससम्बन्धी धेरै घटनाहरूको उजुरी नगरिने भएकाले यस्तो सर्वेक्षणबाट प्राप्त तथ्याङ्क आधिकारिक तथ्याङ्क भन्दा भिन्न हुन्छ।<ref name="l869">{{cite journal | last=Ingemann-Hansen | first=Ole | last2=Sabroe | first=Svend | last3=Brink | first3=Ole | last4=Knudsen | first4=Maiken | last5=Charles | first5=Annie Vesterbye | title=Characteristics of victims and assaults of sexual violence – Improving inquiries and prevention | journal=Journal of Forensic and Legal Medicine | volume=16 | issue=4 | date=2009 | doi=10.1016/j.jflm.2008.07.004 | pages=182–188}}</ref> संयुक्त राष्ट्र संघले विभिन्न स्थानहरूमा यौन हिंसाको मापन गर्न ठूला ठूला सर्वेक्षण गरेको छ। उक्त सर्वेक्षणबाट आफूमाथि यौन हिंसा भएको भन्ने महिलाहरूको प्रतिशत लापाज, बोलिभिया (१.४%), गबोरोन, बोत्सवाना (०.८%), बेइजिङ, चीन (१.६%) र मनिला, फिलिपिन्स (०.३%) जस्ता शहरहरूमा २% भन्दा कम छ, जबकि इस्तानबुल, टर्कीए (६.०%), ब्युनस आयर्स, अर्जेन्टिना (५.८%), रियो दि जेनेरियो, ब्राजील (८.०%) र बोगोटा, कोलम्बिया (५.०%) मा ५% वा सोभन्दा अधिक छ।<ref>The international crime victim survey in countries in transition: national reports. Rome, United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute, 1998.</ref><ref>Victims of crime in the developing world. Rome, United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute, 1998</ref> सन् १९९८ मा [[संयुक्त राज्य|अमेरिका]]ले राष्ट्रियस्तरका ८००० नागरिकहरूमा गरेको महिला विरूद्धको हिंसा सम्बन्धी सर्वेक्षणले हरेक ६ जना महिलामा १ महिला र हरेक ३३ जना पुरूषमा १ पुरूषले जीवनको कुनै न कुनै समयमा आफूमाथि यौन हिंसा वा यौन हिंसाको उद्योग भएको बताएका थिए।<ref>{{cite web |date=November 1998 |title=Prevalence, Incidence, and Consequences of Violence Against Women: Findings of the National Violence Against Women Survey |url=https://www.ncjrs.gov/pdffiles/172837.pdf |access-date=2014-02-01 |publisher=National Institute of Justice}}</ref> यो तथ्याङ्कमा कुनै अपरिचितद्वारा गरिएको बलात्कार र चिनेजानेको मान्छेबाट भएको बलात्कारलाई छुट्टाछुट्टै प्रस्तुत गरिएको छैन। जुन सर्वेक्षणमा बलात्कार गर्ने व्यक्तिको आधारमा छुट्टाछुट्टै आँकडा प्रस्तुत गरिँदैन अथवा जुन सर्वेक्षण अपरिचितद्वारा गरिएको बलात्कारमा नै केन्द्रित रहन्छ, त्यस्तो तथ्याङ्कले यौन हिंसाको वास्तविक सङ्ख्यालाई प्रतिविम्बित गर्न सक्दैन। <ref name="ReferenceA">Jewkes R, Abrahams N. The epidemiology of rape and sexual coercion in South Africa: an overview. Social Science and Medicine (in press).</ref> सन् २०११ मा, अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सीडीसी)ले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार अमेरिकामा लगभग २०% महिलाहरूको जीवनमा आफूमाथि बलात्कारको प्रयास भएको वा बलात्कार नै भएको कुरा उल्लेख गरिएको थियो, जसमध्ये एक तिहाइभन्दा बढी पीडितहरू १८ वर्ष उमेर नपुग्दै बलात्कृत भएका थिए।<ref name="CDC">{{cite news |date=15 December 2011 |title=Nearly 97% of women in the US are raped or suffer attempted rape at some point in their lives, a US study says. |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-16192494 |access-date=15 December 2011 |newspaper=BBC World}}</ref><ref name="NISVS2010">{{cite web |title=National Intimate Partner and Sexual Violence Survey 2010 Summary Report |url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/nisvs_report2010-a.pdf |access-date=16 August 2016 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> अन्य सर्वेक्षणहरूले महिलाहरूलाई यौन हिंसाको बारेमा प्रश्न गरेका थिए। अमेरिकामा गरिएको अर्को एउटा सर्वेक्षणले १७ वर्ष उमेर पूरा गरेका १४.८% महिलाले जीवनको कुनै न कुनै मोडमा आफ्नो बलात्कार भएको कुरा सार्वजनिक गरेको थियो जसमध्ये २.८% माथी बलात्कारको उद्योग गरेको र ०.३ % महिलाको गत एक बर्षभित्र बलात्कार भएको थियो।<ref>Tjaden P, Thoennes N. Full report of the prevalence, incidence and consequences of [https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/extent-nature-and-consequences-rape-victimization-findings-national violence against women]: findings from the National Violence Against Women Survey. Washington, DC, National Institute of Justice, Office of Justice Programs, United States Department of Justice and Centers for Disease Control and Prevention, 2000 (NCJ 183781).</ref> १८ बर्ष देखि ४९ बर्षको उमेरसमूहका दक्षिण अफ्रिकाका ३ राज्यका महिलाहरूको सर्वेक्षणमा १.३ % महिलाहरूलाई उनीहरूको सहमति बिना नै यौनसम्पर्क गर्न बाध्य पारिएको थियो।<ref name="ReferenceA" /> चेक गणराज्यमा १५ वर्षभन्दा अधिक उमेरका व्यक्तिहरूमाझ गरिएको एक सर्वेक्षणबाट यो पत्ता लाग्यो कि ११.६% महिलाहरूले आफ्नो जीवनकालमा जबरजस्ती यौन सम्पर्कको सामना गर्नु परेको थियो जसमा ३.४% ले आफूमाथि एकभन्दा बढी पटक यस्तो हर्कत देखाएको जनाएका थिए।<ref>{{cite journal |vauthors=Weiss P, Zverina J | year = 1999 | title = Experiences with sexual aggression within the general population in the Czech Republic |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1999-06_28_3/page/265 | doi = 10.1023/A:1018740527252 | pmid = 10410202 | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 28 | issue = 3| pages = 265–269 | s2cid = 46251776 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 8czgawkq1dpgj5ctulxgcu36f8uxmhi 0 147116 1368873 1327669 2026-08-09T01:10:11Z InternetArchiveBot 53012 Add 4 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368873 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kurdish refugees travel by truck, Turkey, 1991.jpeg|300px|right|thumb|सन् १९९१ अप्रिलको खाडी युद्धका कारण कुर्द इराकीहरू टर्कीतिर भागेका थिए।]] '''इराकी शरणार्थी''' ({{भाषा-अरबी|لاجئون عراقيون}}) [[युद्ध]] वा उत्पीडनका कारण आफ्नो देश छोड्न बाध्य बनेका इराकी नागरिकहरू हुन्। विगतका तीन दशकहरूमा इराक छोडेर अन्य देशमा शरण लिन पुगेका आप्रवासीलहरूको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको देखिन्छ। यस आप्रवासनको प्रमुख कारणहरूमा; इराक युद्ध, कुर्द विद्रोह, [[इरान-इराक युद्ध]] (सन् १९८०-१९८८), इराकद्वारा कुवेतमा आक्रमण (सन् १९९०), खाडी युद्ध (सन् १९९१), इराकमाथि विभिन्न समयमा लगाइएको प्रतिबन्ध र संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा गरिएको आक्रमणहरू समावेश छन्, जसका कारण लाखौं मानिसहरू इराक छोड्न बाध्य भएका थिए। अन्य आप्रवासीहरू भन्दा फरक, इराकीहरू शरण शिविरको सट्टा विभिन्न देशका सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आइरहेका छन्।<ref name="Lischer (corrected title)">{{cite journal|last=Lischer|first=Sarah Kenyon|title=Security and Displacement in Iraq: Responding to the Forced Migration Crisis|url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-2008_33_2/page/95|journal=International Security|date=Fall 2008|volume=33|issue=2|pages=95–115|jstor=40207133|doi=10.1162/isec.2008.33.2.95|s2cid=57562112}}</ref> सन् २००७ अप्रिलमा प्रकाशित एक तथ्याङ्क अनुसार विश्वभर ४० लाख इराकी शरणार्थी रहेको, जसमा १९ लाख मानिसहरू आफ्नो बासस्थान छाडेर विस्थापित भई देशभित्र अन्य विभिन्न क्षेत्रहरूमा बसोबास गरेका, २० लाख मध्यपूर्वका विभिन्न छिमेकी देशहरूमा र लगभग २ लाख जति मानिसहरू मध्यपूर्व बाहिर विभिन्न देशहरूमा शरण लिएका थिए।<ref name="Chatty">{{cite journal|last=Chatty|first=Dawn|author-link=Dawn Chatty|title=Iraq Refugees: Seeking Safety|journal=The World Today|date=December 2010|volume=68|issue=12|pages=22–23|jstor=41963034}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/20/damon.iraqrefugees/index.html|title=Iraq refugees chased from home, struggle to cope|publisher=CNN.com|access-date=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028212531/http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/20/damon.iraqrefugees/index.html|archive-date=October 28, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref name="UNHCR">{{cite web|title=Statistics on displaced iraqis around the world|url=http://www.unhcr.org/461f7cb92.pdf|publisher=United Nations High Committee for Refugees|access-date=March 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602155933/http://www.unhcr.org/461f7cb92.pdf|archive-date=June 2, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref name="Fagan" /><ref name="Mowafi">{{cite journal|last=Mowafi|first=H|author2=Spiegel, P|title=The iraqi refugee crisis: Familiar problems and new challenges|url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-04-09_299_14/page/1713|journal=Journal of the American Medical Association|year=2008|volume=299|issue=14|pages=1713–1715|doi=10.1001/jama.299.14.1713|pmid=18398084|df=mdy-all}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोग]]को कार्यालयले इराकी शरणार्थीहरूलाई मानवीय सहायता प्रदान गरेको थियो। इराकबाट विस्थापित भएका नागरिकहरूको सङ्ख्या मध्यपूर्वमा सबैभन्दा बढी रहेको जुन सन् १९४८ मा [[इजरायल]]को स्थापना पछि विस्थापित प्यालेस्टिनी नागरिकहरूको सङ्ख्याभन्दा पनि बढी हो।<ref name="Fagan">{{cite journal|last=Fagan|first=P.W|title=Iraqi Refugees: Seeking Stability in Syria and Jordan|journal=Institute for the Study of International Migration|date=2009}}</ref><ref name="Makbel">{{cite journal|last=Makbel|first=M|title=Refugees in limbo: the plight of iraqis in bordering states|url=https://archive.org/details/sim_middle-east-report_fall-2007_37_244/page/10|journal=Middle East Report|volume=244|issue=244|pages=10–17|jstor=25164797|year=2007}}</ref> सन् २०२४ सम्म आइपुग्दा इराकमा राजनीतिक रूपमा स्थिर रहेको भएतापनि यसले हालसम्म महत्वपूर्ण मानवीय सहायता, विकास सम्बन्धी आवश्यकताहरू र सुरक्षा चुनौतीहरू भोगिरहेको छ। देशमा लगभग १४ लाख ४० हजार आन्तरिक रूपमा विस्थापित नागरिकहरू रहेको र अन्य ५० लाख मानिसहरू आफ्नो प्रारम्भिक बासस्थानमा फर्किएका थिए। सन् २०२४ मा, संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोगले आपतकालीन प्रतिक्रिया मार्फत दीर्घकालीन विकास दृष्टिकोणलाई सुदृढ बनाउन, दिगो समाधानहरूमा जोड दिँदै राष्ट्रिय प्रणालीहरूलाई सुदृढ पार्न र बाल संरक्षण जस्ता आवश्यक सेवा र लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध सहायता प्रदान गर्नमा केन्द्रित छ।<ref>{{Cite web |title=Iraq situation |url=https://reporting.unhcr.org/operational/situations/iraq-situation |access-date=2024-03-17 |website=Global Focus |language=en}}</ref> == आप्रवासनका कारणहरू == === खाडी युद्ध === {{मुख्य|खाडी युद्ध}} सन् १९९० को अगस्ट २ मा इराकले [[कुवेत]]माथि आक्रमण गरेको थियो। सन् १९९१ को खाडी युद्धको फलस्वरूप लगभग ३० लाख मानिसहरू विस्थापित हुन पुगेका थिए जसमध्ये अधिकांश इराकी नागरिकहरू थिए। उनीहरू मध्ये धेरै जसो नागरिकहरूले युद्ध सुरु हुनु अघि वा अपरेसन डेजर्ट स्टोर्म पश्चात् इराक वा कुवेत छाडेका थिए। प्यालेस्टिनीहरू बाहेक भाग्नेहरूमा कुर्द र शिया समुदायका मानिसहरू थिए जो [[सद्दाम हुसेन]] विरुद्ध असफल जनविद्रोहपछि [[इराक]]बाट भागेका थिए। यस युद्धबाट प्रभावित दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जातीय समूह प्यालेस्टिनीहरू थिए जो खाडी युद्धको कारण विस्थापित हुँदै ३ लाखले जोर्डनमा शरण लिएका थिए। यसको अतिरिक्त अधिकांश शिया समुदायका इराकीहरू शरण लिन साउदी अरब पुगेका थिए जसको जनसङ्ख्या लगभग ३७ हजार थियो भने लगभग १ लाख इराकीहरू जोर्डन र सिरियामा शरण लिन पुगेका थिए। इराकको कुल जनसङ्ख्याको ५५ प्रतिशत शिया भएतापनि उनीहरूलाई सुन्नी अरबद्वारा सरकारबाट बाहिर निकालिएको थियो। सन् १९९१ को मार्चमा शिया समुदायले इराकमा असफल घेराबन्दी आन्दोलन गरेका थिए। मार्चको मध्यतिर सद्दाम हुसेनले शिया बस्ती रहेको दक्षिणी क्षेत्रमा पुनः आफ्नो नियन्त्रण कायम गरी आफ्ना काकाका छोरा अली हसन मजिदको सहायतामा त्यहाँ नरसंहार र बम विस्फोट गरी थुप्रै मस्जिद र घरहरू नष्ट गरेका थिए। सन् १९९१ को मार्च र सेप्टेम्बरको बीचमा हिंसाका कारण दक्षिणमा करिब २ लाख मानिसको मृत्यु हुन पुग्छ र सन् २००३ मा ५ लाख ३० हजार इराकीहरूले इरानमा शरण लिन पुग्छन्। == अन्तर्राष्ट्रिय सहायता == सन् २००७ अप्रिल १७ का दिन इराकी आप्रवासी सङ्कटसम्बन्धी विषयमा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बैठक आयोजना गरिएको थियो। त्यहाँ ह्युमन राइट्स वाचको प्रतिनिधि टोली, संयुक्त राज्य अमेरिकाको अन्डर सेक्रेटरी अफ स्टेट पोला डोबरिन्स्की, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आप्रवासी मामिलाहरूको उच्चायुक्त र अन्य ६० भन्दा बढी गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए।<ref>{{Cite news |last=Mite |first=Valentinas |date=2012-02-02 |title=UN Conference Focuses On Iraqi Displacement Crisis |language=en |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/1075912.html |access-date=2023-05-10}}</ref> सन् २००७ जुलाई २९ मा [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले [[सिरिया]]को दमास्कसमा बैठक सुरु गरेको थियो। बैठकमा २० लाखभन्दा बढी इराकी आप्रवासीहरूको स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकताबारे छलफल गरिएको थियो। बैठकमा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनसँगै रेडक्रस, रेडक्रिसेन्ट र संयुक्त राष्ट्रका विभिन्न संस्थाहरूले पनि भाग लिएका थिए।<ref>{{Cite web |date=2007-07-29 |title=WHO opens conference in Syria on Iraqi refugee health needs |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/07/29/africa/ME-GEN-Syria-WHO-Iraq-Refugees.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006214232/http://www.iht.com/articles/ap/2007/07/29/africa/ME-GEN-Syria-WHO-Iraq-Refugees.php |archive-date=2008-10-06 |access-date=2023-11-06 |website=International Herald Tribune}}</ref> इराकी शरणार्थीहरूलाई शरण दिने देशले उनीहरूका लागि स्वस्थ्य उपचार केन्द्र र स्वास्थ्य उपकरणमा खर्च गर्ने उद्देश्यका साथ सन् २००७ सेप्टेम्बर १८ का दिन [[विश्व खाद्य कार्यक्रम]], [[संयुक्त राष्ट्र जनसङ्ख्या कोष]], [[युनिसेफ]], [[संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोग]] र [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले ८ करोड ४८ लाख अमेरिकी डलरको आर्थिक सहायताका लागि आह्वान गरेको थियो।<ref name="Fagan">{{cite journal|last=Fagan|first=P.W|title=Iraqi Refugees: Seeking Stability in Syria and Jordan|journal=Institute for the Study of International Migration|date=2009}}</ref> सन् २००७ मा [[जोर्डन]], [[सिरिया]], [[लेबनान]], [[इजिप्ट|मिश्र]], [[टर्की]], संयुक्त राष्ट्रका विभिन्न आयोग र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले इराकी शरणार्थीहरूलाई सहयोग गर्न ६ करोड अमेरिकी डलर आर्थिक सहायता प्राप्त गरेका थिए।<ref name="Mowafi">{{cite journal|last=Mowafi|first=H|author2=Spiegel, P|title=The iraqi refugee crisis: Familiar problems and new challenges|url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-04-09_299_14/page/1713|journal=Journal of the American Medical Association|year=2008|volume=299|issue=14|pages=1713–1715|doi=10.1001/jama.299.14.1713|pmid=18398084|df=mdy-all}}</ref> संयुक्त राष्ट्रिय स्वास्थ्य पहलको अंशको रूपमा २ करोड ७० लाख अमेरिकी डलर स्वास्थ्य सेवामा विनियोजन गरिएको थियो। सन् २००७ मा [[युरोपेली सङ्घ]]ले इराकी विस्थापितहरूलाई सहायता प्रदान गर्न ५ करोड अमेरिकी डलर र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]ले १ करोड ८० लाख अमेरिकी डलर दिन प्रतिबद्धता जनाएको थियो।<ref name="Mowafi"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:मानव अधिकार]] [[श्रेणी:इराकको आधुनिक इतिहास]] 9h5i2r67s7wdm4o9ouaimggxxsfmz7v 0 147561 1368914 1357998 2026-08-09T02:04:40Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368914 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | pic = Four Asian Tigers with flags.svg | piccap = चार एसियाली बाघहरू, उत्तरबाट दक्षिणसम्म: [[दक्षिण कोरिया]], [[ताइवान]], [[हङकङ]] र [[सिङ्गापुर]] | t = 亞洲四小龍 | s = 亚洲四小龙 | p = Yàzhōu sì xiǎo lóng | myr = Yàzhōu sz̀ syǎu lúng | w = {{tone superscript|Ya4-chou1 szu4 hsiao3 lung2}} | mi = {{IPAc-cmn|ya|4|.|zh|ou|1|-|si|4|-|x|iao|3|-|l|ong|2}} | tp = Yàjhōu sìh siǎo lóng | bpmf = ㄧㄚˋ ㄓㄡ ㄙˋ ㄒㄧㄠˇ ㄌㄨㄥˊ | j = aa3 zau1 sei3 siu2 lung4 | y = aa jāu sei síu lùhng | ci = {{IPAc-yue|aa|3|-|z|au|1|-|s|ei|3||-|s|iu|2|-|l|ung|4}} | poj = A-chiu sì sió lêng | l = ''Asia's&nbsp;Four&nbsp;Little&nbsp;[[Chinese dragon|Dragons]]'' | hangul = 아시아의 네 마리 용 | hanja = 아시아의 네 마리 龍 | rr = Asiaui ne mari yong | mr = Asiaŭi ne mari yong | lk = ''Asia's four dragons'' | msa = Empat Harimau Asia | tam = நான்கு ஆசியப் புலிகள் }} '''चार एसियाली बाघहरू''' (जसलाई '''चार एसियाली ड्रागन''' वा [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँ]] र [[कोरियाली भाषा]]मा '''चार साना ड्रागन''' पनि भनिन्छ) [[हङकङको अर्थतन्त्र|हङकङ]], [[सिङ्गापुरको अर्थतन्त्र|सिङ्गापुर]], [[दक्षिण कोरियाको अर्थतन्त्र|दक्षिण कोरिया]], र [[ताइवानको अर्थतन्त्र|ताइवान]]का विकसित एसियाली अर्थतन्त्रहरू हुन्।<ref>{{cite journal |last1=Day |first1=Dong-Ching |title=Four Asian Tigers' Political and Economic Development Revisited 1998-2017: From the Perspective of National Identity |journal=Asian Journal of Interdisciplinary Research |date=2021 |volume=4 |issue=4 |pages=54–61 |doi=10.54392/ajir2147 |doi-access=free}}</ref> सन् १९५० को दशकको सुरुवातदेखि १९९० को दशकसम्म, यी देशहरूले तीव्र औद्योगिकीकरण गरेको थियो र प्रत्येक वर्ष ७ प्रतिशतभन्दा बढीको अत्यधिक उच्च वृद्धिदर कायम राखेको थियो। [[२१औँ शताब्दी]]को सुरुवातसम्ममा, यी अर्थतन्त्रहरू उच्च आम्दानी भएका अर्थतन्त्रहरूमा विकसित भइसकेका थिए, र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताका क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका थिए। हङकङ र सिंगापुर अग्रणी अन्तर्राष्ट्रिय [[वित्तीय केन्द्र]] बनेका छन् भने दक्षिण कोरिया र ताइवान [[इलेक्ट्रोनिक्स|इलेक्ट्रोनिक]] कम्पोनेन्ट र उपकरणहरू निर्माणमा अग्रणी छन्। [[ताइवान]] अहिले विश्वकै सबैभन्दा उन्नत सेमिकन्डक्टर चिप्स उत्पादन गर्छ; दक्षिण कोरिया पनि एक प्रमुख विश्वव्यापी हतियार निर्माताको रूपमा विकसित भएको छ। ठूला संस्थाहरूले यी देशहरूलाई धेरै [[विकासशील देश|विकासशील देशहरू]], विशेष गरी दक्षिणपूर्वी एसियाका [[टाइगर क्युब अर्थतन्त्रहरू]]का लागि आदर्शको रूपमा सेवा गर्न जोड दिएका छन्।<ref> {{Cite web |url=http://www.afrol.com/articles/22953 |title=Can Africa really learn from Korea? |date=24 November 2008 |publisher=Afrol News |access-date=16 February 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216151452/http://www.afrol.com/articles/22953 |archive-date=16 December 2008 }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20080301004&part=103 |title=Korea role model for Latin America: Envoy |publisher=[[Korean Culture and Information Service]] |date=1 March 2008 |access-date=16 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422054358/http://www.korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20080301004&part=103 |archive-date=22 April 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422054358/http://www.korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20080301004&part=103 |date=22 April 2009 }}</ref><ref> {{Cite journal |title=Korean economic growth and marketing practice progress: A role model for economic growth of developing countries |url=https://archive.org/details/sim_industrial-marketing-management_2008-10_37_7/page/753 |last=Leea |first=Jinyong |author2=LaPlacab, Peter |author3=Rassekh, Farhad |journal=Industrial Marketing Management |date=2 September 2008 |doi=10.1016/j.indmarman.2008.09.002 |volume=37 |issue=7 |pages=753–757 }}</ref> १९९३ मा, [[विश्व बैङ्क]]को रिपोर्ट ''द ईस्ट एसियन मिरेकल'' ले आर्थिक उछालमा [[नवउदारवाद|नवउदारवादी]] नीतिहरूको योगदानलाई श्रेय दिएको थियो, जसमा निर्यातमुखी नीतिहरूको पालन, कम कर र न्यूनतम [[कल्याणकारी राज्य]]हरू समावेश थिए। संस्थागत विश्लेषणहरूले केही स्तरमा राज्य हस्तक्षेप संलग्न रहेको पत्ता लगाए।<ref name="Dictionary human geography"> {{Cite book |title = The Dictionary of Human Geography |url = https://archive.org/details/dictionaryhumang00greg |url-access = limited |year = 2009 |publisher = Blackwell |location = Malden, MA |isbn = 978-1-4051-3287-9 |edition = 5th |editor1 = Derek Gregory |editor2 = Ron Johnston |editor3 = Geraldine Pratt |editor4 = Michael J. Watts |editor5 = Sarah Whatmore |page = [https://archive.org/details/dictionaryhumang00greg/page/n56 38] |chapter = Asian Miracle/tigers }}</ref> केही विश्लेषकहरूले [[विश्व बैङ्क]]को प्रतिवेदनले सुझाव दिएको भन्दा औद्योगिक नीति र राज्य हस्तक्षेपको प्रभाव धेरै बढी रहेको तर्क गरे।<ref name=":1">{{Cite journal|date=1 April 1997|title=The 'paradoxes' of the successful state|url=https://archive.org/details/sim_european-economic-review_1997-04_41_3-5/page/411|journal=European Economic Review|language=en|volume=41|issue=3–5|pages=411–442|doi=10.1016/S0014-2921(97)00012-3|issn=0014-2921|last1=Rodrik|first1=Dani}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nSqXpDiQ4ggC|title=The East Asian Development Experience|last=Chang|first=Ha-Joon|isbn=9781842771419|year=2006|publisher=Zed Books |access-date=28 September 2020|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411205409/https://books.google.com/books?id=nSqXpDiQ4ggC|url-status=live}}</ref> == शिक्षा र प्रविधि == चारै सरकारले आफ्नो देशलाई दक्ष कामदार र इन्जिनियर तथा डाक्टरजस्ता उच्चस्तरीय जागिरमार्फत लाभ पुर्‍याउन पूर्वाधार र शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्नमा ध्यान केन्द्रित गरे। यो नीति सामान्यतया सफल रह्यो र यसले देशहरूलाई अझ उन्नत, उच्च आय भएका औद्योगिक [[विकसित देश]]हरूमा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्‍यो। उदाहरणका लागि, चारै देशहरू विश्वव्यापी शिक्षा केन्द्र बन्न पुगेका छन्, जहाँ सिङ्गापुर, ताइवान, दक्षिण कोरिया र हङकङका उच्च माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीहरूले पि‍आइएसए परीक्षा जस्ता गणित र विज्ञान परीक्षामा उत्कृष्ट अङ्क प्राप्त गरेका छन् भने ताइवानका विद्यार्थीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पियाडहरूमा धेरै पदक जितेका छन्।<ref>* {{cite news|url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201708060014.aspx|title=Taiwan team wins gold at International Linguistic Olympiad|date=6 August 2017|first1=Tai|last1=Ya-chen|first2=S.C.|last2=Chang|publisher=The Central News Agency|work=Focus Taiwan|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807070553/http://focustaiwan.tw/news/aedu/201708060014.aspx|archivedate=7 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://taiwantoday.tw/news.php?unit=10,10,10&post=119180|title=Taiwan students excel at International Biology Olympiad|date=31 July 2017|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Republic of China|work=Taiwan Today|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222306/http://taiwantoday.tw/news.php?unit=10%2C10%2C10&post=119180|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://taiwantoday.tw/news.php?unit=2,6,10,15,18&post=118517|title=Taiwan students shine at International Chemistry Olympiad|date=17 July 2017|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Republic of China|work=Taiwan Today|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807021029/http://taiwantoday.tw/news.php?unit=2%2C6%2C10%2C15%2C18&post=118517|archivedate=7 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://focustaiwan.tw/news/aedu/201707220013.aspx|title=Taiwan wins 6 medals at Math Olympiad in Brazil|date=22 July 2017|first1=Chen|last1=Chih-chung|first2=Romulo|last2=Huang|publisher=The Central News Agency|work=Focus Taiwan|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222051/http://focustaiwan.tw/news/aedu/201707220013.aspx|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/maureensullivan/2016/11/30/who-has-the-smartest-math-and-science-students-singapore/#79a59f291913|title=Who Has The Smartest Math And Science Students? Singapore|first=Maureen|last=Sullivan|date=30 November 2016|work=[[Forbes]]|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815185934/https://www.forbes.com/sites/maureensullivan/2016/11/30/who-has-the-smartest-math-and-science-students-singapore/#79a59f291913|archivedate=15 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=https://www.bbc.com/news/education-38212070|title=Pisa tests: Singapore top in global education rankings|first=Sean|last=Couglan|date=6 December 2016|work=[[BBC News]]|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170717162717/http://www.bbc.com/news/education-38212070|archivedate=17 July 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.businessinsider.com/the-10-smartest-countries-based-on-math-and-science-2015-5|title=The 10 smartest countries based on math and science|first=Matthew|last=Speiser|date=13 May 2015|work=Business Insider|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222412/http://www.businessinsider.com/the-10-smartest-countries-based-on-math-and-science-2015-5|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2016-12-06/2015-pisa-scores-are-no-surprise|title=The Best Students in the World|first=Deidre|last=McPhillips|date=6 December 2016|accessdate=16 August 2017|work=US News|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806220954/https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2016-12-06/2015-pisa-scores-are-no-surprise|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.businessinsider.com/pisa-worldwide-ranking-of-math-science-reading-skills-2016-12|title=The latest ranking of top countries in math, reading, and science is out — and the US didn't crack the top 10|first1=Abby|last1=Jackson|first2=Andy|last2=Kiersz|date=6 December 2016|work=Business Insider|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222216/http://www.businessinsider.com/pisa-worldwide-ranking-of-math-science-reading-skills-2016-12|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2016/12/11/486406/taiwanese-students.htm|title=Taiwanese students sweep olympiad to finish in first place|date=11 December 2016|work=The China Post|access-date=16 August 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806222148/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2016/12/11/486406/taiwanese-students.htm|archive-date=6 August 2017|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806222148/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2016/12/11/486406/taiwanese-students.htm |date=6 August 2017 }} * {{cite news|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2011/07/18/2003508529|title=Taiwanese win gold at Biology Olympiad|date=18 July 2011|work=The Taipei Times|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806221019/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2011/07/18/2003508529|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2525699|title=Taiwan crowned International Biology Olympiad champion|date=12 July 2014|accessdate=16 August 2017|work=Taiwan News|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807020319/http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2525699|archivedate=7 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2773257|title=Taiwan wins 3 gold medals, 1 silver at Biology Olympiad|date=19 July 2015|accessdate=16 August 2017|work=Taiwan News|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222704/http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2773257|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2261871|title=Taiwan wins 1 gold, 3 silvers at International Biology Olympiad|date=21 July 2013|work=Taiwan News|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806221438/http://www.taiwannews.com.tw/en/news/2261871|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://english.moe.gov.tw/ct.asp?xItem=16329&ctNode=11414&mp=2012|title=Taiwan Wins Four Gold Medals at International Biology Olympiad|date=7 December 2014|publisher=Ministry of Education, Republic of China|accessdate=16 August 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806221156/http://english.moe.gov.tw/ct.asp?xItem=16329&ctNode=11414&mp=2012|archivedate=6 August 2017|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806221156/http://english.moe.gov.tw/ct.asp?xItem=16329&ctNode=11414&mp=2012 |date=6 August 2017 }}</ref> उच्चस्तरीय शिक्षा सम्बन्धमा, अधिकांश विकसित देशहरूजस्तै यहाँ पनि धेरै प्रतिष्ठित कलेजहरू छन्। २०२३ को क्युएस विश्वविद्यालय श्रेणीअनुसार, विश्वका शीर्ष १०० विश्वविद्यालयहरूमा हङकङका ५, दक्षिण कोरियाका ६, सिङ्गापुरका २ र ताइवानका १ विश्वविद्यालय समावेश छन्। चारै देशको जनसंख्या सानो र विश्वविद्यालयहरूको इतिहास अपेक्षाकृत छोटो भए पनि, यी देशहरूले संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] वा [[संयुक्त अधिराज्य]] बाहिर अवस्थित शीर्ष १०० विश्वविद्यालयमध्ये एक चौथाइ हिस्सा ओगटेका छन्। विशेष उल्लेखनीय विद्यालयहरूमा राष्ट्रिय ताइवान विश्वविद्यालय, हङकङको चिनियाँ विश्वविद्यालय, हङकङ विज्ञान तथा प्राविधिक विश्वविद्यालय, सियोल राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, राष्ट्रिय सिङ्गापुर विश्वविद्यालय, नान्याङ प्राविधिक विश्वविद्यालय र हङकङ विश्वविद्यालय समावेश छन्। हङकङ, सिङ्गापुर र सियोलका सहरहरू उच्च शिक्षा क्षेत्रमा प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:एसियाको आर्थिक इतिहास]] [[श्रेणी:चार एसियाली बाघहरू]] qw3uerx589xxbz2z00zjauu87ffi5ga 0 147740 1368915 1357621 2026-08-09T02:06:15Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368915 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Irrawaddy watershed.png|अङ्गुठाकार]] '''एयावाडी नदी (वा इरावडी नदी)''' को नाम पानी र दिव्य शक्तिसँग सम्बन्धित पौराणिक हातीको पाली नाम '''इरावती''' बाट आएको [[म्यानमार|म्यान्मार]]को एक नदी हो। समयसँगै यसको उच्चारण र प्रयोग परिवर्तन हुँदै आधुनिक नाम बनेको हो। यो नदीमा रहेको एयावाडीडल्फिनको नाम पनि यसै बाट उत्पति भएको हो। प्राचीन कालमा यो क्षेत्र पेगु भनेर चिनिन्थ्यो, तर अहिले यो नाम प्रचलनबाट हरायो।<ref>{{cite news |last=Fei |first=Yu |date=2011-08-22 |title=中国科学家确定雅鲁藏布江等四条国际河流源头 |trans-title=Chinese Scientists Verify Source of Four International Rivers, Including Yarlung Tsangpo|url=http://news.sciencenet.cn/htmlnews/2011/8/251272.shtm |language=Chinese |work=Xinhua News Agency |access-date=2021-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1999/2-99/aye.htm|title=Irrawaddy etymology|work=myanmar.gov.mm|access-date=17 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217041606/http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1999/2-99/aye.htm|archive-date=17 February 2010}}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == एयावाडी नदीले उत्तरबाट दक्षिणतर्फ बग्दै म्यान्मारलाई दुई भागमा विभाजन गर्छ र अन्ततः [[अन्डमान सागर|अन्डामन]] [[अन्डमान सागर|सागर]]मा मिसिन्छ। यसको उत्पत्ति हिमालयको हिमनदीबाट आउने एन’माइ र माली नदीको सङ्गमवाट हुन्छ। नदीले थुप्रै साँघुरो घाटी काट्दै, ज्वालामुखी क्षेत्र पार गर्दै, मध्य भागमा चौडा मैदानहरू बनाउँदै अगाडि बढ्छ। यसमा चिन्डविन जस्ता महत्वपूर्ण उपनदीहरू पनि जोडिन्छ। नदीको तल्लो भाग समयसँगै धेरै परिवर्तन भएको छ भनेर भूगर्भीय प्रमाणहरूले देखाउँछ।<ref> {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511151717/http://www.pwri.go.jp/eng/activity/pdf/reports/ali.071116.pdf |date=11 May 2011 }} </ref> == एयावाडी नदी वरपरका जमिन == यो नदी वरपरका भूमी सयौँ वर्षदेखि बग्दै आएको पानीको भेलले गर्दा अत्यन्त उपजाऊ क्षेत्र मानिन्छ। मनसुनका भारी वर्षा र बलियो बहावले भू–भागलाई विस्तारै समुद्रतर्फ धकेल्छ। <ref>{{cite journal |author=Liu, J.P. |author2=Kuehl, S.A. |author3=Pierce, A.C. |author4=Williams, J. |author5=Blair, N.E. |author6=Harris, C. |author7=Aung, D.W. |author8=Aye, Y.Y. |year=2020|title=Fate of Ayeyarwady and Thanlwin Rivers Sediments in the Andaman Sea and Bay of Bengal.|journal=Marine Geology|doi=10.1016/j.margeo.2020.106137|doi-access=free|volume=423 }}</ref> कृषिमा, विशेषगरी धान उत्पादनमा, यो क्षे्त्रको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। <ref>{{cite journal | title=The Irrawaddy River| url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1940-05_95_5/page/n6| author=L. Dudley Stamp| journal=The Geographical Journal| date=May 1940| volume=95 | issue = 5 | pages=329–352| doi=10.2307/1787471}}</ref> == जल–प्रवाह == मनसुनी वर्षाले नदीको बहावमा ठूलो भूमिका खेल्छ। सुख्खा र झरी दुवै समयमा फरक–फरक जलस्तर रहन्छ। गर्मीमा हिमनदीको पग्लिएको पानीले जल स्तर थप मात्रामा बढाउँछ। बाढीको समय अगस्टमा उच्चतम बहाव र जाडोमा न्यूनतम बहाव रहन्छ। जलस्तरको व्यापक उतार–चढावले गर्दा नदी किनारका बन्दरगाहहरूले छुट्टाछुट्टै पानी–स्तर अनुसारका घाट बनाएका छन्। कम पानीको समयमा नदी यातायातमा चुनौती थपिन्छ। == समुद्रसम्म पुग्ने माटो == एयावाडी र सालविन नदीले संयुक्त रूपमा हरेक वर्ष ६०० मिलियन टनभन्दा बढी माटो समुद्रमा पुर्‍याउँछन्। पछिल्ला अध्ययनहरूले यो माटोको ठूलो हिस्सा मार्ताबान उपसागरतिर जम्मा हुने गरेको देखाएको छ। केही माटो म्यान्मारको तटरेखा हुँदै गहिरा समुद्री खाल्डोतर्फ बग्छ। == पारिस्थितिकी == एयावाडी क्षे्त्रमा धेरै स्थानिए माछा प्रजातिहरू, साथै चर्चित [[एयावाडी डल्फिन]] पाइन्छ। उत्तरी क्षेत्रहरूमा भारी वर्षा र उचाइका कारण सदाबहार वन, सालको वन विकसित भएका छन्। मध्य क्षेत्रको सुक्खा भेगमा टक–प्रभुत्व भएका वनहरू छन्, तर धेरै क्षेत्र कृषि विस्तारका कारण परिवर्तन भइसकेका छन्। यो क्षेत्रमा म्याङ्ग्रोभ र दलदली वन पनि छन्, जहाँ चराचुरुङ्गी, सरीसृप र थुप्रै स्तनधारी बसोबास गर्छन्। मानवीय प्रभावले कयौँ प्रजातिहरू, जस्तै पेलिकन र हात्ती, उल्लेखनीय रूपमा घटेका छन्। == शाखा नदीहरू == एयावाडीका पाँच प्रमुख उपनदीहरू छन्, यसमा यीमा टपिङ, श्वेल्ली, म्यिट्ने, म्यु र सबैभन्दा ठूलो चिन्डविन नदी पर्दछन्। यी उपनदीहरूले नदीको मौसमी बहाव र उर्वरता दुवैमा ठूलो योगदान गर्छन्। चिन्डविन क्षेत्र विशेष गरी पश्चिमी म्यान्मारका बस्तीहरूको मुख्य यातायातको मार्ग पनि हो। नदीको मुखतर्फ पुग्दा विभिन्न शाखानदीहरूले डेल्टा बनाउँदै समुद्रमा मिसिन्छन्।<ref> {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828011909/http://www.drugtext.org/library/books/McCoy/book/20.htm |date=28 August 2009 }}</ref> == अर्थतन्त्र र राजनीति == प्राचीन कालदेखि नै एयावाडी नदी व्यापार र यातायातका लागि म्यान्मारको मुख्य नदी–मार्ग रहँदै आएको छ। ब्रिटिश उपनिवेशकालमा नदी किनारमा महत्त्वपूर्ण बन्दरगाह र बजारहरू विकसित गरिएका थिए। आज पनि धान, सागसब्जी, काठ, पेट्रोलियम र अन्य स्थानीय सामान नदीमार्ग हुँदै पैठारी गरिन्छ। करिब १३०० किलोमिटर लामो मार्ग वर्षभरि चलायमान रहन्छ। यद्यपि, हालको अनियन्त्रित सुन खानीले नदीमा विषाक्त धातु मिसिँदै गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याएको छ।<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Teak |volume=26 |page=485 |first1=Dietrich |last1=Brandis |first2=James Sykes |last2=Gamble}}</ref><ref>{{cite news |title=Gold mining poses growing threat to Ayeyarwady River's water quality: report |author=Aung Naing |date=26 February 2025 |url=https://myanmar-now.org/en/news/gold-mining-poses-growing-threat-to-ayeyarwady-rivers-water-quality-report/ |language=en |work=Myanmar NOW}}</ref> == बाँधहरू == २००७ देखि म्यान्मारको सैन्य सरकारले एयावाडी, माली र एनमाइ नदीमा सातवटा विशाल जलविद्युत् बाँध बनाउने सम्झौता गरेको छ। सबै बाँधले संयुक्त रूपमा १५,००० मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य राख्छन्। सबैभन्दा ठूलो म्यात्सोन बाँधको क्षमता ३,६०० मेगावाट छ। अधिकांश विद्युत् चीनतर्फ निर्यात गर्ने योजना छ। चीन, जापान र म्यान्मारका विभिन्न कम्पनीहरूले यी परियोजनामा वित्तीय तथा प्राविधिक रूपमा भाग लिएका छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.internationalrivers.org/en/southeast-asia/burma/myitsone-dam |title=Irrawaddy Myitsone Dam |access-date=2010-02-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223135831/http://www.internationalrivers.org/en/southeast-asia/burma/myitsone-dam |archive-date=23 February 2012}}</ref> === विवाद === म्यात्सोन बाँधले ४७ गाउँ डुबाउने, सांस्कृतिक स्थल नष्ट गर्ने र स्थानीय जनजीवन बिथोल्ने भन्दै व्यापक विरोध उत्पन्न भएको छ। वातावरणविद्हरूले तलतिरको कृषि क्षेत्रको उर्वरता घट्ने चेतावनी दिएका छन्। बाँध भूकम्प–संवेदनशील क्षेत्रमा पर्ने भएकाले सुरक्षा जोखिम पनि बढ्ने मानिन्छ। जैविक विविधताको दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्रमा जलाशय विस्तारले असंख्य प्रजातिको बासस्थान जोखिममा पार्नेछ। स्थानीय बासिन्दाले माछा, खेती र बसोबासको दीर्घकालीन क्षतिलाई गम्भीर रूपमा चिन्ताजनक मानेका छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:म्यानमार]] qz8f2jznxu4yiqwgu0r3o2a7q7a9kfw 0 147863 1368818 1362055 2026-08-09T00:04:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368818 wikitext text/x-wiki [[चित्र:If_people_start_thinking_freely_about_sex..._They_start_thinking_freely_about_everything!,_Amsterdam_(2021)_02.jpg|अङ्गुठाकार|एम्स्टर्डममा एक सेक्स सकारात्मक पोस्टर (२०२१) ]] '''यौन-सकारात्मक आन्दोलन''' एक सामाजिक र दार्शनिक आन्दोलन हो, जसले यौनताको मान्यता (अभिव्यक्तिको अनगिन्ती रूपहरू) लाई बढावा दिदै यौनता वरपरको सांस्कृतिक मनोवृत्ति र नियमहरू परिवर्तन गर्न खोज्छ, मानव अनुभवको प्राकृतिक र स्वस्थ भागको रूपमा र व्यक्तिगत सार्वभौमिकता, सुरक्षित यौन अभ्यासहरू, र सहमतिमा आधारित यौन सम्बन्ध (हिंसा वा जबरजस्तीबाट मुक्त) को महत्त्वलाई जोड दिँदै। यो "यौनता मानव अनुभवको एक महत्त्वपूर्ण अंश हो र यो सम्मानको योग्य छ" भन्ने विचारमा आधारित छ।<ref>{{Cite web |date=2024-05-31 |title=How to Be More Sex Positive, According to Experts |url=https://www.menshealth.com/sex-women/a60955147/what-is-sex-positivity/ |access-date=2025-01-10 |website=Men's Health |language=en-US}}</ref> यद्यपि आन्दोलनमा संलग्न व्यक्तिहरूमाझ यो शब्दको परिभाषा धेरै फरक छ, यसको केन्द्रीय धारणा "विभिन्न यौन झुकाव, रुचि (वा त्यसको अभाव), पहिचान र अभिव्यक्तिहरूको लागि खुलापन" हो।<ref name=":13">{{Cite journal |last=Ivanski |first=Chantelle |last2=Kohut |first2=Taylor |year=2017 |title=Exploring definitions of sex positivity through thematic analysis |journal=The Canadian Journal of Human Sexuality |volume=26 |issue=3 |pages=216–225 |doi=10.3138/cjhs.2017-0017 |s2cid=148995818 |doi-access=free}}</ref> यौन-सकारात्मक आन्दोलनले आफ्नो अभियानको एक भागको रूपमा व्यापक [[यौन शिक्षा]] र सुरक्षित यौनको पनि वकालत गर्दछ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Klein |first=Jessica |date=20 August 2021 |title=What does 'sex positivity' mean? |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20210818-what-does-sex-positivity-mean |access-date=2025-01-10 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> यो आन्दोलनले सामान्यतया यौन गतिविधिका प्रकारहरूमा कुनै नैतिक भेदभाव गर्दैन, यी छनौटहरूलाई व्यक्तिगत प्राथमिकताको विषयको रूपमा हेर्छ।<ref name=":72">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/11/20/magazine/teaching-good-sex.html|title=Teaching Good Sex|last=Abraham|first=Laurie|date=2011-11-16|work=The New York Times|access-date=2018-03-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == अवलोकन == यौन-सकारात्मकका सर्तहरू र अवधारणाहरू (जर्मनः सेक्सुएल पोजिटिभ (or, वैकल्पिक रूपमा यौन-सकारात्मक (सेक्सुएल बेजाहेन्ड) र यौन-नकारात्मक (सेक्सुअल नेगेटिभ) सामान्यतया विल्हेल्म रीच श्रेय दिइन्छ। उनको परिकल्पना थियो कि केही समाजहरूले यौन अभिव्यक्तिलाई अनिवार्य रूपमा राम्रो र स्वस्थको रूपमा हेर्छन्, जबकि अरूले सामान्यतया यौनको नकारात्मक दृष्टिकोण राख्छन् र कामवासनालाई दबाउन र नियन्त्रण गर्न खोज्छन्।<ref name=":322">Johansson, Warren. 1990. "[http://www.williamapercy.com/wiki/images/Negpos.pdf Sex Negative, Sex Positive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125110356/http://www.williamapercy.com/wiki/images/Negpos.pdf|date=25 November 2018}}". In: Dynes WR (ed). Encyclopedia of Homosexuality. New York: Garland. p 1182–1183. {{ISBN|0-8153-1880-4}}.</ref> यस अवधारणालाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिने अन्य शब्दहरूमा ''प्रो-सेक्स'' वा प्रो-सेक्सुअलिटी समावेश छन्।<ref name=":322" /><ref name=":326">Johansson, Warren. 1990. "[http://www.williamapercy.com/wiki/images/Negpos.pdf Sex Negative, Sex Positive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125110356/http://www.williamapercy.com/wiki/images/Negpos.pdf|date=25 November 2018}}". In: Dynes WR (ed). Encyclopedia of Homosexuality. New York: Garland. p 1182–1183. {{ISBN|0-8153-1880-4}}.</ref> यौन-सकारात्मक आन्दोलनले सामान्यतया, हेटेरोसेक्सुअल वा [[समयौनिकता|समलिङ्गी]] यौन, वा [[हस्तमैथुन]] बिचमा नैतिक वा नैतिक भिन्नता बनाउँदैन, यी छनौटहरूलाई व्यक्तिगत प्राथमिकताको मामिलाको रूपमा।<ref name=":124">{{Cite journal |last1=Ivanski |first1=Chantelle |last2=Kohut |first2=Taylor |date=2017-11-16 |title=Exploring definitions of sex positivity through thematic analysis |journal=The Canadian Journal of Human Sexuality |language=en |volume=26 |issue=3 |pages=216–225 |doi=10.3138/cjhs.2017-0017 |issn=2017-0017 |s2cid=148995818 |doi-access=free}}</ref> अन्य यौन-सकारात्मक स्थितिहरूमा BDSM र [[बहुप्रेमी|बहुपत्नीत्व]] साथसाथै [[अयौनिकता|अलैंगिकता]] स्वीकृति समावेश छ।<ref name=":124" /> केही यौन-सकारात्मक सिद्धान्तकारहरूले जाति/संस्कृति, लिङ्ग, यौनता, वर्ग, राष्ट्रियता र आध्यात्मिकताको अन्तरक्रियाको सन्दर्भमा यौन-सकारात्मकताको विश्लेषण गरेका छन्।<ref name=":124" /> यौन-सकारात्मक आन्दोलनको विशालताका कारण, मानिसहरूलाई "यौन-सकारात्मक" शब्दको सहमतिको परिभाषामा पुग्न चुनौतीपूर्ण भएको छ।" <ref name=":124" />सेक्सोलोजिस्ट क्यारोल क्विनद्वारा यौन-सकारात्मकताको धेरै परिभाषाहरू प्रस्ताव गरिएको छ।<blockquote>''यौन-सकारात्मक'', एक शब्द जुन सांस्कृतिक चेतनामा आउँदैछ, यो अर्गोन डिपि प्रेम-बाल उत्सव होइन-यो एक साधारण तर कट्टरपन्थी पुष्टि हो कि हामी प्रत्येकले फरक माध्यममा आफ्नै जोश बढाउँछौं, कि दुई वा तीन वा आधा दर्जन यौन झुकावको सट्टा, हामी लाखौंको सन्दर्भमा सोच्नु पर्छ। "''यौन-सकारात्मक''" ले हाम्रो प्रत्येक अद्वितीय यौन प्रोफाइललाई सम्मान गर्दछ, जसरी हामी स्वीकार गर्दछौं कि हामीमध्ये केहीलाई यौन भिन्नता र सम्भावनाहरू उन्मूलन गर्ने प्रयास गर्ने संस्कृतिले क्षति पुर्याएको छ।<ref>Queen, Carol (1997). ''Real Live Nude Girl: Chronicles of Sex-Positive Culture''. Pittsburgh (Cleis Press). {{ISBN|1-57344-073-6}}</ref></blockquote><blockquote>यो सांस्कृतिक दर्शन हो जसले यौनतालाई कसैको जीवनमा सम्भावित सकारात्मक शक्तिको रूपमा बुझ्दछ, र यो निस्सन्देह, यौन-नकारात्मकतासँग विपरित हुन सक्छ, जसले यौनलाई समस्याग्रस्त, विघटनकारी र खतरनाकको रूपमा देख्छ। यौन-सकारात्मकताले [[यौनिक अल्पसङ्ख्यक|यौन विविधता]], भिन्न इच्छा र सम्बन्ध संरचनाहरू, र सहमतिमा आधारित व्यक्तिगत छनौटहरूको लागि अनुमति दिन्छ र वास्तवमा मनाउँछ।</blockquote> == इतिहास == {{Portal|Human sexuality }} पश्चिमी संसारको स्थापित मापदण्ड बाहिर यौन गतिविधिको सहिष्णुताका लागि आह्वानहरू पुरातन कालदेखि नै अस्तित्वमा छन्। पिरामिड र थिसबे कथामा टिप्पणी गर्दै, मानवतावादी जियोभन्नी बोक्काशियो १४ औं शताब्दीमा लेखेका थिएः<blockquote>अनियन्त्रित गतिविधिको जोश इच्छाको जोश हो, र यो लगभग प्लेग र युवाहरू बिचको सामान्य अपराध हो जसमा-आह! - यो एक रोगी दिमाग संग सहनुपर्छ, किनकि यो प्रकृतिको इच्छा द्वारा हो, कि हामी सक्षम भए पनि हामी स्वेच्छिक रूपमा प्रजननमा झर्छौं, नत्र मानव जाति दोषमा पर्दछ यदि संभोग बुढेसकालसम्म स्थगित गरियो भने।<ref name="f846">{{Cite web |title=De Mulieribus Claris |url=https://www.tha.de/~harsch/Chronologia/Lspost14/Boccaccio/boc_m013.html |access-date=2025-07-13 |website=Technische Hochschule Augsburg |language=la}}</ref></blockquote>एक आधुनिक घटना, ''यौन मुक्ति'' शब्द एक सामाजिक-राजनीतिक आन्दोलनलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ, जुन १९६० देखि १९७० को दशकसम्म देखियो।<ref name=":43">[[David Allyn|Allyn, David]] (2000). ''Make love, not war: the sexual revolution, an unfettered history''. Warner Trade Publishing. {{ISBN|978-0-316-03930-7}}.</ref> यद्यपि, यो शब्द कम्तिमा १९२० को दशकको उत्तरार्धदेखि प्रयोग हुँदै आएको छ र प्रायजसो यौन मुक्ति र मनोवैज्ञानिक मुद्दाहरूमा [[सिग्मुन्ड फ्रायड|फ्रायड]] लेखन, साथै विल्हेल्म रीच, जसले मूल रूपमा यो शब्द बनाएका थिए, द्वारा प्रभावित भएको मानिन्छ।<ref name=":322" /> सन् १९६० को दशकमा, मानिसहरूले यौनको बारेमा सोच्ने तरिकामा परिवर्तन हुन थाल्यो, पुरानो संसारको पूर्ववर्तीहरूबाट टाढा केही सर्कलहरूमा डि-कन्डिसनिङको अवधिको हेराल्ड गर्दै, र यौन व्यवहारको नयाँ कोडहरू विकास गर्दै, जसमध्ये धेरै मुख्यधारामा एकीकृत भएका छन्। सन् १९६० को दशकले लाखौँ युवाहरूले हिप्पी नैतिकतालाई अँगालेर [[प्रेम]] शक्ति र यौनको सौन्दर्यलाई सामान्य जीवनको प्राकृतिक अङ्गको रूपमा प्रचार गर्दै "स्वतन्त्र प्रेम" को नयाँ संस्कृतिको पनि घोषणा गर्यो। हिप्पीहरूले यौन र यौनता प्राकृतिक जैविक घटना हो जसलाई न त अस्वीकार गर्नुपर्छ न त दमन गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास गर्थे। मनोवृत्तिको परिवर्तनले यौनता सम्बन्धी परम्परागत दृष्टिकोणहरू पाखण्डपूर्ण र पुरुष-उग्र राष्ट्रवादी दुवै थिए भन्ने धारणालाई प्रतिबिम्बित गऱ्यो। यौन उदारीकरणले विवाह भित्र र बाहिर खुला यौन प्रयोग, [[गर्भनिरोध|गर्भनिरोधक]] र [[संयुक्त गर्भनिरोघक चक्की|गोली]], [[नग्नता|सार्वजनिक नग्नता]], समलिङ्गी मुक्ति, कानुनी [[गर्भपतन]], अन्तरजातीय विवाह, प्राकृतिक प्रसव फर्कने, [[महिला अधिकार]] र [[नारीवाद]] नयाँ नैतिकताको घोषणा गर्यो। इतिहासकार डेभिड एलिन तर्क गर्छन् कि यौन क्रान्ति विवाहपूर्व यौन सम्बन्ध, हस्तमैथुन, कामुक कल्पनाहरू, पोर्नोग्राफी प्रयोग, र यौनता बारे "बाहिर आउने" समय थियो।<ref name=":43" /> ''यौन-सकारात्मक'' शब्द पहिलो पटक संयुक्त राज्य अमेरिकामा १९९० को दशकको अन्त्यतिर सान फ्रान्सिस्को, क्यालिफोर्नियामा सेन्टर फर सेक्स एण्ड कल्चर र सियाटल, वाशिंगटनमा सेन्टर फर सेक्स पोजिटिभ कल्चरको स्थापनासँगै प्रयोगमा आएको थियो। २००९ मा, ओरेगनको पोर्टल्याण्डमा सेक्स पोजिटिभ वर्ल्डको सुरुवात भयो। २०१९ सम्म, पाँच देशहरूमा गैर-नाफामुखी संस्थाको सोह्र भन्दा बढी अध्यायहरू छन्।{{स्रोत नखुलेको|date=June 2023}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == यौन-सकारात्मक नारीवाद ==   यौन-सकारात्मक नारीवाद, जसलाई '''यौन उदार नारीवाद''' पनि भनिन्छ, यो सन् १९८० को दशकको सुरुमा सुरु भएको आन्दोलन थियो। सन् १९७० को दशकमा [[नारीवादी आन्दोलनको दोस्रो लहर]] देखा परेपछि यसको [[अश्लील चित्रण]], यौन कार्य, र [[गुनुत्वरीडाष्टी]]को विरोध गरेको थियो जसलाई यौन प्रतिको नकारात्मक दृष्टिकोण भनिन्छ।<ref name=":3">{{Cite web |last=MasterClass |date=Oct 11, 2022 |title=Sex-Positive Feminism: 5 Notable Sex-Positive Feminists |url=https://www.masterclass.com/articles/sex-positive-feminism |access-date=May 15, 2023 |website=MasterClass}}</ref> महिला उत्पीडनको नारीवादी व्याख्याको केन्द्रमा [[अश्लील चित्रण|पोर्नोग्राफी]] राख्न क्याथरिन म्याककिनन र डोर्चेन लिडहोल्ट जस्ता पोर्नोग्राफी विरोधी नारीवादीहरूको प्रयासको प्रतिक्रियामा केही यौन-सकारात्मक नारीवादी आन्दोलनमा संलग्न भए। एन्ड्रिया ड्वोर्किन र रोबिन मोर्गन पोर्नोग्राफी विरोधी नारीवादीको रूपमा महिला शरीरको ह्रास र वस्तुनिष्ठताले [[यौन हिंसा]] र आक्रमण विचारलाई बढावा दिएको विश्वास राखेका थिए।.<ref name=":33">{{Cite web |last=MasterClass |date=Oct 11, 2022 |title=Sex-Positive Feminism: 5 Notable Sex-Positive Feminists |url=https://www.masterclass.com/articles/sex-positive-feminism |access-date=May 15, 2023 |website=MasterClass}}</ref> सन् १९८० को दशकको प्रारम्भमा यौन-सकारात्मक र पोर्नोग्राफी विरोधी नारीवादीहरू बिचको तीव्र बहस र कटुतापूर्ण यस अवधिलाई प्रायः "नारीवादी यौन युद्ध" भनिन्छ। अन्य यौन-सकारात्मक नारीवादीहरू अन्य नारीवादीहरूको विपक्षमा नभई यौनको पितृसत्तात्मक नियन्त्रणको रूपमा उनीहरूले देखेको प्रत्यक्ष प्रतिक्रियामा संलग्न भए। यौन-सकारात्मक नारीवादको वकालत गर्ने केही लेखकहरूमा एरिका लस्ट, एलेन विलिस, सुसी ब्राइट, प्याट्रिक क्यालिफिया, गेल रुबिन, क्यारोल क्वीन, एभेडन क्यारोल, ट्रिस्टन टाओरमिनो, डायना केज, [[नीना हार्टले|निना हार्टले]], अमिया श्रीनिवासन, मिरेल मिलर-यङ र बेट्टी डोडसन समावेश छन्। यौन-सकारात्मक नारीवादले ध्यान दिन्छ र महिलाको शरीर, यौन इच्छा अन्वेषण गर्ने अधिकारको महत्त्वलाई स्वीकार गर्दछ, र यौन हिंसाले महिलाको इच्छाको समर्थनलाई रोक्नुपर्दैन भन्ने विचार गर्दछ।<ref name=":34">{{Cite web |last=MasterClass |date=Oct 11, 2022 |title=Sex-Positive Feminism: 5 Notable Sex-Positive Feminists |url=https://www.masterclass.com/articles/sex-positive-feminism |access-date=May 15, 2023 |website=MasterClass}}</ref> यो आन्दोलन स्वतन्त्रताको संरक्षणको माग गर्दछ र यौन क्षेत्रमा अवस्थित नियमहरू विरुद्ध छ। यसले आलोचकहरूबाट तीव्र यौन-विरोधी दबाबद्वारा आफूलाई हानि पुर्याउन नदिई विविधता र यौन भिन्नताको सम्मान गर्न पनि प्रोत्साहित र माग गर्दछ।<ref name=":34" /> यौन-सकारात्मक नारीवादले आजको संसारमा महिलाको यौन सुखमा प्रवचन मौन र सीमान्तकृत भएको पुष्टि गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last1=McGeeney |first1=Ester |last2=Kehily |first2=Mary Jane |date=2016-05-03 |title=Young people and sexual pleasure – where are we now? |url=https://doi.org/10.1080/14681811.2016.1147149 |journal=Sex Education |volume=16 |issue=3 |pages=235 |doi=10.1080/14681811.2016.1147149 |issn=1468-1811 |s2cid=147522408 |url-access=subscription}}</ref> महिलाहरूको रक्षा गर्ने कथित उद्देश्यका साथ यौन संवादलाई दबाउँदा उनीहरूलाई यस परिप्रेक्ष्यमा कमजोर लिङ्गका रूपमा देखा पर्नेछ। पीडितका रूपमा वर्गीकरण गरेर महिलाहरूलाई आफ्नो रक्षा गर्न गाह्रो हुन सक्छ।<ref>{{Cite news|url=https://elpais.com/elpais/2017/08/21/tentaciones/1503325193_860557.html|title=Por qué es tan importante que las mujeres hablen abiertamente de sexo|last=Tentaciones|date=2017-08-23|work=El País|access-date=2021-02-26|language=es|issn=1134-6582}}</ref> समय बित्दै जाँदा, महिलाहरूलाई यौन निष्क्रियको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ, जबकि पुरुषहरूलाई यौन आक्रामकको रूपमा मान्यता दिइन्छ, त्यसैले संभोगलाई एक गतिविधि मानिन्छ जसमा महिलाहरूले पुरुषको इच्छालाई "अधीन" गर्दछन्। <ref>{{Cite journal |last1=Seabrook |first1=Rita C. |last2=Ward |first2=L. Monique |last3=Cortina |first3=Lilia M. |last4=Giaccardi |first4=Soraya |last5=Lippman |first5=Julia R. |date=2017-04-12 |title=Girl Power or Powerless Girl? Television, Sexual Scripts, and Sexual Agency in Sexually Active Young Women |url=http://dx.doi.org/10.1177/0361684316677028 |journal=Psychology of Women Quarterly |volume=41 |issue=2 |pages=240 |doi=10.1177/0361684316677028 |issn=0361-6843 |s2cid=152048528 |url-access=subscription}}</ref> महिलाको इच्छालाई कम गर्न जारी राख्ने अर्को कारक भनेको यसमा सहमति र अनुसन्धानको अभाव हो, यो सामाजिक दमनको उत्पादन हो जुन महिलाहरूले शताब्दीयौंसम्म सहनु परेको छ, जसले पूर्वाग्रह र सामान्यीकरण निम्त्याएको छ।<ref name=":34" /> सेर हाइट, एक यौन शिक्षक र नारीवादीले महिला यौनताबारे गलत धारणाहरूलाई चुनौती दिए, र स्त्री यौन मुक्ति र व्यक्तिहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा अभिव्यक्त गर्ने र निर्णय वा दमन बिना आफ्नो यौनता अन्वेषण गर्ने अधिकारलाई समर्थन गरे। उनको काम, "द हाइट रिपोर्टः महिला यौनताको एक राष्ट्रव्यापी अध्ययन" (१९७६) मा प्रदर्शन गरिए अनुसार उनले [[सिग्मुन्ड फ्रायड|फ्रायडियन]] विश्वासहरूको प्रतिवाद गरे कि महिलाहरू संभोगको आवश्यकता बिना स्वतन्त्र रूपमा यौन सुख अनुभव गर्न सक्षम थिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/09/11/books/shere-hite-dead.html|title=Shere Hite, Who Challenged Myths of Female Sexuality, Dies at 77|last=Seelye|first=Katharine Q.|date=2020-09-11|work=The New York Times|access-date=2023-05-13|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Official Website of Shere Hite |url=https://www.hiteresearchfoundation.org/ |access-date=2023-05-13 |website=www.hiteresearchfoundation.org }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230513220102/https://www.hiteresearchfoundation.org/ |date=2023-05-13 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=s3OZaVn2wfkC&dq=shere+hite+female+sexuality&pg=PA11 "The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality"]</ref> यद्यपि, हाइटले डेटा सङ्कलन गर्ने, पूर्वाग्रह प्रदर्शन गर्ने सांख्यिकीय विधिहरूको कारण नारीवाद विरोधी प्रतिक्रियाको सामना गर्नुपरेको थियो, र त्यसैले पुस्तक धेरै हदसम्म विवादास्पद भयो र पुरुषहरूको केही पार्टीहरूलाई धम्की दियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5I-qlHF3DskC&q=shere+hite&pg=PR9|title=Backlash: The Undeclared War Against American Women|date=2009-11-18}}</ref> यौन पदानुक्रम प्रणालीले हेटेरोसेक्सुअलिटी, [[विवाह]] र [[प्रजनन]] शीर्ष स्थानमा राख्छ, जसले धेरै महिलाहरूलाई आजको संसारमा प्रबल यौन प्रणालीसँग डराउँछ।<ref>{{Citation |last=Maclaran |first=Pauline |title=Judith Butler: Gender Performativity and Heterosexual Hegemony |date=2017-12-14 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315626093-29 |work=Canonical Authors in Consumption Theory |pages=230 |access-date=2021-02-26 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315626093-29 |isbn=978-1-315-62609-3 |url-access=subscription}}</ref> आनन्द र यौनता मानव अधिकार हो जुन पुरानो जमानाको पितृसत्तात्मक सामाजिक निर्माणद्वारा अधीनमा राखिएको छ।<ref>{{Cite journal |last1=Kismödi |first1=Eszter |last2=Corona |first2=Esther |last3=Maticka-Tyndale |first3=Eleanor |last4=Rubio-Aurioles |first4=Eusebio |last5=Coleman |first5=Eli |date=2017-07-12 |title=Sexual Rights as Human Rights: A Guide for the WAS Declaration of Sexual Rights |url=http://dx.doi.org/10.1080/19317611.2017.1353865 |journal=International Journal of Sexual Health |volume=29 |issue=sup1 |pages=22–23 |doi=10.1080/19317611.2017.1353865 |issn=1931-7611 |s2cid=148862236 |url-access=subscription}}</ref> यौन समर्थक नारीबादले राजनीतिक प्रतिरोधको स्थलको रूपमा यौनता विकास गर्ने प्रयास गर्दछ। उनीहरूको पक्षमा "आनन्द" कारक प्रयोग गरेर, समकालीन क्वीर सिद्धान्त र राजनीतिमा यौन र नारीवादी "सशक्तिकरण" प्रयोग गरेर महत्त्वपूर्ण योगदान दिइएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Emily Rider |date=2019-05-20 |title=Troubling the Body: A Feminist Critique of Corporeal Politics |url=https://dash.harvard.edu/handle/1/40615597 |journal=Doctoral Dissertation, Harvard Divinity School |language=en |publication-date=2019 |pages=27–28}}</ref> == सशक्तीकरण दृष्टिकोण == === युवा यौन शिक्षा === यौन-सकारात्मक आन्दोलन विद्यालयहरूमा व्यापक र सही यौन शिक्षा शिक्षासँग पनि सम्बन्धित छ।<ref name=":0" /> "एब्स्टिनेन्स एजुकेशन ग्रान्ट प्रोग्राम (ए. इ. जि. पि. ए.) " जस्ता कार्यक्रमहरूले यौन इच्छालाई सम्पर्क गर्न र एच. आइ. भि./एड्स जस्ता यौन संचारित सङ्क्रमणहरूबाट बच्न स्वस्थ तरिकाको रूपमा परित्याग सिकाउँछन्।<ref>Adolescent Pregnancy Prevention Program. State Abstinence Education Grant Program; Fact Sheet. Family & Youth Services Bureau, 2018-07.https://esteemjourney.com/wp-content/uploads/2018/07/State-Abstinenece-Education-Grants.pdf</ref> यद्यपि, मे २०२१ मा, स्वस्थ युवाका लागि वास्तविक शिक्षा र पहुँच ऐन (आरईएएचवाईए) ले युवाहरूका लागि सत्य र समावेशी यौन शिक्षालाई समेट्ने उद्देश्यले संघीय अनुदानहरू सुरु गर्यो। यसले शीर्षक पाँच राज्य अनुदान कार्यक्रमका लागि सङ्घीय कोषको अन्त्य गर्न खोज्छ, जसले विवाहसम्म परित्याग गर्ने विचारधारालाई बढावा दिन्छ, जुन प्रारम्भिक शिक्षाका लागि हानिकारक हुन सक्छ।<ref>{{Cite web |last=Diamondstein |first=Megan |date=2021-05-26 |title=Federal Bill Would Promote Youth Sex Education in U.S. |url=https://reproductiverights.org/federal-bill-would-promote-youth-sex-education-in-u-s/ |access-date=2023-05-12 |website=Center for Reproductive Rights |language=en-US}}</ref> सामाजिक सुरक्षा ऐनको शीर्षक V बाट A-H दिशानिर्देशहरूले एक फरक परिप्रेक्ष्य व्यक्त गर्दछ जसले विवाहको सन्दर्भमा विशेष रूपमा यौन गतिविधिमा संलग्न हुनु मात्र स्वीकार्य व्यवहार हो भन्ने धारणा राख्छ (LGBT व्यक्तिहरू बाहेक) परित्याग-मात्र-विवाह-विवाह कार्यक्रमहरूलाई समर्थन गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last1=Malone |first1=Patrick |last2=Rodriguez |first2=Monica |date=2011 |title=Comprehensive Sex Education vs. Abstinence-Only-Until-Marriage Programs |url=https://www.jstor.org/stable/23032415 |journal=Human Rights |volume=38 |issue=2 |pages=5–22 |issn=0046-8185 |jstor=23032415}}</ref> यस आन्दोलनले यौन सकारात्मकताको बारेमा सिक्ने र सिकाउने खुला, इमानदार, गैर-निर्णयात्मक, स्वीकार्य दृष्टिकोण बुझ्न युवाहरूका लागि स्वस्थ दृष्टिकोणलाई बढावा दिन खोज्छ।<ref>{{Cite web |date=4 November 2019 |title=What is sex positivity? |url=https://schoolofsexed.org/blog-articles/2019/11/4/what-is-sex-positivity |access-date=2023-05-12 |website=School of Sexuality Education |language=en-US}}</ref> यौन कार्य उद्योगले [[अश्लील चित्रण|पोर्नोग्राफी]], [[वेश्यावृत्ति]] (एस्कर्ट सेवाहरू, मसाज पार्लरहरू, र वेश्यालयहरू) साइबरसेक्स सेवाहरू, विदेशी नृत्य, र अनलाइन नग्न मोडलिङ समावेश गर्दछ। विश्वव्यापी रूपमा करिब ४ देखि ४ करोड २० लाख महिला यौन कार्य उद्योगमा संलग्न छन्-तथापि, एलजिबिटी यौनकर्मीहरूको सङ्ख्याको अनुमान प्रायः हिसाबमा हुँदैन। नारीवादी, क्वीर र मानव अधिकार विद्वानहरूले कानुनी स्थिति र [[लैङ्गिक पहिचान]] परवाह नगरी यौन श्रम उद्योगमा प्रवेश गर्दा गरिएका आर्थिक छनौटहरूलाई जोड दिन सेक्स वर्क शब्द प्रयोग गर्छन्। यौनकर्म उद्योगको जटिलताले यौनकर्मकर्ताहरूको अधिकारलाई मौलिक मानव अधिकार बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय, सङ्घीय र राज्य नियमहरूद्वारा प्रदान गरिएको संरक्षणबाट कामदारहरूलाई बाहिर राख्छ।{{Spaces}} यौनकर्मीहरूलाई पिम्पहरू र आपराधिक सिन्डिकेटहरू विरुद्ध सुरक्षा चाहिन्छ जसले सजिलै आफ्नो कमाईको फाइदा लिन्छन्, र हिंसा, भेदभाव, सामाजिक सीमान्तकरण, र स्वास्थ्य सेवा र आवास सेवाहरूमा सजिलो पहुँचबाट पनि सुरक्षा चाहिन्छ। यौनकर्मीहरूलाई प्रायः अपराधीकरण अधीनमा राखिन्छ, जबकि सामान्यतया संलग्न पुरुषहरू, उपभोक्ताहरू वा श्रम नियन्त्रकहरूको रूपमा, प्रायः सजाय नपाई हिँड्छन्। त्यहाँ नारीवादीहरू, क्वीर विद्वानहरू, कार्यकर्ताहरू, र व्यवसायीहरूको यौन कार्यलाई अपराधीकरण, वैधानिक, र/वा संघीकरण गरिनु पर्छ कि हुँदैन भन्ने बारे भिन्न कुराकानीहरू छन्। उनीहरू सबै यस कुरामा सहमत छन् कि लैङ्गिक, जाति, वर्ग, उमेर, यौनता र राष्ट्रियताको सामाजिक संरचनामा निहित शक्तिको गतिशीलताले यौनकर्मीहरूलाई हिंसात्मक पितृसत्तात्मक र पुँजीवादी ढाँचामा काम गर्न र जीवनयापन गर्न बाध्य पार्ने आर्थिक अवस्था उत्पन्न गर्दछ।<ref>{{Cite web |title=Introduction to Women's, Gender and Sexuality Studies - L. Ayu Saraswati; Barbara L. Shaw; Heather Rellihan - Oxford University Press; Sex Work as Labor |url=https://global.oup.com/ushe/product/introduction-to-womens-gender-and-sexuality-studies-9780190084875 |access-date=2023-05-16 |website=global.oup.com |page=197 |language=en}}</ref> === सहमति संस्कृति === यौन-सकारात्मक आन्दोलनले यौन मुठभेडहरूमा सहमति महत्त्वलाई जोड दिन्छ र समर्थन गर्दछ। यौन गतिविधिहरूमा संलग्न हुँदा मानिसहरू बिच सम्मानको पहिलो र सबैभन्दा आधारभूत रूप सहमति हो। स्वस्थ यौन सम्बन्धलाई बढावा दिँदै सहमति छलफल गर्दा वार्ता र सञ्चारको रूप सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। सहमति संस्कृतिले सकारात्मक सहमति, उत्साही सहमति, र स्वस्थ र सम्मानजनक यौन सम्बन्धलाई बढावा दिन सहमति शिक्षाको महत्त्वलाई बढावा दिन्छ। सहमति सार्वजनिक रूपमा हाम्रो नैतिक निर्णयहरू व्यक्त गर्न र वैधानिक बनाउन एक तरिका दिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Burnes |first=Theodore R. |last2=Singh |first2=Anneliese A. |last3=Witherspoon |first3=Ryan G. |date=Jul 7, 2017 |title=Sex Positivity and Counseling Psychology |url=https://www.apa.org/education-career/ce/sex-positivity.pdf |url-status=live |language=en |doi=10.1177/0011000017710216 |s2cid=149248066 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518173230/https://www.apa.org/education-career/ce/sex-positivity.pdf |archive-date=2023-05-18 |access-date=20 June 2023}}</ref> सकारात्मक सहमतिले यौन व्यवहारमा संलग्न हुन स्पष्ट, सूचित र स्वैच्छिक सहमति वर्णन गर्दछ। यौन अन्तरक्रियामा संलग्न जो कोही अन्य पक्ष वा पक्षहरूले कुनै हिचकिचाहट बिना आफ्नो प्रत्यक्ष सहमति दिएका छन् भनेर सुनिश्चित गर्न जिम्मेवार छन्। विरोध, शब्द वा कार्यको अभावको अर्थ सहमति होइन, र मौनता कहिले पनि सहमतिको रूप हुनेछैन। विरोध वा विरोधको अपेक्षा गर्नु हुँदैन ।<ref>{{Cite journal |last=Dougherty |first=Tom |date=2015 |title=Yes Means Yes: Consent as Communication |url=https://www.jstor.org/stable/26605233 |journal=Philosophy & Public Affairs |volume=43 |issue=3 |pages=224–253 |doi=10.1111/papa.12059 |issn=0048-3915 |jstor=26605233 |url-access=subscription}}</ref> सहमतिको सकारात्मक अभिव्यक्ति उत्साही सहमतिको मुख्य केन्द्रबिन्दु हो। उत्साही सहमति आह्वान गर्नाले "होइन" को अनुपस्थितिको विपरित "हो" को उपस्थितिमा ध्यान केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ। यसलाई उत्साहजनक शारीरिक भाषा प्रयोग गरेर स्वर वा गैर-मौखिक रूपमा सञ्चार गर्न सकिन्छ। यसमा टाउको हल्लाउनु, आँखाको सम्पर्क कायम राख्नु र मुस्कुराउनु, शारीरिक भाषाको उदाहरणका रूपमा समावेश छ। यो सम्झनु महत्त्वपूर्ण छ कि यसले सहमति जनाउन सक्छ, तिनीहरूले स्पष्ट सकारात्मक सहमति प्रतिनिधित्व गर्दैनन्, र कसैले सधैँ मौखिक पुष्टि प्राप्त गर्नुपर्दछ। स्वस्थ यौन सम्बन्ध र सहमति कायम राख्नको लागि कुञ्जी भनेको आफ्नो पार्टनर वा साझेदारहरूसँग नियमित रूपमा जाँच गर्नु हो कि उनीहरू सहज छन् र उनीहरूको राय परिवर्तन भएको छैन भनेर सुनिश्चित गर्न।<ref>{{Cite web |title=What Consent Looks Like {{!}} RAINN |url=https://www.rainn.org/articles/what-is-consent#:~:text=Simply%20put,%20enthusiastic%20consent%20means,maintaining%20eye%20contact,%20and%20nodding |access-date=2023-05-18 |website=www.rainn.org}}</ref> === अन्तरक्रियाशीलता === [[लैङ्गिकता|लिङ्ग]]-सकारात्मक आन्दोलन भित्रको अन्तरक्रियाले लिङ्ग, वर्ग, जाति र [[मानव यौनिकता|यौनता]] जस्ता सामाजिक कोटीहरूको परवाह नगरी जटिल पहिचान, समावेशीकरण चिन्न प्रयास गर्दछ। यसमा जाति र [[जातिगत समूह|जातीयता]], लिङ्ग, [[लैङ्गिक पहिचान]], [[यौन अभिमुखिकरण|यौन अभिमुखीकरण]] र स्थितिको समावेशको अभाव छ। यौन-सकारात्मक आन्दोलनले [[सांस्कृतिक विविधता]] समावेश गर्ने दिशामा अघि बढ्ने प्रयास गर्दछ, र यौन अभ्यासहरूमा विविधताका साथै यौन अल्पसङ्ख्यकहरू र अन्य सीमान्तकृत वा उत्पीडित पहिचानहरूलाई ध्यानमा राख्छ। सकारात्मक यौनिकताले व्यक्तिको कल्याण र खुशी, यौनिकतामा व्यक्तित्व, ज्ञान र सिक्ने धेरै तरिकाहरू अँगाल्ने, व्यावसायिक नैतिकता, खुला र इमानदार सञ्चार, शान्ति निर्माण, जबकि सामाजिक संरचना सबै स्तरहरूमा लागू हुने गर्दछ। यौन-सकारात्मकताको स्थापना र पश्चिमी दृष्टिकोणबाट जरा लगाइएको थियो। हालको धेरैजसो यौन-सकारात्मक ढाँचाहरू शिक्षित, औद्योगिक, समृद्ध र लोकतान्त्रिक जनसंख्यामा केन्द्रित छन्, जसले अन्तरक्रिया र सीमान्तकृत समूहहरूको विचारलाई बेवास्ता गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last=Alexander |first=Apryl A. |date=2019 |title=Sex for All: Sex Positivity and Intersectionality in Clinical and Counseling Psychology |url=https://muse.jhu.edu/pub/17/article/741756 |journal=Journal of Black Sexuality and Relationships |volume=6 |issue=1 |pages=49–72 |doi=10.1353/bsr.2019.0015 |issn=2376-7510 |s2cid=208688540 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=D.J |last2=Thomas |first2=Jeremy N. |last3=Prior |first3=Emily E. |last4=Walters |first4=Wendy |date=2015 |title=Introducing a multidisciplinary framework of positive sexuality |url=https://journalofpositivesexuality.org/wp-content/uploads/2021/09/10.51681-1.112_Introducing-a-Multidisciplinary-Framework-for-Positive-Sexuality_Williams-Thomas-Prior-Walters.pdf |journal=Journal of Positive Sexuality |volume=1 |pages=6–11 |doi=10.51681/1.112}}</ref> == आलोचना == विपक्षमा, केही नारीवादीहरू{{Who|date=September 2020}} विश्वास गर्छन् कि यौन-सकारात्मकताले महिलाहरूमा बेफाइदा महसुस गर्छ तर उनीहरूलाई दमन गर्न सजिलो बनाउँछ।<ref>{{Cite web |last=Lampen |first=Claire |date=23 February 2020 |title=The Disturbing Rise of the '50 Shades' Defense for Murder |url=https://www.thecut.com/2020/02/50-shades-of-gray-murder-defense-blames-women-for-rough-sex.html |website=The Cut |language=en-us}}</ref>{{Failed verification|date=September 2020}}<sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[विकिपिडिया:प्रमाणिकता|<span title="The material near this tag failed verification of its source citation(s). (September 2020)">failed verification</span>]]''&#x5D;</sup> यौन-सकारात्मकताको विरोध गर्ने एउटा ठूलो धार्मिक - विशेष गरी अब्राहमिक - रूढिवादीहरूले मानव कामुकतालाई<ref name=":322" /> विवाहको सम्झौता बाहेक विनाशकारी शक्तिको रूपमा हेर्छन्। यौन कार्यहरूलाई पदानुक्रममा वर्गीकृत गरिएको छ, पदानुक्रमको शीर्षमा वैवाहिक विषमलिङ्गीता र हस्तमैथुन, समलैंगिकता, र अन्य यौनिकताहरू छन् जुन सामाजिक अपेक्षाहरू भन्दा तलतिर विचलित हुन्छन्।<ref name=":5">Rubin, Gayle (1984). Thinking Sex: Notes for a Radical Theory of the Politics of Sexuality. In Carole S. Vance (Ed.), ''Pleasure and Danger: exploring female sexuality'', pp. 267–319. Boston (Routledge & Kegan Paul). {{ISBN|0-7100-9974-6}}</ref> औषधि र मनोचिकित्साले पनि यौन-नकारात्मकतामा योगदान पुर्‍याएको भनिन्छ, किनकि तिनीहरूले यस पदानुक्रमको तल देखा पर्ने कामुकताका केही रूपहरूलाई रोगजनक (मानसिक रोग हेर्नुहोस्) को रूपमा तोक्न सक्छन्।<ref name=":5" /> भर्कर्क, ग्लिक र बाउर जस्ता धेरै नारीवादीहरूले चुनौतीपूर्ण पितृसत्तात्मक मानदण्डहरूमा यसको प्रभावकारिताको बारेमा चिन्ताको कारण यौन-सकारात्मकताको पुनरावृत्तिको आलोचना गरेका छन्। <ref name=":2">{{Citation |last=Verkerk |first=Willow |title=Reification, Sexual Objectification, and Feminist Activism |date=2017 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1pk3jqt.11 |work=The Spell of Capital |pages=149–162 |editor-last=Gandesha |editor-first=Samir |access-date=2021-02-26 |series=Reification and Spectacle |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-8964-851-8 |jstor=j.ctt1pk3jqt.11 |editor2-last=Hartle |editor2-first=Johan F.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bauer|first=Nancy|title=How to do things with pornography|date=2015|isbn=978-0-674-05520-9|location=Cambridge, Massachusetts|oclc=893709461}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Glick |first=Elisa |date=2000 |title=Sex Positive: Feminism, Queer Theory, and the Politics of Transgression |url=https://www.jstor.org/stable/1395699 |journal=Feminist Review |volume=64 |issue=64 |pages=19–45 |doi=10.1080/014177800338936 |issn=0141-7789 |jstor=1395699 |s2cid=145181041 |url-access=subscription}}</ref> यी नारीवादीहरू आफूहरू "यौन-नकारात्मक" भन्दा "यौन-आलोचनात्मक" भएको कुरामा जोड दिन्छन्।.<ref>{{Cite web |last=Sun |first=The Cornell Daily |date=2013-09-03 |title=JOHN: Rethinking Sex-Positivity |url=https://cornellsun.com/2013/09/03/john-rethinking-sex-positivity/ |access-date=2021-02-26 |website=The Cornell Daily Sun |language=en-US}}</ref> विद्वान, भर्कर्कले "महिला यौन वस्तुनिष्ठताको हानिकारक र स्वतन्त्र दुवै पक्षहरू छन् र यसको सही विवरणले दुवैलाई विचार गर्नुपर्छ" भन्दै यसलाई स्वीकार गर्दछ।.<ref>{{Citation |last=Verkerk |first=Willow |title=Reification, Sexual Objectification, and Feminist Activism |date=2017 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1pk3jqt.11 |work=The Spell of Capital |pages=157 |editor-last=Gandesha |editor-first=Samir |access-date=2021-02-26 |series=Reification and Spectacle |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-8964-851-8 |jstor=j.ctt1pk3jqt.11 |editor2-last=Hartle |editor2-first=Johan F.}}</ref> आलोचकहरूले पनि यौनिकताको कमोडिफिकेशनको मुद्दा लिन्छन्। महिलाहरूलाई सौन्दर्य र यौनकरणको पश्चिमी मापदण्डहरूमा लगानी गर्न भनिएको छ जबकि "उपभोग्य वस्तुहरू आफै" पनि बन्छन्।<ref name=":2" /> यौन-सकारात्मक नारीवादलाई "व्यवस्थित भेदभाव र हिंसालाई ध्वस्त पार्नु, आलोचना गर्नु, पर्दाफास गर्नु वा चुनौती दिनु भन्दा व्यक्तिगत जीवन छनौटहरू मार्फत पितृसत्तात्मक लैङ्गिक मान्यताहरूलाई पराजित गर्न जोड दिएकोमा आलोचना गरिएको छ। <ref>{{Cite journal |last=Nguyen |first=Tram |date=2013 |title=From SlutWalks to SuicideGirls: Feminist Resistance in the Third Wave and Postfeminist Era |url=http://dx.doi.org/10.1353/wsq.2013.0102 |journal=WSQ: Women's Studies Quarterly |volume=41 |issue=3–4 |pages=158 |doi=10.1353/wsq.2013.0102 |issn=1934-1520 |s2cid=85288792 |url-access=subscription}}</ref> [[चित्र:SlutWalk_DC_2012_-29-_(9719812813).jpg|अङ्गुठाकार|स्लट वाक डीसी २०१२]] स्लट एक सक्रिय घटनाको रूपमा यसको प्रभावकारिताको आलोचना प्राप्त गरेको छ। स्लटवाकको उद्देश्य "स्लट" शब्दलाई पुनः प्राप्त गर्नु र पीडित-दोषारोपणको प्रतिरोध गर्नु थियो।<ref>{{Cite journal |last=Nguyen |first=Tram |date=2013 |title=From SlutWalks to SuicideGirls: Feminist Resistance in the Third Wave and Postfeminist Era |url=http://dx.doi.org/10.1353/wsq.2013.0102 |journal=WSQ: Women's Studies Quarterly |volume=41 |issue=3–4 |pages=159 |doi=10.1353/wsq.2013.0102 |issn=1934-1520 |s2cid=85288792 |url-access=subscription}}</ref> स्लट-वाकको उद्देश्य भए तापनि, आलोचकहरूले "स्लट" शब्द पुनः प्राप्त नभएको कुरा औंल्याए।<ref name=":02">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Tram |date=2013 |title=From SlutWalks to SuicideGirls: Feminist Resistance in the Third Wave and Postfeminist Era |url=http://dx.doi.org/10.1353/wsq.2013.0102 |journal=WSQ: Women's Studies Quarterly |volume=41 |issue=3–4 |pages=160 |doi=10.1353/wsq.2013.0102 |issn=1934-1520 |s2cid=85288792 |url-access=subscription}}</ref> बरु, स्लट शब्द पुनः परिभाषित भएको थियो। स्लटवाकका आलोचकहरूले यो पनि सुझाउ दिन्छन् कि कपडाहरू प्रकट गर्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्दा "अन्ततः बलात्कार, घरेलु हिंसा, यौन दुर्व्यवहार र सडक उत्पीडन जस्ता गम्भीर र घातक मुद्दाहरूलाई विस्थापित गर्दछ।" <ref name=":02" /> अन्त्यमा, स्लटवाकले रङ्गीन महिलाहरूले सामना गर्ने अति-यौनकरणलाई विचार नगरेको कारण आलोचना प्राप्त गर्यो।<ref>{{Cite journal |last=Nguyen |first=Tram |date=2013 |title=From SlutWalks to SuicideGirls: Feminist Resistance in the Third Wave and Postfeminist Era |url=http://dx.doi.org/10.1353/wsq.2013.0102 |journal=WSQ: Women's Studies Quarterly |volume=41 |issue=3–4 |pages=161 |doi=10.1353/wsq.2013.0102 |issn=1934-1520 |s2cid=85288792 |url-access=subscription}}</ref> काला महिलाहरूको ब्लुप्रिन्टले स्लट-वाकलाई एउटा खुला पत्र लेखे जसमा कालो महिलाहरूले स्लट-वॉकमा रहेकाहरू जस्तै आफूलाई "लेबल गर्न सक्दैनन्" भनी व्याख्या गरिएको छ। == २१ औं शताब्दीमा == सन् २००० को प्रारम्भदेखि नै यौन-सकारात्मक आन्दोलन मुख्यधारामा नजिक हुँदै गएको छ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Sex Positivity |url=https://wgac.colostate.edu/education/bodyimage/sex-positivity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613124641/https://wgac.colostate.edu/education/bodyimage/sex-positivity/ |archive-date=June 13, 2020 |access-date=June 13, 2020 |website=Women and Gender Advocacy Center |publisher=Colorado State University |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613124641/https://wgac.colostate.edu/education/bodyimage/sex-positivity/ |date=June 13, 2020 }}</ref> [[सामाजिक सञ्जाल|सामाजिक मिडिया]] आगमनले यौन-सकारात्मक आन्दोलनलाई थप पहुँचयोग्य बनाएको छ आन्दोलन प्लेटफर्मका समर्थकहरूलाई उनीहरूको विश्वासलाई अनुयायीहरूको विस्तृत दर्शकहरूमा प्रवर्द्धन गर्न। आन्दोलनको पहुँच विस्तार गरेर, यौन-सकारात्मकता सबै प्रकारका यौन र यौनता समावेशी भएको छ।<ref name=":72" /> लाजमर्दो यौन-सकारात्मक आन्दोलन भित्र विशेष चासोको क्षेत्र भएको छ, मानिसहरूलाई बढी खुला हुन र मानिसहरूले यौन र यौनता सम्बन्धी विभिन्न अनुभवहरू स्वीकार गर्न प्रोत्साहित गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last1=Fahs |first1=Breanne |year=2014 |title='Freedom to' and 'freedom from': A new vision for sex-positive politics |journal=Sexualities |volume=17 |issue=3 |pages=267–290 |doi=10.1177/1363460713516334 |s2cid=144575799}}</ref> स्लट-लाजमर्दो, प्रुड-लाजमर्दा र किङ्क-लाजमर्दार सबैलाई यौन-सकारात्मक आन्दोलनले चुनौती दिएको छ जसले सबै मानिसहरूलाई समर्थन र आन्दोलनमा समावेश भएको महसुस गर्न अनुमति दिने प्रयास गरेको छ।<ref>{{Cite journal |last=Tolman |first=Deborah L. |last2=Anderson |first2=Stephanie M. |last3=Belmonte |first3=Kimberly |year=2015 |title=Mobilizing Metaphor: Considering Complexities, Contradictions, and Contexts in Adolescent Girls' and Young Women's Sexual Agency |url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_sex-roles_2015-10_73_7-8/page/298 |journal=Sex Roles |volume=73 |issue=7–8 |pages=298–310 |doi=10.1007/s11199-015-0510-0 |s2cid=141668694}}</ref> === अनलाइन यौन-सकारात्मक समुदायहरू === ट्विटर, फेसबुक, रेडिट र टम्बलर जस्ता प्लेटफर्महरूले यौन-सकारात्मक समूहहरूको ठूला समुदायहरू तयार पारेका छन्, जसले मानिसहरूलाई सामेल हुन आमन्त्रित गर्दै सजिलै पहुँचयोग्य ठाउँहरू सिर्जना गरिरहेका छन्। थप रूपमा, फेर्ली, फील्ड, ब्लूम नाउ प्लुरा, र #ओपन जस्ता BDSM किंकलाई प्रवर्द्धन गर्ने यौन-सकारात्मक फेटिश डिजिटल एपहरूमा घातांकीय वृद्धि भएको छ। शिन्टो कानामरा मात्सुरी, फोल्सम स्ट्रीट फेयर, सेक्सपो, रियली गुड सेक्स फेस्टिवल जस्ता वार्षिक रूपमा आयोजना हुने कार्यक्रमहरूले यौन-सकारात्मक समुदायलाई जनतामा आमन्त्रित र प्रवर्द्धन गर्छन्, जसले विश्वभरका पर्यटकहरू र मिडिया कभरेजलाई आकर्षित गर्छन्।<ref>{{Cite web |last=Jurberg |first=Ash |date=2021-05-14 |title=8 Sex Festivals That Should Be On Your Bucket List |url=https://medium.com/sexography/8-sex-festivals-that-should-be-on-your-bucket-list-d8256eaf3f05 |access-date=2023-05-14 |website=Sexography |language=en}}</ref>{{Better source needed|date=June 2023}}<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[विकिपिडिया:प्रमाणिकता|<span title="This claim needs references to better sources. (June 2023)">better&nbsp;source&nbsp;needed</span>]]''&#x5D;</sup><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2016/jan/28/the-festival-of-really-good-sex-introducing-whole-new-schools-of-thought|title=Festival of Really Good Sex: getting rubbed the right way – and the wrong way|last=Garrett|first=Ally|date=2016-01-28|work=The Guardian|access-date=2023-05-14|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> इन्टरनेटमा बढ्दो पहुँचका कारण प्रविधिको प्रगतिसँग साइबरसेक्स लोकप्रिय भएको छ। साइबरसेक्सले अनलाइन सेवाको रूपमा प्रदान गर्ने गोपनीयता र अज्ञातताको प्राथमिकताका कारण इन्टरनेट र पुरुष एस्कोर्ट्स सेवा दिने वेबसाइटहरूमा पुरुष यौन सेवाहरूको दृश्यता पनि बढेको छ। यसले पुरुष यौन उद्योगलाई फाइदा पुर्याएको छ, विशेष गरी समलिङ्गी सामाजिक स्थानहरूका लागि जुन प्रायः परम्परागत सेटिङहरूमा असहज महसुस गर्दछ।<ref>{{Cite journal |last=Minichiello |first=Victor |last2=Scott |first2=John |last3=Callander |first3=Denton |date=2013 |title=New Pleasures and Old Dangers: Reinventing Male Sex Work |url=https://www.jstor.org/stable/42002059 |journal=The Journal of Sex Research |volume=50 |issue=3/4 |pages=263–275 |doi=10.1080/00224499.2012.760189 |issn=0022-4499 |jstor=42002059 |pmid=23480072 |s2cid=9066499 |url-access=subscription}}</ref> === यौन-सकारात्मक पार्टी र क्लबहरू === यौन-सकारात्मक घटनाहरू सेक्स पार्टीहरू जस्तै होइनन्ः सेक्सलाई अनुमति छ तर घटनाको मुख्य फोकस होइन। फेटिश कपडा सामान्य छ, जुन धेरै अवस्थामा अनिवार्य ड्रेस कोड हो।<ref>{{Cite web |last=Vorreyer |first=Thomas |date=2017-04-07 |title=Sex-Positive Parties Are Not the Same Thing As Sex Parties |url=https://www.vice.com/en/article/antideutsche-sexparty-nein-sexpositive-partys-sind-keine-sexpartys/ |access-date=2025-01-16 |website=VICE |language=en-US}}</ref> त्यस्ता पार्टी शृङ्खला र क्लबहरू, उदाहरणका लागि लन्डनमा टोर्चर गार्डन,<ref>{{Cite news|url=https://www.timeout.com/london/nightlife/not-so-secret-new-wave-of-londons-sex-positive-parties|title=The not-so-secret new wave of London's sex-positive parties|last=Wilkinson|first=Chiara|work=Time Out London|access-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125204235/https://www.timeout.com/london/nightlife/not-so-secret-new-wave-of-londons-sex-positive-parties|archive-date=2024-11-25|language=en-GB}}</ref> एम्स्टर्डमको वेस्टल्याण्ड, किटकाटक्लब, जर्मन फेटिश बल र बर्लिनमा हाउस अफ लुनेसी,<ref>{{Cite web |last=Tiernan |first=Jonny |date=2024-08-15 |title=Keep it sultry and safe: A guide to Berlin's sex-positive parties |url=https://www.the-berliner.com/music-clubs/berlin-sex-positive-parties-kink-costume-safety-consensual-queer/ |access-date=2025-01-16 |website=The Berliner |language=en-GB}}</ref> बुडापेस्टमा [[Freedom Fetish|स्वतन्त्रता फेटिश]]<ref>{{Cite web |last=Tukacs |first=Tekla |date=2019-10-08 |title=Titkos buli készülődik Budapesten - Előkerül a latex és az ostor is |url=https://www.femcafe.hu/cikkek/lifestyle/fetis-buli-budapest-bdsm-berlin |access-date=2025-01-16 |website=Femcafe |language=hu}}</ref> पार्टी र स्वतन्त्रता मन्त्रालय क्लब।<ref>{{Cite web |last=Kun |first=Gabi |date=2024-09-01 |title=Fétispartin jártunk, ahol nem láttunk orgiát |url=https://nlc.hu/eletmod/20240901/fetis-klub-interju/ |access-date=2025-01-16 |language=hu }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240910175540/https://nlc.hu/eletmod/20240901/fetis-klub-interju/ |date=2024-09-10 }}</ref> === मुलधारका मिडिया === पप संस्कृतिले पनि यौन-सकारात्मक आन्दोलनलाई मुख्यधारामा ल्याउन ठूलो भूमिका खेलेको छ। [[लेडी गागा]], एम्बर रोज, जेसिका बील, क्यामरुन डियाज, [[टेलर स्विफ्ट]] र अन्य थुप्रै सेलिब्रेटीहरूले स्लट-लाजमर्दो, यौनता, यौन आक्रमण, शरीर स्वीकृति र समग्र यौन स्वास्थ्य र जिम्मेवारीको बारेमा सार्वजनिक रूपमा बोलेका छन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.shape.com/celebrities/interviews/9-female-celebrities-get-candid-about-sexual-health|title=9 Celebs Getting Candid About Sexual Health|date=2015-09-25|work=Shape Magazine|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104234422/https://www.shape.com/celebrities/interviews/9-female-celebrities-get-candid-about-sexual-health|archive-date=4 November 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104234422/https://www.shape.com/celebrities/interviews/9-female-celebrities-get-candid-about-sexual-health |date=2019-11-04 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.yourtango.com/2017300875/these-9-sex-positive-women-celebrities-should-be-your-role-models|title=These 9 Sex-Positive Women Celebrities Should Be Your Role Models|date=2017-03-24|work=YourTango|access-date=2018-04-04|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615192615/https://www.yourtango.com/2017300875/these-9-sex-positive-women-celebrities-should-be-your-role-models |date=2018-06-15 }}</ref> हालका वर्षहरूमा, यौन-सकारात्मक अवधारणाहरूले [[बर्लिन]] र [[भिएना|भियना]] जस्ता शहरहरूमा यौन-सकारात्मक पार्टीहरू मार्फत नृत्य क्लबहरूमा आफ्नो बाटो फेला पारेको छ।<ref>{{cite web |author=Christoph Benkeser |date=22 November 2018 |title=Sex-Positive in Wien: Alles, was ihr über die neue Party wissen müsst |url=https://www.vice.com/de/article/sex-positive-party-hausgemacht-wien-darkroom-auslage-interview-fetisch-bdsm-leder/ |access-date=21 March 2021 |publisher=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> यौन-सकारात्मक पोडकास्टहरू जस्तै यू क्याम फर्स्ट विथ मेघन बार्टन ह्यानसन, सेक्स विथ एमिली, र ''सेक्सोलोजी'', साथै [[टिकटक|टिकटोक]] र [[युट्युब]] जस्ता प्लेटफर्महरूमा सामाजिक मिडिया सामग्रीहरू बढ्दो लोकप्रिय भएका छन्, विशेष गरी युवा दर्शकहरूलाई आकर्षित र लक्षित गर्दै खुला छलफलहरूमा संलग्न छन् र यौन-सकारात्मक र व्यक्तिगत यौन अनुभवहरू हुनुको बारेमा कुराकानीलाई बढावा दिन्छन्। == पनि हेर्नुहोस् == {{Reflist}}{{Wilhelm Reich}} == सन्दर्भहरू == {{Sexual revolution}} [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] jx05oiu20ed3574aokg0eac0hr4utew 0 148163 1368745 1354448 2026-08-08T22:20:31Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368745 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |honorific_prefix=[[Sir]] |name=रोनाल्ड रोस |honorific_suffix={{postnominals|country=GBR|size=100|KCB|KCMG|FRS|FRCS}} |image=Ronald Ross.jpg |caption= |birth_date={{Birth date|df=yes|1857|5|13}} |birth_place=अलमोरा, उत्तर पश्चिम प्रान्त, बिट्रिस भारत |death_date={{death date and age|df=yes|1932|09|16|1857|5|13}} |death_place=लन्डन, बेलायत |resting_place= |resting_place_coordinates={{Coord|51.438408|-0.239821|type:landmark|display=}} |nationality=बेलायती |field=औषधी विज्ञान |work_institutions= |alma_mater= |doctoral_advisor= |doctoral_students= |known_for=मलेरिया संक्रमणसम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धान |prizes={{Plainlist| * फिजियोलोजी वा मेडिसिनतर्फको नोबेल पुरस्कार <small>(सन १९०२)</small>}} |author_abbrev_zoo=रोस |spouse={{marriage|रोसा बेसिई ब्लोसाम|1889}}}} सर रोनाल्ड रोस (१३ मे १८५७ – १६ सेप्टेम्बर १९३२) एक बेलायती चिकित्सक थिए, जसले सन् १९०२ मा मलेरिया संक्रमणसम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धानको लागि फिजियोलोजी वा मेडिसिनतर्फको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। उनी नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो बेलायती नागरिक मात्र नभई युरोपबाहिर जन्मिएका पहिलो नोबेल विजेता पनि बनेका थिए। सन् १८९७ मा उनले मलेरिया परजीवीलाई लामखुट्टेको पाचन प्रणालीमा पत्ता लगाएका थिए, जसले प्रमाणित गर्‍यो कि मलेरिया लामखुट्टेबाट सर्ने रोग हो। यस खोजले मलेरिया नियन्त्रण गर्ने विधिको आधारशिला तयार गर्‍यो। == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == रोसको जन्म भारतको ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीद्वारा शासित उत्तरी-पश्चिमी प्रान्तहरूमा पर्ने [[अल्मोडा]]मा भएको थियो, जुन [[नेपाल]]को उत्तरपश्चिममा पर्दछ। उनी सर क्याम्पबेल क्ले ग्रान्ट रोस र मटिल्डा शार्लोट एल्डर्टनका जेठा छोरा थिए। उनका बाबु ब्रिटिश इन्डियन सेनामा एक जना जर्नेल थिए। आठ वर्षको उमेरमा रोसलाई [[बेलायत|इङ्गल्याण्ड]] पठाइयो, जहाँ उनी आइल अफ वाइटमा बसोबास गर्ने काका-काकीसँग बस्न थाले। उनले राइडमा प्राथमिक शिक्षा लिए र सन् १८६९ मा साउथह्याम्प्टन नजिकैको स्प्रिङहिलस्थित बोर्डिङ स्कूलमा माध्यमिक शिक्षा प्राप्त गर्न पठाइएका थिए। बाल्यकालदेखि नै रोसलाई कविता, संगीत, साहित्य र गणितप्रति गहिरो रुचि थियो। १४ वर्षको उमेरमा उनले गणित विषयमा पुरस्कार जिते — “ओर्बस् अफ हेभन” नामक पुस्तक, जसले उनलाई गणितप्रतिको झुकाव अझ बढायो। सन् १८७३ मा, १६ वर्षको उमेरमा उनले अक्सफोर्ड र क्याम्ब्रिजले लिएको स्थानीय चित्रकला परीक्षामा प्रथम स्थान हासिल गरेका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29825738|title=Memoirs with a full account of The Great Malaria Problem and its Solution|location=Albemarle Street, W. London|page=[https://archive.org/details/b29825738/page/24 24]}}</ref> यद्यपि रोस लेखक बन्न चाहन्थे, उनका पिताले उनलाई सन् १८७४ मा लन्डनको सेन्ट बार्थोलोम्युज अस्पताल मेडिकल कलेजमा भर्ना गराए। तर उनले चिकित्साशास्त्रमा पूर्ण रूपमा ध्यान नदिई अधिकांश समय संगीत रचना, कविता लेखन र नाटक लेखनमा बिताए। उनले १८८० मा कलेज छोडे। सन् १८७९ मा उनले [[बेलायत|इङ्गल्याण्ड]]को रोयल कलेज अफ सर्जन्सको परीक्षा पास गरे र "सोसाइटी अफ एपोथेकारिज" को लाइसेन्स अध्ययन गर्ने क्रममा ट्रान्सअटलान्टिक स्टीमसिपमा जहाजका सर्जनका रूपमा काम गरे। उनी दोस्रो प्रयासमा सन् १८८१ मा योग्य घोषित भए। त्यसपछि चार महिनाको आर्मी मेडिकल स्कूलको प्रशिक्षणपछि उनलाई ५ अप्रिल १८८१ मा भारतीय मेडिकल सेवामा सर्जनको रूपमा नियुक्त गरियो, र मद्रास प्रेसिडेन्सीमा खटाइयो। जुन १८८८ देखि मे १८८९ सम्म उनले अध्ययन बिदा लिएर "रोयल कलेज अफ फिजिसियन्स" र "रोयल कलेज अफ सर्जन्स" बाट जनस्वास्थ्यको डिप्लोमा प्राप्त गरे र प्रोफेसर ई. ई. क्लेनको मार्गदर्शनमा ब्याक्टेरियोलोजीको पाठ्यक्रम पनि लिए।<ref name="cdc">{{Cite web |date=8 February 2010 |title=Ross and the Discovery that Mosquitoes Transmit Malaria Parasites |url=https://www.cdc.gov/malaria/about/history/ross.html |access-date=31 January 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> == करियर == === भारत === रोस सन् १८८१ सेप्टेम्बर २२ मा ट्रुपशिप जुमा मार्फत [[भारत]]तर्फ प्रस्थान गरेका थिए। सन् १८८१ देखि १८९४ सम्म उनी विभिन्न स्थानहरूमा खटाइए — [[मद्रास]], मौलमेइन (हालको म्यानमार), [[बलुचिस्तान]], अण्डमान टापुहरू, [[बेङ्गलोर|बेंगलोर]] र सेकुन्दराबाद। सन् १८८३ मा उनी बेंगलोरमा कार्यवाहक गैरीसन सर्जनको रूपमा खटिएका थिए, जहाँ उनले लामखुट्टेको पहुँच पानीमा सीमित पारेर नियन्त्रण गर्न सकिने सम्भावनाबारे विचार गर्न थालेका थिए। सन् १८९४ मार्चमा उनी बिदामा परिवारसहित [[लन्डन]] गएका थिए । सन् १८९४ अप्रिल १० मा उनले पहिलोपटक सर प्याट्रिक म्यान्सनसँग भेट गरेका थिए। म्यान्सन, जो पछि रोसका गुरु बने, उनले रोसलाई मलेरियासम्बन्धी वास्तविक अनुसन्धान समस्याहरूमा परिचय गराएका थिए। म्यान्सन सधैं विश्वास गर्थे कि मलेरियाको अध्ययनका लागि भारत नै सबैभन्दा उपयुक्त ठाउँ हो। रोस सन् १८९५ मार्च २० मा पिएण्डओ जहाज बलाराटबाट पुनः [[भारत]] फर्किए र अप्रिल २४ मा सेकुन्दराबाद पुगे। भन्सार कार्यालयमा सामान नखुल्दै उनी सीधै बम्बई सिभिल अस्पताल गए, मलेरियाका बिरामीहरू खोज्न थाले र रगतको स्लाइड बनाउन सुरु गरेका थिए। ==== मलेरिया गराउने लामखुट्टेको खोज ==== [[चित्र:Ross,_20.Aug.1897.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार| रसको नोटबुकको पृष्ठ जहाँ उनले लामखुट्टेमा "पिगमेन्ट गरिएको शरीर" रेकर्ड गरे जसलाई उनले पछि मलेरिया परजीवीका रूपमा पहिचान गरे]] रोसले सन् १८९५ को मे महिनामा पहिलो महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरे, जब उनले लामखुट्टेको पेटभित्र मलेरिया परजीवीको सुरुआती अवस्था देखे। तर, चाँडै उनको उत्साहमा बाधा आयो जब उनलाई बेंगलोरमा हैजाको प्रकोप अन्वेषण गर्न खटाइयो। बेंगलोरमा मलेरियाको नियमित घटना थिएन। उनले म्यान्सनलाई गुनासो गर्दै भनेका थिए, "म बेरोजगार जस्तै भएको छु र गर्न केही काम छैन।" तर अप्रिलमा उनले ऊटी नजिकको सिगुर घाट भ्रमण गर्ने मौका पाए, जहाँ उनले पर्खालमा अनौठो तरिकाले बसिरहेको लामखुट्टे देखे। उनले यसको नाम “ड्यापल्ड-विङ्ड” लामखुट्टे राखे, यद्यपि प्रजातिको पहिचान उनलाई थाहा थिएन।मे १८९६ मा उनलाई छोटो बिदा दिइयो, जसको अवसरमा उनले ऊटी वरिपरिको मलेरिया प्रभावित क्षेत्रको भ्रमण गरे। दैनिक रूपमा क्विनिन लिँदासमेत, त्यहाँ पुगेको तीन दिनमै उनी गम्भीर मलेरियाले ग्रस्त भए। त्यसपछि, जुन महिनामा उनलाई सिकन्दरावाद सरुवा गरियो। <ref name=":0">{{Cite journal |last=Dutta |first=A. |year=2009 |title=Where Ronald Ross (1857–1932) worked: the discovery of malarial transmission and the Plasmodium life cycle |journal=Journal of Medical Biography |volume=17 |issue=2 |pages=120–122 |doi=10.1258/jmb.2009.009004 |pmid=19401518 |s2cid=207200295}}</ref> दुई वर्षको असफल अनुसन्धानपछि, सन् १८९७ को जुलाई महिनामा, रसले सङ्कलित लामखुट्टेको लार्भाबाट २० वटा प्रौढ "खैरो" लामखुट्टे पालन गर्न सफल भए। उनले हुसैन खान नामका बिरामीबाट ती लामखुट्टेहरूलाई संक्रमित गर्न सफल भए, जसका लागि उनले ८ आना (रक्तपान गरेका प्रत्येक लामखुट्टेका लागि १ आना) तिरेका थिए। रक्तपान गरेपछि, उनले ती लामखुट्टेहरूको विच्छेदन गरे। २० अगस्टमा उनले लामखुट्टेको पेटभित्र मलेरियाको परजीवीको उपस्थिति पुष्टि गरे, जसलाई उनले सुरुमा "ड्यापल्ड-विङ्स" भनेर चिनाएका थिए (जसपछि थाहा भयो कि त्यो Anopheles प्रजातिको लामखुट्टे थियो)। त्यसको भोलिपल्ट, २१ अगस्टमा उनले लामखुट्टेभित्र परजीवीको वृद्धि पनि पुष्टि गरे। यो खोज २७ अगस्ट १८९७ मा भारतीय चिकित्सा गजेटमा प्रकाशित भयो र पछि ब्रिटिस चिकित्सा जर्नलको डिसेम्बर १८९७ अंकमा समेत छापिएको थियो। [[चित्र:Plaque_(1)_of_Ronald_Ross_Memorial,_Kolkata.jpg|अङ्गुठाकार|रोनाल्ड रस मेमोरियल, [[कोलकाता]]]] ==== चराहरूमा मलेरिया सङ्क्रमणको खोज ==== [[चित्र:Sir_R._Ross_on_steps_of_laboratory_in_Calcutta,_1898_Wellcome_L0011943.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार| कलकत्ताको प्रेसिडेन्सी अस्पतालको कनिङ्घमको प्रयोगशालामा रस, श्रीमती रस, मोहम्मद बक्स र अन्य दुई सहायकहरू]] सेप्टेम्बर १८९७ मा, रोसलाई बम्बै (अहिलेको [[मुम्बई]]) मा स्थानान्तरण गरियो, जहाँबाट उनलाई पछि राजपुताना (अहिलेको [[राजस्थान]]) को केहरवाडा पठाइयो, जुन क्षेत्र मलेरियाबाट मुक्त मानिन्थ्यो। कामको अभावले निराश भएका रोसले आफ्नो अनुसन्धानमा बाधा पुगेको महसुस गर्दै सेवाबाट राजिनामा दिने चेतावनीसमेत दिएका थिए। उनी कलकत्ता (अहिलेको कोलकाता) मा "विशेष जिम्मेवारी" मा सेवा जारी राख्ने व्यवस्था सरकारले प्याट्रिक म्यान्सनको सिफारिसमा मात्र गर्‍यो। १७ फेब्रुअरी १८९८ मा उनी कलकत्ता आइपुगे र त्यहाँ प्रेसिडेन्सी जनरल अस्पताल (अहिलेको IPGMER र SSKM अस्पताल) मा काम गर्न थालेका थिए।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Dutta |first=A. |year=2009 |title=Where Ronald Ross (1857–1932) worked: the discovery of malarial transmission and the Plasmodium life cycle |journal=Journal of Medical Biography |volume=17 |issue=2 |pages=120–122 |doi=10.1258/jmb.2009.009004 |pmid=19401518 |s2cid=207200295}}</ref> रोसले तुरुन्तै मलेरिया र भिसेरल लिस्मानियासिस (कालाजारका नामले पनि चिनिने) सम्बन्धी अनुसन्धान सुरु गरे, जुन कार्यका लागि उनलाई तोकिएको थियो। उनलाई सर्जन-लेफ्टिनेन्ट-जनरल कनिङ्घमको प्रयोगशाला प्रयोग गर्न दिइएको थियो। मलेरियाका बिरामीहरूलाई तुरुन्तै औषधि दिइने भएकाले उनले मानव बिरामीहरूमा खासै सफलता पाएनन्। उनले महनद गाउँमा एउटा प्रयोगशालासहितको बङ्गलो निर्माण गरे, जहाँ उनी समय-समयमा बस्ने र गाउँ तथा वरपरका क्षेत्रमा लामखुट्टे संकलन गर्ने गर्थे। उनले महोमद (वा मुहम्मद) बक्स र पुर्बुनालाई काममा राखे, तर पुर्बुना पहिलो तलब पाएपछि भागेका थिए। कलकत्ता मलेरियाको दृष्टिले जोखिमपूर्ण ठाउँ नभएकाले म्यान्सनले उनलाई चराहरूमा अनुसन्धान गर्न प्रेरित गरे, जसरी रसियामा भासिली डानिलेव्स्की र अमेरिकामा विलियम जर्ज म्याकक्यालमले गरेका थिए। रोसले केही गुनासोसहित यसमा सहमति जनाए—उनले भनेका थिए, “चराको मलेरिया अध्ययन गर्न म भारतमा नै हुनुपर्ने आवश्यकता थिएन।” मार्च महिनासम्ममा उनले चराबाट मानव मलेरियाका परजीवीहरूसँग निकै मिल्दोजुल्दो परजीवीहरू देख्न थालेका थिए।<ref>{{Cite book|title=Report on the cultivation of protesoma, Labbé, in grey mosquitoes|location=Calcutta|url=http://digital.nls.uk/74580818}}</ref> सुनौलो चरा (संक्रमित चिरबिर) लाई अध्ययनको लागि सजिलो नमुना मानेर, जुलाई १८९८ सम्ममा रोसले पंक्षीय मलेरियामा ''कुलेक्स'' जातिको लामखुट्टेहरूलाई अन्तरवर्ती होस्टको रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको प्रमाणित गरे। ४ जुलाईमा उनले लामखुट्टेको लार ग्रन्थिमा मलेरियाका परजीवीहरू संचित हुने स्थान भएको पत्ता लगाएका थिए। ८ जुलाईसम्ममा उनी पूर्ण रूपमा विश्वस्त भए कि लामखुट्टेले टोक्ने क्रममा ती परजीवीहरू लार ग्रन्थिबाट मुक्त हुन्छन्। पछि उनले संक्रमित लामखुट्टे (यो अवस्थामा ''कुलेक्स'' जाति) बाट स्वस्थ चिरबिरमा मलेरियाको परजीवी सारिएर संक्रमण हुने देखाए, जसले मलेरियाको परजीवीको जीवनचक्र पूर्ण रूपमा पुष्टि गर्‍यो।<ref>{{Cite book|title=Reflections on a Century of Malaria Biochemistry}}</ref> सेप्टेम्बर १८९८ मा उनी पूर्वोत्तर भारतको दक्षिण आसाम गए, जहाँ उनले भिसेरल लिस्मानियासिस (कालाजार) को महामारीको अध्ययन गरे। उनलाई त्यहाँ काम गर्न ''लबाक टी इस्टेट अस्पताल'' का दोस्रो मेडिकल अफिसर ग्राहम कोल भिल रामसेले आमन्त्रण गरेका थिए। यद्यपि, यो अध्ययनमा उनी पूर्ण रूपमा असफल भए, किनभने उनले कालाजारको परजीवी लामखुट्टेबाट सर्छ भन्ने विश्वास गरेका थिए। उनले उक्त लामखुट्टेलाई एनोफलेस रोसी भनेर उल्लेख गरेका छन्। [[चित्र:Ronald_Ross_18_Cavendish_Square_blue_plaque.jpg|अङ्गुठाकार|ब्लू प्लेक, 18 क्याभेन्डिश स्क्वायर, लन्डन]] सन् १८९९ मा रसले भारतीय चिकित्सा सेवाबाट राजीनामा दिएर बेलायत गए र लिभरपुल स्कूल अफ ट्रपिकल मेडिसिनमा प्रवक्ता (लेक्चरर) का रूपमा संकाय सदस्य बने। उनले पश्चिम अफ्रिका, सुएजनहर क्षेत्र, [[ग्रिस]], मोरिसस, साइप्रस तथा पहिलो विश्वयुद्धबाट प्रभावित क्षेत्रहरू सहित विश्वका विभिन्न भागहरूमा मलेरियाको रोकथामसम्बन्धी काम निरन्तर जारी राखे। उनले [[भारत]] र [[श्रीलङ्का]]मा मलेरियाविरुद्ध लन्डनका लागि संस्थाहरू पनि स्थापना गरेका थिए। सन् १९०२ मा रसलाई एडिनबरा विश्वविद्यालयको क्यामेरोन पुरस्कार (थेराप्युटिक्स) प्रदान गरेको थियो। सोही वर्ष उनी लिभरपुल स्कूल अफ ट्रपिकल मेडिसिनमा ट्रपिकल मेडिसिनका प्राध्यापक तथा विभागिए प्रमुख नियुक्त भए, जुन पद उनले सन् १९१२ सम्म सम्हाले। सन् १९१२ मा उनी लन्डनको किङ्स कलेज अस्पतालमा ट्रपिकल रोगका चिकित्सक नियुक्त भए र साथै लिभरपुलमा ट्रपिकल स्यानिटेसनको चेयर पनि सम्हालेका थिए। उनी सन् १९१७ सम्म यी पदहरूमा रहे, त्यसपछि ब्रिटिश वार अफिसमा (मानार्थ) मलेरियोलोजीका परामर्शदाता बनेका थिए। नोभेम्बरमा उनी थेसालोनिकी र इटाली सल्लाह दिन यात्रा गरे र बाटोमा, “ल्युकाडियन रक नजिकको एक बन्द खाडीमा (जहाँ साप्फोले आत्महत्या गरेको मानिन्छ)”, उनको जहाज टरपेडो आक्रमणबाट जोगिन सफल भयो। सन् १९१८ देखि १९२६ सम्म उनी पेन्सन तथा राष्ट्रिय बीमा मन्त्रालयमा मलेरियासम्बन्धी परामर्शदाताका रूपमा कार्यरत रहेका थिए। == नोबेल पुरस्कार == [[चित्र:Ronald_Ross_4.jpg|अङ्गुठाकार|रोनाल्ड रोस]] रोनाल्ड रोसलाई चरामा पाइने मलेरियाको परजीवीको जीवनचक्र पत्ता लगाएको उपलब्धिका लागि नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उनले मानवमा मलेरियाको संक्रमण कसरी फैलिन्छ भन्ने अवधारणा निर्माण गरेका थिएनन्, तर चरामा आधारित आफ्नो अध्ययनमा उक्त जीवनचक्रको खोज गरेका थिए। रोस पहिलो व्यक्ति थिए जसले मलेरियाको परजीवी संक्रमित लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरे। उनको अवस्थामा यो परजीवी <nowiki><i>प्लाज्मोडियम रिलिक्टम</i></nowiki> थियो, जुन चरामा पाइन्छ। १८९७ मा, इटालियन चिकित्सक तथा प्राणीविज्ञानी जोभानी बत्तिस्ता ग्रासीले आफ्ना सहकर्मीहरूसँग मिलेर ''Anopheles'' जातिको लामखुट्टेमा मलेरियाको परजीवीको विकासक्रम पत्ता लगाएका थिए। र उनीहरूले १८९८ मा ''पी. फाल्सीपेरम'', पी. भिभ्याक्स र ''पी. मलेरिया'' को पूर्ण जीवनचक्र वर्णन गरेका थिए।<ref name="Cox 2010">{{Cite journal |last=Cox |first=Francis E.G. |year=2010 |title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors |journal=Parasites & Vectors |volume=3 |issue=1 |pages=5 |doi=10.1186/1756-3305-3-5 |pmc=2825508 |pmid=20205846 |doi-access=free}}</ref> सन् १९०२ को नोबेल पुरस्कार (शारीरिकशास्त्र वा चिकित्साशास्त्रतर्फ) को लागि विचार गर्दा, नोबेल समितिले सुरुमा उक्त पुरस्कार रोस र ग्रासीबीच साझा रूपमा दिने योजना बनाएको थियो। तर, रोसले ग्रासीमाथि जानाजान छलकपट गरेको आरोप लगाए। अन्ततः समर्थनको वजन रोसतर्फ झुक्यो, जुन मुख्य रूपमा समितिमा नियुक्त तटस्थ निर्णायक रोबर्ट कोखको प्रभावका कारण थियो। रिपोर्टअनुसार, "कोखले आफ्नो प्रभावशाली प्रतिष्ठाको पूर्ण प्रयोग गर्दै जोड दिए कि ग्रासी उक्त सम्मानको हकदार छैनन्।"<ref>{{Cite book|title=Parasites and Infectious Disease: Discovery by Serendipity and Otherwise|url=https://books.google.com/books?id=88RH-7br9OAC}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन र मृत्यु == रोनाल्ड रोसलाई अचम्मका र आत्मकेन्द्रित व्यक्ति को रूपमा चिनिन्थ्यो। उनलाई कहिले "आवेगशील व्यक्ति" त कहिले "आवेगशील प्रतिभा" भनेर वर्णन गरिन्थ्यो। उनको पेशागत जीवन विद्यार्थीहरू, सहकर्मीहरू र वैज्ञानिकहरूसँग निरन्तर विवादमा रहँदै आएको देखिन्थ्यो। जि''.बि. ग्रासि''सँगको व्यक्तिगत वैरभाव विज्ञानको दुनियाँमा एक प्रसिद्ध कथा बनेको छ। उनले आफ्ना गुरु ''प्याट्रिक म्यान्सन''को निजी अभ्यासबाट आएको सम्पत्तिलाई लिएर खुला रूपमा ईर्ष्या गरेका थिए। उनले सन् १९३० मा लेखेको मेमोरिस अफ सर प्याट्रिक म्यान्सन पुस्तक म्यान्सनले उनको मलेरियासम्बन्धी कार्यहरूमा पुर्‍याएको योगदानलाई सानो देखाउने प्रयासको रूपमा लिइन्छ। उनले लिभरपुल स्कूल अफ ट्रपिकल मेडिसिनको प्रशासनसँग पनि खासै राम्रो सम्बन्ध राख्न सकेनन्, सधैं आफूलाई न्यून तलब दिइएको भन्दै गुनासो गर्थे। उनले दुई पटक राजीनामा दिए, र अन्ततः कुनै पेन्सन नपाई सेवाबाट हटाइए।<ref>{{Cite journal |last=Bynum |first=William F. |date=1998 |title=Ronald Ross: Malariologist and Polymath: A Biography |url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1998_72_3/page/562 |journal=Bulletin of the History of Medicine |volume=72 |issue=3 |pages=562–564 |doi=10.1353/bhm.1998.0144 |s2cid=73351882}}</ref> [[चित्र:Ronald_Ross_grave_Putney_Vale_2014.jpg|पाठ=A horizontal gravestone, badly dilapidated and with grass growing among the cracks|दायाँ|अङ्गुठाकार|सन् 2014 मा लन्डनको पुटनी वेल कब्रिस्तान रसको चिहान]] सरकारी समर्थनको कमीले रसलाई बारम्बार कटु बनायो (जसलाई उनले चिकित्सा अनुसन्धानमा वैज्ञानिकहरूका लागि "प्रशासनिक बर्बरता" भने। सन् 1928 मा उनले साइन्स प्रोग्रेस इन द ट्वेंटिएथ सेन्चुरी (1919-1933) पत्रिकामा बिक्रीका लागि आफ्ना कागजातहरूको विज्ञापन गरे, जसमा उनले आफ्नी श्रीमती र परिवारको आर्थिक सहयोगका लागि पैसा भएको बताए। लेडी ह्युस्टनले तिनीहरूलाई £2000 मा किनेकी थिइन् र [[ब्रिटिस सङ्ग्रहालय|ब्रिटिस म्युजियम]] प्रस्ताव गरेकी थिइन्, जसले उनलाई विभिन्न कारणले अस्वीकार गऱ्यो। कागजातहरू अहिले लन्डन स्कूल अफ हाइजिन एन्ड ट्रपिकल मेडिसिन र रोयल कलेज अफ फिजिशियन एण्ड सर्जन्स अफ ग्लासगो संरक्षित छन्।<ref name="rcpsg">{{Cite web |title=RCPSG/9 - Sir Ronald Ross (1857-1932), surgeon |url=https://heritage.rcpsg.ac.uk/tld-rcpsg009 |access-date=13 August 2018}}{{Dead link|date=May 2023}}</ref> सन् 1889 मा रसले रोजा बेसी ब्लोक्सम (ID1) सँग विवाह गरे। उनीहरूका दुई छोरीहरू, डोरोथी (1891-1947) र सिल्भिया (1893-1925), र दुई छोराहरू, रोनाल्ड क्याम्पबेल (1895-1914) र चार्ल्स क्ले (1901-1966) थिए। उनकी श्रीमतीको सन् 1931 मा मृत्यु भयो। रोनाल्ड र सिल्भियाले पनि उनलाई पहिले नै मरेः रोनाल्ड 26 अगस्ट 1914 मा ले क्याटोको युद्ध मारिए। लामो रोग र दमको आक्रमणपछि उनको नामको अस्पतालमा रसको मृत्यु भयो। उनलाई नजिकैको पुटनी वेल कब्रिस्तान उनकी श्रीमतीको छेउमा गाडियो।<ref>{{Cite journal |last=Cook |first=GC |year=1999 |title=The grave of Sir Ronald Ross FRS (1857–1932) |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-09-25_354_9184/page/1128 |journal=The Lancet |volume=354 |issue=9184 |pages=1128 |doi=10.1016/S0140-6736(05)76928-2 |pmid=10509539 |s2cid=5106342 |doi-access=free}}</ref> == विरासत == [[चित्र:Ronald_Ross_Memorial.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार| रोनाल्ड रस मेमोरियल, एसएसकेएम अस्पताल, [[कोलकाता]]]] [[चित्र:Ronald_Ross_5a.jpg|अङ्गुठाकार|पीजी अस्पतालमा रोनाल्ड रस प्लाक]] [[चित्र:Ronald_Ross_1.jpg|अङ्गुठाकार|सर रोनाल्ड रोस इन्स्टिच्युट अफ प्यारासिटोलोजी [[औलो|मलेरिया]] सङ्क्रमण पत्ता लागेको फलक]] एसएसकेएम अस्पताल, कलकत्ताको भित्तामा रहेको एउटा सानो स्मारकले रसको खोजको सम्झना गराउँछ। 7 जनवरी 1927 मा लर्ड लिट्टनको उपस्थितिमा रस आफैले स्मारकको अनावरण गरेका थिए। रसले काम गरेको प्रयोगशालालाई उनको नाममा रहेको मलेरिया क्लिनिकमा सारिएको छ। बाहिरी भित्तामा पनि एउटा पट्टिका छ।<ref name="Datta">{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/people/how-ronald-ross-linked-the-mosquito-bite-to-malaria-parasites/cid/1960055|title=How Ronald Ross linked the mosquito bite to malaria parasites|last=Datta|first=Rangan|date=20 August 2023|access-date=21 August 2023|publisher=The Telegraph|issue=My Kolkata}}</ref> [[चित्र:Sir_Ronald_Ross_.jpg|पाठ=Sir Ronald Ross's name on LSHTM|अङ्गुठाकार|एलएसएचटिएममा सर रोनाल्ड रसको नाम]] सर रोनाल्ड रस लन्डन स्कूल अफ हाइजिन एन्ड ट्रपिकल मेडिसिनको फ्रिजमा चित्रित हुने 23 नामहरू मध्ये एक हो, सार्वजनिक स्वास्थ्यमा उनीहरूको योगदानका लागि छनोट गरिएका अग्रगामीहरू।<ref>{{Cite web |title=Sir Ronald Ross (1857-1932) {{!}} LSHTM |url=https://www.lshtm.ac.uk/aboutus/introducing/history/frieze/sir-ronald-ross |access-date=2018-11-09 |website=LSHTM |language=en}}</ref> सन् १९९५ मा प्रकाशित अमिताव घोष उपन्यास द ''कलकत्ता क्रोमोजोम'' कलकत्तामा रसको जीवनमा आधारित छ।<ref>{{Cite journal |last=Goyal |first=Kritika |date=2013 |title=The Calcutta Chromosome |journal=Annals of Neurosciences |volume=20 |issue=1 |pages=36 |doi=10.5214/ans.0972.7531.200112 |pmc=4117097}}</ref> सर रोनाल्ड रस इन्स्टिच्युट अफ प्यारासिटोलोजी बेगमपेट भवन हो जहाँ रसले 20 अगस्टमा महिला एनाफिलिज लामखुट्टेबाट मलेरिया सर्ने कुरा पत्ता लगाए। 20 अगस्ट पछि विश्व लामखुट्टे दिवसको रूपमा परिचित भयो। प्रयोगशालालाई एउटा सानो सङ्ग्रहालयमा परिणत गरिएको छ जहाँ रस र उनको परिवारका फोटोहरू प्रदर्शन गरिएको छ। विभिन्न चार्ट र रेखाचित्रहरूले मलेरिया र यसको प्रसारणमा रसको कामको व्याख्या गर्छन्।<ref name="Datta">{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/people/how-ronald-ross-linked-the-mosquito-bite-to-malaria-parasites/cid/1960055|title=How Ronald Ross linked the mosquito bite to malaria parasites|last=Datta|first=Rangan|date=20 August 2023|access-date=21 August 2023|publisher=The Telegraph|issue=My Kolkata}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीव विज्ञान]] [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:सन् १८५७ मा जन्म]] nj6iwqa2sydj7d430an74n3vxpm2tip 0 148284 1368941 1338495 2026-08-09T02:45:30Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368941 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|तामाङ र किराँती जनश्रुतिमा आधारित वनका झाँक्री देवताहरू}} {{Infobox mythical creature |name = बनझाँक्री र बनझाँक्रिनी |image = Ban Jhakri Falls - Sikkim - Wikipedia (29).jpg |image_size = |caption = भारतको [[सिक्किम]], गान्तोकमा रहेको बनझाँक्री र उनको चेलाको मूर्ति |Folklore = [[किराँत]] |Grouping = [[काल्पनिक प्राणी]] |Sub_Grouping = [[आत्मा]] |Family = [[सूर्य]] |Country = [[नेपाल]], [[सिक्किम]], [[दार्जीलिङ]], [[कालिम्पोङ]] |Region = |Habitat = जङ्गल |Similar_entities = [[यती]] }} '''बनझाँक्री र बनझाँक्रिनी''' नेपालका [[किराँत]] समुदायका साथै भारतको [[सिक्किम]], [[दार्जीलिङ]] र [[कालिम्पोङ]] क्षेत्रको झाँक्री परम्परामा पुजिने [[देवता]]हरू हुन्। उनीहरू एक दम्पती हुन् र सम्भवतः एउटै शक्तिका दुई फरक स्वरूप हुन्।<ref name="Pratt">{{cite book |last=Pratt |first=Christina |title=An Encyclopedia of Shamanism |volume=One: A–M |year=2007 |publisher=[[Rosen Publishing]] |location=न्यु योर्क |isbn=978-1-4042-1040-0 |oclc=71778910 |pages=54–55}}</ref> उनीहरू जङ्गलका अलौकिक [[झाँक्री]] हुन्। [[नेपाली भाषा]]मा 'वन' को अर्थ जङ्गल, 'झाँक्री' को अर्थ तान्त्रिक गुरु र 'झाँक्रिनी' को अर्थ महिला झाँक्री हुन्छ। बनझाँक्रिनीलाई '''लेमलेमेय''' नामले पनि चिनिन्छ। बनझाँक्री होचो कदका, वनमान्छे जस्तो देखिने र [[सूर्य]]का वंशज मानिने एक चतुर [[देवता]] हुन्।<ref name="Pratt" /> उनका कान ठूला हुन्छन् र खुट्टाका औँलाहरू पछाडितर्फ फर्किएका हुन्छन्। अनुहार र हत्केला बाहेक उनको पूरै शरीर लामो र जटा जस्तो कपालले ढाकिएको हुन्छ,<ref name="Peters">{{cite journal |last=Peters |first=L. G. |year=1997 |title=The 'Calling', the Yeti, and the Ban Jhakri ('Forest Shaman') in Nepalese Shamanism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-transpersonal-psychology_1997_29_1/page/51 |journal=Journal of Transpersonal Psychology |volume=29 |issue=1 |pages=51–52 |publisher=Association for Transpersonal Psychology}}</ref> र उनले सुनको [[ढ्याङ्ग्रो]] बजाउँछन्।<ref name="Sidky">{{cite book |last=Sidky |first=Homayun |title=Haunted by the Archaic Shaman: Himalayan Jhākris and the Discourse on Shamanism |chapter=Ban-Jhākri: Supernatural Abductions and Shamanic Initiation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=gzIPSP_blC0C&pg=PA150 |access-date=3 January 2013 |year=2008 |publisher=Lexington Books |location= |isbn=9780739126219 |oclc=191206807 |pages=150–151 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103075652/http://books.google.com/books?id=gzIPSP_blC0C&pg=PA150 |url-status=live }}</ref> ढ्याङ्ग्रो नेपाली झाँक्रीहरूले बजाउने एक विशेष प्रकारको बाजा हो। बनझाँक्रीले भविष्यमा महान् झाँक्री बन्न सक्ने क्षमता भएका मानव बालबालिकाहरूलाई अपहरण गरेर तालिमका लागि आफ्नो ओडारमा लैजान्छन्। त्यहाँ ती बालबालिकाहरू बनझाँक्रिनीबाट खाइने डरमा हुन्छन्। बनझाँक्रिनी भालु र मानिसको मिश्रित रूप जस्तो देखिन्छिन्; उनको टाउकोमा लामो कपाल, लामा र झुण्डिएका स्तनहरू, र पछाडि फर्किएका खुट्टाहरू हुन्छन्। उनलाई प्रायः क्रूर र रक्तपिपासुको रूपमा वर्णन गरिन्छ। उनले साङ्केतिक रूपमा सुनको हँसिया बोकेकी हुन्छिन्।<ref name="Pratt" /><ref name="Peters" /> यद्यपि बनझाँक्रीले केटाकेटीहरूलाई लैजान्छन्, तर उनले यसो खराब नियतले गर्दैनन्। बनझाँक्रिनीको कठिन परीक्षामा सफल हुने बालबालिकाहरूलाई मात्र उनले झाँक्री विद्या सिकाउँछन्। जब ती बालबालिकाहरू तालिम पुरा गरेर घर फर्कन्छन्, उनीहरू मानिसबाट तालिम लिएका झाँक्रीहरू भन्दा धेरै शक्तिशाली हुने विश्वास गरिन्छ। [[यती]] जस्तै बनझाँक्री र बनझाँक्रिनीलाई यो भौतिक संसारमा पनि देख्न सकिने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, केवल शक्तिशाली झाँक्रीहरूले मात्र उनीहरूलाई देख्न सक्छन्। यती मानिस भन्दा धेरै अग्लो हुन्छ भने बनझाँक्री करिब १ देखि १.५ मिटर (३ देखि ५ फिट) सम्मको मात्र हुन्छ।<ref name="Peters" /> मानवशास्त्री होमायुन सिड्कीका अनुसार बनझाँक्री एक थेरिएनथ्रोप अर्थात् मानिसबाट जनावरको रूप बदल्न सक्ने पौराणिक प्राणी हुन्।<ref name="Sidky" /><ref>{{Cite web|title=Dr. Homayun Sidky|url=https://www.miamioh.edu/cas/academics/departments/anthropology/about/faculty-staff/sidky/index.html|access-date=2021-07-07|website=www.miamioh.edu|language=en-US|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028004620/https://miamioh.edu/cas/academics/departments/anthropology/about/faculty-staff/sidky/index.html|url-status=live}}</ref> कतिपय किंवदन्ती अनुसार वनमा धेरै बनझाँक्री र बनझाँक्रिनीहरू हुन्छन्। जे भए पनि, नेपालका झाँक्रीहरूले मूल बनझाँक्रीलाई नै नेपाली झाँक्री विद्याको संस्थापक मान्छन्। बनझाँक्रीलाई जङ्गलको देवता र महान् गुरुको रूपमा सम्मान र पूजा गरिन्छ।<ref name="Sidky" /> == यो पनि हेर्नुहोस् == {{Portal|नेपाल}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली लोककथा]] [[श्रेणी:नेपाली काल्पनिक जीवहरू]] ch8455r8r5o396v87tbb4oeynl4c04c 0 148321 1368777 1339223 2026-08-08T23:07:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368777 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], र [[शिव]]) उनीहरूका पत्नीहरू, [[त्रिदेवी]] ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], र [[पार्वती]])सँग कमलमा विराजमान छन्।]] {{Hindu mythology}} [[File:Krishna and Rukmini as Groom and Bride in a Celestial Chariot Driven by Ganesha LACMA M.74.13.jpg|thumb|upright|[[कृष्ण]] राजकुमारी [[रुक्मिणी]]]सँग भाग्दै गरेको]] [[File:1150 CE Hoysaleswara temple Halebidu Karnataka, Gajasurasamhara Shiva.jpg|thumb|upright|[[शिव]]ले गजासुरलाई मारेको।]] [[File:Matsya Avatar, ca 1870.jpg|thumb|[[विष्णु]]को [[मत्स्य]] अवतार, एक प्रमुख हिन्दु मिथक।]] '''हिन्दु पौराणिक कथाहरू'''ले [[हिन्दु धर्म]]सँग सम्बन्धित मिथकहरूको सङ्ग्रहलाई जनाउँछ,{{efn|{{Myth FAQ}}}} जुन विभिन्न हिन्दु धर्मग्रन्थहरू र परम्पराहरूबाट लिइएको हो। यी मिथकहरू वेद, इतिहास ([[महाभारत]] र [[रामायण]]), र [[पुराण]] जस्ता पवित्र ग्रन्थहरूमा पाइन्छन्।{{sfn|Macdonell|1978|p=1–9}} तिनीहरू [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] मङ्गल काव्य र [[तमिल भाषा|तमिल]] पेरिया पुराणम र दिव्य प्रबन्धम् सहित क्षेत्रीय र जातीय भाषिक ग्रन्थहरूमा पनि देखा पर्दछन्।{{sfn|Bonnefoy|1993|p=90–101}} यसका अतिरिक्त, हिन्दु मिथकहरू पञ्चतन्त्र र [[हितोपदेश]] जस्ता व्यापक रूपमा अनुवादित कथाहरूमा, साथै हिन्दु परम्पराहरूबाट प्रभावित [[दक्षिणपूर्व एसिया|दक्षिणपूर्वी एसियाली]] ग्रन्थहरूमा पनि पाइन्छन्।{{sfn|Olivelle|1999|p=xii–xiii}}{{sfn|Waldau|Patton|2009|p=186, 680}} == मिथकको अर्थ == मिथक लोककथा वा धर्मशास्त्रको एउटा यस्तो विधा हो जसमा मुख्यतया ती कथाहरू समावेश हुन्छन् जसले समाजमा आधारभूत भूमिका खेल्छन्। लोककथाविद्, इतिहासकार, दार्शनिक वा धर्मशास्त्रीहरूका लागि यो "मिथक" शब्दको त्यो सामान्य प्रयोगभन्दा निकै फरक छ, जसले कुनै कुरा "सत्य होइन" भन्ने मात्र बुझाउँछ। यसको सट्टा, कुनै मिथक सत्य हो वा होइन भन्ने कुरा यसलाई परिभाषित गर्ने कसी होइन।<ref>Deretic, Irina. “Why are myths true: Plato on the veracity of myths.” Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies (2020): vol. 36, issue 3, pp. 441–451.</ref> हिन्दूहरू यसलाई केवल [[दन्त्यकथा]]को रूपमा मात्र नभई साहित्यिक रूपमा हस्तान्तरण गरिएको आफ्नो इतिहास र परम्पराको रूपमा हेर्छन्। हिन्दू मिथकहरू वेद, इतिहास (रामायण र महाभारत), र प्रमुख पुराणहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्य स्रोतहरूमा मङ्गल-काव्य जस्ता बङ्गाली साहित्य र [[दिव्यप्रबन्ध]], तिरुमुरै र पाँच महान महाकाव्यहरू जस्ता तमिल साहित्य समावेश छन्। यी कथाहरूले हिन्दु परम्परामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् र तिनीहरूको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सन्दर्भ भित्र वास्तविक र महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्, जसले हिन्दु धर्मको विश्वास र मूल्यहरूमा गहिरो अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ। == उत्पत्ति र विकास == === सिन्धु घाटीको सभ्यता === जोसेफ क्याम्पबेलका अनुसार, [[सिन्धु घाटीको सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]] (ई.पू. २६००–१९००) ले हिन्दू धर्मका विश्वास र परम्पराहरूमा आफ्ना अवशेषहरू छोडेको हुन सक्छ। पुरातात्विक अवशेषहरूले त्यस्ता आकृति र शैलीहरू उजागर गरेका छन्।<ref>{{Cite journal |last1=Opler |first1=Morris E. |last2=Campbell |first2=Joseph |date=January 1962 |title=The Masks of God: Primitive Mythology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_january-march-1962_75_295/page/82 |journal=The Journal of American Folklore |volume=75 |issue=295 |pages=82 |doi=10.2307/537862 |jstor=537862 |issn=0021-8715 }}</ref> यी विषयवस्तुहरू ई.पू. १८०० तिर यसको मूल सभ्यताको पतन भएपछि पनि द्राविड लोक धर्मद्वारा निरन्तर कायम राखिएका थिए।<ref>{{Cite web |title=Decline of the Indus River Valley Civilization (c. 3300–1300 BCE) |url=https://www.science.smith.edu/climatelit/decline-of-the-indus-river-valley-civilization-c-3300-1300-bce/ |access-date=2022-07-31 |website=Climate in Arts and History |language=en-US |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731074042/https://www.science.smith.edu/climatelit/decline-of-the-indus-river-valley-civilization-c-3300-1300-bce/ |url-status=live }}</ref> === वैदिक काल=== हिन्दू धर्मको विकासमा एक प्रमुख कारक वैदिक धर्म थियो। [[आर्य प्रवास सिद्धान्त|हिन्द-आर्यन बसाइँसराइ]]ले उनीहरूको विशिष्ट विश्वासलाई भारतीय उपमहाद्वीपमा ल्याएको थियो, जहाँ वेदहरू लगभग १५०० ईसा पूर्वमा रचिएका थिए। हिन्द-आर्यन वैदिक देवताहरूमा प्रमुख देवता इन्द्र, सूर्य देवता सूर्य, उषा, साथै अग्नि लगायत थिए। === ब्राह्मण काल === यस अवधिमा 'ब्राह्मण' भनिने व्याख्यात्मक ग्रन्थहरूको रचना भएको देखिन्छ। === उपनिषद् काल === {{मुख्य|उपनिषद्}} विलियम्सका अनुसार, ई.पू. ९०० देखि ६०० सम्ममा, वैदिक देवताहरूका लागि गरिने बलि प्रथा विरुद्ध सर्वसाधारणको विरोध र ब्राह्मण वर्ग विरुद्धको विद्रोहले गर्दा ब्राह्मणहरूले सुधारका मार्गहरू अपनाउनु परेको थियो। यसैको परिणाम स्वरूप चौथो वेद (अथर्ववेद) र वेदान्त ग्रन्थहरूको रचना भएको थियो। उपनिषद्हरूमध्ये लगभग आधा रहस्यमय र अद्वैत थिए, जसले ईश्वरलाई 'एक' (एकम्) को रूपमा अनुभव गर्ने भनि व्याख्या गर्दथ्यो भने बाँकी आधाले एक वा धेरै देवी-देवताहरूप्रतिको भक्तिलाई बढावा दिएका थिए। यस समयमा नयाँ देवी-देवताहरूको महिमा गायन सुरु हुँदै भक्ति परम्पराहरूको सुरुवात हुन पुगेको थियो।<ref name=":0">{{Cite book |date=2004-05-01 |title=Handbook of Hindu mythology |pages=10 }}</ref> == टिप्पणीहरू == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथाहरू]] i1n4pqdxp0fxoqam10lm4pbhpfytyxc 0 148329 1368864 1339242 2026-08-09T00:58:42Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368864 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|काल्पनिक प्राणी}} {{Infobox mythical creature |name = बिगफुट |AKA = |image = Patterson Gimlin Bigfoot.jpg |image_size = 230px |caption =सन् १९६७ को प्याटरसन गिमलिन नामक चलचित्रमा, चलचित्र निर्माताहरूले महिला बिगफुटलाई चित्रण गर्ने दावी गरेका छन्।<ref name="Australian">{{cite news|title=DNA tests to help crack mystery of Bigfoot or Yeti existence|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/dna-to-test-bigfoot-mystery/story-e6frg6so-1226365397311|access-date=May 21, 2014|newspaper=[[The Australian]]|date=May 24, 2012|agency=[[Associated Press]]|archive-date=May 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527102922/http://www.theaustralian.com.au/news/world/dna-to-test-bigfoot-mystery/story-e6frg6so-1226365397311|url-status=live}}</ref> |Folklore = |Grouping = |Country = {{Plainlist| * [[क्यानडा]] * [[अमेरिका]] }} |Region = [[उत्तर अमेरिका]] |Details = |First_Attested = |Similar_entities = }} '''बिगफुट''' [[उत्तर अमेरिका]], विशेष गरी प्रशान्त उत्तरपश्चिममा जङ्गलमा बसोबास गर्ने भनिएको ठूलो, रौँ भएको, पौराणिक प्राणी हो। बिगफुट अमेरिकी र क्यानेडिली [[लोककथा]] दुवैमा चित्रित छ, र २०औँ शताब्दीको मध्यदेखि एक सांस्कृतिक प्रतिमा बनेको छ। यसका साथै यो लोकप्रिय संस्कृतिमा व्याप्त छ र यसको आफ्नै विशिष्ट उपसंस्कृतिको विषय बनेको छ।<ref>{{cite web |last1=Eliot |first1=Krissy |date=June 28, 2018 |title=So, Why Do People Believe In Bigfoot Anyway? |url=https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/just-in/2018-10-26/so-why-do-people-believe-bigfoot-anyway |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302050546/https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/just-in/2018-10-26/so-why-do-people-believe-bigfoot-anyway |archive-date=March 2, 2021 |access-date=March 16, 2021 |website=alumni.berkeley.edu |publisher=Cal Alumni Association}}</ref><ref>{{cite web |title=Bigfoot's pop culture footprint |url=https://www.latimes.com/la-et-bigfoot-pop-culture-pg-photogallery.html |access-date=March 16, 2021 |work=[[Los Angeles Times]] |date=March 26, 2012 |archive-date=October 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020110109/https://www.latimes.com/la-et-bigfoot-pop-culture-pg-photogallery.html |url-status=live }}</ref> बिगफुटका बारेमा खोजी गर्ने व्यक्तिहरूले, बिगफुटको अस्तित्वलाई समर्थन गर्न विभिन्न प्रकारका शङ्कास्पद प्रमाणहरू प्रस्तुत गरेका छन्। यसमा देखिने गरिएका मौखिक दावीहरूका साथै कथित तस्वीरहरू, भिडियो र अडियो रेकर्डिङहरू, रौँका नमूनाहरू, र ठूला पाइलाका छापहरू समावेश छन्।<ref name="Rossi2015">{{cite book |last1=Rossi |first1=Lorenzo |chapter=A Review of Cryptozoology: Towards a Scientific Approach to the Study of "Hidden Animals" |title=Problematic Wildlife |date=18 December 2015 |pages=573–588 |doi=10.1007/978-3-319-22246-2_26|isbn=978-3-319-22245-5 }}</ref><ref name="Regal">{{cite journal |last1=Regal |first1=Brian |title=Entering Dubious Realms: Grover Krantz, Science, and Sasquatch |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-science_2009-01_66_1/page/83 |journal=Annals of Science |date=13 Feb 2009 |volume=66 |issue=1 |pages=83–102 |doi=10.1080/00033790802202421 |pmid=19831199 |s2cid=23736660 |issn=0003-3790}}</ref><ref name="Daegling2004b">{{cite book |last1=Daegling |first1=David J. |title=Bigfoot exposed: an anthropologist examines America's enduring legend |year=2004 |publisher=Rowman Altamira |isbn=0-7591-0538-3 |url=https://books.google.com/books?id=G3z5VVbGfbgC&q=bigfoot+evidence&pg=PR5 |access-date=March 16, 2021 |archive-date=February 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216153959/https://books.google.com/books?id=G3z5VVbGfbgC&q=bigfoot+evidence&pg=PR5#v=snippet&q=bigfoot%20evidence&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Williams2014">{{cite journal |last1=Williams |first1=Sarah C. P. |title='Bigfoot' samples analyzed in lab: First peer-reviewed genetic analysis looks at more than 50 samples believed to belong to elusive creatures |journal=Science |date=July 1, 2014 |url=https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab |access-date=February 28, 2023 |archive-date=February 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228021832/https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab |url-status=live }}</ref> यद्यपि, यी प्रमाणहरू [[लोककथा]], गलत पहिचान, र ठगीको मिश्रण हुन्, र यो प्राणी कुनै वास्तविक जीवित जनावर भने होइन।<ref name="Frangou et al 2013">{{cite book |last1=Frangou |first1=Anna |last2=Ladle |first2=Richard J. |last3=Malhado |first3=Ana C.M. |last4=Whitaker |first4=Robert J. |editor1-last=Brooks |editor1-first=Anathea |editor2-last=Arico |editor2-first=Salvatore |title=Tracking Key Trends in Biodiversity Science and Policy: based on the proceedings of a UNESCO International Conference on Biodiversity Science and Policy |year=2013 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-001118-5 |page=50 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bkvFDkFzcC8C&pg=PA50 |chapter=Wildlife in a warming world}}</ref><ref>{{cite web |last1=Pappas |first1=Evan |title=Bigfoot hoax exposed (again) and other infamous hoaxes |url=https://www.seattlepi.com/national/article/Bigfoot-hoax-exposed-again-and-other-infamous-5383835.php |website=seattlepi.com |publisher=[[Seattle Post-Intelligencer]] |access-date=March 16, 2021 |date=April 7, 2014 |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014409/https://www.seattlepi.com/national/article/Bigfoot-hoax-exposed-again-and-other-infamous-5383835.php |url-status=live }}</ref><ref name="Crair1">{{cite journal |last1=Crair |first1=Ben |title=Why Do So Many People Still Want to Believe in Bigfoot? |journal=Smithsonian Magazine |date=September 2018 |url=https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/ |access-date=February 28, 2023 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217082643/https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/ |url-status=live }}</ref> लोककथाविद्हरू बिगफुटको परिघटनालाई युरोपेली "जङ्गली मानव"को स्वरूप, लोककथाहरू, र आदिवासी संस्कृतिहरू जस्ता कारक र स्रोतहरूको मिश्रणको रूपमा हेर्दछन्।<ref>{{cite web |last1=Blitz |first1=Matt |title=People Say They've Seen Bigfoot — Can We Really Rule Out That Possibility? |url=https://finance.yahoo.com/news/science-meets-legend-story-search-140900869.html |website=yahoo.com |publisher=[[Yahoo!]] |access-date=August 6, 2021 |date=August 5, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806153009/https://finance.yahoo.com/news/science-meets-legend-story-search-140900869.html |url-status=live }}</ref> संसारभरि नै रौँले भरिएका जङ्गली मानव स्वरूपका जीवहरूका यस्तै लोककथाहरू अवस्थित छन्, जस्तै दक्षिण-पूर्वी अमेरिकाको 'स्कङ्क एप', एसियाका 'अल्मास', 'येरेन' र '[[यती]], अस्ट्रेलियाको 'योवी', र आदिवासी जनजातिहरूका पौराणिक कथाहरूमा पाइने यस्तै प्राणीहरू पर्दछन्। मानिसको इच्छापूर्ण सोच, वातावरणीय चिन्ताहरूमा भएको सांस्कृतिक वृद्धि, र यस विषयमा समाजको समग्र सचेतनालाई यसका थप कारकहरूका रूपमा लिइएको छ।<ref>{{cite web |last1=Munro |first1=Kate |date=May 14, 2019 |title=North America's Sasquatch: finding fact within the fable |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2019/05/14/north-americas-sasquatch-finding-fact-within-fable |access-date=December 27, 2021 |website=sbs.com |publisher=[[NITV]] |archive-date=December 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227174858/https://www.sbs.com.au/nitv/article/2019/05/14/north-americas-sasquatch-finding-fact-within-fable |url-status=live }}</ref> == विवरण == [[File:Pie Grande.jpg|thumb|left|150px|बिगफुटको चित्रण]] बिगफुटलाई प्रायः कालो, गाढा खैरो, वा गाढा रातो रौंले ढाकिएको, ठूलो, बलियो र दुई खुट्टाले हिँड्ने मानव वा वनमान्छे जस्तो प्राणीको रूपमा वर्णन गरिन्छ। प्रत्यक्षदर्शीहरूको भनाइ अनुसार यसको उचाई करिब ६ देखि ९ फिट (१.८–२.७ मिटर) अनुमान गरिएको छ, भने केही वर्णनहरूमा यसलाई १० देखि १५ फिट (३.०–४.६ मिटर) सम्म अग्लो भनिएको छ।<ref name="skepdic">{{cite web|url=http://www.skepdic.com/bigfoot.html |title=Bigfoot [a.k.a. Abominable Snowman of the Himalayas, Mapinguari (the Amazon), Sasquatch, Yowie (Australia) and Yeti (Asia)] |publisher=The Skeptic's Dictionary |access-date=August 17, 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080914040152/http://skepdic.com/bigfoot.html| archive-date= September 14, 2008 | url-status=live}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Sasquatch |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch |access-date=April 7, 2013 |archive-date=May 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515045710/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch |url-status=live }}</ref> केही कथित अवलोकनहरूले बिगफुटलाई वनमान्छे भन्दा बढी मानव जस्तै, विशेष गरी अनुहारको बनावटमा, चित्रण गरेका छन्।<ref>{{cite web |title=Sasquatch |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch |website=merriam-webster.com |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=May 11, 2021 |archive-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424085438/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch |url-status=live }}</ref> सन् १९७१ मा, [[ओरेगन]] राज्यको 'द ड्यालेस' मा धेरै व्यक्तिहरूले एउटा "विशाल वनमान्छे" देखेको भन्दै प्रहरी उजुरी दर्ता गराएका थिए, जसमा एक जनाले आफ्नो राइफलको निशानाबाट उक्त प्राणीलाई देखेको तर "जनावर भन्दा बढी मानव जस्तो देखिएकाले" गोली चलाउन नसकेको दाबी गरेका थिए।"<ref>{{cite web |last1=Cahill |first1=Tim |title=Giant Hairy Apes in the North Woods: A Bigfoot Study |url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-news/giant-hairy-apes-in-the-north-woods-a-bigfoot-study-242257/ |website=rollingstone.com |publisher=Rolling Stone |access-date=February 25, 2022 |date=May 10, 1973 |archive-date=February 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225223630/https://www.rollingstone.com/culture/culture-news/giant-hairy-apes-in-the-north-woods-a-bigfoot-study-242257/ |url-status=live }}</ref> सामान्य वर्णनहरूमा यसका चौडा काँध, नदेखिने घाँटी र लामा हातहरू हुन्छन्, जसलाई धेरै सन्देहवादीहरूले सीधा उभिएको भालुलाई गलत पहिचान गरेको मान्दछन्। रातको समयमा देखिएका केही कथित घटनाहरूमा यस प्राणीका आँखाहरू पहेँलो वा रातो रङमा "चम्किएको" बताइएको छ। यद्यपि, मानिस र अन्य कुनै पनि ज्ञात वनमान्छेहरूमा पनि आँखाको चम्किने गुण नहुने भएकाले जङ्गलमा देखिएका यस्ता चम्किला आँखाहरूको सम्भावित व्याख्यामा रूखका पातहरूमा बसेका लाटोकोसेरो, रकुन, वा ओपोसमहरू, अथवा सीधा उभिएका भालुहरू हुन सक्ने बताइएको छ।<ref>{{cite web |last1=Nickell |first1=Joe |title=Bigfoot Eyeshine: A Contradiction |url=https://centerforinquiry.org/blog/bigfoot_eyeshine_a_contradiction/ |website=centerforinquiry.org |publisher=Center for Inquiry|access-date=March 18, 2021 |date=September 28, 2017 |archive-date=June 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050935/https://centerforinquiry.org/blog/bigfoot_eyeshine_a_contradiction/ |url-status=live }}</ref> यस प्राणीको नाम जुन विशाल पाइलाका छापहरूका कारण राखिएको हो, ती २४ इन्च (६१० मिमी) सम्म लामा र ८ इन्च (२०० मिमी) सम्म चौडा हुने दावी गरिएको छ। पाइलाका केही ढाँचाहरूमा नङ्ग्राका चिन्हहरू पनि भेटिएका छन्, जसले गर्दा ती छापहरू भालु जस्ता ज्ञात जनावरहरूबाट आएको हुनसक्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ, जसका पाँचवटा औँला र नङ्ग्राहरू हुन्छन्।<ref name="SI_Nickell">{{cite web |url=http://www.csicop.org/si/show/mysterious_entities_of_the_pacific_northwest_part_i/ |title=Investigative Files: Mysterious Entities of the Pacific Northwest, Part I |first=Joe |last=Nickell |author-link=Joe Nickell |date=January 2007 |access-date=October 20, 2009 |publisher=Skeptical Inquirer |archive-date=August 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828034302/http://www.csicop.org/si/show/mysterious_entities_of_the_pacific_northwest_part_i |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=May 24, 2010 |title=SDNHM – Black Bear Sign |url=http://www.sdnhm.org/fieldguide/mammals/bearsign.html |access-date=January 25, 2022 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524154832/http://www.sdnhm.org/fieldguide/mammals/bearsign.html |archive-date=May 24, 2010 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{Commons category-inline}} * {{Wikiquote-inline}} [[श्रेणी:बिगफुट | ]] [[श्रेणी:अमेरिकी लोककथा]] [[श्रेणी:क्यानडेली लोककथा]] d4ciqpaqljgjra64uorr3xd6qejqwy1 0 148765 1368877 1343715 2026-08-09T01:17:29Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368877 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chicken_egg01_monovular.jpg|अङ्गुठाकार|सुन्तला रङको [[जर्की]] र सेतो च्वाली भएको काँचो अन्डा।]] '''च्वाली''' भनेको [[अन्डा]]भित्रको स्पष्ट, तरल, सेतो रङको पदार्थ हो, जसलाई अङ्ग्रेजीमा अल्बुमेन वा ग्लेयर पनि भनिन्छ। [[कुखुरा]] र अन्य अस्तनपायी जनावरहरूमा च्वाली स्रावको तहहरूबाट गठन हुन्छ। यो निषेचित वा अनिषेचित अण्डाको साँचो (पहेँलो भाग) वरिपरी बनिन्छ। यसको प्राथमिक प्राकृतिक लक्य साँचोको रक्षा गर्नु र [[भ्रूण]] विकासका लागि अन्डा निषेचित हुँदा खेरी अतिरिक्त पोषण प्रदान गर्नु हो । अन्डा च्वालीमा झन्डै ९०% पानी हुन्छ जसमा बाँकि १०% प्रोटीन मिस्रित हुन्छ। अण्डाको सेतो भागमा लगभग ५६% प्रोटिन (मासपोषण) हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=James |first1=John M. |last2=Zeiger |first2=Robert S. |last3=Lester |first3=Mitchell R. |last4=Fasano |first4=Mary Beth |last5=Gern |first5=James E. |last6=Mansfield |first6=Lyndon E. |last7=Schwartz |first7=Howard J. |last8=Sampson |first8=Hugh A. |last9=Windom |first9=Hugh H. |last10=Machtinger |first10=Steven B. |last11=Lensing |first11=Shelly |year=1998 |title=Safe administration of influenza vaccine to patients with egg allergy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1998-11_133_5/page/624 |journal=The Journal of Pediatrics |volume=133 |issue=5 |pages=624–8 |doi=10.1016/S0022-3476(98)70101-5 |pmid=9821418}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:अन्डा]] t7yrdns4k3jr7rwxe4fgocr5zr04e67 0 148845 1368851 1348259 2026-08-09T00:46:49Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368851 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|संस्कृत भाषाको साहित्यिक कृति}} [[चित्र:Raja Ravi Varma - Sankaracharya.jpg|thumb|[[शङ्कराचार्य|आदि शङ्कराचार्य]] आफ्ना शिष्यहरूसँग, [[राजा रवि वर्मा]]द्वारा कोरिएको चित्र, सन् १९०४।]] [[File:SriYantra color.svg|thumb|श्री चक्र, जसलाई प्रायः [[श्री यन्त्र]] पनि भनिन्छ।]] '''सौन्दर्य लहरी''' [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषाको एक प्रसिद्ध साहित्यिक कृति हो जसको श्रेय [[शङ्कराचार्य|आदि शङ्कराचार्य]]का साथै पुष्पदन्तलाई दिइन्छ।<ref name="arts">{{cite web |first=Nagaswamy |last=Dr. N. |authorlink= |title=Soundrya Lahari in Tamil |url=http://www.tamilartsacademy.com/journals/volume19/articles/article1.xml |publisher=Tamil Arts Academy |location= |page= |pages= |language= |format= |doi= |date= |year= |access-date=14 August 2012 |quote= |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210203812/http://tamilartsacademy.com/journals/volume19/articles/article1.xml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210203812/http://tamilartsacademy.com/journals/volume19/articles/article1.xml |date=10 February 2021 }}</ref>यसको पहिलो भाग "आनन्द लहरी" स्वयम् भगवान [[गणेश]] (वा पुष्पदन्त) द्वारा मेरु पर्वतमा कुँदिएको थियो भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref name="Ramachander">{{cite web |first=Ramachander |last=P. R. |authorlink= |title=Soundrya Lahari |url=http://www.sankaracharya.org/soundarya_lahari.php }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शङ्कराचार्यका गुरु [[गोविन्द भगवत्पाद]]का गुरु, ऋषि [[गौडपाद]]ले पुष्पदन्तका ती लेखहरू कण्ठ गरेका थिए जुन पछि आदि शङ्कराचार्यसम्म आइपुग्छन्। यसका एक सय तीन [[श्लोक]]हरूले [[त्रिपुरसुन्दरी]]को रूपमा देवी [[पार्वती]]को सौन्दर्य, अनुग्रह र उदारताको प्रशंसा गर्दछन्। डब्लु नर्मन ब्राउनले यसलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेका थिए जसलाई सन् १९५८ मा हार्वर्ड ओरिएन्टल शृङ्खलाको ४३औँ खण्डको रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो।<ref>{{cite journal|last=Edgerton|first=Franklin|title=''The Saundaryalahari, or Flood of Beauty'' by W. Norman Brown|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1959-05_18_3/page/417|journal=The Journal of Asian Studies|date=May 1959|volume=18|issue=3|pages=417–419|jstor=2941628|doi=10.2307/2941628}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tucci|first=Giuseppe|title=''The Saundaryalahari, or Flood of Beauty'' by W. Norman Brown|journal=East and West|date=March 1960|volume=11|issue=1|page=51|jstor=29754221}}</ref><ref>{{cite journal|last=Burrow|first=T.|title=''The Saundaryalahari, or Flood of Beauty'' by W. Norman Brown|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|date=1959|volume=22|issue=1/3|pages=617–618|jstor=609560|doi=10.1017/s0041977x00066118}}</ref> == इतिहास == रघुनाथाचार्यका अनुसार, [[शङ्कराचार्य|आदि शङ्कराचार्य]]ले सौन्दर्य लहरीको रचना [[कश्मीर उपत्यका]]मा गरेका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Raghunāthācārya |first=Es Bi |url=https://books.google.com/books?id=vKnWAAAAMAAJ |title=Śankarācārya |date=2002 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1575-7 |page=35 |language=en}}</ref> यस कृतिका बारेमा धेरै किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार, [[शङ्कराचार्य|आदि शङ्कराचार्य]] [[शिव]] र [[पार्वती]]को उपासना गर्न [[कैलस पर्वत]] गएका बेला त्यहाँ शिवले उनलाई उपहार स्वरूप १०० श्लोकहरू भएको एउटा पाण्डुलिपि दिन्छन् जसमा देवीका विभिन्न पक्षहरूको वर्णन गरिएको हुन्छ। कैलाश भ्रमणपछि फर्कने क्रममा बाटोमा उनलाई [[नन्दी]]ले रोक्छ। नन्दीले उनीबाट त्यो पाण्डुलिपि खोसेर दुई टुक्रा पारेर एक भाग आफूसँग राख्छ र अर्को भाग शङ्कराचार्यलाई दिन्छ। दुखी भएका शङ्कराचार्यले शिवकहाँ गएर यो घटना सुनाउँछन्। शिवले मुस्कुराउँदै उनलाई आफूसँग भएका ४१ श्लोकहरूलाई १०० श्लोकको प्रारम्भिक भागको रूपमा राख्न र बाँकी ५९ श्लोकहरू आफैँले देवीको स्तुतिमा लेख्न आज्ञा दिन्छन्। यसरी, १ देखि ४१ सम्मका श्लोकहरू शिवका मौलिक कृति हुन्, जसले [[तन्त्र]], [[यन्त्र]] र विभिन्न शक्तिशाली [[मन्त्र]]का प्राचीन विधिहरूमाथि प्रकाश पार्दछन्। बाँकी श्लोकहरू अर्थात् ४२ देखि १०० सम्म आदि शङ्कराचार्य स्वयंले रचना गरेका हुन् जसले मुख्य रूपमा देवीको स्वरूपमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ। अर्को एउटा किंवदन्ती अनुसार, एकपटक आदि शङ्कराचार्य कैलाश भ्रमणमा भएका बेला शिवले आफ्नो घरको भित्तामा देवी पार्वतीको सौन्दर्यको बारेमा लेखिरहेका हुन्छन्। शङ्कराचार्य जस्तो बाहिरी व्यक्तिले उनकी पत्नीको सौन्दर्यको बारेमा पढोस् भन्ने नचाहेका शिवले आफूले लेखेका सबै केराहरू मेटाउँछन् तर शङ्कराचार्यले ती लेखहरूको केही भाग देखिसकेका हुन्छन् र आफ्नो विलक्षण बुद्धिको प्रयोग गरी बाँकी भागलाई पुन:स्मरण गरेर यसरी उनले ''सौन्दर्य लहरी''को रचना गर्छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु धर्म]] o8jb2uum33l0gan89de01sq5sxwgzor 0 148872 1368750 1345834 2026-08-08T22:25:48Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368750 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|मातृत्व वा प्रजनन क्षमताको प्रतिनिधित्व गर्ने देवी}} [[File:Mother Goddess, Madhya Pradesh or Rajasthan, India, 6th - 7th cents., National Museum of Korea, Seoul (40236606165).jpg|thumb|[[मध्य प्रदेश]] वा [[राजस्थान]], [[भारत]]बाट प्राप्त छैटौँ-सातौँ शताब्दीको मातृदेवीको मूर्ति, राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय कोरिया, [[सियोल]]]] '''मातृदेवी''' वा '''देवीमाता''' एक प्रमुख [[देवी]] हुन् जसलाई माता वा सृष्टिकर्ताको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनी [[मातृत्व]] र [[प्रजनन क्षमता]]को प्रतीक वा [[ब्रह्माण्ड विज्ञान]]मा [[सृष्टि]] र विनाश गर्ने पात्रको रूपमा रहन्छिन्। सामान्यतया उनलाई [[पृथ्वी]], आकाश वा जीवन दिने प्राकृतिक उपहारहरूसँग जोडिने गरिन्छ जहाँ मानवता वा अन्य देवताहरूसँग उनको सम्बन्ध मातृवत हुन्छ। जब उनलाई पृथ्वी वा प्राकृतिक संसारको यही भूमिकामा तुलना गरिन्छ तब त्यस्ता देवीहरूलाई विभिन्न प्राणीवादी वा सर्वेश्वरवादी धर्महरूमा धर्ती माता वा 'पृथ्वी माता' भनिन्छ। विशेष गरी आदि-हिन्द-युरोपेली क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएका धर्मशास्त्रहरूमा पृथ्वी देवीलाई 'आकाश पिता' वा 'स्वर्गका पिता' को पत्नी वा महिला समकक्षको रूपमा हेरिन्छ। यद्यपि, केही [[बहुदेववादी]] संस्कृतिहरूमा (जस्तै: [[प्राचीन मिस्री धर्म]], जहाँ ब्रह्माण्डीय अण्डाको मिथक पाइन्छ), आकाशलाई स्वर्गीय माता वा आकाश माता (जस्तै: नुत र हाथोर) को रूपमा मानिन्छ। त्यहाँ पृथ्वी देवतालाई भने पुरुष, पैतृक र सांसारिक साझेदारको रूपमा हेरिन्छ (जस्तै: [[ओसिरिस]] वा [[गेब]]), जो ती मातृ 'ब्रह्माण्डीय अण्डा' बाट निस्किएका थिए। == हिन्दु धर्म == {{मुख्य|देवी}} [[चित्र:Idol of Goddess Durga in a Panadal at Kolkata 07.jpg|thumb|हिन्दु देवी [[दुर्गा]]]] परम्परागत हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा मातृशक्तिको केन्द्रीय भूमिका रहेको छ जुन मातृदेवीको शक्तिशाली उपस्थितिले झल्काउँछ। उनलाई [[अन्नपूर्ण]], [[दुर्गा]], [[पार्वती]], [[महादेवी]], [[शक्ति (देवी)|शक्ति]], [[काली]] वा [[महाकाली]] जस्ता विभिन्न नामले पुकारिन्छ। [[अन्नपूर्ण]]को रूपमा उनी भोजन र पोषणको प्रदायक हुन् भने [[दुर्गा]]को रूपमा उनले पुरुष देवताहरूले सामना गर्न नसक्ने 'आसुरी' वा राक्षसी तत्वहरूको विनाश गर्छिन्। यस्तैगरि [[काली]]को रूपमा, आफ्नो उग्र स्वरूपमा उनी एक अनपेक्षित र दण्ड दिने आमा हुन् जसलाई मृत्यु र विनाशका साथै कृपा र पुनर्जीवनसँग पनि जोडिएको छ। [[शक्ति (देवी)|शक्ति]] वा [[महादेवी]]को रूपमा, जसलाई सामान्यतया "देवी" (संस्कृत मूल "चम्कनु" बाट आएको) नामले चिनिन्छ, उनी ब्रह्माण्डको जीवनदायी र उत्पादक शक्ति हुन्।<ref>{{cite journal |last1=Guzder |first1=Jaswant |last2=Krishna |first2=Meenakshi |title=Sita-Shakti : Cultural Paradigms for Indian Women |journal=Transcultural Psychiatric Research Review |date=1991 |volume=28 |issue=4 |pages=257–301 |doi=10.1177/136346159102800401}}</ref> [[हिन्दु धर्म]]मा [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], [[राधा]], [[पार्वती]], [[दुर्गा]] र अन्य देवीहरूले [[परब्रह्म]] भनिने सर्वोच्च सत्ताको स्त्री पक्ष र 'शक्ति' दुवैको प्रतिनिधित्व गर्छन्।<ref>{{Cite journal|last=Rankin|first=John|date=1 June 1984|title=Teaching Hinduism: Some Key Ideas|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-religious-education_summer-1984_6_3/page/133|journal=British Journal of Religious Education|volume=6|issue=3|pages=133–160|doi=10.1080/0141620840060306|issn=0141-6200|quote=The notion of the feminine in deity is much more pronounced and is evident in the pairings of Shiva with Parvati, Vishnu with Lakshmi, Krishna with Radha and Ram with Sita.}}</ref> दैवी मातृदेवीले विभिन्न रूपहरूमा आफूलाई प्रकट गर्छिन्, जसले विश्वव्यापी सृजनात्मक शक्तिलाई जनाउँछ।<ref>{{cite web |last=Monier-Williams |first=Monier |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary |publisher=University of Washington |url=http://faculty.washington.edu/prem/mw/z.html |access-date=26 September 2022 |archive-date=25 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825104244/http://faculty.washington.edu/prem/mw/z.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825104244/http://faculty.washington.edu/prem/mw/z.html |date=25 August 2017 }}</ref> उनी 'प्रकृति माता' (मूल प्रकृति) बन्छिन्, जसले सबै जीवन रूपहरूलाई जन्म दिन्छिन् र आफ्नो शरीरमार्फत उनीहरूको पालनपोषण गर्छिन्। अन्ततः उनले सबै जीवनलाई आफूभित्रै समाहित गर्छिन्, वा नयाँ जीवन उत्पादन गर्नका लागि मृत्युको शक्तिको रूपमा उनीहरूको 'भक्षण' गर्छिन्। उनले नै माया (भ्रामक संसार) र प्रकृतिलाई जन्म दिन्छिन् जसले अस्तित्वको ईश्वरीय आधारलाई [[ब्रह्माण्ड]]को रूपमा प्रक्षेपित गर्न उत्प्रेरित गर्छ। [[शाक्त सम्प्रदाय]]को [[साङ्ख्य दर्शन|साङ्ख्य]] र [[तन्त्र]]को [[हिन्दु दर्शन]]सँग गहिरो सम्बन्ध रहेको र अन्ततः यसलाई [[अद्वैतवादी]] मानिन्छ।<ref>{{cite book |author1=Katherine Anne Harper |first2=Robert L. |last2=Brown |title=The Roots of Tantra |year=2012 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-8890-4 |pages=48, 117, 40–53}}</ref> आदिम स्त्री सिर्जनात्मक-संरक्षणकारी-विनाशकारी ऊर्जा, शक्तिलाई नै दृश्य ब्रह्माण्डका सबै कार्य र अस्तित्व पछाडिको प्रेरक शक्ति मानिन्छ। ब्रह्माण्ड स्वयं पुरुष हो जो अपरिवर्तनीय, अनन्त र सबै अस्तित्वको दैवी आधार "विश्व आत्मा" हो। यो पुरुष क्षमतालाई स्त्री गतिशीलता (शक्ति) द्वारा वास्तविक रूप दिइन्छ जुन अनगिन्ती देवीहरूको रूपमा प्रकट हुन्छ र ती सबै अन्ततः एउटै महामाताका रूप हुन्। शक्तिले स्वयं व्यक्तिलाई अहंकार, अज्ञानता र तृष्णाका राक्षसहरूबाट मुक्त गर्न सक्छिन् जसले आत्मालाई मायामा बाँधेको हुन्छ। [[तन्त्र|तान्त्रिक]] परम्पराका अनुयायीहरू [[मोक्ष]] प्राप्त गर्न र [[कर्म]]को चक्रबाट मुक्त हुन शक्तिको उपासना गर्ने गर्दछन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] ok23i8z3p36i3dh0vj3xdot9rgs854s 0 148878 1368778 1348942 2026-08-08T23:07:43Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368778 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु देवी}} {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Kalighat Shitala.jpg | caption = [[ज्वरासुर]] माथि सवार देवी शीतला | name = शीतला | god_of = रोगव्याधिको देवी<ref>{{cite web |url=https://www.wisdomlib.org/definition/shitala | title=Shitala, Sitala, Śītalā, Sītala, Śītala: 24 definitions | date=3 August 2014 | access-date=6 August 2022 | archive-date=6 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220806054248/https://www.wisdomlib.org/definition/shitala | url-status=live }}</ref> | weapon = [[कुचो]], [[हाते पङ्खा]], कलश (रोग निको पार्ने औषधियुक्त जल) | consort = [[शिव]] | affiliation = [[देवी]]<br />[[पार्वती]] | mount = ज्वरासुर (गधा) | festivals = [[शीतला अष्टमी]] }} '''शीतला''' (अर्थ:शीतलता), मुख्यतया [[उत्तर भारत]] मा पुजिने एक [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] [[देवी]] हुन्।<ref>Folk Religion: Change and Continuity Author Harvinder Singh Bhatti Publisher Rawat Publications, 2000 Original from Indiana University Digitized 18 June 2009 {{ISBN|9788170336082}}</ref> उनलाई देवी [[पार्वती]] को अवतार मानिन्छ। उनले ठेउला, घाउखटिरा पिनास र विभिन्न रोगहरू निको पार्ने विश्वास गरिन्छ र विशेषगरी उनलाई [[बिफर]] रोगसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। शीतला देवीको पूजा मङ्गलबार,<ref>{{Cite book |last=Chaudhari |first=Ram Gopal Singh |url=https://books.google.com/books?id=W88BAAAAMAAJ&q=Shitala+Tuesday |title=Rambles in Bihar |date=1917 |publisher=Express Press |language=en |access-date=31 May 2022 |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711020524/https://books.google.com/books?id=W88BAAAAMAAJ&q=Shitala+Tuesday#v=snippet&q=Shitala%20Tuesday&f=false |url-status=live }}</ref> [[सप्तमी]] र [[अष्टमी]] (हिन्दु महिनाको सातौँ र आठौँ दिन) मा गरिन्छ जुन विशेषगरी [[होली]] पछि [[चैत]] महिना पर्दछ। हिन्दु महिनाको सातौँ र आठौँ दिनमा गरिने शीतला देवीको उत्सवलाई क्रमशः शीतला सप्तमी र [[शीतला अष्टमी]] भनिन्छ।<ref>{{cite news|title=Sheetala Saptami 2022: आज है शीतला सप्तमी का व्रत, मान्यतानुसार इस तरह की जाती है फल पाने के लिए पूजा|url=https://ndtv.in/faith/sheetala-saptami-2022-date-sheetala-saptami-katha-sheetala-saptami-puja-vidhi-2837673|date=24 March 2022|language=en|access-date=24 March 2022|archive-date=17 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217061901/https://ndtv.in/faith/sheetala-saptami-2022-date-sheetala-saptami-katha-sheetala-saptami-puja-vidhi-2837673|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217061901/https://ndtv.in/faith/sheetala-saptami-2022-date-sheetala-saptami-katha-sheetala-saptami-puja-vidhi-2837673 |date=17 February 2023 }}</ref> == पौराणिक कथा == यी देवीलाई सामान्यतया एक माताको रूपमा चित्रण गरिन्छ जसले बालबालिकाहरूलाई बाल्यकालका रोगहरू, जस्तै छालाका बिमिरा र [[बिफर]]बाट रक्षा गर्छिन्। उनलाई प्रजननकी देव रूपमा पनि पुजिन्छिन् जसले महिलाहरूलाई राम्रो पति पाउन र स्वस्थ सन्तान जन्माउन मद्दत गर्छिन्। उनको शुभ उपस्थिति घरपरिवारको कल्याणको प्रतिज्ञा मानिन्छ र भक्तहरूको जीविकोपार्जनका स्रोतहरूको रक्षा गर्ने विश्वास गरिन्छ। साथै, स्फूर्तिदायी वर्षा सुनिश्चित गर्न र अनिकाल, खडेरी तथा गाईवस्तुका रोगहरू रोक्नका लागि पनि शीतला देवीको आह्वान गरिन्छ।<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=3 August 2014 |title=Shitala, Sitala, Śītalā, Sītala, Śītala: 24 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/shitala |access-date=6 August 2022 |website=www.wisdomlib.org |language=en |archive-date=6 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806054248/https://www.wisdomlib.org/definition/shitala |url-status=live }}</ref> ''[[स्कन्द पुराण]]''को काशी खण्ड अन्तर्गत वाराणसी सम्बन्धी १६औँ शताब्दीका केही प्रतिलिपिहरूमा शीतला देवीले बिफरका फोका जस्ता रोगहरू निको पारेको वर्णन गरिएको छ:<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=12 October 2020 |title=The Greatness of Śītalā [Chapter 12] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-skanda-purana/d/doc425583.html |access-date=6 August 2022 |website=www.wisdomlib.org |language=en |archive-date=6 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806054249/https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-skanda-purana/d/doc425583.html |url-status=live }}</ref> {{Blockquote|text=खटिरा र फोकाहरू (बिफरका) शान्त पार्नका लागि र बालबालिकाहरूको भलाइका लागि, भक्तले मुसुरोको दाललाई पिस्छन्। शीतलाको शक्तिका कारण बालबालिकाहरू रोगमुक्त हुन्छन्।|title=[[स्कन्द पुराण]]|source=अध्याय १२}} शीतला देवीका बारेमा प्रारम्भिक [[बङ्गाली भाषा]]का कविताहरू सन् १६९० मा [[सप्तग्राम]]मा रचिएका थिए। १८औँ शताब्दीमा [[मिदनापुर]], [[पश्चिम बङ्गाल]]बाट भएका रचनाहरूले धार्मिक पूजामा शीतलाको महत्त्व अझ बढाएको थियो। यस अवधिमा [[मराठा साम्राज्य]] र ब्रिटिस [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] बीचको द्वन्द्वका कारण अनिकाल पर्छ जसले गर्दा बिफरबाट हुने मृत्युदरमा वृद्धि भएको थियो।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Nicholas |first=Ralph W. |date=November 1981 |title=The Goddess Śītalā and Epidemic Smallpox in Bengal |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1981-11_41_1/page/21|journal=The Journal of Asian Studies |volume=41 |issue=1 |pages=21–44 |doi=10.2307/2055600 |jstor=2055600 |pmid=11614704 |s2cid=8709682 |url-access=subscription }}</ref> == शीतला पूजा == शीतला देवीको पूजा मुख्यतया महिलाहरूद्वारा शीतलाष्टमीको दिन गरिन्छ। यो तिथि हिन्दु चन्द्र पात्रोको एघारौँ महिना [[फागुन]]को कृष्ण पक्षको अष्टमीमा पर्दछ जुन सामान्यतया फेब्रुअरीको मध्यदेखि मार्चको अन्त्यसम्ममा पर्छ। [[रघुनन्दन]]का अनुसार, यस समयका लामा र सुख्खा रातहरू बिफरबाट हुने मृत्युसँग सम्बन्धित हुने भएकाले यो समयमा पूजा गर्ने विधान स्थापना गरिएको हो।<ref name=":0" /> शीतला पूजाका लागि धेरै 'आरती सङ्ग्रह' र '[[स्तुति]]'हरू उपलब्ध छन्। तीमध्ये श्री शीतला माता चालीसा, शीतला माताको आरती र श्री शीतला माता अष्टक प्रसिद्ध छन्। जनविश्वास अनुसार, धेरै परिवारहरूले अष्टमी वा सप्तमीको दिन आफ्नो चुल्हो बाल्दैनन् र सबै भक्तहरूले अघिल्लो रात पकाएको चिसो खाना (बासी खाना) खुसीसाथ प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्छन्। वसन्त ऋतु समाप्त भई गर्मी सुरु हुन लाग्दा शरीरलाई शीतल राख्न चिसो खाना खाइन्छ भन्ने अवधारणा रहेको छ।<ref>{{cite news|title=घर-घर पूजी जाएंगी शीतला माता,जानिए पूजा का महत्व और आराधना मंत्र|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/spirituality/religion/sheetala-saptami-2022-date-time-puja-vidhi-and-significance|date=21 March 2022|access-date=27 March 2022|archive-date=27 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327050308/https://www.amarujala.com/photo-gallery/spirituality/religion/sheetala-saptami-2022-date-time-puja-vidhi-and-significance|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Shitala Mata Pooja At Home - 2022.jpg|thumb|घरमा गरिएको शीतला माताको पूजा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] b7wuh2xrb6b7nz6pmpxgqbgksejdq4k 0 148995 1368850 1357630 2026-08-09T00:45:53Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368850 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु धर्ममा उपासकको मनपर्ने देवता}} {{हिन्दु धर्म}} '''''इष्टदेवता''''' वा '''''इष्टदेव''''' (शाब्दिक अर्थ "पूजित [[देवता]]", संस्कृत शब्द ''इष्ट'' अर्थात् "व्यक्तिगत, मनपर्ने, प्रिय" र ''[[देवता]]'' अर्थात् "दैवीय शक्ति, [[कुलदेवता]]" वा ''[[देवता|देव]]'' अर्थात् "देवता" बाट बनेको), [[हिन्दु धर्म]]मा उपासकको सबैभन्दा प्रिय वा मनपर्ने देवतालाई बुझाउन प्रयोग गरिने शब्द हो।<ref>V. S. Apte, ''A Practical Sanskrit Dictionary'', p. 250.</ref><ref>{{cite journal|title= The Hindu Festival of Divali in the Caribbean |url= https://archive.org/details/sim_caribbean-quarterly_1976-03_22_1/page/57 |doi=10.1080/00086495.1976.11829270|journal= Caribbean Quarterly|volume=22|year=1976|issue=1|page=57|last1=Jha|first1=J.C.}}</ref> यो विशेष गरी [[स्मार्त]] र [[भक्ति]] परम्पराहरूमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, जहाँ साधकहरूले आफूलाई प्रेरित गर्ने ईश्वरको रूपलाई छनोट गरेर उपासना गर्छन्। स्मार्तवाद अन्तर्गत, पाँच प्रमुख देवताहरू मध्ये एकलाई चयन गरिन्छ। ईश्वरको एउटै अवधारणामा केन्द्रित हुने [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव धर्म]] जस्ता सम्प्रदायहरूमा पनि इष्टदेवताको अवधारणा विद्यमान छ। उदाहरणका लागि, वैष्णव धर्ममा [[विष्णु|भगवान विष्णु]] वा उनका [[दशावतार|अवतार]]हरू (जस्तै [[कृष्ण]] वा [[राम]]) को कुनै एक विशिष्ट रूपमा विशेष ध्यान दिइन्छ। त्यसैगरी [[शाक्त सम्प्रदाय|शाक्त धर्म]]मा, भगवतीका विभिन्न रूपहरू जस्तै [[पार्वती]] वा [[लक्ष्मी]] मध्ये एकलाई इष्टदेवता मानिन्छ। वैष्णव धर्मको [[स्वामीनारायण सम्प्रदाय|स्वामीनारायण]] सम्प्रदायमा पनि यस्तै अवधारणा रहेतापनि यसले मुख्य रूपमा विष्णु र [[शिव]]लाई एउटै ईश्वरका फरक-फरक पक्षहरू मान्दछ।<ref>{{cite web |url=http://www.swaminarayansatsang.com/library/scriptures/scriptureexplanation.asp?IDProduct%3D726%26idcategory%3D2 |access-date=25 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317164651/http://www.swaminarayansatsang.com/library/scriptures/scriptureexplanation.asp?IDProduct=726&idcategory=2 |archivedate=17 March 2012 |title=Swaminarayan Satsang - Scriptures - Shikshapatri English - Shlok 47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317164651/http://www.swaminarayansatsang.com/library/scriptures/scriptureexplanation.asp?IDProduct=726&idcategory=2 |date=17 March 2012 }}</ref> == स्मार्त उपासना == [[आदि शङ्कराचार्य]]ले [[स्मार्त]] परम्पराका कट्टर ब्राह्मणहरूमाझ लोकप्रिय बनाएका "पाँच रूपहरूको पूजा" ([[पञ्चायतन पूजा]]) प्रणालीमा [[गणेश]], [[विष्णु]], [[शिव]], [[शक्ति (देवी)|शक्ति]] र [[सूर्य (देवता)|सूर्य]] गरी पाँच देवताहरूको आह्वान गरिन्छ।<ref>Grimes, John A. Ganapati: Song of the Self. (State University of New York Press: Albany, 1995) p. 162.</ref><ref>Dating for the pañcāyatana pūjā and its connection with Smārta Brahmins is from p. 163, Courtright, Paul B. {{IAST|Gaṇeśa}}: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings. (Oxford University Press: New York, 1985). {{ISBN|0-19-505742-2}}</ref> यो प्रणाली आदि शङ्कराचार्यले मुख्यतया पाँच प्रमुख सम्प्रदायहरू (गाणपत्य, शैव, वैष्णव, शाक्त र सौर) का प्रमुख देवताहरूलाई समान स्तरमा ल्याई एकता कायम गर्न स्थापना गरेका थिए। आदि शङ्कराचार्यद्वारा प्रचारित [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैत]] दर्शनले यी मध्ये कुनै एकलाई आफ्नो प्रमुख वा इष्टदेवताको रूपमा रोज्न र साथै अन्य चार देवताहरूलाई एउटै सर्वव्यापी [[परब्रह्म|ब्रह्म]]का विभिन्न रूपहरूको रूपमा पूजा गर्न सम्भव बनाएको छ।<ref>{{Cite book |title=Krishna: a sourcebook |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514892-3 |editor-last=Bryant |editor-first=Edwin F. |location=Oxford New York |pages=313}}</ref> == उपासनाका स्वरूपहरू == सामान्यतया, एक साधकले आफ्नो इष्टदेवताको उपासना [[मूर्ति]]को माध्यमबाट गर्दछन्। यस उपासना अन्तर्गत आफ्नो रोजिएको दिव्यतालाई [[धूप]] वा फूलहरू अर्पण गर्ने, [[मन्त्र]]हरू उच्चारण गर्ने, [[भजन]] गाउने र [[प्रार्थना]] गर्ने कार्यहरू समावेश हुन सक्छन्।<ref>Fuller, C. J. (2004). ''The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India''. Princeton University Press. pp. 67-70.</ref> देवताको स्मरण गर्नु र उनीसँग (वा उनीमार्फत) आन्तरिक सम्बन्ध बनाउनु यस अभ्यासको अनिवार्य पक्ष मानिन्छ। [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैत]] परम्पराको विश्वास अनुसार [[मानिस|मानव]] [[मस्तिष्क]]लाई त्यो ईश्वरीय तत्व बुझ्नका लागि एउटा ठोस स्वरूपको आवश्यकता पर्दछ, जसलाई अन्ततः परिभाषित गर्न सकिँदैन।<ref>Indich, William M. (1995). '' अद्वैत वेदान्त सिद्धान्त (Advaita Vedānta Theory of Consciousness)''. Motilal Banarsidass. p. 94.</ref> जसरी कुनै ठोस वस्तु नदेखिकन [[रङ]]को अमूर्त अवधारणा बुझ्न कठिन हुन्छ, त्यसरी नै मूर्ति स्वरूपमार्फत मात्र देवताको साक्षात्कार गर्न सकिन्छ। यसको विपरित, [[द्वैत]] परम्पराहरूले सर्वोच्च सत्ताको आफ्नै दिव्य स्वरूप हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् र आफ्ना इष्टदेवतालाई सर्वोच्च पुरुषको प्रतिनिधित्व वा प्रत्यक्ष विस्तारको रूपमा पूजा गर्छन्। उदाहरणका लागि, [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] सम्प्रदायहरूले विशेष रूपमा विष्णु वा उनका अवतारहरू जस्तै [[कृष्ण]] वा [[राम]]का मूर्तिहरूको उपासना गर्दछन्।<ref>Gupta, Ravi M. (2007). ''The Caitanya Vaisnava Vedanta of Jiva Gosvami''. Routledge. pp. 45-48.</ref> [[शिववाद|शैवमार्गी]]हरूले शिवको उपासना प्रतीकात्मक रूपमा वा उनको [[शिवलिङ्ग|लिङ्ग]] मूर्तिमार्फत गर्छन्। शैव धर्ममा अद्वैत र द्वैत दुवै परम्पराहरू भएकाले माथि उल्लेखित दुवै (वा कुनै एक) दृष्टिकोणहरू लागू हुन सक्छन्।<ref>Flood, Gavin D. (1996). ''An Introduction to Hinduism''. Cambridge University Press. pp. 154-158.</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु धर्म]] rfas55rd0ka8bj04fxvdwxrptin6nw5 0 149244 1368868 1348607 2026-08-09T01:01:54Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368868 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|योगको अभ्यासकर्ता}} [[File:Bronze figure of Kashmiri in Meditation by Malvina Hoffman Wellcome M0005215.jpg|thumb|[[माल्भिना हफम्यान]]द्वारा निर्मित [[ध्यान (हिन्दु धर्म)|ध्यान]] गरिरहेका एक कश्मिरी योगीको कांस्य मूर्ति]] '''योगी''' [[योग]]का एक अभ्यासकर्ता हुन्,{{sfn|White|2012|p=8}} जसमा [[भारतीय धर्म]]हरूका [[सन्न्यास|सन्न्यासी]] वा [[ध्यान]]का अभ्यासकर्ताहरू समावेश गरिन्छ।<ref name="Banerjea">A. K. Banerjea (2014), ''Philosophy of Gorakhnath with Goraksha-Vacana-Sangraha'', Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120805347}}, pp. xxiii, 297–299, 331</ref> यसको स्त्रीलिङ्गी रूप [[योगिनी]] हो। १२औँ शताब्दी देखि योगी शब्दले [[हिन्दु धर्म]]को [[नाथ सम्प्रदाय|नाथ]] र सिद्ध परम्पराका सदस्यहरूलाई पनि जनाउँदै आएको छ भने {{sfn|White|2012|p=8-9}} [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तथा [[जैन धर्म|जैन]]मा [[तन्त्र]]का अभ्यासकर्ताहरूलाई पनि योगी भनिन्छ।<ref name=ritagross87>Rita Gross (1993), ''Buddhism After Patriarchy'', SUNY Press, {{ISBN|978-0791414033}}, pages 85–88</ref><ref>David Gordon White (2013), ''Tantra in Practice'', Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120817784}}, pp. xiii–xv</ref> हिन्दु पौराणिक कथामा, भगवान् [[शिव]] र देवी [[पार्वती]]लाई एक प्रतीकात्मक योगी–योगिनी जोडीको रूपमा चित्रण गरिएको छ।<ref>Stella Kramrisch (1994), ''The Presence of Siva'', Princeton University Press, {{ISBN|978-0691019307}}, pp. 305–309, 356</ref> [[संस्कृत भाषा|शास्त्रीय संस्कृत]]मा, ''योगी'' शब्द 'योगिन्' बाट आएको हो, जसले योगको अभ्यासकर्तालाई बुझाउँछ। प्राविधिक रूपमा ''योगी'' पुरुषका लागि र ''योगिनी'' महिला अभ्यासकर्ताका लागि प्रयोग गरिने शब्द हो।<ref name=ritagross87/> यी दुई शब्दहरू आज पनि सोही अर्थमा प्रयोग गरिन्छ, तर ''योगी'' शब्दलाई कुनै पनि धर्म वा आध्यात्मिक पद्धतिका महिला र पुरुष दुवै अभ्यासकर्ताहरूलाई बुझाउन सामान्य अर्थमा पनि प्रयोग गरिन्छ। योगिनी शब्द दिव्य देवीहरू र प्रबुद्ध माताहरूका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ, जसलाई [[शक्ति (देवी)|देवी]]का विभिन्न पक्षका रूपमा पूजा गरिन्छ।<ref>Vidya Dehejia and Thomas B. Coburn (1999), ''Devi: The Great Goddess'', Smithsonian Institution, {{ISBN|978-3791321295}}, p. 386</ref> योगीलाई सन्यासी वा अत्यधिक आत्म-यातना दिने व्यक्तिसँग झुक्किनु हुँदैन।<ref name="Banerjea"/>{{rp|297}} == हिन्दु धर्म == [[हिन्दु धर्म]]मा ''योगी'' शब्दले [[योग]]को अनुयायीलाई बुझाउँछ।{{sfn|White|2012|p=8}} === शास्त्रीय सन्दर्भहरू === योगीहरू र उनीहरूको आध्यात्मिक परम्पराको प्रारम्भिक प्रमाण, [[कारेल वर्नर]]का अनुसार,<ref name=karelwernerkesinrv>{{cite journal |first=Karel |last=Werner |date=1977 |title=Yoga and the Ṛg Veda: An Interpretation of the Keśin Hymn (RV 10, 136) |url=https://archive.org/details/sim_religious-studies_1977-09_13_3/page/289 |journal=Religious Studies |volume=13 |issue=3 |pages=289–302 |doi=10.1017/S0034412500010076 |s2cid=170592174 |quote=The Yogis of Vedic times left little evidence of their existence, practices and achievements. And such evidence as has survived in the Vedas is scanty and indirect. Nevertheless, the existence of accomplished Yogis in Vedic times cannot be doubted.}}</ref> [[ऋग्वेद]]को [[केशिन्]] सुक्त १०.१३६ मा पाइन्छ,{{refn|group=note|संस्कृत मूल: ([https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.१३६ केशिन् सुक्तको विकिस्रोत]); ऋग्वेद १०.१३६, दोस्रो सहस्राब्दी ईसा पूर्व}} यद्यपि त्यहाँ [[रुद्र]]को शब्दावली प्रयोग गरिएको छ जो पछि हिन्दु धर्ममा योगको भगवानका रूपमा पुजिने [[शिव]]मा विकसित भएको हो।<ref name="karelwernerkesinrv" /> हिन्दु धर्मग्रन्थ ऋग्वेदले योगीहरूका लागि प्रशंसाका शब्दहरू प्रयोग गरेको छ जसलाई यसले 'केशिन्' भनी सम्बोधन गर्दछ र उनीहरूलाई निम्न रूपमा वर्णन गर्दछ (संक्षिप्त):<ref name="karelwernerkesinrv" /> {{Quote| आफूभित्र अग्नि र विष, स्वर्ग र पृथ्वी धारण गर्ने; उत्साह र रचनात्मकतादेखि निराशा र पीडासम्म, आध्यात्मिक आनन्दको उचाइदेखि पृथ्वीको कठोर श्रमको भारीपनसम्म फैलिएका। यो सामान्यतया मानिसको हकमा र विशेषगरी [वैदिक] केशिन्को हकमा सत्य हो, तर पछिल्लाले यी विपरीत शक्तिहरूलाई वशमा पारेर रूपान्तरण गरेका छन् र उनी सिद्ध आध्यात्मिकताको मूर्त रूप हुन्। उनी स्वयम् प्रकाश र ज्ञान हुन् भनिन्छ। केशिन् सामान्य परम्परागत जीवन बाँच्दैनन्। उनको कपाल र दाह्री लामो हुन्छ, उनी लामो समयसम्म तल्लीन भएर चिन्तन र ध्यानमा बिताउँछन् र त्यसैले उनलाई "मुनि" भनिन्छ। उनीहरू हावामा फर्फराउने पहेँलो रङ्गका झुत्रा लुगाहरू लगाउँछन्, वा सायद उनीहरू निर्वस्त्र रहन्छन्, केवल भारतीय माटोको पहेँलो धुलो ओढेका हुन्छन्। तर उनीहरूको व्यक्तित्व पृथ्वीमा बाँधिएको हुँदैन, किनकि जब देवताहरू उनीहरूभित्र प्रवेश गर्छन्, उनीहरू रहस्यमय हावाको मार्ग पछ्याउँछन्। उनी विचारहरूमा हराएको व्यक्ति हुन्: उनी कतै टाढा छन्। |कारेल वर्नर (१९७७)|<ref name="karelwernerkesinrv"/>}} 'योगिन्' शब्द ''कात्यायन श्रौत-सूत्र'' र मैत्री उपनिषद्को अध्याय ६ मा देखा पर्दछ, जहाँ यसको निहित सन्दर्भ र अर्थ "योग पद्धतिको अनुयायी, एक चिन्तनशील सन्त" भन्ने हुन्छ।<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/tamil/recherche yogin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607113955/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/tamil/recherche |date=7 June 2019 }}, ''Monier Williams Sanskrit-English Dictionary'' (2008 revision), Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany</ref> यो शब्द कहिलेकाहीँ नाथ परम्परासँग सम्बन्धित व्यक्तिलाई पनि बुझाउन प्रयोग गरिन्छ।{{sfn|White|2012|p=8-9}} उनीहरू सामान्यतया [[शैव सम्प्रदाय|शैव]] परम्पराका हुन्छन्, तर केही नाथहरू [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] परम्पराका पनि हुन्छन्। डेभिड लोरेन्जेनका अनुसार, दुवै अवस्थामा उनीहरू योगको अभ्यास गर्छन् र उनीहरूका मुख्य देवता प्रायः [[निर्गुण]] हुन्छन् अर्थात् रूपरहित र अर्ध-[[अद्वैतवाद|अद्वैतवादी]] देवता, जो मध्ययुगीन कालमा हिन्दु धर्मको [[अद्वैत वेदान्त]] सम्प्रदाय, बौद्ध धर्मको [[मध्यमक]] सम्प्रदाय, साथै तन्त्र र योग अभ्यासहरूबाट प्रभावित थिए।<ref>David Lorenzen (2004), ''Religious Movements in South Asia, 600–1800'', Oxford University Press, {{ISBN|978-0195664485}}, pp. 310–311</ref><ref>David N. Lorenzen and Adrián Muñoz (2012), ''Yogi Heroes and Poets: Histories and Legends of the Naths'', SUNY Press, {{ISBN|978-1438438900}}, pp. 24–25</ref> [[File:Yogini, South India, Tamil Nadu, Kaveripakkam, 10th century AD, granite - Arthur M. Sackler Gallery - DSC05990.JPG|thumb|upright|भारतको तमिलनाडुबाट प्राप्त १०औँ शताब्दीको योगिनी मूर्ति। उनी एक आसनमा बसेकी छिन् र उनका आँखा ध्यानमग्न अवस्थामा बन्द छन्।]] योग-भाष्य (सन् ४००),{{sfn|Rosen|2012|p=72}} जुन योग-सूत्रको सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध व्याख्या हो, त्यसले योगीहरूको निम्न चार प्रकारको वर्गीकरण प्रस्तुत गर्दछ:{{sfn|Feuerstein|2000|p=343}}<ref>SH Aranya (1983), ''Yoga Philosophy of Patanjali'', SUNY Press, {{ISBN|978-0873957281}}, pp. 334–337</ref> '''प्रथम-कल्पित:''' यो प्रारम्भिक वा नवसिखु अवस्था हो। यस चरणमा साधक भर्खरै अभ्यासमा प्रवेश गरेको हुन्छ र उसमा आध्यात्मिक प्रकाशको उदय हुन थालेको हुन्छ। यसलाई भक्तिपूर्ण र प्रयोगात्मक चरण मानिन्छ। '''मधु-भूमिक:''' यो दोस्रो अवस्था हो जहाँ साधकले बिना कुनै ठूलो प्रयास आध्यात्मिक आनन्दको अनुभव गर्न थाल्छ। यस चरणमा ऋतम्भरा प्रज्ञा (सत्य धारण गर्ने बुद्धि) को प्राप्ति हुन्छ, जसलाई 'मधु' (मह जस्तै मिठो) भनिएको छ। '''प्रज्ञा-ज्योति:''' यो उन्नत अभ्यासकर्ताको अवस्था हो। यस चरणमा साधकले आध्यात्मिक अवधारणाहरू र तत्वहरूमाथि पूर्ण विजय प्राप्त गरिसकेको हुन्छ। उसको ज्ञानको ज्योति स्थिर र अटल हुन्छ। '''अतिक्रान्त-भावनीय:''' यो अन्तिम र सर्वोच्च अवस्था हो। यस चरणमा साधकले ती सबै कुराहरू प्राप्त गरिसकेको हुन्छ जुन शिक्षा वा अभ्यासद्वारा प्राप्त गर्न सकिन्छ। उनीहरू सिद्ध भइसकेका हुन्छन् र आफ्नो व्यक्तिगत मार्गबाट अन्तिम अन्तर्दृष्टि वा कैवल्यतर्फ अग्रसर हुन्छन्। == टिप्पणीहरू == <references group="note"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु धर्म]] fiilmhxk14wtqffigwkvhd84awcsueh 0 149307 1368940 1349154 2026-08-09T02:44:53Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368940 wikitext text/x-wiki [[File:Keshi Krishna.jpg|thumb|कृष्णले [[केशी]] असुरलाई वध गर्दै गरेको चित्र, सन् १७५० तिर।]] {{छोटो विवरण|हिन्दु देवता कृष्णका नाम र उपाधिहरूको सूची}} {{वैष्णव सम्प्रदाय}} '''कृष्ण''' एक [[हिन्दु देवता]] हुन्, जसलाई हिन्दु धर्मका धेरै परम्पराहरूमा विभिन्न दृष्टिकोणबाट पूजा गरिन्छ। [[हिन्दु धर्म]]मा, कृष्णलाई [[विष्णु]]को पूर्ण र आठौँ [[अवतार]]को रूपमा, वा आफ्नै अधिकारमा सर्वोच्च भगवान् (''[[स्वयं भगवान्]]'') को रूपमा चिनिन्छ।<ref name="Mahony1987">{{cite journal | author = Mahony, W.K. | year = 1987 | title = Perspectives on Krsna's Various Personalities | url = https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1987-02_26_3/page/333 | journal = History of Religions | volume = 26 | issue = 3 | pages = 333–335 | doi=10.1086/463085 }}</ref> सबै हिन्दु देवताहरूमध्ये एक अत्यन्त लोकप्रिय देवताका रूपमा, कृष्णले धेरै उपाधिहरू प्राप्त गरेका छन् र [[ओडिसा]]का [[जगन्नाथ]] र [[महाराष्ट्र]]का [[विठोबा]] जस्ता धेरै क्षेत्रीय रूपमा महत्त्वपूर्ण देवताहरूलाई आफूमा समाहित गरेका छन्। :<ref name="Knott56">{{Harvnb|Knott|2000|p=56}}</ref> एक प्यारा शिशु, एक दिव्य बालक, एक गोठालो, एक आदर्श प्रेमी, एक दिव्य नायक, एक कूटनीतिज्ञ, एक राजा, एक राजा बनाउने व्यक्ति, एक निस्वार्थी मित्र, एक दार्शनिक, [[अर्जुन]]का सारथी र [[भगवद्गीता]]मा आध्यात्मिक प्रवचन दिने गुरु आदी गरी [[हिन्दु धर्मग्रन्थ|हिन्दु ग्रन्थ]]हरूले उनलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट चित्रण गर्छन्।<ref name="Knott2000">{{Harvnb|Knott|2000|loc=p. 36, p. 15}}</ref> कृष्णको पौराणिक कथाबारे चर्चा गर्ने प्रमुख शास्त्रहरूमा [[महाभारत]], [[हरिवंश]], [[श्रीमद्भागवत पुराण]] र [[विष्णु पुराण]] पर्दछन्। विष्णुका हजार नामहरूको सूची 'विष्णु सहस्रनाम' मा पनि कृष्णका धेरै उपाधि र नामहरू समावेश छन्। == उपाधिहरू == लोकप्रिय संस्कृतिमा, कृष्णलाई प्रायः १०८ नामहरूसँग जोडेर हेरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Rogerson |first=Barnaby |title=Rogerson's Book of Numbers |date=2013-11-07 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84765-983-5 |pages=19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nadeau |first=Randall L. |title=Asian Religions: A Cultural Perspective |date=2014-01-13 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-47195-1 |pages=125 |language=en}}</ref> देवता कृष्णसँग सम्बन्धित ५० सबैभन्दा लोकप्रिय नाम, उपाधि र विशेषणहरूको सूची यस प्रकार छ: {| class="wikitable sortable" |- ! नाम !! अर्थ |- | अच्युत || कहिल्यै पतन नहुने (अविनाशी)<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2016-04-09 |title=Acyuta, Acyutā: 31 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/acyuta |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | माधव || ज्ञानका स्वामी;<ref name="Knapp2005">{{Cite book |last=Knapp |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=a2KPChj7lTwC&dq=hrishikesha+lord+of+senses&pg=PA159 |title=The Heart of Hinduism |date=2005 |publisher=iUniverse |isbn=978-0-595-35075-9 |pages=159 |language=en}}</ref> मह जस्तै मीठो |- | गोविन्द || गाईको रक्षक (गोपालक)<ref>{{Cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=govinda+meaning+prottector&pg=PA331 |title=Food, Feasts, and Faith |date=2017-04-17 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-412-4 |pages=331 |language=en}}</ref> |- | जनार्दन || सबै जीवित प्राणीहरूको मूल निवास र रक्षक |- | केशव || लामो कपाल भएका;<ref>{{Cite book |last=Knapp |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=a2KPChj7lTwC&dq=keshava+meaning&pg=PA159 |title=The Heart of Hinduism |date=2005 |publisher=iUniverse |isbn=978-0-595-35075-9 |pages=159 |language=en}}</ref> [[केशी]] को वध गर्ने; जो स्वयं [[त्रिमूर्ति]] हुन् |- | हरि || (पाप) हरण गर्ने वा हटाउने<ref>{{Cite book |last=Hopkins |first=Steven P. |url=https://books.google.com/books?id=kUO5fk-mS8IC&dq=janardhana+meaning&pg=PA161 |title=An Ornament for Jewels |date=2007-10-18 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-804372-0 |pages=161 |language=en}}</ref> |- | द्वारकानाथ || द्वारकाका स्वामी |- | मुरारि || मुरा नामक असुरको वध गर्ने<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-13 |title=Murari, Mura-ari, Murāri: 10 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/murari |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | वासुदेव || वासुदेवका छोरा |- | मुकुन्द || मुक्ति प्रदान गर्ने<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2016-08-07 |title=Mukunda, Mukundā, Mukumda: 20 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/mukunda |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | पार्थसारथि || पार्थ (अर्जुन) का सारथी<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2017-04-20 |title=Parthasarathi, Pārthasārathī, Pārthasārathi, Partha-sarathi: 4 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/parthasarathi |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | मधुसूदन || मधु नामक असुरको वध गर्ने<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-29 |title=Madhusudana, Madhusūdana, Madhu-sudana: 20 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/madhusudana |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | दामोदर || पेटमा डोरी बाँधिएका (यशोदाले ओखलमा बाँधेको सन्दर्भ) |- | जगन्नाथ || ब्रह्माण्डका स्वामी |- | गोपाल || गाईको रक्षक<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-29 |title=Gopala, Gopāla, Go-pala: 28 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/gopala |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | पुरुषोत्तम || सर्वोच्च पुरुष |- | नन्दकुमार || नन्दका छोरा |- | मनोहर || मन लोभ्याउने सुन्दर |- | जगदिश || ब्रह्माण्डको रक्षक |- | सुरेश || सुर (देवता) हरूका स्वामी |- | श्रीकान्त || श्री (लक्ष्मी) का प्रिय |- | श्रीनाथ || श्री (लक्ष्मी) का पति |- | परमेश्वर || सर्वोच्च ईश्वर |- | मोहन || मोहित पार्ने |- | गिरिधर || पर्वत (गोवर्द्धन) धारण गर्ने |- | सर्वज्ञ || सबै कुरा जान्ने |- | पुण्य || परम पवित्र |- | मुरलीधर || बाँसुरी धारण गर्ने<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-08 |title=Muralidhara, Muralīdhara, Murali-dhara: 9 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/muralidhara |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | देवकीपुत्र || देवकीका छोरा |- | नवनीत || माखन (नौनी) चोर वा खाने |- | निरञ्जन || दोषरहित वा बेदाग |- | हृषीकेश || इन्द्रियहरूका स्वामी<ref name="Knapp2005" /> |- | पतितपावन || पतितहरूको उद्धार गर्ने<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2018-05-25 |title=Patitapavana, Patitapāvana: 3 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/patitapavana |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | श्यामसुन्दर || कालो वर्णका सुन्दर |- | यदुनन्दन || यदु वंशका सन्तान |- | ईश्वर || ब्रह्माण्डका स्वामी<ref>{{Cite book |last=Easwaran |first=Eknath |url=https://books.google.com/books?id=2WsnLilhMYkC&dq=ishvara+meaning+lord+krishna&pg=PA258 |title=Bhagavad Gita |date=2004 |publisher=Shambhala Publications |isbn=978-1-59030-190-6 |pages=258 |language=en}}</ref> |- | ज्ञानेश्वर || ज्ञानका स्वामी |- | चतुर्भुज || चार हात भएका |- | दयानिधि || दयाका भण्डार<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2011-12-19 |title=Dayanidhi: 4 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/dayanidhi |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | दयालु || करुणाका खानी |- | अनिरुद्ध || जसलाई कसैले रोक्न सक्दैन |- | अक्षरा || अविनाशी |- | अद्भुत || आश्चर्यजनक |- | रुक्मिणीपति || रुक्मिणीका पति<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2022-01-10 |title=Rukminipati, Rukmini-pati, Rukmiṇīpati: 1 definition |url=https://www.wisdomlib.org/definition/rukminipati |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | योगेश्वर || योगका स्वामी |- | राधावल्लभ || राधाका प्रिय<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-06 |title=Radhavallabha, Rādhāvallabha: 6 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/radhavallabha |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> |- | पाण्डुरङ्ग || पंढरपुरका स्वामी |- | गुरुवायुरप्पन || गुरुवायुरका स्वामी |- | कण्णन || प्रिय<ref>{{Cite book |last=Hopkins |first=Steven P. |url=https://books.google.com/books?id=kUO5fk-mS8IC&dq=janardhana+meaning&pg=PA161 |title=An Ornament for Jewels |date=2007-10-18 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-804372-0 |pages=162 |language=en}}</ref> (तमिलमा) |- | कान्हा || कालो वर्णको |- | पद्मनाभ || नाइटोबाट कमल निस्केको |- |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:कृष्ण]] if7hrjebjl444f8a19m7dasjd7l90zw 0 149894 1368766 1355738 2026-08-08T22:47:25Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368766 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|मङ्गल र वृहस्पति ग्रहको कक्ष बीचको क्षेत्र}} [[Image:InnerSolarSystem-en.png|300px|thumb|भित्री सौर्यमण्डलका क्षुद्रग्रहहरू र वृहस्पति: यो पेटी वृहस्पति र मङ्गलको कक्षको बीचमा अवस्थित छ। {| style="width:100%;" |- | valign=top| {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[सूर्य]]}} {{legend2|#6ad768|border=1px solid #2B9929|[[वृहस्पति ट्रोजन]]हरू}} {{legend2|#007DD6|border=1px solid #00508A|[[ग्रह]]हरूको [[कक्ष]]}} | valign=top| {{legend2|#e9e9e9|border=1px solid #999999|'''''क्षुद्रग्रह पेटी'''''}} {{legend2|#d39300|border=1px solid #855D00|[[हिल्डा समूह|हिल्डा क्षुद्रग्रहहरू]]}} {{legend2|#c90000|border=1px solid #940000|[[पृथ्वी नजिकका वस्तुहरू]] {{small|(छनोट गरिएका)}}}} |} ]] [[File:Ceres-Vesta-Eros compared to Pluto-Charon.jpg|300px|thumb|यस पेटी भित्रको सबैभन्दा ठूलो पिण्ड वामन ग्रह [[सेरेस (वामन ग्रह)|सेरेस]] हो। क्षुद्रग्रह पेटीको कुल पिण्ड [[यम (ग्रह)|यम]]को भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम छ र यमको चन्द्रमा [[चारोन (चन्द्रमा)|चारोन]]को तुलनामा लगभग दुई गुणा बढी छ।]] '''क्षुद्रग्रह पेटी''' सौर्यमण्डलको एक दुनोट आकारको क्षेत्र हो जुन [[सूर्य]]लाई केन्द्र बनाएर मङ्गल र वृहस्पति ग्रहको कक्षको बीचमा फैलिएको छ। यसमा धेरै ठोस र अनियमित आकारका पिण्डहरू छन् जसलाई [[क्षुद्रग्रह]] वा [[गौण ग्रह]] भनिन्छ। पहिचान गरिएका वस्तुहरू धेरै आकारका भएतापनि यी पिण्डहरू [[ग्रह]]हरू भन्दा धेरै साना छन् र तिनीहरू औसतमा एक अर्काबाट करिब १० लाख किलोमिटर (वा ६ लाख माइल) को दूरीमा रहेका छन्। सौर्यमण्डलका अन्य क्षुद्रग्रह समूहहरूबाट फरक देखाउन यसलाई '''मुख्य क्षुद्रग्रह पेटी''' वा '''मुख्य पेटी''' पनि भनिन्छ।<ref>{{cite news |url=https://www.universetoday.com/32856/asteroid-belt/ |title=What is the Asteroid Belt? | first=Matt | last=Williams |work=Universe Today |date=2015-08-23 |access-date=2016-01-30}}</ref> यो क्षुद्रग्रह पेटी सौर्यमण्डलको सबैभन्दा भित्री र सानो [[तारापुञ्जीय चक्र]] हो। यसको कुल पिण्ड [[चन्द्रमा]]को ३% मात्र हुने अनुमान गरिएको छ, जसको ६०% भाग चारवटा ठूला क्षुद्रग्रहहरू; [[सेरेस (वामन ग्रह)|सेरेस]], [[४ भेस्टा|भेस्टा]], [[२ पालास|पालास]] र [[१० हाइजिया|हाइजिया]]मा केन्द्रित छ। अन्य क्षेत्रहरूमा पाइने [[सौर्यमण्डलका साना पिण्डहरू]] अन्तर्गत पृथ्वी नजिकका वस्तुहरू, [[सेन्टर (साना ग्रह)|सेन्टरहरू]], [[कुइपर पेटी]]का वस्तुहरू, [[स्क्याटर्ड डिस्क]]का वस्तुहरू, [[सेडनोइड]]हरू र [[उर्ट बादल]]का वस्तुहरू पर्दछन्।<ref>{{cite journal|last=Pitjeva|first=E. V.|author-link=Elena V. Pitjeva|title=Masses of the Main asteroid Belt and the Kuiper Belt from the Motions of Planets and Spacecraft|journal=Solar System Research|volume=44|issue=8–9|pages=554–566|year=2018|arxiv=1811.05191|doi=10.1134/S1063773718090050|bibcode=2018AstL...44..554P|s2cid=119404378}}</ref> सेरेस यस क्षेत्रको एक मात्र यस्तो वस्तु हो जुन [[वामन ग्रह]] हुन पर्याप्त ठूलो छ र यसको व्यास करिब ९५० किलोमिटर छ, जबकि भेस्टा, पालास र हाइजियाको औसत व्यास ६०० किलोमिटर भन्दा कम छ।<ref>{{cite journal |author-link = Georgij A. Krasinsky |first1=G. A. |last1= Krasinsky | last2=Pitjeva | first2=E. V. | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. |bibcode=2002Icar..158...98K |title=Hidden Mass in the asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |date=July 2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837 |author2-link=Elena V. Pitjeva}}</ref><ref>{{cite journal |last=Pitjeva |first=E. V. |author-link=Elena V. Pitjeva |title=High-Precision Ephemerides of Planets—EPM and Determination of Some Astronomical Constants |journal=Solar System Research |year=2005 |volume=39 |issue=3 |pages=176–186 |url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |doi=10.1007/s11208-005-0033-2 |bibcode=2005SoSyR..39..176P |s2cid=120467483 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703074335/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |archive-date=July 3, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907164956/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |date=September 7, 2012 }}{{cite web|first = Donald K.|last = Yeomans|date = July 13, 2006|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi|title = JPL Small-Body Database Browser|publisher = NASA JPL|access-date = 2010-09-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20100929043420/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi|archive-date = 29 September 2010|url-status = live}}</ref> बाँकी खनिज वर्गीकृत पिण्डहरूको आकार केही मिटरसम्म साना छन्। क्षुद्रग्रहका पदार्थहरू यति पातलो गरी फैलिएका छन् कि धेरै [[मानवरहित अन्तरिक्ष यान]]हरूले कुनै पनि दुर्घटना बिना यसलाई पार गरिसकेका छन्।<ref>{{cite news |url=https://www.universetoday.com/110276/why-the-asteroid-belt-doesnt-threaten-spacecraft/ |title=Why the asteroid Belt Doesn't Threaten Spacecraft | first=Brian | last=Koberlein |work=Universe Today |date=2014-03-12 |access-date=2016-01-30}}</ref> यद्यपि, ठूला क्षुद्रग्रहहरू बीच टक्कर हुन सक्छ र यसले [[क्षुद्रग्रह समूह]] सिर्जना गर्न सक्छ, जसका सदस्यहरूको कक्षीय विशेषता र संरचना उस्तै हुन्छन्। पेटीभित्रका व्यक्तिगत क्षुद्रग्रहहरूलाई उनीहरूको [[स्पेक्ट्रम]] अनुसार वर्गीकृत गरिन्छ, जसमा [[कार्बन]]युक्त ([[सि-प्रकार क्षुद्रग्रह|सि-श्रेणी]]), [[सिलिकेट]]युक्त ([[एस-प्रकार क्षुद्रग्रह|एस-श्रेणी]]) र प्रयाप्त मात्रामा धातु भएको ([[एम-प्रकार क्षुद्रग्रह|एम-श्रेणी]]) जस्ता तीन आधारभूत समूहमा पर्दछन्। क्षुद्रग्रह पेटी आदिम [[सौर्य निहारिका]]बाट [[प्लानेटेसिमल]]को समूहको रूपमा गठन भएको हो,<ref>{{cite web |url=http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |title=How Did The asteroid Belt Form? Was There A Planet There? |publisher=CosmosUp |date=2016-01-17 |access-date=2016-01-30 |archive-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206114730/http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206114730/http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |date=2018-12-06 }}</ref> जुन [[आदिग्रह]]का साना पूर्ववर्ती रूपहरू हुन्। यद्यपि, मङ्गल र वृहस्पति बीचमा वृहस्पतिको [[गुरुत्वाकर्षण]] अवरोधका कारण तिनीहरू मिलेर एउटा ग्रह बन्न सकेनन्,<ref>{{cite web |url=https://www.space.com/16105-asteroid-belt.html |title=Asteroid Belt: Facts & Information | first=Nola Taylor | last=Redd |work=Space.com |date=2012-06-11 |access-date=2016-01-30}}</ref>जसले गर्दा ती ठोक्किएर टुक्रा-टुक्रा हुन्छन्। नतिजास्वरूप, क्षुद्रग्रह पेटीको मौलिक पिण्डको ९९.९% भाग सौर्यमण्डलको इतिहासको पहिलो १० करोड वर्षमा हराएको थियो। केही टुक्राहरू अन्ततः भित्री सौर्यमण्डलमा प्रवेश गर्दा भित्री ग्रहहरूमा उल्कापिण्डको प्रभाव पर्न गएको थियो। जब क्षुद्रग्रहको सूर्यको परिक्रमा गर्ने अवधि वृहस्पतिसँग [[कक्षीय अनुनाद]]मा हुन्छ, तिनीहरूको कक्षमा विचलन आउँछ। यस्तो दूरीमा [[किर्कवुड ग्याप]] देखा पर्दछ किनभने तिनीहरू अन्य कक्षहरूमा धकेलिन्छन्।<ref>{{cite journal |last1=Delgrande |first1=J. J. |last2=Soanes |first2=S. V. |title=Kirkwood's Gap in the Asteroid Orbits |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-astronomical-society-of-canada_1943-05_37_5/page/187 |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=37 | year=1943 |pages=187 |bibcode = 1943JRASC..37..187D}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} dirjy9eocw05pc87jgh8d7lp0lr8cxz 0 149908 1368756 1353395 2026-08-08T22:34:56Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368756 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|पृथ्वी र सूर्य बीचको औसत दूरी}} {{infobox unit | bgcolour = | name = खगोलीय एकाइ | image= Astronomical unit svg.svg | caption=खरानी रङको रेखाले पृथ्वी–सूर्य बीचको दूरीलाई जनाउँछ, जुन औसतमा लगभग १ खगोलीय एकाइ हुन्छ। | standard = [[खगोलीय एकाइ प्रणाली]] | quantity = [[लम्बाइ]] | symbol = au | symbol2 = {{smallcaps|au}} | symbol3 = AU | units1 = [[एकाइका अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीहरू|अन्तर्राष्ट्रिय]] एकाइहरू | inunits1 = {{val|1.495978707|e=11|ul=m}} | units2 = [[इम्पेरियल एकाइ]] | inunits2 ={{val|9.2956|e=7|ul=mi}} | units3 = अन्य एकाइहरू | inunits3 = {{val|4.8481|e=-6|ul=pc}} {{val|1.5813|e=-5|ul=ly}} }} '''खगोलीय एकाइ''' (चिन्ह: '''au'''<ref>{{cite web |title=On the re-definition of the astronomical unit of length |id=Resolution B2 |conference=XXVIII General Assembly of International Astronomical Union |publisher=International Astronomical Union |place=Beijing, China |date=31 August 2012 |url=http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305215811/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |archive-date=5 March 2025 |quote=... recommends ... 5. that the unique symbol "au" be used for the astronomical unit. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816112418/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |date=16 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.oxfordjournals.org/our_journals/mnras/for_authors/#6.4%20Miscellaneous%20journal%20style | archive-url=https://web.archive.org/web/20121022064348/http://www.oxfordjournals.org/our_journals/mnras/for_authors/#6.4%20Miscellaneous%20journal%20style | url-status=dead | archive-date=22 October 2012 | title=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Instructions for Authors | website=Oxford Journals | access-date=20 March 2015 | quote=The units of length/distance are Å, nm, μm, mm, cm, m, km, au, light-year, pc.}} </ref>वा '''AU''') लम्बाइको एउटा यस्तो एकाइ हो जसको मान ठीक {{val|149597870700|u=मिटर}} बराबर हुन्छ।<ref>{{cite web |id=Resolution B2 |title=On the re-definition of the astronomical unit of length |publisher=International Astronomical Union |conference=XXVIII General Assembly of International Astronomical Union |place=Beijing |date=31 August 2012 |url=http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305215811/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |archive-date=5 March 2025 |quote=... recommends [adopted] that the astronomical unit be re-defined to be a conventional unit of length equal to exactly {{val|149,597,870,700}} metres, in agreement with the value adopted in IAU 2009 Resolution B2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816112418/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |date=16 August 2013 }}</ref>ऐतिहासिक रूपमा, सन् २०१२ मा यसको आधुनिक पुन: परिभाषा हुनु अघि, खगोलीय एकाइलाई पृथ्वी र सूर्य बीचको औसत दूरी (पृथ्वीको [[सूर्यनीच]] र [[सूर्यउच्च]]को औसत) को रूपमा परिकल्पना गरिएको थियो। खगोलीय एकाइ मुख्यतया [[सौर्यमण्डल]] भित्र वा अन्य [[तारा]]हरूको वरिपरि दूरी मापन गर्न प्रयोग गरिन्छ। यो खगोलीय लम्बाइको अर्को एकाइ, [[पारसेक]]को परिभाषामा पनि एक मौलिक अवयव हो।<ref>{{cite journal |author1=Luque, B. |author2=Ballesteros, F.J. |year=2019 |title=Title: To the Sun and beyond |journal=[[Nature Physics]] |volume=15 |issue=12 |page=1302 |doi=10.1038/s41567-019-0685-3 |doi-access=free|bibcode=2019NatPh..15.1302L }}</ref> एक खगोलीय एकाइ लगभग ४९९ [[प्रकाश-सेकेन्ड]] बराबर हुन्छ। == चिन्ह प्रयोगको इतिहास == खगोलीय एकाइका लागि विभिन्न एकाइ चिन्ह र सङ्क्षिप्त रूपहरू प्रयोगमा आएका छन्। सन् १९७६ को एउटा प्रस्तावमा, [[अन्तर्राष्ट्रिय खगोलीय सङ्घ]]ले खगोलीय एकाइ बराबरको लम्बाइ बुझाउन चिन्ह ''A'' को प्रयोग गरेको थियो। खगोलीय साहित्यमा, AU चिन्ह सामान्य रूपमा प्रयोग गरिन्छ। सन् २००६ मा, [[तौल तथा मापन सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय ब्युरो]]ले फ्रान्सेली नाम "युनिटे आस्त्रोनोमिक" बाट यस एकाइको चिन्हको रूपमा ua लाई सिफारिस गरेको थियो।<ref>{{citation |author=Bureau International des Poids et Mesures |author-link=Bureau International des Poids et Mesures |date=2006 |title=The International System of Units (SI) |edition=8th |publisher=Organisation Intergouvernementale de la Convention du Mètre |page=126 |url=http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead}}</ref> [[आइएसओ ८००००-३]]:२००६ को गैर-मानक परिशिष्ट C मा (जुन पछि फिर्ता लिइयो), खगोलीय एकाइको चिन्ह ua नै राखिएको थियो। सन् २०१२ मा, खगोलीय सङ्घले "खगोलीय एकाइका लागि हाल विभिन्न चिन्हहरू प्रयोगमा रहेको" कुरालाई ध्यानमा राख्दै, चिन्ह "au" को प्रयोग गर्न सिफारिस गरेको थियो। अमेरिकी खगोलीय समाज र शाही खगोलीय समाजद्वारा प्रकाशित वैज्ञानिक पत्रिकाहरूले त्यसपछि यसै चिन्हलाई अपनाएका थिए। <ref>{{cite web |title=Manuscript Preparation: AJ & ApJ Author Instructions |website=American Astronomical Society |url=http://aas.org/authors/manuscript-preparation-aj-apj-author-instructions#_Toc2.2 |access-date=29 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221121728/http://aas.org/authors/manuscript-preparation-aj-apj-author-instructions#_Toc2.2 |archive-date=21 February 2016 |quote=Use standard abbreviations for ... natural units (e.g., au, pc, cm). }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221121728/http://aas.org/authors/manuscript-preparation-aj-apj-author-instructions#_Toc2.2 |date=21 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |title=Instructions to Authors |website=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/mnras/pages/General_Instructions |access-date=5 November 2020 |quote=The units of length/distance are Å, nm, µm, mm, cm, m, km, au, light-year, pc.}}</ref> सन् २०१४ को संशोधन र सन् २०१९ को एसआई ब्रोसरको संस्करणमा, तौल तथा मापन सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय ब्युरोले एकाइ चिन्ह "au" को प्रयोग गरेको थियो।<ref>{{cite web |orig-year=2006 |year=2014 |title=The International System of Units (SI) |edition=8th |publisher=BIPM |series=SI Brochure |url=http://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/table6.html |access-date=3 January 2015}}{{cite web |url=https://www.bipm.org/utils/common/pdf/si-brochure/SI-Brochure-9-EN.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.bipm.org/utils/common/pdf/si-brochure/SI-Brochure-9-EN.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |series=SI Brochure |title=The International System of Units (SI) |edition=9th |year=2019 |publisher=BIPM |page = 145 |access-date=1 July 2019}}</ref> आइएसओ ८००००-३:२०१९, जसले आइएसओ ८००००-३:२००६ लाई विस्थापित गरेको थियो जसमा खगोलीय एकाइको उल्लेख गरिएको छैन।<ref>{{cite web |title=ISO 80000-3:2019 |date=19 May 2020 |url=https://www.iso.org/standard/64974.html |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2020-07-03}}{{cite web |id=ISO 80000-3:2019(en) |series=Quantities and units |title=Part 3: Space and time |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:80000:-3:ed-2:v1:en |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2020-07-03}}</ref> == उदाहरणहरू == तलको तालिकामा केही दूरीहरू खगोलीय एकाइमा दिइएका छन्। यसमा केही यस्ता दूरीका उदाहरणहरू पनि समावेश छन् जुन सामान्यतया खगोलीय एकाइमा दिइँदैन, किनकि ती कि त अति छोटा छन् वा अति लामा छन्। दूरीहरू सामान्यतया समयसँगै परिवर्तन भइरहन्छन्। उदाहरणहरू बढ्दो दूरीको क्रममा सूचीबद्ध गरिएका छन्। {| class="wikitable sortable" ! width= 100 | वस्तु वा लम्बाई ! खगोलीय एकाइमा लम्बाई{{br}}वा दूरी ! width= 50 class="unsortable"| दायरा ! class="unsortable" | टिप्पणी र सन्दर्भ बिन्दु ! width= 25 class="unsortable" | सन्दर्भ |- style="background-color: #e2e2e2" | [[प्रकाश-सेकेन्ड]] | align=right| {{val|0.002}} | — | प्रकाशले एक सेकेन्डमा पार गर्ने दूरी | — |- | [[चन्द्र दूरी (खगोल विज्ञान)|चन्द्र दूरी]] | align=right| {{val|0.0026}} | — | पृथ्वीबाटको औसत दूरी ([[अपोलो कार्यक्रम|अपोलो मिसन]]हरूलाई यात्रा गर्न करिब ३ दिन लागेको थियो) | — |- style="background-color: #e2e2e2" |[[सौर्य अर्धव्यास]] | align=right| {{val|0.005}} | — | [[सूर्य]]को अर्धव्यास ({{val|695500|u=km}}, {{val|432450|u=mi}}, पृथ्वीको अर्धव्यास भन्दा सय गुणा वा बृहस्पति को औसत अर्धव्यास भन्दा १० गुणा बढी) | — |- style="background-color: #e2e2e2" | [[प्रकाश-मिनेट]] | align=right| {{val|0.12}} | — | प्रकाशले एक मिनेटमा पार गर्ने दूरी | — |- | [[बुध (ग्रह)|बुध]] | align=right| {{val|0.39}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- | [[शुक्र (ग्रह)|शुक्र]] | align=right| {{val|0.72}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- |[[पृथ्वी]] | align=right| {{val|1.00}} | — |सूर्यबाट [[पृथ्वीको कक्ष]]को औसत दूरी ([[सूर्यको प्रकाश]] पृथ्वीमा पुग्न ८ मिनेट १९ सेकेन्ड लाग्छ) | — |- | [[मङ्गल (ग्रह)|मङ्गल]] | align=right| {{val|1.52}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- | [[बृहस्पति (ग्रह)|बृहस्पति]] | align=right| {{val|5.2}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- style="background-color: #e2e2e2" | [[प्रकाश-घण्टा]] | align=right| {{val|7.2}} | — | प्रकाशले एक घण्टामा पार गर्ने दूरी | — |- | [[शनि (ग्रह)|शनि]] | align=right| {{val|9.5}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- | [[अरुण (ग्रह)|अरुण]] | align=right| {{val|19.2}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- | [[काइपर बेल्ट]] | align=right| {{val|30}} | — | align=left | भित्री किनारा लगभग ३० खगोलीय एकाइबाट सुरु हुन्छ |<ref>{{cite journal |author=Stern |first1=Alan |last2=Colwell |first2=Joshua E. |date=1997 |title=Collisional erosion in the primordial Edgeworth-Kuiper belt and the generation of the 30–50&nbsp;au Kuiper gap |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/879 |journal=The Astrophysical Journal |volume=490 |issue=2 |pages=879–82 |bibcode=1997ApJ...490..879S |doi=10.1086/304912 |s2cid=123177461 |doi-access=free}}</ref> |- | [[वरुण (ग्रह)|वरुण]] | align=right| {{val|30.1}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- | [[इरिस (वामन ग्रह)|इरिस]] | align=right| {{val|67.8}} | — | सूर्यबाटको औसत दूरी | — |- |''[[भोयाजर २]]'' | align=right| {{val|141}} | — | सेप्टेम्बर २०२५ मा सूर्यबाटको दूरी | <ref name="distantprobes">[https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/status/ Voyager Mission Status].</ref> |- | ''[[भोयाजर १]]'' | align=right| {{val|168}} | — | सेप्टेम्बर २०२५ मा सूर्यबाटको दूरी | <ref name="distantprobes"/> |- style="background-color: #e2e2e2" | [[प्रकाश-दिन]] | align=right| {{val|173}} | — |प्रकाशले एक दिनमा पार गर्ने दूरी | — |- | [[सेडना (वामन ग्रह)|सेडना]] (अपहेलियन) | align=right| {{val|937}} | — | सूर्यबाट कक्षको सबैभन्दा टाढाको बिन्दुको दूरी | — |- style="background-color: #e2e2e2" | [[प्रकाश-वर्ष]] | align=right| {{val|63241}} | — | प्रकाशले एक [[जुलियन वर्ष (खगोल विज्ञान)|जुलियन वर्ष]] (३६५.२५ दिन) मा पार गर्ने दूरी | — |- | [[उर्ट क्लाउड]] | align=right| {{val|75000}} | ± {{val|25000}} |सूर्यबाट उर्ट क्लाउडको बाहिरी सीमाको दूरी (अनुमानित, १.२ प्रकाश-वर्ष बराबर) | — |- style="background-color: #e2e2e2" | [[पारसेक]] | align=right| {{val|206265}} | — | एक [[पारसेक]]। पारसेकलाई खगोलीय एकाइको आधारमा परिभाषित गरिन्छ, जुन सौर्यमण्डलको दायरा बाहिरको दूरी नाप्न प्रयोग गरिन्छ र यो लगभग ३.२६ प्रकाश-वर्ष बराबर हुन्छ: 1 pc = 1&nbsp;au/tan(1″) | <ref name=au_parsec/><ref>{{cite web |url=http://www.iau.org/public/themes/measuring/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310001225/http://www.iau.org/public/themes/measuring/ |archive-date=10 March 2025 |title=Measuring the Universe – The IAU and astronomical units |publisher=International Astronomical Union |access-date=20 April 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219024527/https://www.iau.org/public/themes/measuring/ |date=19 December 2016 }}</ref> |- | [[प्रक्सिमा सेन्टाउरी]] | align=right| {{val|268000}} | ± 126 | सौर्यमण्डलको सबैभन्दा नजिकको ताराको दूरी | — |- | [[आकाशगङ्गा]]को [[ग्यालेक्टिक सेन्टर]] | align=right| {{val|1700000000}} | — | सूर्यदेखि आकाशगङ्गाको केन्द्रसम्मको दूरी | — |- ! colspan=5 style="font-weight: normal; font-size: 0.9em; text-align: left; padding: 6px 2px 4px 4px" | टिप्पणी: यस तालिकाका तथ्याङ्कहरू सामान्यतया राउन्ड गरिएका अनुमानहरू हुन् र अन्य स्रोतहरू भन्दा फरक हुन सक्छन्। तालिकामा तुलनाका लागि लम्बाईका अन्य एकाइहरू पनि समावेश छन्। |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} tpown7babo86s8hsn9riwj46vyfqf1z 0 150078 1368846 1354440 2026-08-09T00:40:43Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368846 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|डच कला व्यापारी (सन् १८५७–१८९१)}} {{Infobox person | name = तेओ फन गोख | image = File:Theo van Gogh (1888).png | caption = सन् १८८८ मा फन गोख | birth_name = तेओदोरेस फन गोख<ref name="Naifeh p.23"/> | birth_date = {{Birth date|1857|05|01|df=yes}} | birth_place = जुन्दार्त, नेदरल्यान्ड्स | death_date = {{Death date and age|1891|01|25|1857|05|01|df=yes}} | death_place = [[उट्रेच]], नेदरल्यान्ड्स | death_cause = मस्तिष्कको उपदंशजन्य पक्षघात | known_for = कला सङ्कलक, कला व्यापारी; आफ्ना दाजु [[भिन्सेन्त फन गोख]]का आर्थिक समर्थक, जससँग उनले सयौँ पत्रहरू आदानप्रदान गरेका थिए। | occupation = [[कला व्यापारी]] | spouse = {{Marriage|[[योहान्ना फन गोख-बोङ्गेर|जोहाना बोङ्गेर]]|17 April 1889}} | children = [[भिन्सेन्त विलम फन गोख (कला सङ्कलक)|भिन्सेन्त विलम फन गोख]] | relatives = भिन्सेन्त फन गोख (दाजु) <br/> [[कोर फन गोख]] (भाइ) <br/> [[विल फन गोख]] (बहिनी) <br/> [[तेओ फन गोख (चलचित्र निर्देशक)|तेओ फन गोख]] (पनाति - चलचित्र निर्देशक) <br/> [[ल्यु फन गोख]] (खनाती) }} '''तेओदोरेस फन गोख''' ({{IPA|nl|teːjoːˈdoːrʏs ˈteːjoː vɑŋ ˈɣɔx|lang}};{{efn|अलग रूपमा उच्चारण गर्दा, ''van'' को उच्चारण {{IPA|nl|vɑn|}} हुन्छ।}} १ मे १८५७ – २५ जनवरी १८९१) एक डच [[कला व्यापारी]] र उत्तर प्रभावोत्पादी चित्रकार [[भिन्सेन्त फन गोख]]का भाइ थिए। आफ्ना दाजुको कलात्मक महत्त्वाकांक्षा र भलाइका लागि उनले गरेको निरन्तर सहयोगले नै भिन्सेन्तलाई पूर्ण रूपमा [[चित्रकला]]मा समर्पित हुन सम्भव तुल्याएको थियो। एक कला व्यापारीको रूपमा, फन गोखले समकालीन फ्रान्सेली कलालाई सर्वसाधारणमाझ चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।<ref name="jstor">{{cite journal |author=Belinda Thomson |year=1999 |title=Theo van Gogh. Amsterdam, Van Gogh Museum |url=https://archive.org/details/sim_burlington-magazine_1999-09_141_1158/page/567 |journal=The Burlington Magazine |volume=141 |issue=1158 |pages=567–569 |jstor=888614}}</ref> आफ्ना दाजुको ३७ वर्षको उमेरमा भएको मृत्युको ६ महिनापछि ३३ वर्षको उमेरमा फन गोखको पनि मृत्यु भएको थियो। फन गोखसँग आफ्ना दाजुका लगभग सबै कलाकृतिहरूको स्वामित्व थियो। उनकी विधवा, [[योहान्ना फन गोख-बोङ्गेर]]ले भिन्सेन्तका कार्यहरूको प्रचार गर्न र आफ्ना श्रीमानको सम्झनालाई जीवित राख्ने काम गरेकी थिइन्। सन् १९१४ मा, फन गोखका अवशेषहरूलाई उनका दाजु भिन्सेन्तको चिहानको छेउमा गाडिएको थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:Graven van goghs.jpg|thumb|right|175px|[[ओभेर-सुर-वाज]]को चिहानमा भिन्सेन्त र तेओ फन गोखका चिहानहरू]] विवाहको समयमा फन गोखको स्वास्थ्य अवस्था राम्रो थिएन। वास्तवमा, स्वास्थ्यकै कारण उनलाई जीवन बीमाको नीति दिन अस्वीकार गरिएको थियो। उनका दाजुको मृत्यु भएको केही महिनापछि उनको स्वास्थ्य अवस्था निकै खस्किएको थियो। १८ नोभेम्बर १८९० मा उनलाई [[डेन डल्डर]]स्थित 'विलेम आर्नट्ज अस्पताल' (एक मनोरोग अस्पताल) मा भर्ना गरिएको थियो। उनलाई पेरिसमा क्रमिक र सामान्य पक्षघातबाट पीडित भएको निदान गरिएको थियो। प्रारम्भिक परीक्षणले यो निदानलाई पुष्टि गरेको थियो। १ डिसेम्बरसम्ममा उनको मेडिकल प्रतिवेदनले उनीमा ''मस्तिष्कको उपदंशजन्य पक्षघात''का सबै लक्षणहरू देखिएको पुष्टि गरेको थियो जुन [[भिरिङ्गी]]को कारणले लाग्ने मस्तिष्कको रोग हो। उनको मृत्यु २५ जनवरी १८९१ मा भएको थियो। मृत्युको कारणको रूपमा "वंशानुगत, दीर्घकालीन रोग, अत्यधिक काम र शोक" का कारण भएको ''मस्तिष्कको उपदंशजन्य पक्षघात''लाई सूचीबद्ध गरिएको थियो।<ref name="Van Gogh in Auvers: His Last Days"/> सन् १९१४ मा, तओकी विधवा ''जो''को इच्छा अनुसार उनको शवलाई उट्रेचबाट निकालेर [[ओभेर-सुर-वाज]]मा आफ्ना दाजुको छेउमा दाजुभाइ "सधैंभरि सँगै रहन सकुन्" भन्ने उद्देश्यले पुन: गाडिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.waymarking.com/waymarks/WM6EJQ_La_tombe_de_Vincent_Van_Gogh_Auvers_sur_Oise_France |title=La tombe de Vincent Van Gogh |place=Auvers-sur-Oise, France |website=Groundspeak |access-date=23 June 2009}}</ref> यसो गरेर उनले अबका दिनमा ती प्रख्यात कलाकारको चिहान हेर्न आउनेहरूले जीवनकालमा तेओ आफ्ना दाजुसँग कति नजिक थिए भन्ने कुरा थाहा पाउने छन् भन्ने कुराको सुनिश्चितता दिलाएकी थिइन्। == टिप्पणीहरू == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सन् १८५७ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १८९१ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:कला व्यापारीहरू]] [[श्रेणी:फन गोख परिवार]] fy4wi7gl6q0981wd4wm8399wgpy67vm 0 150104 1368891 1357417 2026-08-09T01:31:58Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368891 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Schmiedefeuer_2.jpg|अङ्गुठाकार|धातुको तातो काम लागि आरन]]'''आरन''' भनेको [[धातु]] पोल्न, तताउन प्रयोग गरिने एक प्रकारको चुल्हो/ [[भट्टा|भट्टि]] आगो हो। [[लोहार]]ले धातुलाई आरनमा त्यो तापक्रममा तताउछ जसमा कुटेर, पिटेर आकार दिन सजिलो हुन्छ। यो प्रकृयालाई [[फोर्जिङ]] भनिन्छ। धातुलाई आरनमा राख्न निकाल्न [[चिम्टा]] को प्रयोग गरिन्छ। कहिलेकाँही आरनमा तताएर धातुलाई पानी वा तेलमा डुबाइन्छ। यसलाई अर्चाप्ने (Quenching) भनिन्छ। स्टिललाई कडा र कठोर गर्नुपर्छ भने यो काम गरिन्छ । == प्रकार == === कोइला आरन === [[चित्र:Coal-forge-diagram.svg|अङ्गुठाकार|तल ब्लास्ट कोइला आरन]] आरनमा धातु तताउन सामान्यतया [[कोइला]], औद्योगिक कोक वा [[ब्रिकेट]] इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्दछ। यी आरनको डिजाइन समयसँगै भिन्न छन्, तर चाहे ईन्धन कोइला, कोक वा चारकोल होस् आधारभूत डिजाइन उस्तै रहेको छ।<ref>{{Cite web |title=The Blacksmith Forge Part 1 the Pit Forge : Anvilfire.com article |url=http://www.anvilfire.com/FAQs/the_forge.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007030701/http://www.anvilfire.com/FAQs/the_forge.php |archive-date=2016-10-07 |access-date=2016-07-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007030701/http://www.anvilfire.com/FAQs/the_forge.php |date=2016-10-07 }}</ref> फोर्जिङको हजारौं वर्षहरूमा, यी उपकरणहरू एक वा अर्को रूपमा यस प्रकारको आरनको आवश्यक रूपमा विकसित भएका छन्ः <ref>{{Cite journal |last=Light |first=John D. |date=July 1987 |title=Blacksmithing Technology and Forge Construction |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1987-07_28_3/page/658 |journal=Technology and Culture |volume=28 |issue=3 |pages=658–665 |doi=10.2307/3104997 |jstor=3104997 |s2cid=112819098}}</ref> === ग्यास आरन === ग्यास आरनमा सामान्यतया [[प्रोपेन]] वा [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]] इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। == उपकरणहरू == * '''घन (Sledgehammer):''' रातो तातो फलामलाई पिटेर आकार दिन प्रयोग गरिने ठूलो र गह्रौँ हम्मर। * '''हतौडा (Hammer):''' साना कामका लागि वा सानो आकार दिन प्रयोग गरिने औजार। * '''अचानो वा एँडिल (Anvil):''' फलामलाई राखेर कुट्नका लागि प्रयोग गरिने फलामको ठूलो र समतल पिण्ड। यसलाई कतिपय ठाउँमा 'लिही' पनि भनिन्छ। * '''रेती (File):''' फलामको सामान तयार भएपछि त्यसलाई रगडेर चिल्लो पार्न वा धार लगाउन प्रयोग गरिने खस्रो औजार। * '''चिम्टा (Tongs):''' तातो फलामलाई आरनबाट निकाल्न वा समात्न प्रयोग गरिने लामो चिम्टा जस्तो औजार। ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[भट्टा]] *[[ढलोट उद्योग]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:धातुकार्य]] rjte3nemd7d097z00zhjigmsgjtspr5 0 150342 1368757 1357628 2026-08-08T22:36:17Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368757 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}[[रसायन शास्त्र|रसायन विज्ञान]] र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले [[डिसी करेन्ट]] (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए।<ref>{{cite journal |last1=Oesper |first1=Ralph |last2=Speter |first2=Max |title=The Faraday-Whewell correspondence concerning electro-chemical terms |url=https://archive.org/details/sim_scientific-monthly_1937-12_45_6/page/535 |journal=The Scientific Monthly |date=1937 |volume=45 |issue=6 |pages=535–546|bibcode=1937SciMo..45..535O }}</ref> == संक्षिप्त इतिहास == * १८०० - विलियम निकल्सनौर जोहान रिटरले पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस गरी [[हाइड्रोजन]] एवं [[प्राणवायु|अक्सिजन]] ग्याँस अलग गरे। * १८०७ - [[हम्फ्री डेभी|हम्फ्री डेभी]]ले इलेक्ट्रोलाइसिसको उपयोग गरी [[पोटासियम]], [[सोडियम]], [[बेरियम]], एवं [[म्याग्नेसियम|मैगनीसियम]]को खोज गरे। * 1834 – [[माइकल फराडे|माइकल फाराडे]]ले इलेक्ट्रोलिसिसका दुई नियमहरू प्रकाशित गरे र यसको लागि गणितीय व्याख्या प्रस्तुत गरे, र इलेक्ट्रोड, इलेक्ट्रोलाइट, एनोड, क्याथोड, आयन र क्याटाअन जस्ता शब्दावलीहरू प्रस्तुत गरे। * १८८६ - हेनरी मोइसन (Henri Moissan)ले इलेक्ट्रोलाइसिसबाट [[फ्लोरिन]] का खोज गरे। * १८८६ - [[एल्मुनियम|अलमुनियम]]को निष्कर्षण (extraction)को लागि हल-हेरोल्ट (Hall-Héroult) प्रक्रियाको आविष्कार * १८९० - कास्टनर-केल्नर प्रक्रिया (Castner-Kellner process) द्वारा सोडियम हाइड्राक्साइड का निर्माण * १९०२ – पोलिश इन्जिनियर र आविष्कारक स्टानिस्लाव लास्ज्स्कीन्स्कीले तामा र जस्ताको इलेक्ट्रोलाइसिसको लागि पोलिश पेटेन्ट फाइल गरे र पेटेन्ट हासिल गरे।<ref name=":2">{{Cite web |date=2019-09-18 |title=Bohaterski naukowiec upamiętniony na kieleckim deptaku |url=https://radiokielce.pl/496240/post-91395/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=De Verbno Łaszczyńscy » Stanisław Ignacy Łaszczyński |url=https://laszczynski.pl/biografie/stanislaw-ignacy-laszczynski/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Wyborcza.pl |url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,30793703,polak-wynalazl-alternatywe-dla-dynamitu-robil-interesy-od.html |access-date=2024-06-03 |website=wyborcza.pl}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} baes6qut9nplggk4lfgmc0k3nywyjgl 0 150436 1368780 1368534 2026-08-08T23:09:55Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368780 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = सोभियत सङ्घको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}} | Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg | Imagesize = 300px | Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include: | caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union. | participants = {{bulleted list|सोभियत सङ्घ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}} | date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}<br>(3 years, 1 month, and 10 days) | location = {{Collapsible list |title=[[सोभियत सङ्घ]] |bullets=on |'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':<br/> * [[रसिया]], * [[युक्रेन]], * [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}} * [[लिथुआनिया]], * [[लात्भिया]], * [[इस्टोनिया]], * [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}} * [[जर्जिया]], * [[आर्मेनिया]], * [[अजरबैजान]], * [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]], * [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}} * [[उज्बेकिस्तान]] * [[ताजिकिस्तान]], * [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}} |'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:<br/> * '''[[अबखाजिया|अब्खाजिया]]''' (1992–present), * [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023), * [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000), * [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014), * [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95), * [[Karakalpakstan]] (1992–93), * [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93), * '''[[South Ossetia]]''' (1992–present), * [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94), * '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present) }} | cause = {{Collapsible list |title=विघटनको कारणहरू |bullets=on| मुल कारण * आर्थिक सुस्तताको युग * सोभियत सङ्घ भित्र जातीय तनाब * [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति * आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा * सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन }} | result = {{Collapsible list|सोभियत सङ्घ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन |सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य |एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना |पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौँ पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल |कयौँ सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय सङ्कट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए |Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठुलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। }} | partof = [[शीतयुद्ध]] | notes = <div style="text-align: left">{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}<br/>{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).<br/>{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).<br/>{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).<br/>{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.</div> | mapframe = no }}१९९१ डिसेम्बर २६ मा, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत सङ्घका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत सङ्घका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। १९९१ मा सोभियत सङ्घको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू। यो प्रक्रिया देशका विभिन्न घटक गणराज्यहरूमा बढ्दो अशान्तिसँगै सुरु भयो। अशान्ति गणराज्य र केन्द्रीय सरकार बीचको निरन्तर राजनीतिक र विधायीकी द्वन्द्वमा परिणत भयो। १६ नोभेम्बर १९८८ मा सङ्घ भित्र राज्य सार्वभौमिकता घोषणा गर्ने इस्टोनिया पहिलो सोभियत गणराज्य थियो। लिथुआनिया सोभियत सङ्घबाट पुनर्स्थापित पूर्ण स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो गणराज्य थियो, त्यसपछि यसको बाल्तेली छिमेकी लाटभिया, र दक्षिणी काकेशस गणराज्य जर्जिया अर्को दुई महिनामा यसमा सामेल भयो। १९९१ को अगस्टको असफल कुको समयमा, कम्युनिस्ट कट्टरपन्थी र सैन्य अभिजात वर्गले गोर्बाचेभलाई अपदस्थ गर्ने र असफल सुधारहरूलाई रोक्ने प्रयास गरे। यद्यपि, उथलपुथलको कारण केन्द्रीय सरकारले मस्कोको प्रभाव गुमायो, अन्ततः धेरै गणराज्यहरूले त्यसपछिका दिन र महिनाहरूमा स्वतन्त्रताको घोषणा गरे। २५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रुसी सङ्घका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झन्डा अन्तिम पटक [[क्रेमलिन]]बाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रुसी तिरंगा झन्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत सङ्घको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा सङ्घलाई विघटन गर्‍यो।<ref name="ReferenceC">{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}</ref> यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणराज्यहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।<ref>{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}</ref> == पृष्ठभूमि == [[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत सङ्घका भागहरू]] १९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत सङ्घ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत सङ्घले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट सङ्गठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे। १९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफुलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिस्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत सङ्घलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[लियोनिद ब्रेझनेभ|ब्रेज्नेभ]]को शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि "फलामको पर्दा" राखिएको थियो। "[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]" को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको प्रत्याभूति गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत सङ्घले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, "सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व" सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन। [[रुस|रुस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठुलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसङ्ख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रुसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत सङ्घको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो। सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हङ्गेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्यान्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो। सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिस्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिस्टहरूलाई कमजोर बनाए। सोभियत सङ्घको विघटनको लागि कम्युनिस्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत सङ्घमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए। === आर्थिक सङ्कट === [[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीँ उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत सङ्घको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक पतन निम्त्यायो। १९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत सङ्घको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो। शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिस्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो। संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रमा ठुलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत सङ्घले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत सङ्घले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत सङ्घलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो। त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्यान्डमा, सैन्य सङ्गठन " [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी" ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे। === गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू === [[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]] मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}</ref> ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।<ref>{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}</ref> सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।<ref>{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}</ref> २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीवी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर "शक्तिशाली" मन्त्रालयहरूलाई अनुकुल बनाए। गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत सङ्घ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए।,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}</ref> यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत सङ्घका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागु गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}</ref> ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}</ref> रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे।<ref name="m446">{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}</ref> गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ। === उस्कोरेनी === गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो। === पेरेस्त्रोइका === पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।<ref name="m521">{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&pg=PA76&printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}</ref> यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए: (१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने। (२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन। (३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न। (४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न। (५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने। यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ। गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो। पेरेस्त्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे। === ग्लासनोस्त === ग्लासनोस्तको अर्थ "खुलापन" हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिँन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिँन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन। ; <nowiki>गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:</nowiki> १. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो। २. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे। ३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो। ४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो। ५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो। ६. यो खुला बहस सोभियत सङ्घमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत सङ्घ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए। ७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत सङ्घलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत सङ्घको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत सङ्घको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे। == १९९० == === सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्य गुमायो === ७ फेब्रुअरी १९९० मा, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले पार्टीले राजनीतिक शक्तिमा आफ्नो [[एकाधिकार]] त्याग्नुपर्छ भन्ने गोर्बाचेभको सिफारिसलाई स्वीकार गर्‍यो।<ref>{{cite web |title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |archive-date=22 January 2018 |access-date=23 June 2011 |publisher=History.com}}</ref> १९९० मा, सोभियत सङ्घका सबै पन्ध्र घटक गणराज्यहरूले आफ्नो पहिलो प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव सम्पन्न भयो, जसमा सुधारवादी र जातीय राष्ट्रवादीहरूले धेरै सिटहरू जिते। कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्यहरूमा चुनाव हार्‍यो: लिथुआनिया, मोल्डोभा, इस्टोनिया, लाटभिया, जर्जियामा घटक गणराज्यहरूले आफ्ना राज्यको सार्वभौमिकता घोषणा गर्न थाले र मस्को केन्द्रीय सरकारसँग "कानूनको युद्ध" सुरु गर्‍यो; गणराज्यहरूले स्थानीय कानूनहरूसँग बाझिने सङ्घ-व्यापी कानूनलाई अस्वीकार गरे, आफ्नो स्थानीय अर्थतन्त्रमा नियन्त्रण कायम राखे, र सोभियत सरकारलाई कर तिर्न अस्वीकार गरे। लिथुआनियाले लिथुआनियाली पुरुषहरूलाई सोभियत सशस्त्र सेनामा अनिवार्य सेवा गर्नुपर्ने नियम अन्त्य गर्‍यो। यो द्वन्द्वले आपूर्ति प्रणाली अवरुद्ध हुँदा आर्थिक अव्यवस्था निम्त्यायो र सोभियत अर्थतन्त्रमा थप गिरावट आयो।<ref name="Russia, The Tsarist and Soviet Legacy">Acton, Edward (1995). ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy''. Longman Group Ltd. {{ISBN|0-582-08922-0}}.</ref> === सोभियत सङ्घ र रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्य बीचको प्रतिस्पर्धा === ४ मार्च १९९० मा, रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यले रूसको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको लागि चुनाव गर्‍यो। [[बोरिस येल्तसिन]] ७२ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दै निर्वाचित भए। <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin: A Revolutionary Life''. HarperCollins, 2000. pp. 739–740.</ref> २९ मे १९९० मा, येल्तसिन रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतको अध्यक्षमा निर्वाचित भए, यद्यपि गोर्बाचेभले रुसी प्रतिनिधिहरूलाई उनलाई मतदान नगर्न आग्रह गरेका थिए। येल्तसिनलाई सर्वोच्च सोभियतका लोकतान्त्रिक र रूढिवादी सदस्यहरूले समर्थन गरेका थिए, जसले विकासशील राजनीतिक परिस्थितिमा शक्ति खोजेका थिए। रुसी गणराज्य र सोभियत सङ्घ बीच एक नयाँ शक्ति सङ्घर्ष देखा पर्‍यो। १२ जुन १९९० मा, रुसी गणराज्यको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसले सार्वभौमिकताको घोषणापत्र घोषणा गर्‍यो। १२ जुलाई १९९० मा, येल्तसिनले २८औँ काङ्ग्रेसमा नाटकीय भाषणमा कम्युनिस्ट पार्टीबाट राजीनामा दिए।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|title=1990: Yeltsin Resignation Splits Soviet Communists|date=12 July 1990|access-date=29 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023134854/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|archive-date=23 October 2012|publisher=BBC News|url-status=live}}</ref> === बाल्तेली गणराज्यहरू === ११-१३ जनवरी १९९० मा गोर्बाचेभको लिथुआनियाली राजधानी भिल्नियसको गरे। उनको भ्रमणले अनुमानित २५०,००० मानिसहरूको उपस्थिति रहेको स्वतन्त्रता समर्थक र्‍यालीलाई उत्तेजित बनायो। ११ मार्चमा, लिथुआनियाली गणराज्यको नवनिर्वाचित संसदले भाइटौटास ल्यान्ड्सबर्गिसलाई आफ्नो अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित गर्‍यो र "लिथुआनिया राज्यको पुनर्स्थापनाको ऐन"को घोषणा गर्‍यो, जसले लिथुआनियालाई सोभियत सङ्घबाट स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो सोभियत गणराज्य बनायो। मस्कोले "जातीय रूसीहरूको अधिकार सुरक्षित गर्ने" कारण देखाउँदै लिथुआनियामा सेनाहरू राखेर आर्थिक नाकाबन्दीको प्रतिक्रिया दियो।<ref>{{Cite book|last=Bandelj|first=Nina|url=https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&pg=PA41|title=From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe|date=2008|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-12912-9|page=41|access-date=11 October 2015|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205849/https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&pg=PA41|url-status=live}}</ref> २५ मार्च १९९० मा, एस्टोनियाली कम्युनिस्ट पार्टीले छ महिनाको सङ्क्रमकाल पछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीबाट अलग हुने पक्षमा मतदान गर्‍यो।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|title=Upheaval in the East; Party in Estonia Votes Split and Also a Delay|date=26 March 1990|work=The New York Times|access-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701214430/http://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|archive-date=1 July 2017|agency=Associated Press|url-status=live}}</ref> ३० मार्च १९९० मा, इस्टोनियाली सर्वोच्च परिषद्ले दोस्रो विश्वयुद्धदेखि इस्टोनियामा सोभियत नियन्त्रणलाई अवैध घोषणा गर्‍यो र गणतन्त्र भित्र राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्स्थापनातर्फ प्रकृया सुरु गर्‍यो। ३ अप्रिल १९९० मा, एडगर सविसार मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष (प्रधानमन्त्री बराबर)मा निर्वाचित भए , र चाँडै नै स्वतन्त्रता समर्थक मन्त्रिपरिषद् गठन भयो। लाटभियाले ४ मे १९९० मा स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको घोषणा गर्‍यो। घोषणापत्रमा भनिएको थियो कि लाटभियाले दोस्रो विश्वयुद्धमा वास्तविक रूपमा आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएको भए तापनि, देश कानूनतः एक सार्वभौम देश बनेको थियो किनभने विलय असंवैधानिक र लाटभियाली जनताको इच्छा विपरीत थियो। घोषणापत्रमा यो पनि भनिएको थियो कि लाटभियाले सोभियत सङ्घसँगको आफ्नो सम्बन्ध १९२० को लाटभियन-सोभियत शान्ति सन्धिको आधारमा बनाउनेछ, जसमा सोभियत सङ्घले लाटभियाको स्वतन्त्रतालाई "भविष्यका सबै समयका लागि" अटूट मानेको थियो। अहिले मे ४ [[लात्भिया|लाटभिया]]मा राष्ट्रिय बिदा हो। ८ मे १९९० मा, एस्टोनियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले स्वतन्त्र गणतन्त्र इस्टोनियाको १९३८ को संविधानको पुनर्स्थापनाको आधिकारिक घोषणा गर्दै एक कानून अपनायो।<ref>{{Cite web |date=6 September 2019 |title=О символике эстонии Эстония |trans-title=About the symbolism of Estonia |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906230101/http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |archive-date=6 September 2019 |website= |language=ru}}</ref> === ककेशस === [[चित्र:The_tragedy_of_January_20.jpg|पाठ=Azerbaijani stamp in black, blue, white, and red, displaying images of the Black January protests|बायाँ|अङ्गुठाकार|290x290पिक्सेल|Azerbaijani stamp with photos of the anti-communist [[Black January]] protests and crackdown]] १९८८ को वसन्त र गर्मीमा आर्मेनियाली र अजरबैजानीहरू बीच जातीय तनाव बढेको थियो।{{Sfnp|de Waal|2003|p=90}} ९ जनवरी १९९० मा, आर्मेनियाली संसदले नागोर्नो-काराबाखलाई आफ्नो बजेटमा समावेश गर्ने पक्षमा मतदान गरेपछि, नयाँ लडाईं सुरु भयो, बन्धक बनाइयो र चार सोभियत सैनिकहरू मारिए।{{Sfnp|de Waal|2003|p=89}} ११ जनवरीमा, पपुलर फ्रन्ट कट्टरपन्थीले दक्षिणी शहर लेनकोरानमा पार्टी भवनमा आक्रमण गरे र कम्युनिष्ट शक्तिलाई पल्टाए।{{Sfnp|de Waal|2003|p=89}} गोर्बाचेभले अजरबैजानको नियन्त्रण पुनः प्राप्त गर्ने संकल्प गरे; त्यसपछि भएका घटनाहरूलाई "कालो जनवरी" भनेर चिनिन्छ। १९ जनवरी १९९० को अन्त्यतिर, केन्द्रीय टेलिभिजन स्टेशन विस्फोट गराएपछि र फोन र रेडियो लाइनहरू काटेपछि, २६,००० सोभियत सेना अजरबैजानी राजधानी [[बाकु]]मा प्रवेश गरे, ब्यारिकेडहरू तोड्दै, प्रदर्शनकारीहरूलाई आक्रमण गरे र भीडमा गोली हाने। त्यो रात र त्यसपछिको भिडन्त (जुन फेब्रुअरीसम्म चलेको थियो) को समयमा, १३० भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भयो। यी मध्ये धेरैजसो नागरिक थिए। ७०० भन्दा बढी नागरिक घाइते भए, सयौंलाई हिरासतमा लिइयो, तर वास्तवमा कथित आपराधिक अपराधको लागि केहीलाई मात्र मुद्दा चलाइएको थियो। नागरिक स्वतन्त्रताहरू प्रभावित भए। सोभियत रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभले बाकुमा बल प्रयोगको उद्देश्य गैर-कम्युनिस्ट विपक्षीहरूले अजरबैजानी सरकारको वास्तविक कब्जा रोक्न, आगामी स्वतन्त्र चुनाव (मार्च १९९० मा निर्धारित) मा उनीहरूको विजय रोक्न, राजनीतिक शक्तिको रूपमा उनीहरूलाई नष्ट गर्न र कम्युनिस्ट सरकार सत्तामा रहिरहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न रहेको बताए। सेनाले बाकुको नियन्त्रण प्राप्त गरिसकेको थियो, तर २० जनवरी सम्ममा यसले अजरबैजान गुमाइसकेको थियो। बाकुको लगभग सम्पूर्ण जनसंख्या "शहीदहरू" को सामूहिक अन्त्येष्टिमा उपस्थित भएको थियो।{{Sfnp|de Waal|2003|p=93}} हजारौं कम्युनिष्ट पार्टीका सदस्यहरूले सार्वजनिक रूपमा आफ्नो पार्टी कार्ड जलाए। प्रथम सचिव भेजिरोभ मस्को गए र अयाज मुतालिबोभलाई पार्टी अधिकारीहरूको स्वतन्त्र मतदानमा उनको उत्तराधिकारी नियुक्त गरियो। जातीय रूसी भिक्टर पोल्यानिच्को दोस्रो सचिव रहे।{{Sfnp|de Waal|2003|p=94}} बाकुमा सोभियत कार्यहरूको प्रतिक्रियामा, नाख्चिभान स्वायत्त सोभियत समाजवादी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतको प्रेसिडियमकी अध्यक्ष सकिना अलियेवाले एक विशेष सत्र बोलाइन् जहाँ सोभियत संविधानको धारा ८१ अन्तर्गत नाख्चिभान सोभियत संघबाट अलग हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने बारेमा बहस भयो। यो कानुनी हो भनी निर्णय गर्दै, प्रतिनिधिहरूले स्वतन्त्रताको घोषणा तयार पारे, जसलाई अलियेवाले हस्ताक्षर गरे र २० जनवरीमा राष्ट्रिय टेलिभिजनमा प्रस्तुत गरे। यो सोभियत संघको मान्यता प्राप्त क्षेत्रद्वारा अलगावको पहिलो घोषणा थियो। सरकारी अधिकारीहरूले अलियेवा र नाख्चिभान सोभियतको कार्यको निन्दा गरे जसले उनलाई राजीनामा दिन बाध्य पारे र स्वतन्त्रताको प्रयास रद्द गरियो।<ref>{{cite web |last1=Əkbərov |first1=Nazim Fərrux oğlu |date=30 December 2013 |title=Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında |trans-title=Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva |url=http://www.aqra.az/az/nazim-əkbərov-səkinə-xanim-əliyeva-haqqinda/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117235638/http://www.aqra.az/az/nazim-%C9%99kb%C9%99rov-s%C9%99kin%C9%99-xanim-%C9%99liyeva-haqqinda/ |archive-date=17 November 2018 |access-date=18 November 2018 |website=aqra.az |publisher="Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi |language=az |location=Baku, Azerbaijan}}</ref><ref>{{cite book|last=Bolukbasi|first=Suha|title=Azerbaijan: A Political History|url=https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&pg=PA138|year=2013|publisher=[[I.B. Tauris]]|location=London|isbn=978-0-85771-932-4|page=138|access-date=19 November 2018|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205851/https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&pg=PA138|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/06/119762-anatomiya-raspada.html|last1=Ростовский|first1=Михаил|date=6 February 2004|newspaper=[[Moskovskij Komsomolets]]|access-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119203925/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/06/119762-anatomiya-raspada.html|archive-date=19 November 2018|location=Moscow, Russia|language=ru|script-title=ru:Анатомия распада|trans-title=Anatomy of Decay}}</ref> Following the hardliners' takeover, the 30 September 1990 elections (runoffs on 14 October) were characterized by intimidation; several Popular Front candidates were jailed, two were murdered, and unabashed [[Electoral fraud|ballot stuffing]] took place, even in the presence of Western observers.{{Sfnp|Dawisha|Parrott|1997|p=124}} The election results reflected the threatening environment; out of the 350 members, 280 were Communists, with only 45 opposition candidates from the Popular Front and other non-communist groups, who together formed a Democratic Bloc ("Dembloc").<ref>{{cite web |title=CIA World Factbook (1995) |url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm |archive-date=14 March 2005 |access-date=11 December 2011 |publisher=CIA World Factbook }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm |date=14 March 2005 }}</ref> In May 1990 Mutalibov was elected chairman of the Supreme Soviet unopposed.{{Sfnp|Dawisha|Parrott|1997|p=125}} २३ अगस्ट १९९० मा, अर्मेनियाली गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले आर्मेनियाको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र अपनायो। दस्तावेजले आफ्नै प्रतीकहरू, सेना, वित्तीय संस्थाहरू, विदेश र कर नीति सहितको स्वतन्त्र गणतन्त्र आर्मेनियाको घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Yuenger |first=James |date=24 August 1990 |title=Armenia declares its independence |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1990-08-24-9003110411-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302005437/https://www.chicagotribune.com/ |archive-date=2 March 2022 |access-date=11 October 2021 |website=[[Chicago Tribune]] |location=Moscow}}</ref><ref>{{Cite web |title=Legislation: National Assembly of RA |url=http://www.parliament.am/legislation.php?ID=2602&lang=eng&sel=show |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907000238/http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2602&lang=eng |archive-date=7 September 2021 |access-date=24 September 2021 |website=Parliament.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Armenia – Armenian Declaration of Independence – The Government of the Republic of Armenia |url=https://www.gov.am/en/independence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028174933/https://www.gov.am/en/independence/ |archive-date=28 October 2021 |access-date=11 October 2021 |website=gov.am}}</ref> === पश्चिमी गणराज्यहरू === === मध्य एसियाली गणराज्यहरू === ==१९९१== ===मस्कोको सङ्कट=== १४ जनवरी १९९१ मा, निकोलाई रिज्कोभले सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री वा मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्षको पदबाट राजीनामा दिए र सोभियत सङ्घको नयाँ प्रधानमन्त्री मा भ्यालेन्टिन पाभलोभ बने। १७ मार्च १९९१ मा, सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहमा ७७.८५% मतदाताले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणलाई समर्थन गरे।<ref>[http://soviethistory.org/index.php?page=subject&SubjectID=1991march&Year=1991&Theme=4e6174696f6e616c6974696573&navi=byTheme 1991: March Referendum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330025028/http://soviethistory.org/index.php?page=subject&SubjectID=1991march&Year=1991&Theme=4e6174696f6e616c6974696573&navi=byTheme|date=30 March 2014}} SovietHistory.org</ref> बाल्तेली गणराज्यहरू, आर्मेनिया, जर्जिया र मोल्डोभाले जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरे साथै चेचेनो-इङ्गुशेतिया (रुस भित्रको एक स्वायत्त गणराज्य जसमा स्वतन्त्रताको तीव्र इच्छा थियो, र अहिले आफुलाई इच्केरिया भनेर चिनाउँछ) पनि बहिष्कार गरे।<ref>Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''</ref> अन्य नौ गणराज्यहरूमा, बहुमत मतदाताहरूले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणाको समर्थन गरे, जर्जियाली क्षेत्रहरू दक्षिण ओसेशिया र अबखाजियाकामा पनि सङ्घको निरन्तरताको पक्षमा पनि मतदान गरे। ===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन=== [[चित्र:Борис_Николаевич_Ельцин-1_(cropped)_(cropped).jpg|अङ्गुठाकार|255x255पिक्सेल|[[बोरिस येल्तसिन]], रसियाको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचित राष्ट्रपति]] १२ जुन १९९१ मा, [[बोरिस येल्तसिन]] देशको पहिलो राष्ट्रपति चुनावमा ५७ प्रतिशत लोकप्रिय मतका साथ रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यको प्रमुख निर्वाचित भए, उनले गोर्बाचेभले रुचाएका उम्मेदवार "निकोलाई रिज्कोभ"लाई पराजित गरे, जसले १६ प्रतिशत मत प्राप्त गरे। येल्तसिन राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि, रुसी गणराज्यले सोभियत सङ्घबाट आफुलाई स्वायत्त घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|page=321|oclc=907585907|date=2015|publisher=Oxford University Press}}</ref> आफ्नो चुनावी अभियानमा, येल्तसिनले "केन्द्रको तानाशाही" को आलोचना गरे, तर [[बजार अर्थव्यवस्था|बजार अर्थतन्त्र]] लागु गर्ने वाचा भने दिएनन्। === ककेसस: जर्जिया === सोभियत सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहको प्रतिक्रियामा, ३१ मार्च १९९१ मा, जर्जियाली स्वतन्त्रताको विषयमा स्वतन्त्रता जनमत सङ्ग्रह आयोजना गरियो। दक्षिण ओसेटियन र अब्खाज अल्पसङ्ख्यकहरूले बहिष्कार गरे यो जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरेका थिए। त्यस महिनाको सुरुमा भएको सोभियत सङ्घमा नै रहने भन्ने जनमत सङ्ग्रहमा उनीहरू उपस्थित थिए। ९९.५% जर्जियाली मतदाताले जर्जियाली स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको पक्षमा मतदान गरे जबकि ०.५% ले यसको विपक्षमा मतदान गरे। मतदान ९०.६% थियो।<ref name="Cornell">Cornell, Svante E., [http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf ''Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus – Case in Georgia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630141309/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf|date=30 June 2007}}. Department of Peace and Conflict Research, Report No. 61. p. 163. University of Uppsala, {{ISBN|91-506-1600-5}}.</ref> ९ अप्रिल १९९१ मा, तिब्लिसीमा भएको नरसंहारको दुई वर्ष पछि र लिथुआनियाले पुनर्स्थापित स्वतन्त्रताको घोषणा गरेको एक वर्ष दुई महिना पछि, जर्जियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च परिषद्ले पूर्ण सत्रमा सोभियत सशस्त्र सेनाले प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रलाई अपदस्त गरेको ७० वर्ष पछि, सोभियत सङ्घबाट जर्जियाको स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्गठनको घोषणा गर्‍यो। जर्जियाले गरेको स्वतन्त्रताको यो ऐतिहासिक घोषणाले यसलाई सोभियत सङ्घबाट आधिकारिक रूपमा अलग हुने कोकेशियन गणराज्यहरूमध्ये पहिलो र समग्रमा अहिलेसम्म तेस्रो गणराज्य बनायो। === बाल्तेली === ===अगस्ट कु को प्रयास=== १९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीवी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले "राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति" गठन गरेर सङ्घ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै [[नजरबन्द]]मा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे। त्यतिबेला रुसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रुसी सङ्घको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौँ मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए। तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।<ref>{{Cite book |last=Ostrovsky |first=Alexander Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=XM1VywAACAAJ |title=Глупость или измена?: расследование гибели СССР |date=2011 |publisher=Crimean Bridge-9D |isbn=978-5-89747-068-6 |page=864 |language=ru |trans-title=Stupidity or Treason?: Investigation into the Death of the USSR}}</ref><ref>{{Cite web |title=Андрей Грачев – к годовщине путча: 'Из Фороса Горбачев вернулся заложником Ельцина' |trans-title=Andrey Grachev – on the anniversary of the coup: 'Gorbachev returned from Foros as Yeltsin's hostage' |url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=sobesednik.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |date=23 December 2021 }}</ref> ===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल=== २४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए<ref>{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}</ref> र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत सङ्घबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो<ref>{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}</ref>, जसले गर्दा सोभियत सङ्घमा कम्युनिस्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत सङ्घको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे। १९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत सङ्घ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू सङ्घबाट अलग भए,। सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग नियन्त्रण गर्न थालेका थिए। सोभियत सङ्घले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्तेली गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।<ref>{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}</ref> जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत सङ्घसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्तेली राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत सङ्घले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने "पर्याप्त आधारभूत जवाफ" प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।<ref>{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}</ref> १७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।<ref>{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}</ref><ref>{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}</ref> ६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रुसी भूभागमा कम्युनिस्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे।<ref>{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}</ref> ७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत सङ्घ' लाई उल्लेख गरे।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for "USSR"}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]] सोभियत सङ्घको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, "युक्रेनी लोकप्रिय जनमत सङ्ग्रह"मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा सङ्घबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत सङ्घलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रुस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू सङ्घको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए। डिसेम्बर ८ मा, रुस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैँ, सोभियत सङ्घ अब "अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा" अस्तित्वमा थिएन। डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा <ref>{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}</ref> र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले <ref>{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}</ref> सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो। डिसेम्बर १२ मा, रुसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,<ref>{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}</ref> १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,<ref>{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}</ref> र सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतबाट रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रुसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.<ref name="sssr.net.ru">{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |date=3 April 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113055709/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |date=2013-11-13 }}</ref><ref name="sovross.ru">{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000157/https://sovross.ru/articles/555/9021/ |date=2022-10-02 }}</ref> थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।<ref>The Russian SFSR has constitutional right to "freely secede from the Soviet Union" ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&page=1&para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR</ref> यद्यपि, रुस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत सङ्घको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो।।<ref>''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.</ref><ref>''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300</ref><ref>''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.</ref> (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).<ref>{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации "К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации" |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD "On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation "To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation" |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=16&nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=16&nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}</ref> त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफु पद त्याग्ने विचार गरिरहेको सङ्केत गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठुलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। १६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत सङ्घबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)।<ref>{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}</ref> डिसेम्बर १८ मा, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियत (गणतन्त्र परिषद्) को माथिल्लो सदनले कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (राष्ट्रमण्डल)को निर्माण सम्बन्धी सम्झौतालाई स्वीकार गर्दै र तीव्र राजनीतिक तथा आर्थिक सङ्कटबाट बाहिर निस्कने बाटो प्रदान गर्न यसलाई विचार गर्दै एक विज्ञप्ति पारित गर्‍यो।<ref>{{Cite web |title=Заявление Совета Республик Верховного Совета СССР от 18.12.1991 N 138-Н О поддержке Соглашения Республики Беларусь, РСФСР и Украины о создании Содружества Независимых Государств &#124; ГАРАНТ |trans-title=Statement of the Council of the Republics of the Supreme Soviet of the USSR dated 18.12.1991 N 138-N On support for the Agreement of the Republic of Belarus, the RSFSR and Ukraine on the establishment of the Commonwealth of Independent States - GARANTEE |url=http://base.garant.ru/6334158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://base.garant.ru/6334158/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=base.garant.ru |language=ru}}</ref> गोर्बाचेभले येल्तसिनसँग भेट गरे र सोभियत सङ्घको विघटनको वास्तविकता स्वीकार गरे। सोभियत सङ्घको विघटन र औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्ने उद्देश्यले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएको दिन, रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले रूसको कानूनी नाम "रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र" बाट "रुसी सङ्घ" मा परिवर्तन गर्न एक विधान अपनायो। यस अनुसार रुस अब पूर्ण रूपमा सार्वभौम गैर-कम्युनिस्ट राज्य थियो। बेलाभेजा सम्झौताले सोभियत सङ्घलाई कानुनी रूपमा विघटन गरेको छ कि छैन भन्ने बारेमा शंकाहरू कायमै थिए, किनकि यसमा तीन गणराज्यले (रुस, बेलारुस, युक्रेन) मात्र हस्ताक्षर गरेका थिए।यद्यपि, डिसेम्बर २१ मा, जर्जिया बाहेक बाँकी १२ गणतन्त्रहरू मध्ये ११ का प्रतिनिधिहरूले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको विघटन पुष्टि गर्‍यो र औपचारिक रूपमा राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्‍यो।<ref>{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств, подписанному 8 декабря 1991 года в г. Минске Республикой Беларусь, Российской Федерацией (РСФСР), Украиной |trans-title=Protocol to the Agreement on the Creation of the Commonwealth of Independent States, signed on 8 December 1991 in г. Minsk Republic of Belarus, Russian Federation (РСФСР), Ukraine |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}</ref> उनीहरूले गोर्बाचेभको राजीनामा पनि "स्वीकार" गरे।<ref>{{Cite web |title=Посткремлевская жизнь правителей |trans-title=Post-Kremlin life of rulers |url=https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=www.ng.ru |language=ru}}</ref> सोभियत सङ्घको सशस्त्र सेनाको कमान्ड रक्षामन्त्री येभगेनी शापोश्निकोभलाई सुम्पिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Минобороны. Министерство обороны РФ |trans-title=Ministry of Defense. Ministry of Defense of the Russian Federation |url=http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225004736/http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |archive-date=25 February 2020 |access-date=23 December 2021 |website=www.panorama.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ совещания Глав Независимых Государств |trans-title=MINUTES of the meeting of the Heads of Independent States |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}</ref> यस क्षणमा पनि, गोर्बाचेभले अहिलेसम्म दृश्यबाट पछि हट्ने कुनै औपचारिक योजना बनाएका थिएनन्। यद्यपि, अब बहुमत गणतन्त्रहरूले सोभियत सङ्घ अब अस्तित्वमा छैन भन्ने कुरामा सहमति जनाएपछि, गोर्बाचेभले अपरिहार्यताको अगाडि झुके, सीबीएस न्यूजलाई भने कि उनले सीआईएस साँच्चै वास्तविकता हो भनेर देख्ने बित्तिकै राजीनामा दिनेछन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|title=11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers|last=Clines|first=Francis X.|date=1991-12-22|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414022306/http://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|archive-date=2017-04-14|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> [[चित्र:RIAN_archive_469069_Final_session_of_the_Council_for_Nationalities_of_the_USSR_Supreme_Soviet.jpg|अङ्गुठाकार|सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदनले आफ्नो अन्तिम सत्रमा, २६ डिसेम्बर १९९१ मा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त गर्ने मतदान गर्दै।]] २५ डिसेम्बरको साँझ राष्ट्रिय टेलिभिजनमा प्रसारित भाषणमा, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घको राष्ट्रपतिको पदबाट राजीनामा दिए - वा, जसरी उनले भने, "म यसद्वारा सोभियत समाजवादी गणतन्त्र सङ्घको अध्यक्ष पदमा मेरा गतिविधिहरू बन्द गर्दछु।" <ref>{{Cite web |title=Заявление Президента СССР об отставке от 25 декабря 1991 г. |trans-title=Statement of resignation of the President of the USSR, 25 December 1991 |url=https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904230942/https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |archive-date=4 September 2021 |access-date=24 March 2021 |language=ru}}</ref> उनले आफ्नो संस्था समाप्ति घोषणा गरे, र यसको सबै शक्तिहरू (जस्तै आणविक शस्त्रागारको नियन्त्रण)<ref>{{Cite web |title=Указ Президента СССР от 25.12.1991 N УП-3162 |trans-title=Decree of the President of the USSR dated 25.12.1991 N UP-3 |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |archive-date=12 April 2021 |access-date=24 March 2021 |website=www.libussr.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |date=12 April 2021 }}</ref> येल्तसिनलाई सुम्पे। २५ डिसेम्बरको राति, मस्को समय अनुसार ७:३५ बजे, गोर्बाचेभ टेलिभिजनमा देखा परेपछि, सोभियत झन्डा तल झारियो <ref>{{Cite web |date=25 December 1991 |title=С флагштока над Кремлем спущен советский флаг, поднят российский |trans-title=The Soviet flag is lowered from the flagpole over the Kremlin; the Russian flag is raised |url=https://www.interfax.ru/30years/800619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101022148/https://www.interfax.ru/30years/800619 |archive-date=1 January 2022 |access-date=27 March 2023 |website=[[Interfax]] |language=ru}}</ref> र ७:४५ बजे [[रूसको झन्डा|रुसी तिरंगा]] यसको ठाउँमा उठाइयो,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|title=End of the Soviet Union; On Moscow's Streets, Worry and Regret|last=Clarity|first=James F.|date=26 December 1991|work=The New York Times|access-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302163000/https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|archive-date=2 March 2022|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> जुन प्रतीकात्मक रुपमा सोभियत सङ्घको अन्त्यको प्रतीक थियो। आफ्नो बिदाइ शब्दहरूमा, गोर्बाचेभले घरेलु सुधारमा आफ्नो रेकर्डको बचाउ गरे, तर स्वीकार गरे, "नयाँले काम सुरु गर्न समय पाउनु अघि पुरानो प्रणाली ध्वस्त भयो।"<ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|pages=323–324|oclc=907585907|year=2015|publisher=Oxford University Press}}</ref> सोही दिन, [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति]] [[जर्ज एच डब्लू बुस|जर्ज एच. डब्लु. बुश]]ले बाँकी ११ गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिँदै छोटो टेलिभिजन भाषण दिए। गोर्बाचेवको भाषण र सोवियत झन्डाको ठाउँमा रुसी झन्डा फहराएपछि, एक गणितले सोवियत यूनियनको अन्त्य भयो। तर, सोभियत सङ्घको विघटनको अन्तिम कानुनी कदम डिसेम्बर २६ मा बयो, जब सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदन, सोभियत अफ नेसनालिटिले बेलाभेजा सम्झौतालाई अनुमोदन गर्‍यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भयो।<ref name="ReferenceC2" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&q=26+december+1991+ussr&pg=PR5|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|isbn=9781563246371|last1=Brzezinski|first1=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|access-date=7 October 2020|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205853/https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&q=26+december+1991+ussr&pg=PR5|url-status=live}}</ref> (तल्लो सदन, सोभियत अफ युनियन, रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउँदा डिसेम्बर १२ देखि काम गर्न असमर्थ थियो, कोरम बिना नै छोडियो).<ref name="sssr.net.ru2" /> भोलिपल्ट येल्तसिन गोर्बाचेभको पूर्व कार्यालयमा सरे, ,<ref>{{Cite web |date=27 July 2016 |title=Как меня хоронили |trans-title=How I was buried |url=http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727023444/http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |archive-date=27 July 2016 |website=Novaya Gazeta |language=ru}}</ref> यद्यपि रुसी अधिकारीहरूले दुई दिन अघि नै सुइटलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। सोभियत सशस्त्र सेनाहरूलाई स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डलको कमान्डमा राखिएको थियो, तर अन्ततः नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले यसलाई समाहित गरे, जसको ठुलो हिस्सा रुसी सङ्घको सशस्त्र सेना बन्यो। १९९१ को अन्त्यसम्ममा, रूसले नियन्त्रण नगरेका केही बाँकी सोभियत संस्थाहरूले सञ्चालन बन्द गरे, र स्वतन्त्र नयाँ गणतन्त्रहरूले केन्द्रीय सरकारको भूमिका ग्रहण गरे। == सोभियत सङ्घको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका == गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत सङ्घको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत सङ्घमा केन्द्र विरूद्ध सङ्घर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत सङ्घसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत सङ्घ के गणराज्य स्वतन्त्र भए र सोवियत सङ्घको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत सङ्घलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठुलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो। अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत सङ्घलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत सङ्घको एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी युरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी युरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले सोवियत सङ्घको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो। सोभियत सङ्घको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैँ चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत सङ्घको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो। == सोभियत सङ्घको विघटनको प्रभाव == [[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]] सोभियत सङ्घको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत सङ्घ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत सङ्घको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो। * पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो। * सोभियत सङ्घको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत सङ्घबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ। * विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो। === आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर === शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत सङ्घका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।<ref>{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 = Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}</ref> २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको गणितले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।<ref>{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}</ref> सोभियत सङ्घ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:<ref>{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}</ref> * आर्मेनियामा ६३% * अजरबैजानमा ६०% * बेलारुसमा ३५% * इस्टोनियामा ३५% * जर्जियामा ७८% * काजाकिस्तानमा ४१% * किर्गिस्तानमा ५०% * लाटभियामा ५१% * लिथुआनियामा ४४% * मोल्डोभामा ६३% * रूसमा ४०% * ताजिकिस्तानमा ५०% * तुर्कमेनिस्तानमा ४८% * युक्रेनमा ५९% सोभियत सङ्घको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठुलो गिरावट अनुभव गर्यो।<ref name=":BMJ">{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}</ref> ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत सङ्घको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको सङ्ख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।<ref name=":RSE">{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}</ref> Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.<ref name=":BMJ" /> पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागुपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।<ref name=":0" /><ref name=":RSE" /> अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको "[[सक थेरापी]]" लाई दोष दिन्छन्।<ref>{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url= https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/1159|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}</ref> २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।<ref name="AzarovaEtAl2017">{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}</ref> ===सोभियत पश्चात् का द्वन्द === ===चीन=== चीन-सोभियत विभाजन पछि दशकौंको तिक्तता पछि, १९८९ मा गोर्बाचेभले सोभियत संघको भ्रमण गरेपछि जनवादी गणतन्त्र चीनले सोभियत संघसँग क्रमिक सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो। त्यसपछि, १९९१ मा सीमा सन्धिको सीमाङ्कन गरियो, र उनीहरूले २००१ मा असल छिमेकी र मैत्रीपूर्ण सहयोग सन्धिमा हस्ताक्षर गरे, जुन जुन २०२१ मा थप पाँच वर्षको लागि नवीकरण गरियो।<ref>{{cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty – Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222535/https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}</ref> दुवै देश १९९६ मा स्थापित [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन|सांघाई सहयोग संगठन]]का सदस्य हुन्। सन् २०१३ मा चिनियाँ नेता [[सि जिनपिङ|सी जिनपिङ]]को मस्कोको राजकीय भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा, रूसी राष्ट्रपति [[भ्लादिमिर पुटिन]]ले दुई राष्ट्रहरू विशेष सम्बन्ध निर्माण गरिरहेका छन् भनी टिप्पणी गरे। <ref>{{cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11}}</ref> दुई देशहरूले सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा घनिष्ठ सम्बन्धको आनन्द उठाएका छन्, साथै विभिन्न विश्वव्यापी मुद्दाहरूमा एकअर्कालाई समर्थन गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|date=2020-06-20|work=The Wall Street Journal|access-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223317/https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|archive-date=10 December 2022|last2=Grove|first2=Thomas|language=en-US|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|last1=Bob Savic|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222538/https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|last1=DD Wu|work=The Diplomat|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129044838/https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|archive-date=29 January 2020|url-status=live}}</ref> द्विपक्षीय रणनीतिक साझेदारीले गठबन्धन बनाउँछ कि गर्दैन भन्ने बारेमा टिप्पणीकारहरूले बहस गरेका छन्।<ref>{{cite web |last=Stent |first=Angela |date=2020-02-24 |title=Russia and China: Axis of revisionists? |url=https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222555/https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=[[Brookings Institution]] |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last=Baev |first=Pavel K. |date=2020-06-15 |title=The limits of authoritarian compatibility: Xi's China and Putin's Russia |url=https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222556/https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last1=Sokolsky |first1=Richard |last2=Rumer |first2=Eugene |title=Chinese-Russian Defense Cooperation Is More Flash Than Bang |url=https://carnegieendowment.org/posts/2021/06/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104081006/https://carnegieendowment.org/2021/06/17/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang-pub-84787 |archive-date=4 January 2023 |access-date=2021-08-22 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref> रूस र चीनले आधिकारिक रूपमा आफ्नो सम्बन्ध 'सहयोगी होइन, तर सहयोगीहरू भन्दा राम्रो' घोषणा गरे। <ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|title=Russia and China: 'Not allies, but better than allies'|newspaper=The Economic Times|access-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223527/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}</ref> [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण|रूसले युक्रेनमा आक्रमण]] गरेपछि दुई देशहरू बीचको सम्बन्ध हाल परीक्षणमा परेको छ। <ref>{{Cite web |last=Aitken |first=Peter |date=2022-02-23 |title=Chinese media accidentally posts CCP rules on Russia-Ukraine coverage, hint at Taiwan takeover |url=https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223153157/https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |archive-date=23 February 2022 |access-date=2022-03-10 |website=[[Fox News]] |language=en-US}}</ref> सोभियत युगको विपरीत, पुटिनले रूसलाई चीनको "सानो भाइ" को रूपमा शासन गरे।<ref>{{Cite web |last=Long |first=Katherine |date=21 March 2023 |title=Meet China's 'junior partner' |url=https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |archive-date=30 April 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Politico}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|title=China's Russia Problem|last=Leonhardt|first=David|date=2022-03-08|work=The New York Times|access-date=2023-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|archive-date=30 April 2023|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> ===क्युबा=== ===उत्तर कोरिया=== सोभियत संघ विघटन भएपछि, उत्तर कोरियाले सस्तो तेल जस्ता सबै सहायता र व्यापार सहुलियतहरू बन्द भयो।<ref>Noland, Marcus, Sherman Robinson and Tao Wang, [http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf Famine in North Korea: Causes and Cures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214340/http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf|date=2011-07-06}}, ''Institute for International Economics''.</ref> सोभियत संघको सहायता बिना, उत्तर कोरियाली कृषि क्षेत्रमा आयातको प्रवाह समाप्त भयो, र सरकारको प्रतिक्रिया धेरै अप्रभावकारी साबित भयो। <ref>{{Cite book|title=Hunger and human rights: the politics of famine in North Korea|last=Stephan.|first=Haggard|date=2005|publisher=U.S. Committee for Human Rights in North Korea|others=Noland, Marcus, 1959–, Committee for Human Rights in North Korea|isbn=978-0977111107|edition=1st|location=Washington, DC|oclc=64390356}}</ref> ऊर्जा आयात ७५% ले घट्यो।<ref>{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=181|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&pg=PA181}}</ref> अर्थतन्त्र ओरालो लागेको थियो, आयात र निर्यात एकैसाथ घट्दै गयो। बाढीले डुबानग्रस्त कोइला खानीहरूलाई पम्पहरू सञ्चालन गर्न बिजुली चाहियो, र कोइलाको अभावले बिजुलीको अभावलाई झनै बढायो। आर्थिक पतनले विद्युतीय रूपमा संचालित सिँचाइ प्रणाली, कृत्रिम मल र कीटनाशकहरूमा निर्भर कृषिलाई विशेष गरी नराम्रो असर पारेको थियो।<ref>{{cite book|title=Nothing to Envy: Love, Life and Death in North Korea|last=Demick|first=Barbara|author-link=Barbara Demick|year=2010|publisher=Fourth Estate|location=Sydney|isbn=9780732286613|page=67}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=308|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&pg=PA308}}</ref> ===इजरायल === ===अफ्गानिस्तान=== ===खेलकुद === ===दूरसञ्चार === सोभियत संघको +७ कलिङ कोड अझै पनि रूस र काजाकिस्तानमा प्रयोग गरिन्छ। १९९३ र १९९७ को बीचमा, धेरै नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले बेलारुस (+३७५) र युक्रेन (+३८०) जस्ता आफ्नै नम्बरिङ योजनाहरू लागू गरे। इन्टरनेट डोमेन ''.su'' नवनिर्मित देशहरूको इन्टरनेट डोमेनसँगै प्रयोगमा छ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]] * [[रुस|रुस]] * [[साम्यवाद]] * [[साम्यवादको पतन]] ==टिप्पणीहरू== {{Notelist}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:Cold War}} [[श्रेणी:रुसको इतिहास]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] ptonrfv209girat1h38awzl35eszdia 0 150708 1368767 1365137 2026-08-08T22:49:58Z InternetArchiveBot 53012 Add 4 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368767 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|गर्भावस्थाको प्राकृतिक र समय अगावै हुने अन्त्य}} {{Infobox medical condition (new) | name = स्वतःस्फूर्त गर्भपतन | synonyms = गर्भस्राव | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = एउटा [[अल्ट्रासाउन्ड]] जसमा [[गर्भावस्थाको थैली]] भित्र [[योल्क थैली]] देखिन्छ तर त्यहाँ कुनै [[भ्रूण]] देखिँदैन। | field = [[प्रसूति तथा स्त्री रोग विज्ञान]], [[नवजात शिशु विज्ञान]], [[बालबालिका स्वास्थ्य विज्ञान]] | symptoms = दुखाइबिना वा दुखाइसँगै [[योनिबाट रक्तस्राव]] हुनु<ref name="John20122">{{cite book |title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics |url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438 |url-status=live |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |edition=4 |pages=438–439 |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438 |archive-date=September 10, 2017 |isbn=978-1-4511-4801-5 }}</ref> | complications = [[सङ्क्रमण]], [[रक्तस्राव]],<ref name=Mer2018>{{cite web|title=Spontaneous Abortion – Gynecology and Obstetrics|url=https://www.merckmanuals.com/en-ca/professional/gynecology-and-obstetrics/abnormalities-of-pregnancy/spontaneous-abortion|website=Merck Manuals Professional Edition|access-date=5 May 2018|archive-date=December 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204041458/https://www.merckmanuals.com/en-ca/professional/gynecology-and-obstetrics/abnormalities-of-pregnancy/spontaneous-abortion}}</ref> [[उदासिनता]], [[चिन्ता]], [[दोषी भावना]]<ref name="Pregnancy loss"/> | onset = गर्भधारणको २० हप्ताभन्दा पहिले<ref name=NIH2013Def/> | duration = | types = | causes = [[क्रोमोजोम असामान्यता]],<ref name="John20122" /><ref name=Vai2015/> गर्भाशयको असामान्यता<ref>{{cite journal |vauthors=Chan YY, Jayaprakasan K, Tan A, Thornton JG, Coomarasamy A, Raine-Fenning NJ |title=Reproductive outcomes in women with congenital uterine anomalies: a systematic review |journal=Ultrasound in Obstetrics & Gynecology |volume=38 |issue=4 |pages=371–382 |date=October 2011 |pmid=21830244 |s2cid=40113681 |doi=10.1002/uog.10056 |doi-access=free}}</ref> | risks = बढी उमेरको आमाबाबु हुनु, पहिले पनि गर्भपतन भएको हुनु, [[सुर्तीजन्य धुवाँ]]को सम्पर्कमा आउनु, [[मोटोपन]], [[मधुमेह]], [[प्रतिरक्षा प्रणाली सम्बन्धी रोग]], [[लागूऔषध वा मदिराको प्रयोग]]<ref name="NIH2013Epi2">{{cite web |date=2013-07-15 |title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage? |url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx |archive-date=April 2, 2015 |website=www.nichd.nih.gov |access-date=14 March 2015}}</ref> <ref name="Ol2014" /><ref name="CarpSelmi2012">{{cite journal | vauthors = Carp HJ, Selmi C, Shoenfeld Y | title = The autoimmune bases of infertility and pregnancy loss | journal = Journal of Autoimmunity | volume = 38 | issue = 2–3 | pages = J266-74 | date = May 2012 | pmid = 22284905 | doi = 10.1016/j.jaut.2011.11.016 | type = Review }}</ref> | diagnosis = [[शारीरिक परीक्षण]], [[ह्युमन कोरियोनिक गोनाडोट्रोपिन]], [[अल्ट्रासाउन्ड]]<ref name=NIH2015Diag/> | differential = [[अस्थानिक गर्भावस्था]] , [[इम्प्लान्टेसन रक्तस्राव]]।<ref name="John20122" /> | prevention = [[प्रसूतिकालीन हेरचाह]] <ref name=NIH2013Pre/> | treatment = [[प्रतीक्षात्मक व्यवस्थापन]], [[भ्याकुम एस्पिरेसन]], भावनात्मक सहयोग<ref name="Ol2014">{{cite journal |vauthors=Oliver A, Overton C |title=Diagnosis and management of miscarriage |journal=The Practitioner |volume=258 |issue=1771 |pages=25–8, 3 |date=May 2014 |pmid=25055407}}</ref> <ref name=NIH2013Tx/> | frequency = १० देखि ५०% गर्भावस्थामा<ref name="John20122" /><ref name="NIH2013Epi2" /> }} '''गर्भस्राव''', जसलाई चिकित्सा क्षेत्रमा '''स्वतःस्फूर्त गर्भपतन''' पनि भनिन्छ, [[गर्भावस्था]]को यस्तो अन्त्य हो जसको परिणामस्वरूप [[भ्रूण]] आफैँ जीवित रहन सक्ने क्षमता राख्नु अगावै [[पाठेघर]]बाट बाहिर निस्कन्छ वा नष्ट हुन्छ।<ref name="John20122" /><ref name="NIH2013Def">{{cite web |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |url-status=live |website=www.nichd.nih.gov/ |date=15 July 2013 |access-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402121055/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015 }}</ref> गर्भधारणको ६ हप्ताभन्दा पहिले हुने गर्भस्रावलाई [[मानव प्रजनन र भ्रूण विज्ञानको युरोपेली समाज]] द्वारा '''जैविक रसायन क्षय'''को रूपमा परिभाषित गरिएको छ।<ref name="clarej">{{cite journal |last1=Larsen |first1=Elisabeth Clare |last2=Christiansen |first2=Ole Bjarne |last3=Kolte |first3=Astrid Marie |last4=Macklon |first4=Nick |title=New insights into mechanisms behind miscarriage |journal=BMC Medicine |date=26 June 2013 |volume=11 |issue=1 |page=154 |pmid=23803387 |pmc=3699442 |issn=1741-7015 |doi=10.1186/1741-7015-11-154 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Messerlian |first1=Carmen|author1-link=Carmen Messerlian |last2=Williams |first2=Paige L. |last3=Mínguez-Alarcón |first3=Lidia |last4=Carignan |first4=Courtney C. |last5=Ford |first5=Jennifer B. |last6=Butt |first6=Craig M. |last7=Meeker |first7=John D. |last8=Stapleton |first8=Heather M. |last9=Souter |first9=Irene |last10=Hauser |first10=Russ |title=Organophosphate flame-retardant metabolite concentrations and pregnancy loss among women conceiving with assisted reproductive technology |journal=Fertility and Sterility |volume=110 |issue=6 |pages=1137–1144.e1 |date=1 November 2018 |issn=0015-0282 |pmid=30396558 |pmc=7261497 |doi=10.1016/j.fertnstert.2018.06.045 |doi-access=free}}</ref> एक पटक [[अल्ट्रासाउन्ड]] वा [[हिस्टोलोजी|हिस्टोलोजिकल]] ([[तन्तु विज्ञान|तन्तु परीक्षण]]) प्रमाणले गर्भावस्था अस्तित्वमा रहेको देखाएपछि, यसका लागि प्रयोग गरिने शब्द '''क्लिनिकल गर्भस्राव''' हो, जुन "प्रारम्भिक" (१२ हप्ता अघि) वा "ढिलो" (१२ देखि २१ हप्ताको बीचमा) हुन सक्छ।<ref name="clarej" /> गर्भधारणको २० हप्तापछिको स्वतःस्फूर्त भ्रूणको अन्त्यलाई '''[[भ्रूण मृत्यु|मृतशिशु जन्म]]''' भनिन्छ।<ref name="NIH2014Def">{{cite web |title=Stillbirth: Overview |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth |url-status=live |website=NICHD |date=23 September 2014 |access-date=4 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005085055/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx |archive-date=October 5, 2016 }}</ref> गर्भधारणको २० हप्ताभन्दा पहिले हुने गर्भावस्थाको क्षय र खराब परिणामहरूका सबै रूपहरूलाई बुझाउन कहिलेकाहीँ सामान्य रूपमा 'गर्भपतन' शब्द प्रयोग गरिन्छ। [[योनीबाट रक्तस्राव]] हुनु गर्भपतनको सबैभन्दा सामान्य लक्षण हो, जुन दुखाइबिना वा दुखाइसँगै हुन सक्छ।<ref name="John20122" /> [[तन्तु]] र रगतको चक्का जस्तो देखिने पदार्थ [[गर्भाशय]]बाट निस्केर [[योनि]] हुँदै बाहिर आउन सक्छ।<ref>{{cite web |date=2013-07-15 |title=What are the symptoms of pregnancy loss/miscarriage? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113638/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx |archive-date=April 2, 2015 |access-date=14 March 2015 |website=www.nichd.nih.gov/ }}</ref> गर्भस्रावका जोखिमपूर्ण कारकहरूमा बढी उमेरमा आमाबाबु बन्नु, पहिले पनि गर्भस्राव भएको हुनु, [[सुर्तीजन्य धुवाँ]]को सम्पर्कमा आउनु, [[मोटोपन]], [[मधुमेह]], [[थाइराइडको समस्या]], र [[लागूऔषध वा मदिराको प्रयोग]] आदी हुन्।<ref name="NIH2013Epi2" /><ref name="Ol2014" /> लगभग ८०% गर्भस्राव [[गर्भावस्था]]को पहिलो १२ हप्ता वा पहिलो त्रैमासिक भित्र हुन्छन्।<ref name="John20122" /> करिब आधा जति मामिलाहरूमा यसको मुख्य कारण [[क्रोमोजोम असामान्यता]]सँग जोडिएको हुन्छ।<ref name="Vai2015">{{cite journal | vauthors = Vaiman D | title = Genetic regulation of recurrent spontaneous abortion in humans | journal = Biomedical Journal | volume = 38 | issue = 1 | pages = 11–24 | year = 2015 | pmid = 25179715 | doi = 10.4103/2319-4170.133777 | doi-access = free}}</ref><ref name="John20122" /> गर्भस्रावको पहिचान वा निदानका लागि [[पाठेघरको मुख]] खुला छ कि बन्द छ भनी जाँच गर्ने, रगतमा [[ह्युमन कोरियोनिक गोनाडोट्रोपिन]]को मात्रा परीक्षण गर्ने र [[अल्ट्रासाउन्ड]] गर्ने प्रक्रियाहरू सामेल हुन सक्छन्।<ref name="NIH2015Diag">{{cite web|title=How do health care providers diagnose pregnancy loss or miscarriage?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/diagnosed|website=www.nichd.nih.gov/|access-date=14 March 2015|date=2013-07-15}}</ref> यस्तै खालका लक्षणहरू देखापर्न सक्ने अन्य अवस्थाहरूमा [[अस्थानिक गर्भावस्था]] र [[इम्प्लान्टेसन रक्तस्राव]] पर्दछन्।<ref name="John20122" /> राम्रो [[प्रसूतिकालीन हेरचाह]]बाट कहिलेकाहीँ गर्भपतनको रोकथाम सम्भव हुन सक्छ।<ref name="NIH2013Pre" /> लागूऔषध वा लागूपदार्थ (जसमा [[मदिरा]] पनि सामेल छ), [[सङ्क्रामक रोग]], र [[विकिरण]]बाट बच्न सकेमा गर्भस्रावको जोखिम कम हुन सक्छ।<ref name="NIH2013Pre">{{cite web|title=Is there a cure for pregnancy loss/miscarriage?|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/cure|website=www.nichd.nih.gov/|access-date=14 March 2015|date=2013-10-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402181042/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/cure.aspx|archive-date=April 2, 2015}}</ref> सुरुवाती ७ देखि १४ दिनसम्म सामान्यतया कुनै विशिष्ट उपचारको आवश्यकता पर्दैन।<ref name="Ol2014" /><ref name="NIH2013Tx" /> अधिकांश गर्भस्रावहरू थप कुनै हस्तक्षेप वा उपचारबिना नै पूर्ण रूपमा सम्पन्न हुन्छन्।<ref name="Ol2014" /> कहिलेकाहीँ बाँकी रहेका तन्तुहरू बाहिर निकाल्नका लागि [[मिसोप्रोस्टोल]] औषधि वा [[भ्याकुम एस्पिरेसन]] जस्ता चिकित्सा प्रक्रियाको प्रयोग गरिन्छ।<ref name="NIH2013Tx" /><ref>{{cite journal | vauthors = Tunçalp O, Gülmezoglu AM, Souza JP | title = Surgical procedures for evacuating incomplete miscarriage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | article-number = CD001993 | date = September 2010 | volume = 2010 | pmid = 20824830 | doi = 10.1002/14651858.CD001993.pub2 | pmc = 7064046 }}</ref> गर्भस्रावपछि [[उदासिनता]], [[चिन्ता]] वा [[दोषी भावना]] जस्ता मानसिक असरहरू देखापर्न सक्छन्।<ref name="Pregnancy loss">{{cite journal |vauthors=Robinson GE |date=January 2014 |title=Pregnancy loss |journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology |volume=28 |issue=1 |pages=169–178 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2013.08.012 |pmid=24047642 |s2cid=32998899}}</ref><ref name="radford">{{cite journal |vauthors=Radford EJ, Hughes M |date=June 2015 |title=Women's experiences of early miscarriage: implications for nursing care |journal=Journal of Clinical Nursing |volume=24 |issue=11–12 |pages=1457–1465 |doi=10.1111/jocn.12781 |pmid=25662397}}</ref> भावनात्मक वा मानसिक सहयोगले यो क्षयको पीडाबाट बाहिर निस्कन मद्दत पुर्‍याउँछ।<ref name="NIH2013Tx">{{cite web|title=What are the treatments for pregnancy loss/miscarriage?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|website=www.nichd.nih.gov|access-date=14 March 2015|date=2013-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402121052/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|archive-date=April 2, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402121052/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx |date=2015-04-02 }}</ref> गर्भस्राव [[गर्भावस्थाका जटिलताहरू|गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणको सबैभन्दा सामान्य जटिलता]] हो।<ref name="NICE-20122">{{cite journal |last=National Coordinating Centre for Women's and Children's Health (UK) |date=December 2012 |title=Ectopic Pregnancy and Miscarriage: Diagnosis and Initial Management in Early Pregnancy of Ectopic Pregnancy and Miscarriage |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK132775/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020003707/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0055257/ |archive-date=October 20, 2013 |access-date=4 July 2013 |website=NICE Clinical Guidelines, No. 154 |publisher=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |pmid=23638497 }}</ref> आफू गर्भवती भएको कुरा थाहा पाउने महिलाहरूमा गर्भपतनको दर करिब १०% देखि २०% हुन्छ, जबकि कुल [[गर्भाधान]]का मामिलाहरूमा यो दर लगभग ३०% देखि ५०% को आसपास हुन्छ।<ref name="John20122" /><ref name="NIH2013Epi2" /> ३५ वर्षभन्दा कम उमेरका महिलाहरूमा यो जोखिम करिब १०% हुन्छ भने ४० वर्षभन्दा बढी उमेरका महिलाहरूमा यो जोखिम बढेर लगभग ४५% पुग्छ।<ref name="John20122" /> उमेर ३० वर्ष पुगेपछि यो जोखिम बढ्न सुरु गर्छ।<ref name="NIH2013Epi2" /> करिब ५% महिलाहरूमा लगातार दुई पटकसम्म गर्भस्राव हुने गर्दछ।<ref>{{cite journal |vauthors=Garrido-Gimenez C, Alijotas-Reig J |date=March 2015 |title=Recurrent miscarriage: causes, evaluation and management |journal=Postgraduate Medical Journal |volume=91 |issue=1073 |pages=151–62 |doi=10.1136/postgradmedj-2014-132672 |pmid=25681385 |s2cid=207022511}}</ref> बारम्बार हुने गर्भस्रावलाई [[बाँझोपन]]को एउटा रूपको रूपमा पनि लिन सकिन्छ।<ref name="gloss">{{cite web |date=10 January 2017 |title=Glossary {{!}} womenshealth.gov |url=https://www.womenshealth.gov/glossary/ |access-date=11 September 2017 |website=womenshealth.gov}}{{PD-notice}}</ref> ==लक्षणहरू== [[योनिबाट हल्का रगत देखा पर्नु]], [[पेट दुखाइ]], अल्झिएर दुख्नु, [[एमनियोटिक तरल पदार्थ]], [[रगतको चक्का]], र [[तन्तु]]हरू [[योनि]]बाट बाहिर निस्कनु गर्भस्रावका लक्षणहरू हुन्।<ref>{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/diagnosed|title=How do health care providers diagnose pregnancy loss or miscarriage?|website=www.nichd.nih.gov|date=September 2017 |access-date=2017-11-07}}</ref>{{sfn|Hoffman|page=176}}<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Li L, Dou L, Leung PC, Wang CC | title = Chinese herbal medicines for threatened miscarriage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | article-number = CD008510 | date = May 2012 | pmid = 22592730 | doi = 10.1002/14651858.cd008510.pub2 | pmc = 11366073 }}</ref> [[रक्तस्राव]] हुनु गर्भस्रावको एउटा लक्षण हुन सक्छ, तर धेरै महिलाहरूमा गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा रक्तस्राव भए तापनि गर्भस्राव हुँदैन।<ref name="auto">{{cite news|url=https://medlineplus.gov/miscarriage.html|title=Miscarriage {{!}} Miscarriage Symptoms&nbsp;{{!}} MedlinePlus|access-date=2017-09-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728020027/https://medlineplus.gov/miscarriage.html|archive-date=July 28, 2017}}{{PD-notice}}</ref> गर्भावस्थाको पहिलो आधा अवधिको बीचमा हुने रक्तस्रावलाई गर्भस्राव हुन सक्ने जोखिमपूर्ण अवस्था भन्न सकिन्छ।<ref name=Relationship>{{cite journal | vauthors = Lee HJ, Norwitz E, Lee B | title = Relationship between threatened miscarriage and gestational diabetes mellitus | journal = BMC Pregnancy and Childbirth | volume = 18 | issue = 1 | article-number = 318 | date = August 2018 | pmid = 30081861 | pmc = 6080503 | doi = 10.1186/s12884-018-1955-2 | doi-access = free }}</ref> गर्भावस्थामा रक्तस्राव भएर उपचार खोज्नेहरूमध्ये करिब आधा जतिको गर्भस्राव हुने गर्दछ।<ref name="bmj1997">{{cite journal | vauthors = Everett C | title = Incidence and outcome of bleeding before the 20th week of pregnancy: prospective study from general practice | journal = BMJ | volume = 315 | issue = 7099 | pages = 32–4 | date = July 1997 | pmid = 9233324 | pmc = 2127042 | doi = 10.1136/bmj.315.7099.32 }}</ref> ==रोकथाम== गर्भस्रावको रोकथाम कहिलेकाहीँ यसका जोखिमपूर्ण कारकहरूलाई कम गरेर गर्न सकिन्छ।<ref name="NIH2013Pre" /> यसमा राम्रो [[प्रसूतिकालीन हेरचाह]], लागूऔषध र मदिराको सेवनबाट बच्ने, सङ्क्रामक रोगहरूबाट जोगिने र एक्स-रेबाट टाढा रहने जस्ता कुराहरू सामेल हुन सक्छन्।<ref name="NIH2013Pre" /> गर्भस्रावको कारण पत्ता लगाउनाले भविष्यमा हुन सक्ने गर्भावस्थाको क्षयलाई रोक्न मद्दत पुग्न सक्छ। यद्यपि, धेरैजसो अवस्थामा गर्भस्राव रोक्नका लागि व्यक्ति आफैँले गर्न सक्ने कुराहरू एकदमै कम हुन्छन्।<ref name="NIH2013Pre" /> गर्भावस्थाभन्दा अघि वा गर्भावस्थाको समयमा भिटामिनको पूरक लिँदा गर्भस्रावको जोखिममा कुनै असर परेको पाइएको छैन।<ref>{{cite journal | vauthors = Balogun OO, da Silva Lopes K, Eta E, Takemoto Y, Rumbold A, Takegata M, Mori R | title = Vitamin supplementation for preventing miscarriage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 5 | article-number = CD004073 | date = May 2016 | pmid = 27150280 | doi = 10.1002/14651858.CD004073.pub4 | pmc = 7104220 }}</ref> १) हालको गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा योनिबाट रक्तस्राव भएका र २) पहिले पनि गर्भपतन भएको इतिहास भएका महिलाहरूमा प्रोजेस्टेरोन हर्मोनले गर्भपतन रोक्न मद्दत गर्ने देखाएको छ।<ref>{{cite journal|url = https://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/hta/hta24330/#/full-report|doi = 10.3310/hta24330|title = Progesterone to prevent miscarriage in women with early pregnancy bleeding: The PRISM RCT|year = 2020|last1 = Coomarasamy|first1 = Arri|last2 = Harb|first2 = Hoda M.|last3 = Devall|first3 = Adam J.|last4 = Cheed|first4 = Versha|last5 = Roberts|first5 = Tracy E.|last6 = Goranitis|first6 = Ilias|last7 = Ogwulu|first7 = Chidubem B.|last8 = Williams|first8 = Helen M.|last9 = Gallos|first9 = Ioannis D.|last10 = Eapen|first10 = Abey|last11 = Daniels|first11 = Jane P.|last12 = Ahmed|first12 = Amna|last13 = Bender-Atik|first13 = Ruth|last14 = Bhatia|first14 = Kalsang|last15 = Bottomley|first15 = Cecilia|last16 = Brewin|first16 = Jane|last17 = Choudhary|first17 = Meenakshi|last18 = Crosfill|first18 = Fiona|last19 = Deb|first19 = Shilpa|last20 = Duncan|first20 = W Colin|last21 = Ewer|first21 = Andrew|last22 = Hinshaw|first22 = Kim|last23 = Holland|first23 = Thomas|last24 = Izzat|first24 = Feras|last25 = Johns|first25 = Jemma|last26 = Lumsden|first26 = Mary-Ann|last27 = Manda|first27 = Padma|last28 = Norman|first28 = Jane E.|last29 = Nunes|first29 = Natalie|last30 = Overton|first30 = Caroline E.|journal = Health Technology Assessment|volume = 24|issue = 33|pages = 1–70|pmid = 32609084|pmc = 7355406|archive-date = January 26, 2025|access-date = July 2, 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20250126022303/https://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/hta/HTA24330#/full-report}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126022303/https://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/hta/HTA24330#/full-report |date=January 26, 2025 }}</ref> ===परिवर्तन गर्न नसकिने जोखिमका कारकहरू=== भविष्यका गरावस्थाहरूमा गर्भपतन हुन नदिनका लागि निम्न कुराहरूको मूल्याङ्कन गरी रोकथाम क्षमता बढाउन सकिन्छ: {{div col|colwidth=30em}} * प्रतिरक्षा अवस्था <ref name="CarpSelmi2012" /> * रासायनिक र व्यावसायिक संसर्ग {{sfn|Hoffman|page=272|}} * शारीरिक वा शारीरिक बनावटका त्रुटिहरू {{sfn|Hoffman|page=181|}} * गर्भावस्थामा [[पहिलेदेखि नै रहेको रोग]] वा पछि विकसित रोग{{sfn|Hoffman|page=174|}}<ref name="LisRowhani-Rahbar2015">{{cite journal | vauthors = Lis R, Rowhani-Rahbar A, Manhart LE | title = Mycoplasma genitalium infection and female reproductive tract disease: a meta-analysis | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 61 | issue = 3 | pages = 418–26 | date = August 2015 | pmid = 25900174 | doi = 10.1093/cid/civ312 | doi-access = free | hdl = 1773/26479 | hdl-access = free }}</ref> ** पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम <ref>{{cite journal | vauthors = Boomsma CM, Fauser BC, Macklon NS | title = Pregnancy complications in women with polycystic ovary syndrome | journal = Seminars in Reproductive Medicine | volume = 26 | issue = 1 | pages = 72–84 | date = January 2008 | pmid = 18181085 | doi = 10.1055/s-2007-992927 | s2cid = 260316768 }}</ref> * पहिले किमोथेरापी र विकिरणको सम्पर्कमा आएको इतिहास * औषधिहरू{{sfn|Hoffman|page=172|}}<ref name="Ross LE 436–443">{{cite journal | vauthors = Ross LE, Grigoriadis S, Mamisashvili L, Vonderporten EH, Roerecke M, Rehm J, Dennis CL, Koren G, Steiner M, Mousmanis P, Cheung A | title = Selected pregnancy and delivery outcomes after exposure to antidepressant medication: a systematic review and meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_jama-psychiatry_2013-04_70_4/page/436 | journal = JAMA Psychiatry | volume = 70 | issue = 4 | pages = 436–43 | date = April 2013 | pmid = 23446732 | doi = 10.1001/jamapsychiatry.2013.684 | doi-access = | s2cid = 2065578 }}</ref><ref name="auto5"/><ref name="auto6">{{cite journal | vauthors = Yonkers KA, Blackwell KA, Glover J, Forray A | title = Antidepressant use in pregnant and postpartum women | journal = Annual Review of Clinical Psychology | volume = 10 | issue = 1 | pages = 369–92 | date = 2014-01-01 | pmid = 24313569 | pmc = 4138492 | doi = 10.1146/annurev-clinpsy-032813-153626 }}</ref> * शल्यक्रियाको इतिहास {{sfn|Hoffman|pages=172–173|}} * अन्त:स्रावी विकारहरू ({{sfn|Hoffman|page=173|}}<ref name="auto2">{{cite journal | vauthors = Mills JL, Simpson JL, Driscoll SG, Jovanovic-Peterson L, Van Allen M, Aarons JH, Metzger B, Bieber FR, Knopp RH, Holmes LB | title = Incidence of spontaneous abortion among normal women and insulin-dependent diabetic women whose pregnancies were identified within 21 days of conception | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1988-12-22_319_25/page/1617 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 319 | issue = 25 | pages = 1617–23 | date = December 1988 | pmid = 3200277 | doi = 10.1056/NEJM198812223192501 }}</ref>{{Update inline|date=September 2017}} * आनुवंशिक असामान्यताहरू {{sfn|Hoffman|page=181–182|}}<ref name="auto5">{{cite journal | vauthors = Nakhai-Pour HR, Broy P, Bérard A | title = Use of antidepressants during pregnancy and the risk of spontaneous abortion | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2010-07-13_182_10/page/1031 | journal = CMAJ | volume = 182 | issue = 10 | pages = 1031–7 | date = July 2010 | pmid = 20513781 | pmc = 2900326 | doi = 10.1503/cmaj.091208 }}</ref> {{div col end}} ===परिवर्तन गर्न सकिने जोखिमका कारकहरू=== स्वस्थ तौल कायम राख्नाले र राम्रो प्रसूतिकालीन हेरचाह गर्नाले गर्भपतनको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।<ref name="NHS-Miscarriage-Causes"/> निम्न कुराहरूबाट बचेर केही जोखिम कारकहरूलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ: * धुम्रपान<ref name="x"/><ref name="paternal smoking">{{cite journal | vauthors = Venners SA, Wang X, Chen C, Wang L, Chen D, Guang W, Huang A, Ryan L, O'Connor J, Lasley B, Overstreet J, Wilcox A, Xu X | title = Paternal smoking and pregnancy loss: a prospective study using a biomarker of pregnancy | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 10 | pages = 993–1001 | date = May 2004 | pmid = 15128612 | doi = 10.1093/aje/kwh128 | doi-access = free }}</ref><ref name="NHS-Miscarriage-Causes"/> * कोकिनको प्रयोग<ref name="x">{{cite journal | vauthors = Ness RB, Grisso JA, Hirschinger N, Markovic N, Shaw LM, Day NL, Kline J | title = Cocaine and tobacco use and the risk of spontaneous abortion | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-02-04_340_5/page/n34 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 340 | issue = 5 | pages = 333–9 | date = February 1999 | pmid = 9929522 | doi = 10.1056/NEJM199902043400501 | doi-access = free }}</ref> * मदिरा<ref name="NHS-Miscarriage-Causes">{{cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/causes/ |title=Miscarriage – Causes |author=<!--No author name given.--> |website=NHS |date=March 9, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705060654/https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/causes/ |archive-date=July 5, 2023}}</ref> * कुपोषण वा खराब पोषण * गर्भपतन गराउन सक्ने तत्त्वहरूसँगको व्यावसायिक संसर्ग{{sfn|Hoffman|page=272}} * गर्भपतनसँग जोडिएका औषधिहरूको सेवन{{sfn|Hoffman|page=72}}<ref name="NHS-Miscarriage-Causes"/> * नशालु वा लागुपदार्थको प्रयोग<ref name="NHS-Miscarriage-Causes"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Wikiquote}} [[श्रेणी:गर्भस्राव| ]] d98pl7y99se1jymctebhw5475i6tbqm 0 150719 1368770 1365238 2026-08-08T22:58:03Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368770 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|कम तौल भएका शिशुहरूको जन्मसम्बन्धी जटिलता}} [[File:Nina_wcześniak.jpg|thumb|[[समय अगावै जन्म]] हुनु कम तौल हुनुको एउटा कारण हुन सक्छ।]] '''कम जन्म तौल''' भन्नाले [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]का अनुसार [[गर्भको अवधि]] जतिसुकै भए पनि [[शिशु]]को [[जन्मँदाको तौल]] {{convert|2499|g|lboz|abbr=on}} वा सोभन्दा कम हुनु हो।<ref>{{Cite web |title=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: KA21.2 Low birth weight of newborn |url=https://icd.who.int/browse/2024-01/mms/en#2041060050 |access-date=2024-05-05 |website=icd.who.int}}</ref> शिशु समय अगावै जन्मिनु, वातावरणीय कारणहरू वा गर्भावस्थामा आमाको स्वास्थ्य अवस्था जस्ता कारकहरू कम जन्म तौल हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू हुन्।<ref name=":5">{{Cite journal |last=SHAH |first=PRAKESH S. |date=July 2010 |title=Parity and low birth weight and preterm birth: a systematic review and meta-analyses |url=https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3109/00016349.2010.486827 |journal=Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica |language=en |volume=89 |issue=7 |pages=862–875 |doi=10.3109/00016349.2010.486827 |pmid=20583931 |issn=0001-6349 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040611/https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3109/00016349.2010.486827 |archive-date=2021-04-14|url-access=subscription }}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last1=Giurgescu |first1=Carmen |last2=McFarlin |first2=Barbara L. |last3=Lomax |first3=Jeneen |last4=Craddock |first4=Cindy |last5=Albrecht |first5=Amy |date=July 2011 |title=Racial Discrimination and the Black-White Gap in Adverse Birth Outcomes: A Review |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-midwifery-womens-health_july-august-2011_56_4/page/362 |journal=Journal of Midwifery & Women's Health |language=en |volume=56 |issue=4 |pages=362–370 |doi=10.1111/j.1542-2011.2011.00034.x |issn=1526-9523 |pmc=5388001 |pmid=21733107}}</ref> यस्ता शिशुहरूमा थप स्वास्थ्य जोखिमहरू हुने भएकाले विशेष व्यवस्थापनको आवश्यकता पर्दछ, जसका लागि धेरैजसो अवस्थामा [[नवजात शिशु सघन उपचार कक्ष]]मा राख्नुपर्ने हुन्छ। कम जन्म तौल भएका शिशुहरूको व्यवस्थापनमा शरीरको तापक्रम नियन्त्रण, तरल पदार्थको सन्तुलन, पोषण र कतिपय अवस्थामा रक्तसम्बन्धी उपचार समावेश हुन्छन्। उनीहरूमा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरूको जोखिम समेत बढी हुने हुनाले समय-समयमा फलो-अप गरिरहनु पर्दछ।<ref name=":8">{{cite journal |vauthors=Stevens-Simon C, Orleans M |date=Sep 1999 | title = Low-birthweight prevention programs: the enigma of failure |url=https://archive.org/details/sim_birth_1999-09_26_3/page/184 | journal = Birth | volume = 26 | issue = 3| pages = 184–91 | doi=10.1046/j.1523-536x.1999.00184.x|pmid=10655819 }}</ref> कम जन्म तौलका कारण जन्मिएको केही हप्ताभित्रै शिशुको मृत्यु हुने सम्भावना उच्च रहनुका साथै [[स्नायु विकाससम्बन्धी विकार]]हरू देखिने जोखिम पनि रहन्छ। विशेष गरी [[दक्षिण एसिया]] र उप-सहारा अफ्रिका जस्ता बढी प्रभावित क्षेत्रहरूमा कम जन्म तौलको दरलाई कम गर्नु एक विश्वव्यापी पहलका रूपमा रहेको छ।<ref name=":1" /> == वर्गीकरण == जन्मँदाको तौल भन्नाले शिशु जन्मिएको समयमा वा जन्मिए लगत्तैको तौललाई बुझाउँछ। आदर्श रूपमा यो जन्मिएको पहिलो केही घण्टाभित्र नापिएको पहिलो तौल हो।<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Cutland |first1=Clare L. |last2=Lackritz |first2=Eve M. |last3=Mallett-Moore |first3=Tamala |last4=Bardají |first4=Azucena |last5=Chandrasekaran |first5=Ravichandran |last6=Lahariya |first6=Chandrakant |last7=Nisar |first7=Muhammed Imran |last8=Tapia |first8=Milagritos D. |last9=Pathirana |first9=Jayani |last10=Kochhar |first10=Sonali |last11=Muñoz |first11=Flor M. |last12=Brighton Collaboration Low Birth Weight Working Group |date=2017-12-04 |title=Low birth weight: Case definition & guidelines for data collection, analysis, and presentation of maternal immunization safety data |journal=Vaccine |volume=35 |issue=48 Pt A |pages=6492–6500 |doi=10.1016/j.vaccine.2017.01.049 |issn=1873-2518 |pmc=5710991 |pmid=29150054}}</ref> जन्मँदाको तौललाई निम्न अनुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:<ref name="titleeMedicine - Extremely Low Birth Weight Infant: Article by KN Siva Subramanian, MD">{{cite web |url=http://www.emedicine.com/ped/topic2784.htm |title=eMedicine - Extremely Low Birth Weight Infant: Article by KN Siva Subramanian, MD |access-date=2007-11-28 }}</ref> * उच्च जन्म तौल: {{convert|4200|g|lboz|abbr=on}} भन्दा बढी * सामान्य जन्म तौल: {{convert|2500|–|4200|g|lboz|abbr=on}} * कम जन्म तौल: {{convert|2500|g|lboz|abbr=on}} भन्दा कम ** धेरै कम जन्म तौल: {{convert|1500|g|lboz|abbr=on}} भन्दा कम ** अत्यधिक कम जन्म तौल: {{convert|1000|g|lboz|abbr=on}} भन्दा कम == कारणहरू == कम जन्म तौल कि त [[समय अगावै जन्म]] (अर्थात् जन्मँदा [[गर्भको अवधि]] कम हुनु, जसलाई सामान्यतया ३७ हप्ताभन्दा कमको गर्भ अवधिका रूपमा परिभाषित गरिन्छ) वा शिशु [[गर्भ अवधिको तुलनामा सानो]] हुनु (अर्थात् [[शिशुको जन्मपूर्वको विकास दर]] सुस्त हुनु) वा यी दुवैको संयुक्त मिश्रणका कारणले हुने गर्दछ।<ref name=":4" /> सामान्यतया, कम जन्म तौल हुनुमा योगदान पुर्‍याउने आमाका जोखिमपूर्ण कारकहरूमा सानो उमेर, बहुगर्भ (एकभन्दा बढी बच्चा पेटमा हुनु), पहिले पनि कम तौल भएका शिशुहरू जन्मिएको इतिहास, कुपोषण, मुटुको रोग वा [[उच्च रक्तचाप]], उपचार नगरिएको [[सिलियक रोग]], [[नशालु पदार्थको लत]], [[अत्यधिक मदिरा सेवन]], र अपर्याप्त [[प्रसवपूर्व हेरचाह]] पर्दछन्। यो समस्या [[प्रसव पीडा सुरु हुनु अगावै पानीको थैली फुट्ने समस्या]]का कारणले पनि हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Rizzo|first1=Nicola|last2=Simonazzi|first2=Giuliana|last3=Curti|first3=Alessandra|date=2015-09-24|title=Obstetrical risk factors of ELBW|journal=Italian Journal of Pediatrics|volume=41|issue=Suppl 1|pages=A35|doi=10.1186/1824-7288-41-S1-A35|issn=1824-7288|pmc=4595176 |doi-access=free }}</ref> वातावरणीय जोखिमका कारकहरूमा धुम्रपान, सिसाको संसर्ग, र अन्य प्रकारका वायु प्रदूषणहरू समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.umm.edu/pregnancy/000142.htm |title=Labor and delivery - Low Birth Weight |publisher=Umm.edu |date=2008-10-22 |access-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820234857/http://www.umm.edu/pregnancy/000142.htm |archive-date=2011-08-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127065403/http://www.umm.edu/pregnancy/000142.htm |date=2010-11-27 }}</ref><ref name="TersigniCastellani2014">{{cite journal|last1=Tersigni|first1=C.|last2=Castellani|first2=R.|last3=de Waure|first3=C.|last4=Fattorossi|first4=A.|last5=De Spirito|first5=M.|last6=Gasbarrini|first6=A.|last7=Scambia|first7=G.|last8=Di Simone|first8=N.|title=Celiac disease and reproductive disorders: meta-analysis of epidemiologic associations and potential pathogenic mechanisms|journal=Human Reproduction Update|volume=20|issue=4|year=2014|pages=582–593|issn=1355-4786|doi=10.1093/humupd/dmu007|pmid=24619876|doi-access=free|hdl=10807/56796|hdl-access=free}}</ref><ref name=SacconeBerghella2015>{{cite journal|vauthors=Saccone G, Berghella V, Sarno L, Maruotti GM, Cetin I, Greco L, Khashan AS, McCarthy F, Martinelli D, Fortunato F, Martinelli P|title=Celiac disease and obstetric complications: a systematic review and metaanalysis |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=214 |issue=2 |pages= 225–34|date= Oct 9, 2015 |pmid=26432464|doi=10.1016/j.ajog.2015.09.080|hdl=11369/330101 |hdl-access=free }}</ref> == महामारी विज्ञानमा == {{owidslider |start = 2020 |list = Template:OWID/Share of low birthweight babies born#gallery |location = commons |caption = |title = |language = ne |file = [[File:Share of low birthweight babies born, World, 2020 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|कम जन्म तौल भएका शिशुहरूको जन्मको हिस्सा]] |startingView = World }} [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]का अनुसार सन् २०१४ सम्ममा विश्वभर कम जन्म तौलको दर १५% रहेको अनुमान गरिएको थियो, जुन क्षेत्रअनुसार फरक-फरक छ: उप-सहारा अफ्रिकामा १३%, दक्षिण एसियामा २८%, पूर्वी एसिया र प्रशान्त क्षेत्रमा ६%, तथा ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्रमा ९%।<ref name=":1">{{Cite web|title=Global nutrition targets 2025: low birth weight policy brief|url=https://www.who.int/publications-detail-redirect/WHO-NMH-NHD-14.5|access-date=2020-11-04|website=www.who.int|language=en}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]द्वारा परिभाषित अति कम विकसित देशहरूमा कम जन्म तौलको कुल दर १३% रहेको छ।<ref>{{Cite web|title=UNSD — Methodology: Standard country or area codes for statistical use (M49)|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|access-date=2020-11-04|website=unstats.un.org}}</ref><ref name=":1" /> विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले प्रसवपूर्व हेरचाहमा सुधार र महिला शिक्षा जस्ता जनस्वास्थ्यका प्रयासहरू मार्फत विश्वभर कम जन्म तौलको दरलाई ३०% ले घटाउने लक्ष्य राखेको छ।<ref name=":1" /> गर्भवती महिलाको सामाजिक सहयोग संयन्त्रलाई बढावा दिने कार्यक्रमहरूले कम जन्म तौलको दरलाई उल्लेख्य रूपमा घटाएको नदेखिए तापनि, यस्ता कार्यक्रमहरूले शल्यक्रिया मार्फत हुने जन्मदर र प्रसवपूर्व अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने अवस्थालाई कम गरेको पाइएको छ।<ref>{{Cite journal |last1=East |first1=Christine E |last2=Biro |first2=Mary A |last3=Fredericks |first3=Suzanne |last4=Lau |first4=Rosalind |date=2019 |title=Support during pregnancy for women at increased risk of low birthweight babies |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |language=en |issue=4 |article-number=CD000198 |doi=10.1002/14651858.CD000198.pub3 |pmid=30933309 |pmc=6443020 |issn=1465-1858 }}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकामा, [[रोग नियन्त्रण र रोकथाम केन्द्र]]को प्रतिवेदन अनुसार सन् २०१८ मा ३,१३,७५२ शिशुहरू कम तौलका जन्मिएका थिए, जुन कुल जन्मको ८.२८% हो।<ref>{{Cite web|date=2020-08-04|title=FastStats - Birthweight and Gestation|url=https://www.cdc.gov/nchs/fastats/birthweight.htm|access-date=2020-11-04|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> यो संख्या सन् २०११ मा [[स्वास्थ्य सेवा अनुसन्धान तथा गुणस्तर एजेन्सी]]ले अनुमान गरेको ६.१% को दरभन्दा बढी हो।<ref name=":2">Kowlessar N.M., Jiang H.J., and Steiner C. Hospital Stays for Newborns, 2011. HCUP Statistical Brief #163. October 2013. Agency for Healthcare Research and Quality, Rockville, MD. [https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb163.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818022705/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb163.jsp|date=2022-08-18}}</ref> सिडिसी ले सन् २०१८ मा धेरै कम जन्म तौलको दर १.३८% रहेको उल्लेख गरेको थियो, जुन सन् २०११ को एएचआरक्यूको अनुमानसँग मिल्दोजुल्दो छ।<ref name=":2" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:महिलाको स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] s4zcxmuzw9pf2clyubckjqul1s8sn1n 0 150784 1368959 1365833 2026-08-09T10:41:26Z Ramesh Deuba 37151 1368959 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु हर राय | alt = गुरु हर राय | image = Guru Har Rai, Guler-Basohli painting.jpg | caption = गुरु हर रायले एक भक्तलाई दर्शन दिँदै। गुलरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशाला, पञ्जाब पहाड, करिब १७९०। | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1630|01|16}} | birth_place = [[किरतपुर साहिब]], [[लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|16}} | death_place = किरतपुर साहिब, लाहोर सुबा, मुगल साम्राज्य | period = १६४४–१६६१ | other_names = ''सातौँ गुरु''<br>''सातौँ नानक'' | predecessor = [[गुरु हरगोविन्द]] | successor = [[गुरु हर किशन ]] | parents = [[बाबा गुरदित्ता]] (पिता)<br />[[माता निहाल कौर]] (माता)<br />[[बाबा दया राम]] (ससुरा)<br />[[माता अनन्ती]] (सासू)<ref>"Sri Gur Panth Prakash" by Rattan Singh Bhangoo:</ref><ref>"Sri Gur Sobha" by Sainapati</ref><ref>Bhai Gurdas Vaaran</ref><ref>"Gurbilas Patshahi 6" by Koer Singh</ref> | spouse = माता कृष्ण देवी (सुलखनी, कोट कल्याणी,<ref>{{cite web |title=History - Darbar Shri Guru Ram Rai Ji Maharaj - Dehradun |url=http://www.sgrrdarbar.org/history.aspx |website=www.sgrrdarbar.org}}</ref> वा किशन कौरका नामले पनि परिचित) | children = [[बाबा राम राय]]<br>[[रूप कौर]]<br>[[गुरु हरकृष्ण]] | native_name = ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ | native_name_lang = pa | signature = Nisan (signature) of Guru Har Rai, at the beginning of a Guru Granth Sahib manuscript dated 1716 Bikrami Samvat (1659 C.E.).jpg | location = किरतपुर साहिब (१६४४–१६६१) }} '''गुरु हर राय''' ([[गुरमुखी]]: ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ, उच्चारण: {{IPA|pa|gʊɾuː ɦəɾ ɾaːɪ|}}; १६ जनवरी १६३० – ६ अक्टोबर १६६१)<ref name=eosghr>{{cite web |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n275 |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=16 January 2017}}</ref> सिख परम्परामा '''सातौँ नानक''' का रूपमा सम्मानित गुरु हर राय सिख धर्मका दस गुरुहरूमध्ये सातौँ गुरु थिए।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> आफ्ना हजुरबा तथा छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द]]को निधनपछि ३ मार्च १६४४ मा, १४ वर्षको उमेरमा उनी सिख समुदायका गुरु बने।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> उनले करिब सत्र वर्षसम्म सिख समुदायको नेतृत्व गरे र ३१ वर्षको उमेरमा आफ्नो निधन नभएसम्म गुरु पदमा रहे।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> गुरु हर राय छैटौँ सिख गुरुद्वारा सङ्गठित ठूलो सिख सैनिक बललाई कायम राख्दै पनि सैन्य द्वन्द्वबाट टाढा रहनका लागि परिचित छन्। उनले मुगल साम्राज्यको उत्तराधिकार युद्धका क्रममा दुई दाजुभाइबीच भएको संघर्षमा रूढिवादी [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] विचारधाराबाट प्रभावित [[औरङ्गजेब]]को सट्टा मध्यमार्गी सूफी प्रभाव भएका [[दारा शिकोह]]लाई समर्थन गरेका थिए।<ref name="Mandair2013p50"/> १६५८ मा उत्तराधिकारको युद्ध जितेपछि औरङ्गजेबले १६६० मा गुरु हर रायलाई मृत्युदण्ड दिइएका दारा शिकोहलाई समर्थन गरेको विषयमा स्पष्टीकरण दिन दरबारमा बोलाए। गुरु हर राय स्वयं नगई आफ्ना जेठा छोरा [[राम राय]]लाई आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा पठाए। औरङ्गजेबले राम रायलाई बन्धक बनाएर त्यस समयको सिखहरूको पवित्र धर्मग्रन्थ [[आदि ग्रन्थ]]को एउटा पदबारे प्रश्न गरे। उनले उक्त पदले मुस्लिमहरूको अपमान गरेको दाबी गरेका थिए।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> सिख धर्मग्रन्थको मूल पाठलाई जस्ताको तस्तै कायम राख्नुको सट्टा राम रायले औरङ्गजेबलाई खुसी पार्न उक्त पदमा परिवर्तन गरे। यही कारणले गुरु हर रायले आफ्ना जेठा छोरालाई सिख पन्थबाट बहिष्कार गरे र आफ्ना कान्छा छोरा [[गुरु हर किशन|हर किशन]]लाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गरे।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> गुरु हर रायको १६६१ मा निधन भएपछि पाँच वर्षको उमेरमा हर किशन आठौँ सिख गुरु बने।<ref name=britharrai/> == नाम == केही सिख साहित्यमा उनको नाम '''हरि राय''' भनेर पनि लेखिएको पाइन्छ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> प्रकृतिप्रति उनले देखाएको संवेदनशीलता र करुणाका कारण केही आधुनिक सिखहरूले उनलाई '''हरित गुरु''' (Green Guru) भनेर पनि सम्बोधन गर्छन्।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == जीवनी == गुरु हर रायको जन्म [[सोढी]] [[खत्री]] परिवारमा बाबा गुरदित्ता र अनन्ती (जिनलाई निहाल पनि भनिन्थ्यो) का सन्तानका रूपमा भएको थियो। उनका पिता उनको ८ वर्षको उमेरमै निधन भए। १६४० मा, १० वर्षको उमेरमा, गुरु हर रायको विवाह दया रामकी छोरी माता किशन देवी (जिनलाई कहिलेकाहीँ सुलखनी पनि भनिन्छ) सँग भयो। उनीहरूका एक छोरी [[रूप कौर]]<ref>Harjinder Singh Dilgeer: ''Sikh History in 10 Volumes''.</ref> तथा दुई छोरा—[[राम राय]] र [[गुरु हर किशन|हर किशन]] (जो पछि आठौँ [[सिख गुरु|सिख गुरु]] बने)—जन्मिए।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> गुरु पद ग्रहण गरेको केही समयपछि नजाबत खानको नेतृत्वमा मुगल सेनाले हिन्दुरका शासक तारा चन्दको राज्यमा आक्रमण गरी उनलाई बन्दी बनायो। त्यसपछि गुरु हर राय किरातपुरबाट प्रस्थान गरी [[सिरमौर राज्य|सिरमौर]] (नाहन), जहाँ राजा करम प्रकाशले शासन गर्थे, अन्तर्गत थापल पुगे र त्यहाँ आफ्नो पहिलो धार्मिक उपदेश ''[[हुकम|वाक]]'' (आदेश) को रूपमा दिए। गुरुको थापल यात्राको उल्लेख ''[[दबिस्तान-ए-मजाहेब]]'' मा पाइन्छ, साथै जोगराजद्वारा तयार गरिएको ''[[आदि ग्रन्थ]]'' को हस्तलिखित प्रतिको एउटा टिप्पणीमा पनि यस घटना अभिलेख गरिएको छ। गुरु हरगोबिन्दले मुगलहरूसँग सैन्य द्वन्द्वमा नफस्न र धार्मिक शिक्षामा केन्द्रित हुन सल्लाह दिएका थिए। त्यसैले गुरु हर रायले हिन्दुर र मुगलबीचको उक्त संघर्षमा कुनै हस्तक्षेप गरेनन्।<ref name=":03">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Routledge Companion to the Life and Legacy of Guru Hargobind: Sovereignty, Militancy, and Empowerment of the Sikh Panth |date=9 August 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781040106327 |pages=237–238 |chapter=8 Narrating the Person: Images of the Guru |doi=10.4324/9781003505976-8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grewal |first=Jagtar Singh |title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190990381 |quote=.. Kiratpur in the Punjab hills—the territory of Raja Tara Chand, the chief of Hindur (Nalagarh), who did not pursue the path of obedience to Shah Jahan.}}</ref> गुरु हर रायका एक दाजु थिए। उनका जेठा दाजु [[धीर मल]]ले [[शाहजहाँ]]बाट प्रोत्साहन, निःशुल्क जग्गा अनुदान तथा मुगल संरक्षण प्राप्त गरेका थिए। धीर मलले छुट्टै सिख परम्परा स्थापना गर्ने प्रयास गरे र आफ्ना हजुरबा तथा छैटौँ गुरु [[गुरु हरगोबिन्द]]को आलोचना गरे। गुरु हरगोबिन्दले धीर मलको विचारसँग असहमति जनाउँदै कान्छा हर रायलाई आफ्नो उत्तराधिकारी नियुक्त गरेका थिए। गुरु हर रायको जीवन र उनको समयसम्बन्धी प्रामाणिक ऐतिहासिक सामग्री अत्यन्त सीमित छन्। उनले आफ्नै कुनै ग्रन्थ वा रचना छोडेका छैनन्, र पछि रचिएका केही सिख ग्रन्थहरूमा उनको नाम "'''हरि राय'''" भनेर लेखिएको पाइन्छ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> १८औँ शताब्दीमा केसर सिंह छिब्बरद्वारा लेखिएका जीवनीहरू तथा १९औँ शताब्दीका केही सिख साहित्यमा गुरु हर रायसम्बन्धी विवरणहरू एक-अर्कासँग धेरै असंगत र विरोधाभासी छन्।<ref>{{cite book|first=Surjit Singh |last=Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> == निधन र उत्तराधिकार == [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|''कार्तारपुर बीर''मा सुरक्षित गुरु हर रायसँग चँवर सेवा गरिरहेका गुरु हर किशनलाई चित्रण गरिएको लघुचित्र।]] आफ्नो निधन हुनुअघि गुरु हर रायले आफ्ना पाँच वर्षीय कान्छा छोरा [[गुरु हर किशन|हर किशन]]लाई सिखहरूको आठौँ गुरुका रूपमा उत्तराधिकारी नियुक्त गरेका थिए। == विवाह == सामान्यतया गुरु हर रायको विवाह सुलखनी नामकी महिलासँग भएको भन्ने कुरा स्वीकार गरिएको छ।{{sfn|Gandhi|2007|pp=590–591}} उनले धेरै विवाह गरेका थिए र बहुविवाहको अभ्यास गर्थे भन्ने दाबीहरू—जसमा उनकी पत्नीहरूको संख्या सातदेखि आठसम्म (सुलखनी वा किशन कौर, कल्याणी, टोकी, अनोखी, लाडिकी, चन्द कौर, प्रेम कौर र राम कौर) बताइन्छ—पछिल्ला इतिहासकारहरूले अविश्वसनीय ठहर गर्दै अस्वीकार गरेका छन्।{{sfn|Gandhi|2007|pp=590–591}} इतिहासकार [[गण्डा सिंह (इतिहासकार)|गण्डा सिंह]]का अनुसार, गुरु हर रायले सात जना पत्नीसँग विवाह गरेको कथा ''सूरज प्रकाश''को केवल एउटा हस्तलिखित प्रतिमा मात्र पाइन्छ, र त्यो पनि पृष्ठसंख्या नभएका पानाहरूमा लेखिएको छ, जुन स्पष्ट रूपमा पछि थपिएको (interpolation) सामग्री हो।<ref>{{cite book |author1=Teja Singh |author2=Ganda Singh |url=https://archive.org/details/AShortHistoryOfTheSikhs-Volume1/ |title=A Short History Of The Sikhs - Volume 1 |publisher=Orient Longmans |year=1950 |page=48}}</ref> उनले थप उल्लेख गरेका छन् कि ''सूरज प्रकाश''का अन्य हस्तलिखित प्रतिहरूमा गुरु हर रायको केवल एउटै विवाहको उल्लेख गरिएको छ, र अझ पुरानो ''महिमा प्रकाश''मा पनि उनको एउटै पत्नी भएको विवरण पाइन्छ।{{sfn|Teja Singh|Ganda Singh|1950|p=48}} त्यस्तै, ''भट्ट वही'', हरिद्वारका ''पाण्डा वही'' तथा कवि सौन्धका रचनाहरूमा पनि गुरु हर रायकी एकमात्र पत्नीका रूपमा केवल किशन कौर वा सुलखनीको नाम उल्लेख गरिएको छ।{{sfn|Gandhi|2007|pp=590–591}} == साहित्य == सामान्य सिख विश्वासअनुसार [[गुरु हरगोबिन्द]], गुरु हर राय र [[गुरु हर किशन]]ले कुनै पनि ''बाणी''को रचना गरेका थिएनन्।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> तथापि, गुरु हर रायले ''सलोक महल्ला सतवाँ'' (''Salok Mahalla Satvaan'') नामक एउटा रचना गरेको भन्ने दाबी पनि गरिएको छ।<ref name=":0" /> यो ''महल्ला'' रचना ''गुरु ग्रन्थ साहिब''को किरातपुरी बीरमा समावेश छ। यद्यपि यसमा स्पष्ट रूपमा यसलाई सातौँ गुरु हर रायको रचना भनेर उल्लेख गरिएको छ, सातौँ [[मीना]] गुरु मिहरबानले पनि यही संकेत (महल्ला) प्रयोग गरेका कारण यसको लेखकत्वबारे भ्रम उत्पन्न भएको हुन सक्छ।<ref name=":0" /> उक्त सलोक मिहरबानका रचनाहरू समेटिएका कुनै पनि ग्रन्थमा पाइँदैन। अर्कोतर्फ, सिख गुरुहरूको जीवनसम्बन्धी कुनै पनि ग्रन्थमा गुरु हर रायले बाणी रचना गरेको उल्लेख पनि भेटिँदैन।<ref>Faith and Philosophy of Sikhism Pg.103</ref> त्यसैले यस रचनालाई निश्चित रूपमा गुरु हर रायकै रचना हो भनेर पुष्टि गर्न सकिँदैन। प्रत्येक सिख गुरुको कविता वा सलोक प्रारम्भ गर्ने आफ्नै विशिष्ट शैली थियो।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|language=en}}</ref> गुरु हर रायको शैली थियो: ''"हर राय गुरुको वाणीद्वारा।"''<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Pashaura|url=https://books.google.com/books?id=aiwpDwAAQBAJ&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PT212|title=The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority|date=26 September 2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-908773-0|language=en}}</ref> गुरु हर रायसँग सम्बन्धित ''[[हुकम|वाक]]'' (आदेश) को रूपमा एउटा वाक्य १६६७ सालको [[गुरु ग्रन्थ साहिब|आदि ग्रन्थ]]को जोगराज (मृत्यु १६७१)सँग सम्बन्धित हस्तलिखित प्रतिमा भेटिन्छ।<ref name=":03" /> == विरासत == सन् २०११ मा, १४ मार्चलाई '''सिख वातावरण दिवस''' (Sikh Environment Day) का रूपमा मनाउने मिति चयन गरिएको थियो, किनकि यो दिन गुरु हर रायको ''[[गुरु गद्दी|गुरगद्दी]]'' (गुरुपद ग्रहण) को वार्षिकोत्सवसँग सम्बन्धित थियो।<ref name=":02" /> सन् २०१३ मा, इकोसिख (EcoSikh) का अध्यक्षले एक प्रेस विज्ञप्तिमार्फत गुरु हर रायलाई '''"हरित गुरु"''' (Green Guru) भनेर सम्बोधन गरेका थिए। उक्त वक्तव्यमा प्रकृतिसँग गुरु हर रायको गहिरो सम्बन्ध र वातावरणप्रतिको संवेदनशीलतालाई विशेष रूपमा उजागर गरिएको थियो।<ref name=":02" /> == ग्यालरी == <gallery> File:Guru Hargobind with his grandson, the young Guru Har Rai.jpg|[[गुरु हरगोबिन्द]] (दायाँ) आफ्ना नाति बालक गुरु हर राय (बायाँ) सँग। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Sursinghwala collection.jpg|फूल समातेका गुरु हर रायको पहाडी शैलीको चित्र। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Bhai Rupa Chand collection.jpg|निलो फूल समातेका गुरु हर रायको चित्र। File:Guru Har Rai painting.jpg|गुरु हर राय, सातौँ सिख गुरु (करिब १८००–१८२५, पहाडी शैलीको चित्र)। </gallery> ==सन्दर्भ== {{reflist|30em}} ===ग्रन्थसूची=== * {{cite book | author=Macauliffe, M.A. | title=The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors| publisher=Low Price Publications | year=1909 | isbn=81-7536-132-8}} * {{cite book | author=Singh, Khushwant | title=A History of the Sikhs: 1469–1839 Vol.1 (2nd ed.)| publisher=Oxford University Press | year=1963| isbn=0-19-567308-5}} ==बाह्य कडी== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm गुरु हर राय], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html गुरु हर राय], Sikh-History.com * [http://www.guruharraiji.com/ गुरु हर राय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517110959/http://guruharraiji.com/ |date=2014-05-17 }}, गुरुद्वारा श्री गुरु हर राय गाउँ भुङ्गर्नीको आधिकारिक वेबसाइट {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरगोबिन्द]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३ मार्च १६४४ – ६ अक्टोबर १६६१ | after = [[गुरु हर किशन]] }} {{s-end}} auuof7tvwzrcrn1tfrybq8p3wz8efj5 0 150792 1368801 1365835 2026-08-08T23:39:47Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368801 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|योनीभित्र पसाएर महिनावारीको बहाव सोस्न प्रयोग गरिने महिनावारी स्वच्छता उत्पादन}} [[File:Gestion menstrual tampon toallitas menstruación periodicas 06.jpg|thumb|सुक्खा र प्रयोग नगरिएको अवस्थामा एउटा ट्याम्पोन|262x262px]] '''ट्याम्पोन''' भन्नाले [[महिनावारी]]का समयमा [[योनी]]भित्र पसाएर रगत र [[योनीबाट हुने श्राव]]लाई सोस्नका लागि डिजाइन गरिएको एक प्रकारको [[महिला स्वच्छता|महिनावारी स्वच्छता उत्पादन]] हो। [[स्यानिटरी प्याड]] जस्तो बाहिर लगाइने साधनको विपरीत, यसलाई शरीरको भित्री भाग अर्थात् [[योनीमार्ग]] भित्र राखिन्छ।<ref name="UT Health Austin">{{Cite web|title=Period Products: The Good, the Bad, and the Ugly|url=https://uthealthaustin.org/blog/period-products|access-date=2020-08-04|website=UT Health Austin|language=en-us}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सही तरिकाले भित्र पसाएपछि, योनीका भित्री मांशपेसीले ट्याम्पोनलाई यथास्थानमा पक्रिराख्छन् र महिनावारीको रगत सोस्दै जाँदा यो फैलिँदै (फुल्दै) जान्छ। ट्याम्पोनले महिनावारीको रगतका साथै योनीको प्राकृतिक चिल्लोपना र त्यहाँ रहने ब्याक्टेरियालाई समेत सोस्ने हुनाले, यसले योनीको सामान्य पिएच मानमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यसले गर्दा ''[[स्टाफाइलोकोकस ओरियस]]'' नामक ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण भई [[टक्सिक सक सिन्ड्रोम]]को जोखिम बढाउन सक्छ।<ref name="UT Health Austin" /><ref name="Vostral 447–459">{{Cite journal|last=Vostral|first=Sharra L.|date=December 2011|title=Rely and Toxic Shock Syndrome: A Technological Health Crisis|url=https://archive.org/details/sim_the-yale-journal-of-biology-and-medicine_2011-12_84_4/page/447|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=84|issue=4|pages=447–459|issn=0044-0086|pmc=3238331|pmid=22180682}}</ref> टक्सिक सक सिन्ड्रोम एक दूर्लभ तर ज्यान नै लिन सक्ने खतरनाक सङ्क्रमण हो, जसमा तुरुन्तै चिकित्सकीय उपचारको आवश्यकता पर्दछ।<ref>{{Cite web|title=Toxic Shock Syndrome (TSS)|url=https://www.saintlukeskc.org/health-library/toxic-shock-syndrome-tss|access-date=2020-08-05|website=Saint Luke's Health System|language=en}}</ref> बजारमा बिक्री हुने अधिकांश ट्याम्पोनहरू [[रेयन]] र [[कपास]]को मिश्रणका साथै कृत्रिम फाइबरहरूबाट बनेका हुन्छन्।<ref>{{Cite web|author=Nadia Kounang|title=What's in your pad or tampon?|url=https://www.cnn.com/2015/11/13/health/whats-in-your-pad-or-tampon/index.html|access-date=2020-07-28|website=CNN|date=13 November 2015}}</ref> केही ट्याम्पोनहरू प्राङ्गारिक कपासबाट मात्र पनि बनाइन्छन्। ट्याम्पोनहरू विभिन्न सोस्ने क्षमताका आधारमा उपलब्ध हुन्छन्। धेरै देशहरूले ट्याम्पोनलाई चिकित्सा उपकरणका रूपमा कडा नियमन गर्छन्। [[File:Tampon inserted.svg|thumb|पाठेघर (हरियो) बाट बहने रगत सङ्कलन गर्न योनी (नीलो) भित्र पसाइएको ट्याम्पोन (गाढा गुलाबी)|alt=|259x259px]] {{TOC limit|3}} == वातावरण र फोहोर == [[File:Used and unused tampon.jpg|thumb|प्रयोग नगरिएको (बायाँ) र प्रयोग गरिएको (दायाँ) ट्याम्पोन]] धेरै देशहरूमा अझै पनि प्रयोग गरिएका ट्याम्पोनहरूको उपयुक्त विसर्जनको अभाव रहेको छ। केही देशहरूमा महिनावारी व्यवस्थापन अभ्यासहरूको कमीका कारण, धेरै स्यानिटरी प्याड वा अन्य महिनावारी उत्पादनहरूलाई घरको ठोस फोहोर वा फोहोरदानीमा फ्याँकिन्छ, जुन अन्ततः ठोस फोहोरकै एक हिस्सा बन्न पुग्दछ।<ref name="Kaur">{{Cite journal|last1=Kaur|first1=Rajanbir|last2=Kaur|first2=Kanwaljit|last3=Kaur|first3=Rajinder|date=2018-02-20|title=Menstrual Hygiene, Management, and Waste Disposal: Practices and Challenges Faced by Girls/Women of Developing Countries|journal=Journal of Environmental and Public Health|volume=2018|pages=1–9|doi=10.1155/2018/1730964|issn=1687-9805|pmc=5838436|pmid=29675047|doi-access=free}}</ref> महिनावारीजन्य फोहोर व्यवस्थापनको सञ्चालन वा कार्यान्वयनमा आउने मुख्य समस्या भनेको कुनै पनि देशले महिनावारीको फोहोरलाई कुन वर्गमा राख्छ भन्ने कुरा हो। यस प्रकारको फोहोरलाई सामान्य घरेलु फोहोर, खतरनाक घरेलु फोहोर (जसलाई नियमित घरेलु फोहोरबाट अलग राख्नुपर्ने हुन्छ), यसमा हुने रगतको मात्राका आधारमा जैविक-चिकित्सकीय फोहोर, वा बजारमा पाइने धेरै डिस्पोजेबल प्याडहरूमा प्लास्टिकको मात्रा हुने भएकाले (केही ट्याम्पोन वा प्याडको बाहिरी खोलमा मात्र प्लास्टिक हुन्छ) यसलाई प्लास्टिक फोहोरका रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।<ref>{{Cite journal|last1=Elledge|first1=Myles F.|last2=Muralidharan|first2=Arundati|last3=Parker|first3=Alison|last4=Ravndal|first4=Kristin T.|last5=Siddiqui|first5=Mariam|last6=Toolaram|first6=Anju P.|last7=Woodward|first7=Katherine P.|date=November 2018|title=Menstrual Hygiene Management and Waste Disposal in Low and Middle Income Countries—A Review of the Literature|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=15|issue=11|page=2562|doi=10.3390/ijerph15112562|issn=1661-7827|pmc=6266558|pmid=30445767|doi-access=free}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{commons|Tampon|ट्याम्पोन}} * [https://intimatehygine.com/how-to-use-tampons-and-its-advantages/ ट्याम्पोनका बारेमा रहेका भ्रमहरू] (वेब लेख) [[श्रेणी:महिला स्वच्छता]] [[श्रेणी:महिनावारी चक्र]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 373hdakguwfke2tbkqfgadb2ok9mx4a 0 150829 1368802 1365968 2026-08-08T23:41:31Z InternetArchiveBot 53012 Add 3 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368802 wikitext text/x-wiki [[गर्भावस्था]]मा सुर्तीजन्य धुम्रपानले सुर्तीका सामान्य स्वास्थ्य प्रभावहरूका अतिरिक्त स्वास्थ्य र प्रजननमा पनि धेरै हानिकारक प्रभावहरू पार्छ। धेरै अध्ययनहरूले सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग गर्भवती धुम्रपान गर्ने महिलाहरूमा [[बाँझोपन]]<ref name="Peng">{{cite journal |last1=Peng |first1=L |last2=Luo |first2=X |last3=Cao |first3=B |last4=Wang |first4=X |title=Unraveling the link: environmental tobacco smoke exposure and its impact on infertility among American women (18-50 years). |journal=Frontiers in Public Health |date=2024 |volume=12 |article-number=1358290 |doi=10.3389/fpubh.2024.1358290 |doi-access=free |pmid=38525328 |pmc=10957781 |bibcode=2024FrPH...1258290P }}</ref><ref name="Ward">{{cite journal |last1=Ward |first1=G |last2=Correia Watts |first2=MP |last3=Hansson |first3=SR |title=The unintended consequences of modernity: Pollution and its effect on reproductive, maternal and fetal health. |journal=Pregnancy Hypertension |date=June 2025 |volume=40 |article-number=101204 |doi=10.1016/j.preghy.2025.101204 |pmid=40015200}}</ref> र [[गर्भपतन]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण भएको तथा यसले [[भ्रूण]]को स्वास्थ्यमा अन्य धेरै जोखिमहरू पनि बढाउने देखाएका छन्।<ref name=pmid33771100>{{cite journal | vauthors = Avşar TS, McLeod H, Jackson L | title = Health outcomes of smoking during pregnancy and the postpartum period: an umbrella review | journal = BMC Pregnancy and Childbirth | volume = 21 | issue = 1 | article-number = 254 | date = March 2021 | pmid = 33771100 | pmc = 7995767 | doi = 10.1186/s12884-021-03729-1 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9929522>{{cite journal | vauthors = Ness RB, Grisso JA, Hirschinger N, Markovic N, Shaw LM, Day NL, Kline J | title = Cocaine and tobacco use and the risk of spontaneous abortion | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-02-04_340_5/page/n34 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 340 | issue = 5 | pages = 333–339 | date = February 1999 | pmid = 9929522 | doi = 10.1056/NEJM199902043400501 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid11978283>{{cite journal | vauthors = Oncken C, Kranzler H, O'Malley P, Gendreau P, Campbell WA | title = The effect of cigarette smoking on fetal heart rate characteristics | url = https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2002-05_99_5/page/751 | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 99 | issue = 5 Pt 1 | pages = 751–755 | date = May 2002 | pmid = 11978283 | doi = 10.1016/S0029-7844(02)01948-8 | s2cid = 38760373 }}</ref> सम्बन्धित जोखिमहरूका कारण मानिसहरूलाई गर्भधारणअघि, गर्भावस्थामा तथा [[प्रसूति]] पछि धुम्रपान नगर्न सल्लाह दिइन्छ। यद्यपि, यदि त्यसो गर्न सम्भव नभएमा, दैनिक सेवन गरिने चुरोटको सङ्ख्या घटाउँदा आमा र शिशु दुवैका लागि हुने जोखिम कम गर्न सकिन्छ। यो विशेषगरी विकासोन्मुख देशहरूमा लागू हुन्छ, जहाँ स्तनपान शिशुको समग्र पोषण अवस्थाका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।<ref name="najdawi">{{cite journal | vauthors = Najdawi F, Faouri M | title = Maternal smoking and breastfeeding | journal = Eastern Mediterranean Health Journal | volume = 5 | issue = 3 | pages = 450–456 | date = May 1999 | pmid = 10793823 | doi = 10.26719/1999.5.3.450 | s2cid = 30513271 | doi-access = free }}</ref> ==गर्भधारणअघि धुम्रपान== गर्भवती महिलाहरू वा गर्भधारण गर्ने योजना बनाइरहेका महिलाहरूलाई धुम्रपान त्याग्न सल्लाह दिइन्छ।<ref name=McDonough2015>{{cite journal | vauthors = McDonough M | title = Update on medicines for smoking cessation | journal = Australian Prescriber | volume = 38 | issue = 4 | pages = 106–111 | date = August 2015 | pmid = 26648633 | pmc = 4653977 | doi = 10.18773/austprescr.2015.038 }}</ref><ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Castles A, Adams EK, Melvin CL, Kelsch C, Boulton ML | title = Effects of smoking during pregnancy. Five meta-analyses | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_1999-04_16_3/page/208 | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 16 | issue = 3 | pages = 208–215 | date = April 1999 | pmid = 10198660 | doi = 10.1016/S0749-3797(98)00089-0 | s2cid = 33535194 }}</ref> यी प्रभावहरूको अध्ययन गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि सामान्य जनसङ्ख्यामा गर्भधारणअघि, गर्भावस्थामा तथा प्रसूति पछि धुम्रपान गर्नु असामान्य व्यवहार होइन, र यसको परिणामस्वरूप विशेषगरी आमा र शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा हानिकारक असर पर्न सक्छ। सन् १९९९ मा ''अमेरिकन जर्नल अफ प्रिभेटिभ मेडिसिन'' मा प्रकाशित एक मेटा-विश्लेषणअनुसार, गर्भधारणअघि धूम्रपान गर्नु एक्टोपिक गर्भावस्थाको जोखिम बढ्नुसँग बलियो रूपमा सम्बन्धित छ।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:धुम्रपान]] [[श्रेणी:गर्भावस्थामा हुने स्वास्थ्य समस्याहरू]] {{ठुटो}} n26htbarpsmhygnhows2mrtsgyiups4 0 150858 1368871 1366301 2026-08-09T01:05:50Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368871 wikitext text/x-wiki ''''र्‍याप्टियो'''' (Raptio) (जसलाई प्राचीन वा साहित्यिक अङ्ग्रेजीमा 'रेप्' अर्थात् बलात्कार भनिन्छ) एउटा ल्याटिन भाषाको शब्द हो जसको 'अपहरण गर्नु', 'खोसेर लैजानु' वा 'जबरजस्ती कब्जामा लिनु' आदि सँग सम्बन्धित धेरै अर्थहरू छन्। यस्ता विभिन्न अर्थहरूका बीच र्‍याप्टियोको मुख्य अर्थ ठूलो सङ्ख्यामा महिलाहरूको सामूहिक अपहरण गर्नु हो। महिलाहरूलाई जबरजस्ती विवाह गराइदिने, रखेल्नी/भोगिनी बनाउने वा यौन दासी बनाउने कामका लागि यस्तो अपहरण गरिन्छ। यसको समार्थक जर्मन शब्द 'फ्राएनराउब' (Frauenraub) हो जसको शाब्दिक अर्थ 'महिला डकैती' हुन्छ। झट्ट सुन्दा [[वधू अपहरण]] जस्तै बुझिने भए पनि 'र्‍याप्टियो'मा पुरुषहरूको समूहले धेरै सङ्ख्यामा महिलाहरूलाई अपहरण गर्छन् जबकी वधू अपहरणमा एकजना पुरुष र उसका साथीभाइ/आफन्तहरू मिलेर मात्र एउटी महिलाको अपहरण गर्छन्। र्‍याप्टियो प्राय: युद्धको समयमा हुन्छ। == शब्दावली == अङ्ग्रेजी शब्द 'रेप्' (नेपाली समानार्थी शब्द बलात्कार)को मूल अर्थ पुरानो ल्याटिन भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ कसैलाई बलपूर्वक लग्ने वा अपहरण गर्ने थियो। तर आजकल, धेरैजसो मानिसहरूले यो शब्दलाई मुख्य रूपमा यौन दुर्व्यवहारको अर्थमा बुझ्छन्। पुरानो अर्थमा 'रेप्'ले युद्धका बेला गरिने सामान्य बल प्रयोगका घटनाहरूलाई जनाउँथ्यो। जस्तै: लुटपाट, सम्पत्ति नष्ट गर्नु, कुनै शहर वा देशका मानिसहरूलाई कब्जा गर्नु आदि। अक्सफोर्ड अङ्ग्रेजी शब्दकोशले 'रेप्'को पुरानो अर्थ — कसैलाई, विशेष गरी महिलालाई, बलपूर्वक अपहरण गर्ने कार्य भनी दिएको छ। यस शब्दकोशले अहिले प्रयोगमा नआउने अर्थ कुनै पनि वस्तु बलपूर्वक लिने र अहिलेको विशिष्ट अर्थ महिलामाथि यौनिक हिंसा गर्नु भनेर पनि दिएको छ। अङ्ग्रेजी शब्द 'रेप्' लाई १४औँ शताब्दीदेखि नै बलपूर्वक कब्जा गर्नु वा लिनु को सामान्य अर्थमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यो पुरानो फ्रान्सेली कानूनी शब्द 'रेपर' बाट आएको हो, जसको अर्थ कब्जा गर्नु थियो। यो शब्द ल्याटिनको 'रेपिर्' (rapere) बाट आएको हो, जसको अर्थ “बलपूर्वक कब्जा गर्नु, लग्नु वा अपहरण गर्नु” हो। ल्याटिन भाषामा यो शब्दले यौनिक हिंसालाई पनि जनाउन सक्थ्यो, तर सँधै त्यही अर्थमा मात्र सीमित थिएन। उदाहरणका लागि, प्रसिद्ध कथा “द रेप् अफ द साबाइन विमन” अन्ततः रोमनहरूको महिलाप्रतिको चाहनासँग जोडिएको थियो। तर साबाइन महिलाहरूलाई त्यतिबेला यौनिक आक्रमणभन्दा बढी अपहरण गरिएको थियो भनिन्छ। पछि रोमनहरूले उनीहरूसँग विवाह गर्न अनुरोध गरे जसरी सामान्य कानुनअनुसार उनीहरूका बुबा वा दाजुभाइसँग पहिले नै सम्झौता गर्नुपर्ने थियो। आज 'रेप्' को यौनिक अर्थ नै मुख्य र प्रबल भएको छ। तर साहित्यिक अङ्ग्रेजीमा यो शब्द अझै पनि यौनिक अर्थमा प्रयोग नहुन सक्छ। उदाहरणका लागि, अलेक्जेन्डर पोपको कविता 'द रेप अफ द लक' शीर्षकको अर्थ कपालको एउटा लट्टा चोरी गर्नु हो। यसले पुरानो अर्थ (बलपूर्वक लिने) प्रयोग गरेर एउटा सानो व्यक्तिगत अपराधलाई निकै ठूलो र गम्भीर बनाएर प्रस्तुत गरेको छ। शास्त्रीय भाषाहरूको गहिरो अध्ययन गरेका लेखक [[जे. आर. आर. टोल्किन]]ले 'द सिल्मारिलियन'मा पनि यो शब्दलाई पुरानो अर्थ (कब्जा गरेर लग्ने) मा प्रयोग गरेका छन्। सङ्गीतात्मक कमेडी द फेन्टास्टिक्स मा पनि यसबारे एउटा विवादास्पद गीत छ। 'रेपासियस (rapacious)' अर्को सम्बन्धित शब्द हो जसले अझै पनि लोभी र जे पनि कब्जा गर्न उत्सुक हुने सामान्य अर्थ कायम राख्छ। रोमन क्याथोलिक क्यानन कानूनमा र्‍याप्टियो ले एउटा कानूनी नियमलाई जनाउँछ जसले बलपूर्वक अपहरण गरिएकी दुलहीसँग विवाह गर्न निषेध गर्छ। यो नियम १९८३ को 'कोड अफ क्यानन् ल' को क्यानन १०८९ मा उल्लेख छ।<ref>{{Cite web |title=Code of Canon Law - Book IV - Function of the Church Liber (Cann. 998-1165) |url=https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib4-cann998-1165_en.html |access-date=2026-07-18 |website=www.vatican.va |at=Can. 1089 |quote=No marriage can exist between a man and a woman who has been abducted or at least detained with a view of contracting marriage with her unless the woman chooses marriage of her own accord after she has been separated from the captor and established in a safe and free place.}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{cite journal |last1=Barnes |first1=R. H. |title=Marriage by Capture |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_1999-03_5_1/page/57 |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute |date=1999 |volume=5 |issue=1 |pages=57–73 |id=|doi=10.2307/2660963 |jstor=2660963 }} b0080vx32lgmxbe4ygoxveylv4961y0 0 151092 1368929 1368194 2026-08-09T02:28:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368929 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|जर्मन फिजियोथेरापिस्ट}} {{Infobox person | name = एरिका लोइसटाक | image = Erika Leuchtag (1908-1980).png | caption = सन् १९५८ को एउटा समाचारपत्रबाट लोइचटाग | other names = | birth_name = एरिका केट लोइसटाक | birth_date = {{Birth date|1908|08|29|df=y}} | birth_place = [[ह्याम्बर्ग]], जर्मनी | death_date = {{Death date and age|1980|08|11|1908|08|28|df=y}} | death_place = हेन्डन, लन्डन, इङ्ल्यान्ड | education = | occupation = | children = | family = }} '''एरिका लोइसटाक''' ({{भाषा-जर्मनेली|'''Erika Leuchtag'''}}, जन्म;२९ अगस्ट १९०८, मृत्यु; ११ अगस्ट १९८०) एक जर्मन फिजियोथेरापिस्ट थिइन्। सन् १९४९ मा उनी [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|नेपालका राजा]]को दरबारमा प्रवेश गर्ने पहिलो युरोपेली महिला बनिन् जहाँ उनलाई राजाकी ज्येष्ठ पत्नी [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|रानी कान्ति राज्यलक्ष्मी देवी]]को उपचार गर्न नियुक्त गरिएको थियो।<ref>{{cite news |date=1957-03-03 |work=The People |author=<!--Not stated--> |title=The Gay Way |url= https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000729/19570303/056/0006 |page=6 |location=London, England }}</ref> लोइसटाकले चाँडै नै राजाको पनि उपचार गर्न थालेसँगै दुवैबीच घनिष्ठ मित्रता विकास भएको थियो। उनले [[राणा वंश]]का प्रधानमन्त्रीलाई सत्ताच्युत गर्ने राजाको योजनामा सहयोग गरेकी थिइन् जसले [[शाह वंश]]लाई नियन्त्रणमा राखेको र एक शताब्दीदेखि शाही परिवारलाई गृहनिरोधमा राखेको थियो।<ref>{{cite news |date=1958-08-24 |work=Weekly Dispatch |author=<!--Not stated--> |title=The King and I plotted revolt |url= https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003359/19580824/095/0005 |page=5 |location=London, England }}</ref> सन् १९५७ मा [[द र्‍याङ्क अर्गनाइजेसन]]ले उनको ''विथ अ किङ इन द क्लाउड्स''को पुस्तकको चलचित्र अधिकारको लागि "रेकर्ड मूल्य" तिरेको थियो भने उक्त कार्य पुस्तक लेखिनुभन्दा पहिले नै गरिएको थियो।<ref>{{cite news |date=1957-11-09 |work=Bookseller |author=<!--Not stated--> |title=Snapped Up |url= https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0005089/19571109/134/0035 |page=35 |location=London, England }}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == लोइसटाकको जन्म जर्मनीको ह्याम्बर्गमा भएको थियो। उनी अप्रिल १९३९ मा "हिटलरको उदयका कारण" जर्मनी छोडेर भारततर्फ लागेकी थिइन्।<ref>The National Archives; Kew, Surrey, England; BT27 Board of Trade: Commercial and Statistical Department and Successors: Outwards Passenger Lists; Reference Number: Series BT27-164521</ref><ref>{{cite web |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |title=Erika and King Tribhuvan |author=Alisha Sijapati |website=socanth.cam.ac.uk |date=4 September 2020 |access-date=2025-02-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324122628/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |date=2025-03-24 }}</ref> अक्टोबर १९५२ मा, नेपालमा बिताएको समयसहित १२ वर्ष एसियामा बसेपछि उनले इङ्ल्यान्ड बसाइँसराइ गरेकी थिइन्। सन् १९५७ सम्म उनी ह्याम्पस्टेडको फिट्जजोन्स एभिन्युमा बस्दै थिइन्। सन् १९८० मा उनको मृत्युको समयमा उनी उत्तरी लन्डनको [[मिल हिल]]मा बस्दै थिइन्।<ref>The National Archives in Washington, DC; London, England, UK; Board of Trade: Commercial and Statistical Department and Successors: Inwards Passenger Lists; Class: Bt26; Piece: 1291; Item: 107</ref> == पेशागत जीवन == भारतमा रहँदा लोइसटाकले [[पटियाला राज्य|पटियाला]]को शाही परिवारका लागि काम गर्दै महारानीहरूको उपचार गरेकी थिइन्।<ref>{{cite news |date=1958-08-24 |work=Weekly Dispatch |author=<!--Not stated--> |title=The King and I plotted revolt |url= https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003359/19580824/095/0005 |page=5 |location=London, England }}</ref> डिसेम्बर १९४८ मा, [[नेपाल सरकार]]ले लोइसटाकलाई [[काठमाडौँ]]मा नेपालकी रानी कान्तिको उपचार गर्न निमन्त्रणा दिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |title=Erika and King Tribhuvan |author=Alisha Sijapati |website=socanth.cam.ac.uk |date=4 September 2020 |access-date=2025-02-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324122628/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |date=2025-03-24 }}</ref> "आफ्नी आमा र लगभग सबै साथीहरूको सल्लाहको विपरीत" उनी आफ्ना सेवक गोर्की रामसँगै त्यहाँ गएकी थिइन्।<ref>{{cite news |date=1958-08-12 |work=Liverpool Echo |author=<!--Not stated--> |title=Introduction to a loveable people and a majestic land |url= https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000271/19580812/222/0016 |page=16 |location=Liverpool, England }}</ref> आइपुगेको एक हप्ताभित्रै उनले राजाको पनि उपचार गर्न थालिन् जसकारण राजा र लोइसटाकबीच घनिष्ठ मित्रता विकास भएको थियो जसमा लोइसटाकले राजालाई नाच्न र जर्मन भाषा सिकाउनु जस्ता कार्यहरू समावेश थिए। उनले राजासँग बाहिरी संसारको बारेमा पनि कुरा गरिन् र सँगै उनले राणा सरकारलाई पतन गर्ने आफ्ना योजनाहरूको बारेमा छलफल गरेका थिए।<ref>{{cite book |date=1982 |last= Westhues |first= Kenneth |title=First sociology |publisher=McGraw-Hill |location=New York, USA |page=333 |ISBN=0070694664}}</ref> उनले "कारागारमा रहेका राजा र भारतीय राजदूतहरू"<ref>{{cite book |date=1962 |last= Leifer |first= Walter |title=Himalayas: Mountains of Destiny |publisher=Galley Press |location=London, UK |page=47}}</ref> [[सुरजीत सिंह माजिठिया]] र [[चन्देश्वर प्रसाद नारायण सिंह]]<ref>{{cite web |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |title=Erika and King Tribhuvan |author=Alisha Sijapati |website=socanth.cam.ac.uk |date=4 September 2020 |access-date=2025-02-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324122628/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_1026.pdf |date=2025-03-24 }}</ref> बीचको कडीको रूपमा काम गर्दै उनीहरूका योजनाहरू समन्वय गर्न मद्दत गरेकी थिइन्। यसमा राजा र सिपिएन सिंहबीच काठमाडौँको सडकमा गोप्य भेटघाटको व्यवस्था गर्नु समावेश थियो, जहाँ राजाले नेपाली किसानको फोहोर लुगा लगाएका थिए थिए।<ref>{{cite book |date=1968 |last= Simpson |first= Colin |title=Katmandu |publisher=Taplinger |location=New York, USA |page=16}}</ref> उनकी साथी [[सेरेन रुस्तमजी]] ले भारतीय प्रेसबाट राजा, नेपाल, [[राणा वंश]] र [[नेपाली काङ्ग्रेस]] पार्टीसँग सम्बन्धित सबै समाचारहरू सङ्कलन गरी पठाउन मद्दत गरेकी थिइन्।<ref>{{cite book |date=1958 |last= Leuchtag |first= Erika |title=Erika and the King |publisher=Coward-McCann |location=New York, USA |page=212}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} qjm0sibnt05n22v4k27a9ck58nyn222 0 151116 1368954 1368493 2026-08-09T07:08:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1368954 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = एभिन्यू सुपरमार्ट्स लिमिटेड | logo = | logo_size = 200px | logo_alt = | logo_caption = | logo_padding = | image = Dmart tirupati (cropped).jpg | image_size = 260px | image_alt = | image_caption = [[तिरुपति]]मा रहेको डीमार्टको एक पसल | trade_name = DMart | type = [[सार्वजनिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | traded_as = {{Unbulleted list|{{BSE|540376}}|{{NSE|DMART}}}} | ISIN = INE192R01011 | industry = [[खुद्रा व्यापार]] | genre = {{ubl|[[सुपरमार्केट]]|[[हाइपरमार्केट]]}} | founded = {{Start date and age|2002|05|15|df=yes}} | founder = [[राधाकिशन दमानी]] | hq_location = [[पोवई]] | hq_location_city = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]] | hq_location_country = भारत | num_locations = 500 | num_locations_year = अप्रिल २०२६ | area_served = भारत | key_people = {{plainlist| *[[राधाकिशन दमानी]] ([[अध्यक्ष]]) *अंशुल असावा ([[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]])}} | products = | brands = | revenue = {{increase}} {{INRConvert|59358|c}} (२०२५) | operating_income = {{increase}} {{INRConvert|4487|c}} (२०२५) | net_income = {{increase}} {{INRConvert|2707|c}} (२०२५) | assets = {{up}} {{INRConvert|24891|c}} (२०२५) | equity = {{up}} {{INRConvert|22230|c}} (२०२५) | num_employees = १३,९७१ स्थायी तथा<br />५९,९६१ करारमा कार्यरत (२०२४) | parent = | divisions = | subsidiaries = | website = {{URL|http://www.dmartindia.com/}} | footnotes = वित्तीय विवरण {{as of|2025|03|31|lc=y|df=yes}} सम्मको।<ref>{{cite web |title=Press Release on financial results of the Company for the quarter and year ended 31st March, 2025 |url=https://api.dmartindia.com/corporate/content/file/v1/2/TDI1kRsO5MBfKRlbTLg2EVNq1746272142/Press%20release%20dated%203rd%20May,%202025.pdf |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=3 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Audited consolidated financial results for the quarter and year ended 31st March, 2025 |url=https://api.dmartindia.com/corporate/content/file/v1/2/s66CCzjOgkyssmkrawWgK7PZ1746270713/Outcome%20of%20Board%20Meeting%20held%20on%203rd%20May,%202025.pdf |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=3 May 2025}}</ref> }} '''एभेन्यु सुपरमार्ट्स लिमिटेड''' (Avenue Supermarts Limited), [[व्यावसायिक नाम|डीमार्ट]] (DMart) नामबाट [[व्यवसाय सञ्चालन]] गर्ने भारतीय [[खुद्रा व्यापार|खुद्रा]] कम्पनी हो, जसले [[सुपरमार्केट]] तथा [[हाइपरमार्केट]]हरूको शृङ्खला सञ्चालन गर्छ। कम्पनीको स्थापना [[राधाकिशन दमानी]]ले गरेका हुन् र यसको मुख्यालय [[मुम्बई]]मा रहेको छ। मार्च २०२६ सम्ममा डीमार्टले भारतका १२ [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू]]मा कुल ४७९ वटा पसल सञ्चालन गरेको छ।<ref name="fy25">{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores, Reaches 461 Outlets Nationwide |url=https://scanx.trade/stock-market-news/stocks/dmart-expands-footprint-with-new-store-opening-in-karnataka-total-store-count-reaches-479/34346785 |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=29 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores Nationwide|url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Tipranks/647024/avenue-supermarts-adds-eight-new-dmart-stores-reaches-479-outlets-nationwide/#:~:text=The%20company%20primarily%20runs%20large,income%20consumers%20seeking%20competitive%20prices |publisher=The Globe and Mail |access-date=10 March 2026}}</ref> मार्च २०२४ मा कम्पनीमा कुल १३,९७१ जना स्थायी कर्मचारी तथा करारमा नियुक्त ५९,९६१ जना कर्मचारी कार्यरत थिए।<ref name="fy24">{{cite web |title=2023-24 Annual Report |url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |website=BSE |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=27 July 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240727031746/https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |date=27 July 2024 }}</ref> ==इतिहास== [[File:D-Mart.jpg|thumb|[[उडुपी]]को बाहिरी क्षेत्रमा रहेको डीमार्टको एक पसल।]] [[राधाकिशन दमानी]]द्वारा सन् २००० मा स्थापना गरिएको डीमार्टले सन् २००२ मा [[पोवई]], [[मुम्बई]]मा आफ्नो पहिलो पसल सञ्चालनमा ल्याएको थियो।<ref>{{Cite web|first1=Sanchita|last1=Dash|title=Radhakishan Damani has a string of challenges ahead of him and falling profits at DMart don't help|url=https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-fallihjjfuhelp/articleshow/76936913.cms|access-date=2020-09-15|website=Business Insider|date=13 July 2020|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms |date=11 March 2023 }}</ref><ref name="forbes">{{cite news |first1=Srivastava |last1=Samar |title=DMart: The Juggernaut Continues To Roll For India's Value Shop |url=https://www.forbesindia.com/article/boardroom/dmart-the-juggernaut-continues-to-roll-for-indias-value-shop/48457/1 |access-date=16 January 2023 |work=Forbes India |date=23 October 2017 |language=en}}</ref> प्रारम्भिक वर्षहरूमा कम्पनीले [[दैनिक न्यून मूल्य]] (everyday low price) रणनीति अपनाएको थियो<ref name="forbes"/> र "ढिलो विस्तार"को नीति अवलम्बन गरेको थियो। यसअन्तर्गत सन् २०१० सम्ममा [[महाराष्ट्र]] र [[गुजरात]]मा डीमार्टका २९ वटा पसल सञ्चालनमा आएका थिए। अन्य भारतीय सुपरमार्केटहरूले सामान्यतया ४,००० वर्गफुट क्षेत्रफलका सम्पत्तिहरू [[खुद्रा भाडामा लिने|भाडामा लिने]] गरे पनि डीमार्टले ३०,००० वर्गफुटसम्म क्षेत्रफल भएका तुलनात्मक रूपमा धेरै ठूला पसलहरू सञ्चालन गर्थ्यो, जसमध्ये अधिकांश सम्पत्ति कम्पनीकै स्वामित्वमा थिए।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=Damani's D Mart mulls pan-India footprint |url=http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=4 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211070455/http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |archive-date=11 February 2013}}</ref><ref>{{cite news |last1=Agarwal |first1=Sapna |title=D-Mart on expansion drive, looks to take leased premises route |url=https://www.livemint.com/Companies/opQm7BQ1OCuUdUESrn71sO/DMart-on-expansion-drive-looks-to-take-leased-premises-rou.html |access-date=27 July 2024 |work=Mint |date=2 March 2010}}</ref> सन् २०१३ मा डीमार्टले [[महाराष्ट्र]] र [[गुजरात]]मा ६५ वटा पसल सञ्चालन गरिरहेको जनाएको थियो। साथै, अन्य राज्यहरूमा विस्तार गर्न थालेसँगै [[हैदराबाद]] र [[बेंगलुरु]]मा एक–एक वटा पसल सञ्चालनमा ल्याएको थियो। त्यस समयमा राजस्वका आधारमा डीमार्ट [[Reliance Retail|रिलायन्स रिटेल]] र [[Future Group|फ्युचर ग्रुप]]पछि भारतको तेस्रो ठूलो खुद्रा कम्पनी बनेको थियो।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D-Mart beats the Goliaths |url=https://www.business-standard.com/article/management/d-mart-beats-the-goliaths-113071000948_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=10 July 2013}}</ref> अक्टोबर २०१६ मा डीमार्टका कुल ११२ वटा पसल सञ्चालनमा थिए। यस अवधिसम्म कम्पनीले [[तेलंगाना]], [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[मध्य प्रदेश]] र [[छत्तीसगढ]]मा समेत आफ्नो विस्तार गरिसकेको थियो।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=How D-Mart battled the giants |url=https://www.business-standard.com/article/specials/how-d-mart-battled-the-giants-116100301095_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=3 October 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D Mart sets sight on Rs 2,000-cr IPO |url=https://www.business-standard.com/article/markets/d-mart-aims-at-rs-2-000-cr-ipo-116091201014_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=13 September 2016}}</ref> डिसेम्बर २०१६ मा कम्पनीले '''डीमार्ट रेडी''' (DMart Ready) नामक आफ्नो [[ई-वाणिज्य]] व्यवसाय सुरु गर्‍यो, जसअन्तर्गत ग्राहकहरूले किराना तथा घरायसी सामग्रीहरू अनलाइन अर्डर गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको थियो।<ref>{{cite news |title=Avenue Supermarts to fully acquire e-commerce unit |url=https://www.dnaindia.com/business/report-avenue-supermarts-to-fully-acquire-e-commerce-unit-2578598 |access-date=16 January 2023 |work=DNA India |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=DMart Ready FY22 revenue sees 2-fold rise at Rs 1,667.21 cr; loss widens to Rs 142.07 cr |url=https://www.businesstoday.in/business/story/dmart-ready-fy22-revenue-sees-2-fold-rise-at-rs-166721-cr-loss-widens-to-rs-14207-cr-342746-2022-07-26 |access-date=16 January 2023 |work=Business Today |date=26 July 2022 |language=en}}</ref> कम्पनीले मार्च २०१७ मा आफ्नो [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन]] (IPO) जारी गर्‍यो र [[भारतको राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्ज|राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्ज]] तथा [[बम्बई स्टक एक्सचेन्ज]]मा सूचीकृत भयो। २२ मार्च २०१७ मा भएको यसको सूचीकृत हुने दिन, डीमार्ट भारतको बजार मूल्यका आधारमा ६५औँ सबैभन्दा मूल्यवान कम्पनी बनेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/will-todays-winner-radhakishan-damani-of-d-mart-face-these-four-challenges-of-tomorrow/articleshow/57789672.cms |title=D-Mart: Will today's winner Radhakishan Damani of D-Mart face these four challenges of tomorrow? |newspaper=The Economic Times |date=2017-03-23 |access-date=2018-07-19}}</ref> सन् २०१८ सम्ममा कम्पनी [[तमिलनाडु]], [[राजस्थान]], [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[दिल्ली राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली एनसीआर]] र [[दमन जिल्ला, भारत|दमन]]मा समेत विस्तार भएको थियो।<ref name="prab"/> सन् २०२१ मा ''The Ken'' ले उल्लेख गरेअनुसार, डीमार्टका नयाँ पसलहरूको क्षेत्रफल ५०,००० देखि ६०,००० वर्गफुटसम्म रहेको थियो, जुन कम्पनीका विद्यमान पसलहरूको औसत क्षेत्रफलको तुलनामा झन्डै दोब्बर थियो।<ref>{{cite news |last1=G |first1=Seetharaman |title=DMart and the supersizing imperative |url=https://the-ken.com/tradetricks/dmart-and-the-supersizing-imperative/ |access-date=8 August 2024 |work=The Ken |date=5 October 2021}}</ref> सन् २०२२ मा डीमार्टका पसलहरूको संख्या ३०० नाघेको थियो। तीमध्ये करिब तीन–चौथाइ पसल कम्पनीका [[Business cluster|क्लस्टर]] राज्यहरू—[[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]], [[तेलंगाना]], [[आन्ध्र प्रदेश]] र [[कर्नाटक]]—मा रहेका थिए।<ref>{{cite news |title=How Radhakishan Damani continues to get it right with DMart |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/how-radhakishan-damani-continues-to-get-it-right-with-dmart-357760-2022-12-26 |access-date=27 July 2024 |work=Business Today |date=26 December 2022 |language=en}}</ref><ref name="prab">{{cite web |title=Avenue Supermarts (DMART IN) |url=https://bsmedia.business-standard.com/_media/bs/data/market-reports/equity-brokertips/2023-03/16794559170.43092500.pdf |website=Business Standard |publisher=Prabhudas Lilladher |access-date=27 July 2024}}</ref> अप्रिल २०२६ मा डीमार्टले भारतभर आफ्नो ५००औँ पसल सञ्चालनमा ल्याउँदै कुल पसल संख्या ५०० पुर्‍याएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://insights.dsij.in/dsijarticledetail/dmart-adds-12-stores-in-a-day-shares-jump-over-8-as-500-store-count-becomes-reality-to-celebrate |title=Dmart Adds 12 Stores in a Day; Shares Jump Over 8% as 500-Store Count Becomes Reality to Celebrate |date=1 April 2026 |publisher=Dalal Street Investment Journal}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य कडी== * {{Official|http://www.dmartindia.com/}} *{{url|www.dmart.in|अनलाइन किनमेल वेबसाइट}} 5q0rp051vqw3599g2o7l04o6vmcxx87 0 151129 1368883 1368441 2026-08-09T01:25:52Z InternetArchiveBot 53012 Add 2 books for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1368883 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = {{Birth-date| १ अप्रिल १६२१}} | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = <!-- Death date, not commemoration date --> {{Death-date and age| ११ नोभेम्बर १६७५| १ अप्रिल १६२१}} | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हरि कृष्ण]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]]अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]]स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} rsdbsltrffkkxuqf5bbg33edfgdm4rf 1368960 1368883 2026-08-09T10:45:37Z Ramesh Deuba 37151 1368960 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = {{Birth-date| १ अप्रिल १६२१}} | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = <!-- Death date, not commemoration date --> {{Death-date and age| ११ नोभेम्बर १६७५| १ अप्रिल १६२१}} | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]]अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]]स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} o35xqfcegsy3c3tf4uuguiktzn4ectw 1368961 1368960 2026-08-09T10:49:21Z Ramesh Deuba 37151 टाइपो सुधार गरियो 1368961 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = १ अप्रिल १६२१ | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = ११ नोभेम्बर १६७५ | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]]अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]]स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} eww22bpprra3qkm9h14sqylym0642ab 1368962 1368961 2026-08-09T10:51:36Z ~2026-43632-97 80186 1368962 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = १ अप्रिल १६२१ | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = ११ नोभेम्बर १६७५ | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]]अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]] स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} knfwvqdzen6o0ug9jyp5ktqqxuwgm5y 1368963 1368962 2026-08-09T10:53:08Z ~2026-43632-97 80186 1368963 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = १ अप्रिल १६२१ | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = ११ नोभेम्बर १६७५ | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]हरु मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]]अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]] स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} r0l8vqyiua8xh27dy71mwp5mu0g2a6z 1368964 1368963 2026-08-09T10:54:48Z ~2026-43632-97 80186 1368964 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = १ अप्रिल १६२१ | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = ११ नोभेम्बर १६७५ | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]हरु मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]] अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]] स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्तप्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} 41hetjm0qyww6npn6ddtxiycvwtpoe9 1368965 1368964 2026-08-09T10:55:31Z ~2026-43632-97 80186 1368965 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु तेग बहादुर | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1667–68 (detail).jpg | alt = | caption = [[शाइस्ता खान]]का, बंगालका गभर्नर, दरबारी चित्रकार एहसानद्वारा लगभग सन् १६६८–६९ मा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र | birth_name = त्याग मल | birth_date = १ अप्रिल १६२१ | birth_place = [[अमृतसर]], [[लाहोर सुबा|लाहोर सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]])}} | death_date = ११ नोभेम्बर १६७५ | death_place = [[पुरानो दिल्ली|दिल्ली]], [[मुगल साम्राज्य]] <br /> {{small|(हालको [[भारत]])}} | death_cause = [[शिरच्छेद|शिरच्छेदद्वारा मृत्युदण्ड]] | period = १६६४–१६७५ | known_for = * गुरु ग्रन्थ साहिबका लागि रचित भजनहरू * मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]को शासनकालमा मृत्युदण्ड दिइएको।<ref name="pslf" /><ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243–255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the freedom of India from invading Mughals."</ref><ref name=cs2013/><ref name=sg2007>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=653–91}}</ref> * [[आनन्दपुर साहिब]]का संस्थापक | spouse = [[माता गुजरी]] | children = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | parents = [[गुरु हरगोबिन्द]] र [[माता नानकी]] | predecessor = [[गुरु हर किशन]] | successor = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] | battles = [[प्रारम्भिक मुगल–सिख युद्धहरू]]<br>[[करतारपुरको युद्ध]] (१६३५), ढुबरीको झडप (१६६९) | native_name = ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ | native_name_lang = pa | signature = Authentic signature (neeshan) of Guru Tegh Bahadur.jpg | signature_size = 80px | other_names = नवौँ गुरु<br>नवौँ नानक<br>''सृष्टि-दी-चादर'' ("विश्वको ढाल")<br>''धरम-दी-चादर'' ("[[धर्म]]को ढाल")<br>''हिन्द-दी-चादर'' ("[[हिन्दुस्तान|भारत]]को ढाल") | location = आनन्दपुर साहिब (१६६४–१६७५) }} [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|[[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]]को आन्तरिक दृश्य|456x456px]] '''गुरु तेग बहादुर''' ([[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ <small>([[गुरुमुखी]])</small>; {{IPA|pa|gʊɾuː t̯eːɣ bəɦaːd̯ʊɾᵊ}}; १ अप्रिल १६२१ – ११ नोभेम्बर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> [[सिख धर्म]]का संस्थापक दस [[सिख गुरु|गुरु]]हरु मध्ये नवौँ गुरु तथा सन् १६६४ देखि १६७५ मा [[शिरच्छेद|शिरच्छेद गरिनु]] अघिसम्म [[सिख|सिखहरू]]का नेता थिए। उनको जन्म सन् १६२१ मा भारतको [[पञ्जाब]] स्थित [[अमृतसर]]मा भएको थियो। उनी छैटौँ सिख गुरु [[गुरु हरगोबिन्द साहिब|गुरु हरगोबिन्द]]का कान्छा छोरा थिए। सिद्धान्त प्रति दृढ र निर्भीक योद्धाका रूपमा परिचित उनी विद्वान आध्यात्मिक चिन्तक तथा कवि पनि थिए। उनका ११५ वटा भजन [[श्री गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रन्थ साहिब]]मा समावेश छन्, जुन सिख धर्मको प्रमुख धर्मग्रन्थ हो।<ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Guru Tegh Bahadur Martyrdom Day: Know all about the great Sikh Guru |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guru-tegh-bahadur-martyrdom-day-know-all-about-the-great-sikh-guru/articleshow/95735925.cms |access-date=2026-04-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले सन् १६६४ मा [[आनन्दपुर साहिब]]को स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरु तेग बहादुरलाई छैटौँ [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट [[औरंगजेब]]को आदेशमा भारतको [[दिल्ली]]मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीस्थित सिख धर्मका पवित्र स्थल [[गुरुद्वारा शीश गञ्ज साहिब]] र [[गुरुद्वारा रकाब गञ्ज साहिब]]ले क्रमशः गुरु तेग बहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको र उहाँको दाहसंस्कार गरिएको स्थानलाई चिनाउँछन्।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> उहाँको शहादत दिवस (''शहीदी दिवस'') भारतमा प्रत्येक वर्ष २४ नोभेम्बरमा स्मरण गरिन्छ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरु तेग बहादुर र औरंगजेबबीचको द्वन्द्वका कारण तथा त्यसपछि गुरु तेग बहादुरलाई दिइएको मृत्युदण्डबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण पाइन्छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, गुरु तेग बहादुरले औरंगजेबका असहिष्णु नीतिहरूको विरोध गर्दै गैर-मुस्लिमहरूको स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गरेका थिए। यसको विपरीत, मुगल स्रोतहरूमा गुरु तेग बहादुरले पञ्जाब क्षेत्रमा गैर-मुस्लिमहरूबाट जबर्जस्ती कर असुल गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। साथै, गुरुगद्दीका दाबेदार रहेका गुरुका परिवारका केही सदस्यहरूले औरंगजेबलाई गुरु तेग बहादुरप्रति वैरभाव उत्पन्न गराउन भूमिका खेलेको पनि उल्लेख पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == यात्राहरू == गुरु तेग बहादुरले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक यात्रा गरेका थिए। तीमध्ये [[ढाका]] र [[असम]] पनि पर्दछन्। उनले पहिलो सिख गुरु [[गुरु नानक]]का शिक्षाहरूको प्रचार गरे। उनले भ्रमण गरेका तथा केही समय बसेका स्थानहरू पछि सिख धार्मिक स्थलहरूका रूपमा विकसित भए।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आफ्ना यात्राका क्रममा उनले समुदायका लागि खानेपानी उपलब्ध गराउन थुप्रै सार्वजनिक कुवाहरू निर्माण गराउनुका साथै गरिब तथा आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूका लागि ''[[लङ्गर (सिख धर्म)|लङ्गर]]'' (सामुदायिक भान्साघर) स्थापना गरे।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादुरले [[मथुरा]], [[आगरा]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] र [[वाराणसी]]लगायतका सहरहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> उनी [[असम]]को [[धुबरी]]मा रहेका बेला सन् १६६६ मा उनका छोरा [[गुरु गोबिन्द सिंह]], जो पछि दसौँ सिख गुरु बने, [[पटना]]मा जन्मिएका थिए। हाल धुबरीमा [[गुरुद्वारा श्री गुरु तेग बहादुर साहिब]] अवस्थित छ। सिख स्रोतहरूका अनुसार, असममा रहँदा गुरु तेग बहादुरले [[राम सिंह प्रथम|राजा राम सिंह]] र अहोम शासक [[सुपुंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंह]] (सुपुंगमुंग) बीच शान्ति स्थापना गराउन मध्यस्थता गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> असम, बंगाल र बिहारको भ्रमणपछि गुरु तेग बहादुरले [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]की रानी चम्पाको भ्रमण गरे। रानीले गुरुलाई आफ्नो राज्यमा केही भूमि प्रदान गर्ने प्रस्ताव राखिन्। गुरुले उक्त स्थान ५०० [[भारतीय रुपैयाँ|रुपैयाँ]]मा खरिद गरे। त्यहाँ उनले हिमालयको फेदीमा [[आनन्दपुर साहिब]] सहरको स्थापना गरे।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> सन् १६७२ मा तेग बहादुरले जनसमुदायसँग भेटघाट गर्न [[मालवा क्षेत्र]] र आसपासका क्षेत्रमा यात्रा गरे। यस समयमा [[काफिर|गैर-मुस्लिम]]हरूमाथिको उत्पीडन अझ तीव्र भएको थियो।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == चित्रदीर्घा == <gallery> File:Guru Tegh Bahadur, fresco from Qila Mubarak.jpg|गुरु तेग बहादुर, किला मुबारकको भित्तेचित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur in the Pahari style.jpg|पहाडी शैलीमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। File:Guru Tegh Bahadur, the Ninth Sikh Guru.jpg|गुरु तेग बहादुरको १८औँ शताब्दीको चित्र। File:A 19th century painting depicting Guru Tegh Bahadur.jpg|गुरु तेग बहादुरलाई चित्रण गरिएको १९औँ शताब्दीको चित्र। File:Guru Tegh Bahadur, Pahari painting.png|गुरु तेग बहादुर, पहाडी शैलीको चित्र। कागजमा ग्वास प्रविधिबाट चित्रित। File:Guru Tegh Bahadur painting from the family workshop of Nainsukh of Guler.jpg|गुलेरका नैनसुखको पारिवारिक कार्यशालामा चित्रित गुरु तेग बहादुरको चित्र। File:Portrait of Guru Tegh Bahadur.jpg|१९औँ शताब्दीको अन्तिम चतुर्थांशमा चित्रित गुरु तेग बहादुरको प्रतिमा। </gallery> == टिप्पणीहरू == {{Notelist}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == {{Wikiquote}} {{Portal|भारत|जीवनी|पञ्जाब}} ;गुरु तेग बहादुरसम्बन्धी सहकर्मी-समीक्षित प्रकाशनहरू *[https://web.archive.org/web/20151117023122/http://books.sikhbookclub.com/2013/pdfbook/Guru_Tegh_Bahadur_Divine_Poet_Saviour_And_Martyr_By_Ranbir_Singh.pdf Guru Tegh Bahadur] रणबीर सिंह (१९७५) *[https://www.jstor.org/stable/606560 Non-Canonical Compositions Attributed to the Seventh and Ninth Sikh Gurus], जीवन सिंह देओल, Journal of the American Oriental Society, 121(2): १९३–२०३, (अप्रिल–जुन, २००१) {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु हरि कृष्ण]] | title = [[सिख गुरु|सिख गुरु]] | years = ३० मार्च १६६४ – ११ नोभेम्बर १६७५ | after = [[गुरु गोबिन्द सिंह]] }} {{s-end}} itxcdnm9tqeyhuer0idbr66mup2k4js 0 151135 1368693 1368690 2026-08-08T12:04:11Z Bishaldev100 28807 1368693 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Brahmin_boy_ritual.jpg|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल| एक कर्मकाण्डी पण्डितको तस्वीर]] '''पण्डित'''को अर्थ विद्वान वा शिक्षक हो, विशेष गरी [[संस्कृत]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[कानून|विधि]], [[धर्म]], [[सङ्गीत|संगीत]], वा [[दर्शन]]मा दक्ष व्यक्ति हो। यसको मूल अर्थमा, 'पण्डित' शब्दले सधैं [[हिन्दुत्व|हिन्दू]]लाई जनाउँछ जसले [[वेद|वेदहरूको]] एक प्रमुख भाग, [[उच्चारण]] र गायनको लय र [[सङ्गीत ताल|ताल]] सहित कण्ठ गरेको हुन्छ। संस्कृतमा, पंडितले सामान्यतया कुनै पनि "विद्वान, शिक्षित वा विद्वान व्यक्ति" लाई विशेष ज्ञान भएको जनाउँछ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527|year=1872|publisher=Oxford University Press|page=527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> यो शब्द ({{Lang|sa|पण्ड्}}) बाट आएको हो जसको अर्थ "सकल्नु, थुप्रो, थुप्रो" हो, र यो मूल ज्ञानको अर्थमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|year=1872|publisher=Oxford University Press|pages=526–527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|url-status=live}}</ref> नारी पण्डितलाई पण्डिता भनिन्छ, र सबैभन्दा प्रसिद्ध नारी उदाहरण पण्डिता रमाबाई हो। == धर्म == पण्डित वा पुजारीहरूलाई निजी र सार्वजनिक [[यज्ञ]] र अन्य अनुष्ठानहरूमा [[ऐतिहासिक वैदिक धर्म|वैदिक]] मन्त्रहरू उच्चारण गर्न बोलाइन्छ र बदलामा उनीहरूलाई [[:hi:दान|दान-दक्षिणा]] दिएर बिदा गरिन्छ। यस प्रकारको मन्त्रोच्चार को उद्देश्य कार्यको वातावरणलाई जीवन्त बनाउनु हो, साथै श्रोताको आध्यात्मिक उन्नतिलाई बढाउँदै शान्त मनले सुन्नु हो। धेरैजसो पण्डितहरू आध्यात्मिक कारणले [[शाकाहार|शाकाहारी]] हुन्छन्, किनकि उनीहरूबाट सामान्यतया शरीर र मनमा शुद्धता कायम राख्ने अपेक्षा गरिन्छ। पण्डित कुनै जात होइनन्। == 'पण्डित' उपनाम == {{मुख्य|पण्डित (थर)}} पण्डित उपनाम प्रायः ब्राह्मणहरूमा पाइन्छ। यद्यपि यो उपनाम प्रायः (९९%) हिन्दूहरूमा पाइन्छ। यो [[कश्मीर]], [[महाराष्ट्र]], [[दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]], [[मध्य प्रदेश]] र [[बिहार|बिहारमा]] पनि प्रयोग गरिन्छ। [[हिन्दी भाषा|हिन्दीमा,]] तिनीहरूलाई भट्ट, [[पुरोहित]], [[उप्रेती|उपरोहित]], राजपुरोहित र [[रावल (पालीवाल ) ब्राह्मण|रावल]] पनि भनिन्छ। पण्डित थर मात्र होईन होइन तर नामको ठीक अगाडि थपिएको सम्बोधन पनि हो। पण्डित उपसर्ग ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मण दुवैले प्रयोग गर्छन्, अर्थात्, ती सबै व्यक्तिहरूले जो कुनै विशेष क्षेत्रमा उच्च ज्ञान राख्छन्। पण्डित शब्दले विद्वतालाई जनाउँछ। == संगीत == == अन्य == भारतको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च अदालत]]मा पण्डितको रूपमा एक कानून अधिकारी नियुक्त गरिन्थ्यो जसले हिन्दू विधिका बुँदाहरूमा ब्रिटिश न्यायाधीशहरूलाई सल्लाह दिन्थे। न्यायाधीशहरूले हिन्दू कानूनसँग व्यवहार गर्ने केही अनुभव हासिल गरेका थिए र विकसित भएको 'केस ल' प्रयोग गर्न थालेका थिए, त्यसैले १८६४ मा यो अभ्यास बन्द गरियो। दुई वर्ष अगाडि, १८६२ मा, उच्च अदालतले पनि यसको आधिकारिक प्रयोग घटाएको थियो। == पश्चिममा पण्डित == पश्चिममा, पण्डित शब्द कुनै क्षेत्रमा कुशल, विशेषज्ञ व्यक्तिलाई जनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, प्रोग्रामिङ पण्डित, मार्केटिङ पण्डित, फुटबल पण्डित आदि। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[मन्त्र|मंत्र]] * विक्रम पण्डित * एन आर नारायण मूर्ति [[श्रेणी:जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:सम्मान]] dba0xjafzmefwpie2fwqayzhd9etxjh 1368694 1368693 2026-08-08T12:05:51Z Bishaldev100 28807 /* 'पण्डित' उपनाम */ 1368694 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Brahmin_boy_ritual.jpg|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल| एक कर्मकाण्डी पण्डितको तस्वीर]] '''पण्डित'''को अर्थ विद्वान वा शिक्षक हो, विशेष गरी [[संस्कृत]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[कानून|विधि]], [[धर्म]], [[सङ्गीत|संगीत]], वा [[दर्शन]]मा दक्ष व्यक्ति हो। यसको मूल अर्थमा, 'पण्डित' शब्दले सधैं [[हिन्दुत्व|हिन्दू]]लाई जनाउँछ जसले [[वेद|वेदहरूको]] एक प्रमुख भाग, [[उच्चारण]] र गायनको लय र [[सङ्गीत ताल|ताल]] सहित कण्ठ गरेको हुन्छ। संस्कृतमा, पंडितले सामान्यतया कुनै पनि "विद्वान, शिक्षित वा विद्वान व्यक्ति" लाई विशेष ज्ञान भएको जनाउँछ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527|year=1872|publisher=Oxford University Press|page=527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> यो शब्द ({{Lang|sa|पण्ड्}}) बाट आएको हो जसको अर्थ "सकल्नु, थुप्रो, थुप्रो" हो, र यो मूल ज्ञानको अर्थमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|year=1872|publisher=Oxford University Press|pages=526–527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|url-status=live}}</ref> नारी पण्डितलाई पण्डिता भनिन्छ, र सबैभन्दा प्रसिद्ध नारी उदाहरण पण्डिता रमाबाई हो। == धर्म == पण्डित वा पुजारीहरूलाई निजी र सार्वजनिक [[यज्ञ]] र अन्य अनुष्ठानहरूमा [[ऐतिहासिक वैदिक धर्म|वैदिक]] मन्त्रहरू उच्चारण गर्न बोलाइन्छ र बदलामा उनीहरूलाई [[:hi:दान|दान-दक्षिणा]] दिएर बिदा गरिन्छ। यस प्रकारको मन्त्रोच्चार को उद्देश्य कार्यको वातावरणलाई जीवन्त बनाउनु हो, साथै श्रोताको आध्यात्मिक उन्नतिलाई बढाउँदै शान्त मनले सुन्नु हो। धेरैजसो पण्डितहरू आध्यात्मिक कारणले [[शाकाहार|शाकाहारी]] हुन्छन्, किनकि उनीहरूबाट सामान्यतया शरीर र मनमा शुद्धता कायम राख्ने अपेक्षा गरिन्छ। पण्डित कुनै जात होइनन्। == 'पण्डित' उपनाम == {{मुख्य|पण्डित (थर)}} पण्डित उपनाम प्रायः ब्राह्मणहरूमा पाइन्छ। यद्यपि यो उपनाम प्रायः (९९%) हिन्दूहरूमा पाइन्छ। यो [[कश्मीर]], [[महाराष्ट्र]], [[दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]], [[मध्य प्रदेश]] र [[बिहार|बिहारमा]] पनि प्रयोग गरिन्छ। [[हिन्दी भाषा|हिन्दीमा,]] तिनीहरूलाई भट्ट, [[पुरोहित]], [[उप्रेती|उपरोहित]], राजपुरोहित र [[रावल (पालीवाल ) ब्राह्मण|रावल]] पनि भनिन्छ। पण्डित थर मात्र होईन होइन तर नामको ठीक अगाडि थपिएको सम्बोधन पनि हो। पण्डित उपसर्ग ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मण दुवैले प्रयोग गर्छन्, अर्थात्, ती सबै व्यक्तिहरूले जो कुनै विशेष क्षेत्रमा उच्च ज्ञान राख्छन्। पण्डित शब्दले विद्वतालाई जनाउँछ। जस्तै [[पण्डित विजयराज|पण्डित]] [[पण्डित विजयराज|विजयराज]], पण्डित [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहारु]] == संगीत == == अन्य == भारतको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च अदालत]]मा पण्डितको रूपमा एक कानून अधिकारी नियुक्त गरिन्थ्यो जसले हिन्दू विधिका बुँदाहरूमा ब्रिटिश न्यायाधीशहरूलाई सल्लाह दिन्थे। न्यायाधीशहरूले हिन्दू कानूनसँग व्यवहार गर्ने केही अनुभव हासिल गरेका थिए र विकसित भएको 'केस ल' प्रयोग गर्न थालेका थिए, त्यसैले १८६४ मा यो अभ्यास बन्द गरियो। दुई वर्ष अगाडि, १८६२ मा, उच्च अदालतले पनि यसको आधिकारिक प्रयोग घटाएको थियो। == पश्चिममा पण्डित == पश्चिममा, पण्डित शब्द कुनै क्षेत्रमा कुशल, विशेषज्ञ व्यक्तिलाई जनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, प्रोग्रामिङ पण्डित, मार्केटिङ पण्डित, फुटबल पण्डित आदि। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[मन्त्र|मंत्र]] * विक्रम पण्डित * एन आर नारायण मूर्ति [[श्रेणी:जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:सम्मान]] o66kahqw7njsxfs140i5az45s2a97ho 1368707 1368694 2026-08-08T13:57:21Z Bishaldev100 28807 /* 'पण्डित' उपनाम */ 1368707 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Brahmin_boy_ritual.jpg|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल| एक कर्मकाण्डी पण्डितको तस्वीर]] '''पण्डित'''को अर्थ विद्वान वा शिक्षक हो, विशेष गरी [[संस्कृत]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[कानून|विधि]], [[धर्म]], [[सङ्गीत|संगीत]], वा [[दर्शन]]मा दक्ष व्यक्ति हो। यसको मूल अर्थमा, 'पण्डित' शब्दले सधैं [[हिन्दुत्व|हिन्दू]]लाई जनाउँछ जसले [[वेद|वेदहरूको]] एक प्रमुख भाग, [[उच्चारण]] र गायनको लय र [[सङ्गीत ताल|ताल]] सहित कण्ठ गरेको हुन्छ। संस्कृतमा, पंडितले सामान्यतया कुनै पनि "विद्वान, शिक्षित वा विद्वान व्यक्ति" लाई विशेष ज्ञान भएको जनाउँछ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527|year=1872|publisher=Oxford University Press|page=527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA527#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> यो शब्द ({{Lang|sa|पण्ड्}}) बाट आएको हो जसको अर्थ "सकल्नु, थुप्रो, थुप्रो" हो, र यो मूल ज्ञानको अर्थमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|year=1872|publisher=Oxford University Press|pages=526–527|access-date=2016-10-23|archive-date=2023-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117104504/https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ|url-status=live}}</ref> नारी पण्डितलाई पण्डिता भनिन्छ, र सबैभन्दा प्रसिद्ध नारी उदाहरण पण्डिता रमाबाई हो। == धर्म == पण्डित वा पुजारीहरूलाई निजी र सार्वजनिक [[यज्ञ]] र अन्य अनुष्ठानहरूमा [[ऐतिहासिक वैदिक धर्म|वैदिक]] मन्त्रहरू उच्चारण गर्न बोलाइन्छ र बदलामा उनीहरूलाई [[:hi:दान|दान-दक्षिणा]] दिएर बिदा गरिन्छ। यस प्रकारको मन्त्रोच्चार को उद्देश्य कार्यको वातावरणलाई जीवन्त बनाउनु हो, साथै श्रोताको आध्यात्मिक उन्नतिलाई बढाउँदै शान्त मनले सुन्नु हो। धेरैजसो पण्डितहरू आध्यात्मिक कारणले [[शाकाहार|शाकाहारी]] हुन्छन्, किनकि उनीहरूबाट सामान्यतया शरीर र मनमा शुद्धता कायम राख्ने अपेक्षा गरिन्छ। पण्डित कुनै जात होइनन्। == 'पण्डित' उपनाम == {{मुख्य|पण्डित (थर)}} पण्डित उपनाम प्रायः ब्राह्मणहरूमा पाइन्छ। यद्यपि यो उपनाम प्रायः (९९%) हिन्दूहरूमा पाइन्छ। यो [[नेपाल]] र भारतका राज्यहरू [[कश्मीर]], [[महाराष्ट्र]], [[दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]], [[मध्य प्रदेश]] र [[बिहार|बिहारमा]] पनि प्रयोग गरिन्छ। [[हिन्दी भाषा|हिन्दीमा,]] तिनीहरूलाई भट्ट, [[पुरोहित]], [[उप्रेती|उपरोहित]], राजपुरोहित र [[रावल (पालीवाल ) ब्राह्मण|रावल]] पनि भनिन्छ। पण्डित थर मात्र होईन होइन तर नामको ठीक अगाडि थपिएको सम्बोधन पनि हो। पण्डित उपसर्ग ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मण दुवैले प्रयोग गर्छन्, अर्थात्, ती सबै व्यक्तिहरूले जो कुनै विशेष क्षेत्रमा उच्च ज्ञान राख्छन्। पण्डित शब्दले विद्वतालाई जनाउँछ। जस्तै [[पण्डित विजयराज|पण्डित]] [[पण्डित विजयराज|विजयराज]], पण्डित [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहारु]] == संगीत == == अन्य == भारतको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च अदालत]]मा पण्डितको रूपमा एक कानून अधिकारी नियुक्त गरिन्थ्यो जसले हिन्दू विधिका बुँदाहरूमा ब्रिटिश न्यायाधीशहरूलाई सल्लाह दिन्थे। न्यायाधीशहरूले हिन्दू कानूनसँग व्यवहार गर्ने केही अनुभव हासिल गरेका थिए र विकसित भएको 'केस ल' प्रयोग गर्न थालेका थिए, त्यसैले १८६४ मा यो अभ्यास बन्द गरियो। दुई वर्ष अगाडि, १८६२ मा, उच्च अदालतले पनि यसको आधिकारिक प्रयोग घटाएको थियो। == पश्चिममा पण्डित == पश्चिममा, पण्डित शब्द कुनै क्षेत्रमा कुशल, विशेषज्ञ व्यक्तिलाई जनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, प्रोग्रामिङ पण्डित, मार्केटिङ पण्डित, फुटबल पण्डित आदि। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[मन्त्र|मंत्र]] * विक्रम पण्डित * एन आर नारायण मूर्ति [[श्रेणी:जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:सम्मान]] 5cj45sz7tmpk1ur9y39vayzod1v03my 3 151162 1368718 2026-08-08T15:43:30Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1368718 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Bhatta kapilज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०११]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Bhatta kapil|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:२८, ८ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) mwa53flwz5edtqh364z4co10a0p7x3q 3 151163 1368957 2026-08-09T08:52:13Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1368957 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, अविन थापाज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०११]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:अविन थापा|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १४:३७, ९ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) a6ckz5ktkacskl1pg5rzyjkj4e2p0do 0 151164 1368970 2026-08-09T11:13:59Z Ramesh Deuba 37151 नयाँ लेख 1368970 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | period = १६७५–१७०८ | religion = [[Sikhism|सिख धर्म]] | name = गुरु गोबिन्द सिंह | native_name = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ | image = Painting of Guru Gobind Singh, found within the Anandpuri Hazuri Bir codex of the Dasam Granth, ca.1690's–1700's (detail).jpg | alt = गुरु गोबिन्द सिंह | caption = [[Anandpur Sahib|आनन्दपुर साहिब]]मा रहेको दसौं ग्रन्थको एक पाण्डुलिपिमा भेटिएको गुरु गोबिन्द सिंहको समकालीन चित्र (आसनमा विराजमान) | birth_name = गोबिन्द दास | birth_date = २२ डिसेम्बर १६६६ | birth_place = [[Patna Sahib|पटना साहिब]], [[Bihar Subah|बिहार सुबा]], [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | death_place = [[Hazur Sahib|हजुर साहिब]], [[Nanded|नान्देड]], [[Subah#List of Subahs of the Mughal Empire|बिदार सुबा]], [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]] | other_names = ''दसौँ नानक''<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=311}}</ref><br>''दसौँ गुरु'' <br>''दशमेश पिता'' | known_for = * [[Khalsa|खालसा]]को स्थापना<ref name="MandairShackle2013p25" /> * [[Dasam Granth|दसम ग्रन्थ]]<ref name="aarweb.org">{{cite web |url=https://aarweb.org/AARMBR/AARMBR/Publications-and-News-/Book-Series/Books/Religion-in-Translation-Series/Debating-the-Dasam-Granth.aspx#:~:text=The%20controversy%20stems%20from%20two,liaisons%20between%20men%20and%20women. |title=Debating the Dasam Granth |website=aarweb.org |access-date=20 January 2024}}</ref> * सिख राष्ट्रिय गान [[Deh Shiva Bar Mohe Eha|देह शिवा बर मोहे एह]]को रचना<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=94 |quote=Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem.}}</ref> * चमकौरको युद्धपछि मुगल सम्राट [[Aurangzeb|औरङ्गजेब]]लाई "विजयपत्र"का रूपमा [[Zafarnama (letter)|जफरनामा]] लेखेको * सिख पर्व [[Hola Mohalla|होला मोहल्ला]]को स्थापना * [[Mittar Pyare nu|मित्तार प्यारे नूँ]] शब्दको रचना * [[Deh Shiva Bar Mohe Eha|देह शिवा बर मोहे एह]] भजनको रचना * लोकतान्त्रिक पञ्चक [[Panj Pyare|पञ्ज प्यारे]]को स्थापना<ref name="Celebrating life">{{Cite book |last=Williams |first=Victoria |title=Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals |publisher=ABC-CLIO |year=2016 |isbn=978-1-4408-3658-9 |location=Santa Barbara, California |pages=70 |chapter=Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism |oclc=956633929 |quote=During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated}}</ref><ref name=":1" /> * नान्देडमा ५२ हुकम जारी गरेको [[The 52 Hukams of Guru Gobind Singh|गुरु गोबिन्द सिंहका ५२ हुकम]]<ref>{{cite book|last=Singh|first=Balawindara|title=Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh|year=2004|publisher=Singh Bros.|page=9|location=Michigan, US}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=Satbir|title=Aad Sikh Te Aad Sakhian|year=1991|publisher=New Book Company|location=Jalandhar}}</ref> * [[Five Ks|पाँच ककार]]को व्यवस्था<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> * जयकारा वा उद्घोष [[Bole So Nihal|बोले सो निहाल]]<ref>{{Cite web |title=Bole So Nihal {{!}} Asian Ethnic Religion {{!}} Religious Comparison |url=https://www.scribd.com/document/80513870/Bole-So-Nihal |access-date=7 December 2017 |language=en |via=Scribd}}</ref> | predecessor = [[Guru Tegh Bahadur|गुरु तेगबहादुर]] | successor = [[Guru Granth Sahib|गुरु ग्रन्थ साहिब]] | spouse = [[Mata Jito|माता अजित कौर]]<br>[[Mata Sundari|माता सुन्दर कौर]]<br>[[Mata Sahib Kaur|माता साहिब कौर]] | children = * [[Ajit Singh (Sikhism)|अजित सिंह]] * [[Jujhar Singh|जुझार सिंह]] * [[Zorawar Singh (Sikhism)|जोरावर सिंह]] * [[Fateh Singh (Sikhism)|फतेह सिंह]] * जोरावर सिंह पलित (दत्तक)<ref name="The encyclopaedia of Sikhism">{{cite book |last1=Singh |first1=Harbans |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |isbn=9788173805301 |volume=4 |pages=463–464}}</ref> | parents = * [[Guru Tegh Bahadur|गुरु तेगबहादुर]] * [[Mata Gujri|माता गुजरी]] | death_cause = [[Assassination|हत्या]]<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="Grewal1998p78" /> | signature = Autograph_(neeshan)_of_Guru_Gobind_Singh.png | battles = युद्धहरू * [[Hill States-Sikh Wars|पहाडी राज्य–सिख युद्धहरू]] युद्धहरू * [[Battle of Anandpur (1682)|आनन्दपुरको युद्ध (१६८२)]] * [[Battle of Anandpur (1685)|आनन्दपुरको युद्ध (१६८५)]] * [[Battle of Bhangani|भङ्गानीको युद्ध]] * [[Battle of Nadaun|नदौनको युद्ध]] * [[Battle of Guler (1696)|गुलेरको युद्ध (१६९६)]] * [[Battle of Anandpur (1699)|आनन्दपुरको युद्ध (१६९९)]] * [[Battle of Anandpur (1700)|आनन्दपुरको युद्ध (१७००)]] * [[First siege of Anandpur|आनन्दपुरको पहिलो घेराबन्दी]] * [[Battle of Taragarh|तारागढको युद्ध]] * [[Battle of Nirmoh|निर्मोहको युद्ध]] * [[Battle of Basoli|बसोलीको युद्ध]] * [[First Battle of Chamkaur|चमकौरको पहिलो युद्ध]] * [[First Battle of Anandpur (1704)|आनन्दपुरको पहिलो युद्ध (१७०४)]] * [[Second siege of Anandpur|आनन्दपुरको दोस्रो घेराबन्दी]] * [[Battle of Sarsa|सरसाको युद्ध]] * [[Second Battle of Chamkaur (1704)|चमकौरको दोस्रो युद्ध (१७०४)]] * [[Battle of Muktsar|मुक्तसरको युद्ध]] * [[Battle of Baghaur|बघौरको युद्ध]] * [[Battle of Jajau|जाजाउको युद्ध]] | commands = [[File:Akal Sena Flag.svg|20px]][[Akal Sena|अकाल सेना]]का सर्वोच्च सेनापति (१६७५–१६९९)<br/>[[File:Sikh flag.jpg|20 px]][[Khalsa Fauj|खालसा फौज]]का सर्वोच्च सेनापति (१६९९–१७०८) <br/>[[File:Sikh flag.jpg|20 px]][[Khalsa Panth|खालसा पन्थ]]का सर्वोच्च सेनापति (शाश्वत) | founder = [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[Khalsa|खालसा]] [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[Khalsa Fauj|खालसा फौज]] | pen_name = श्याम<br>राम<br>काल<br>गोबिन्द दास<br>नानक<br>गोबिन्द सिंह<br>शाह गोबिन्द<ref name="Gandhi 1978 607">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name |title=History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study |date=1978 |publisher=Gur Das Kapur |pages=607 |language=en}}</ref><ref name="ReferenceA">[[Chaupai Sahib|चौपाई साहिब]]को अन्तिम श्लोकमा गुरु गोबिन्द सिंहले आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्</ref><ref name="Singh 2015 66, 68, 77">{{Cite book |last=Singh |first=Kamalroop |title=The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations |date=2015 |others=Gurinder Singh Mann |isbn=978-0-19-945897-4 |edition=1st |location=New Delhi |pages=66, 68, 77 |oclc=932463542}}</ref> | location = आनन्दपुर साहिब (१६७५–१७०४) पौण्टा साहिब (१६८५–१६८८) दमदमा साहिब (१७०५–१७०७) नान्देड (१७०८) }} '''गुरु गोबिन्द सिंह''' ({{IPA|pa|gʊɾuː goːbɪn̪d̪ᵊ sɪ́ŋgᵊ}}; जन्मनाम '''गोबिन्द दास''';{{efn|उनको जन्मनाम गोबिन्द राय थियो भन्ने दाबी अप्रमाणित मानिन्छ।}} २२ डिसेम्बर १६६६ – ७ अक्टोबर १७०८){{Efn|यद्यपि १६६६ लाई गुरुको प्रचलित जन्मवर्ष मानिन्छ, १८औँ शताब्दीका अधिकांश स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन् र १७९७ पछि प्रकाशित स्रोतहरूमा मात्र उनको जन्म १६६६ मा भएको दाबी गरिएको पाइन्छ। सतनाम सिंहले गुरुको समयसम्बन्धी आफ्नो पुस्तकमा १६६१ लाई उनको जन्मवर्षका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Satnam |title=The Road to Empire: The Political Education of Khalsa Sikhs in the Late 1600s |date=2024 |publisher=University of Califnornia Press |page=284}}</ref>}}<ref name="eos">{{Cite web |last=Ganda Singh |title=Gobind Singh, Guru (1666–1708) |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 July 2017 |access-date=7 March 2016 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref><ref name=colesambhip36/> [[Sikh gurus|सिख गुरुहरूको]] दशौँ तथा अन्तिम मानव गुरु थिए।<ref name=":0" />{{Efn|१७०८ मा गुरुगद्दी पवित्र सिख धर्मग्रन्थ [[Guru Granth Sahib|गुरु ग्रन्थ साहिब]]लाई हस्तान्तरण गरियो, जसलाई हाल सिख धर्मावलम्बीहरूले जीवित गुरुका रूपमा मान्छन्।<ref>{{cite book |title=The Sikhs : faith, philosophy & folk |year=1998 |url=https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb |url-access=registration |publisher=Lustre Press |isbn=9788174360373}}</ref>}} उनी योद्धा, कवि तथा दार्शनिक थिए। १६७५ मा, नौ वर्षको उमेरमा, आफ्ना पिता तथा [[Sikh gurus|नवौँ सिख गुरु]] [[Guru Tegh Bahadur|गुरु तेगबहादुर]]लाई मुगल सम्राट [[Aurangzeb|औरङ्गजेब]]ले मृत्युदण्ड दिएपछि उनी औपचारिक रूपमा [[Sikhs|सिखहरू]]का नेता बने।<ref name=":0">{{Cite book |last=Mayled |first=Jon |url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5 |title=Sikhism |publisher=Heinemann |year=2002 |isbn=978-0-435-33627-1 |page=[https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/12 12] |url-access=registration}}</ref>{{efn|Jenkins, Grewal र Olson का अनुसार तेगबहादुरले इस्लाम धर्म स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेका कारण उनलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।{{sfn|Jenkins|2000|p=200}}{{sfn|Grewal|1998|p=72}}{{sfn|Olson|2007|p=23}} अर्कोतर्फ, Truschke का अनुसार पञ्जाबमा अशान्ति उत्पन्न गरेको कारण तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।{{sfn|Truschke|2017|pp=54–55}}}} उनका चार जैविक पुत्रमध्ये दुई जना युद्धमा र अन्य दुई जनालाई [[Mughal Empire|मुगल]] प्रशासक [[Wazir Khan (Sirhind)|वजीर खान]]को आदेशमा मृत्युदण्ड दिइएको कारण उनीहरू सबैको मृत्यु गुरु गोबिन्द सिंहकै जीवनकालमा भयो।<ref name="Routledge">{{Cite book |last1=Seiple |first1=Chris |url=https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93 |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |last2=Hoover |first2=Dennis |last3=Otis |first3=Pauletta |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |pages=93}};<br />{{Cite book |last=Richards |first=John F. |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-56603-2 |pages=255–258}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1972 |title=The Sikh Review |journal=Sikh Cultural Centre |volume=20 |issue=218–229 |page=28}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hardip Singh Syan |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |publisher=I.B. Tauris |year=2013 |isbn=978-1-78076-250-0 |pages=218–222}}</ref> [[Sikhism|सिख धर्म]]मा उनका उल्लेखनीय योगदानहरूमध्ये १६९९ मा ''सिख'' योद्धा समुदाय ''[[Khalsa|खालसा]]''को स्थापना गर्नु<ref name="MandairShackle2013p25">{{Cite book |last1=Mandair |first1=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |last2=Shackle |first2=Christopher |last3=Singh |first3=Gurharpal |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref><ref name="BBC">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dhavan |first=P |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45 |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-975655-1 |pages=3–4}}</ref> तथा ''[[the Five Ks|पाँच ककार]]''को प्रचलन गराउनु पर्दछन्, जुन खालसा सिखहरूले सधैँ धारण गर्ने पाँच धार्मिक प्रतीक हुन्। गुरु गोबिन्द सिंहलाई ''[[Dasam Granth|दसम ग्रन्थ]]''को रचनाकारका रूपमा श्रेय दिइन्छ, जसका भजनहरू सिख प्रार्थना तथा खालसा धार्मिक अनुष्ठानका पवित्र अङ्ग हुन्।<ref name=britdasam/><ref name="McLeod1990" /> साथै, उनले ''[[Guru Granth Sahib|गुरु ग्रन्थ साहिब]]''लाई सिख धर्मको प्रमुख पवित्र धार्मिक धर्मग्रन्थ तथा शाश्वत [[Guru|गुरु]]का रूपमा अन्तिम रूप दिई प्रतिष्ठापित गरेको श्रेय पनि उनलाई दिइन्छ।<ref name="MandairShackle2013p11" /><ref name="shelke199">{{Cite book |last=Shelke |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C |title=Divine covenant: rainbow of religions and cultures |publisher=Gregorian Press |year=2009 |isbn=978-88-7839-143-7 |page=199}}</ref> उनले आफ्नो आध्यात्मिक उत्तराधिकारीका रूपमा ''[[Khalsa#Guruship of the Khalsa (Guru Panth)|गुरु पन्थ]]''को अवधारणा पनि स्थापित गरे; यद्यपि वर्तमान समयमा गुरु पन्थको यस प्रकारको गुरुपदको प्रयोग विरलै गरिन्छ।<ref name=":02">{{Cite book |last=McLeod |first=W. H. |title=The A to Z of Sikhism |date=24 July 2009 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810863446 |pages=84–86 |quote=Guru Gobind Singh is traditionally believed to have announced that the personal transmission would end at his death, but that the mystical Guru would remain embodied in the scripture and the corporate Panth. ... GURU PANTH. The Guru Panth was a doctrine particularly suited to the circumstances of the 18th century, providing an effective means of decision making for Sikhs who were divided into several misls. When unification was achieved under Ranjit Singh the practice of eliciting corporate decisions from the Panth was discarded. The doctrine is still maintained today, and efforts are occasionally made to seek the Guru's will by this means. It is, however, seldom invoked. The voice of the Guru is much more commonly sought through the words of the Guru Granth.}}</ref> गुरु गोबिन्द सिंहलाई पौण्टा साहिब (१६८५ मा) र दमदमा साहिब (१७०५ मा)का संस्थापकका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> == जन्मनाम == उनको जन्मनाम सामान्यतः "गोबिन्द राय" मानिन्छ। यद्यपि [[J. S. Grewal|जे. एस. ग्रेवाल]] र डब्ल्यू. एच. म्याक्लियोडसहित अन्य विद्वानहरूले उनका पिता गुरु तेगबहादुरद्वारा जारी गरिएका हुकमनामा तथा अन्य दस्तावेजहरूमा उनको नाम "गोबिन्द दास" उल्लेख गरिएको तथ्य औँल्याएका छन्। म्याक्लियोडका अनुसार "गोबिन्द राय" मुस्लिम स्रोतहरूमा प्रयोग गरिएको एक बाह्य नाम (exonym) थियो।{{refn|<ref name="books.google.com">{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA70 70]}}: "Though historians generally refer to the young Gobind as Gobind Rai, in the hukamnamas of Guru Tegh Bahadur he is referred to as Gobind Das."</ref><ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=YDLNDwAAQBAJ&pg=PT45 |title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk |date= 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-099038-1 |pages=45 |language=en}}</ref>}}<ref name="Cole 2004 68">{{Cite book |last=Cole |first=W. Owen |url=https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68 |title=Understanding Sikhism |date=2004 |publisher=Dunedin Academic Press Ltd |isbn=978-1-906716-91-2 |pages=68 |language=en |quote=Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh.}}</ref><ref name="McLeod 1997 47">{{Cite book |last=McLeod |first=W. H. |url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater |title=Sikhism |date=1997 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-025260-6 |pages=47 |language=en |quote=Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das.}}</ref><ref name="ReferenceB">गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो रचना [[Chaupai (Sikhism)|चौपाई साहिब]]को अन्तिम श्लोकमा आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।</ref><ref name="Holt 2022 164">{{Cite book |last=Holt |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=izucEAAAQBAJ&pg=PT164 |title=Understanding Sikhism: A Guide for Teachers |date=2022 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-26319-2 |pages=164 |language=en}}</ref>। == जन्मवर्ष == गुरुको जन्मवर्ष सामान्यतः १६६६ मानिए पनि केही स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन्।<ref>{{Cite book |title=Punjab History Conference |publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University |year=1989 |volume=22 |pages=86}}</ref> [[Sikh Studies|सिख अध्ययन]]का विद्वान लुइस ई. फेनेचले १६६१ लाई गुरुको वास्तविक जन्मवर्ष हुने सम्भावना बढी रहेको बताएका छन्, किनकि यसले उनको जीवनका पछिल्ला घटनाहरू, विशेषगरी १६७९ मा उनको वयस्कता र नेतृत्वसम्बन्धी घटनाक्रमसँग बढी विश्वसनीय रूपमा मेल खान्छ।<ref>{{Cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire |date=7 February 2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199931439 |pages=145 |chapter=Notes}}</ref> == गुरु पन्थ == गुरु गोबिन्द सिंहले गुरुगद्दीको उत्तराधिकार ''गुरु ग्रन्थ'' र ''गुरु पन्थ'' दुवैलाई हस्तान्तरण गरे पनि, [[Sikh Confederacy|सिख परिसंघ]]को समयमा १८औँ शताब्दीमा गुरु पन्थको अभ्यास व्यापक रूपमा प्रचलित थियो। तर [[Ranjit Singh|रणजित सिंह]]को उदयसँगै यो अभ्यास क्रमशः ओझेलमा पर्दै गयो।<ref name=":02" /> वर्तमान समयमा गुरु पन्थको प्रयोग विरलै गरिन्छ र यो अधिक लोकप्रिय ''गुरु ग्रन्थ''को प्रभावमा परेको छ।<ref name=":02" /> == युद्धहरू == गुरु गोबिन्द सिंहका पिता गुरु तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएपछिको अवधि यस्तो समय थियो, जब औरङ्गजेबको नेतृत्वमा रहेको [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]] सिख समुदायप्रति क्रमशः बढी शत्रुतापूर्ण बन्दै गएको थियो।<ref name="ReichbergSyse2014p673">{{Cite book |last=Brekke |first=Torkel |url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-95204-0 |editor-last=Gregory M. Reichberg and Henrik Syse |pages=673–674}}</ref> गुरु गोबिन्द सिंहको नेतृत्वमा सिखहरूले प्रतिरोध गरे र यस अवधिमा मुस्लिम–सिख द्वन्द्व चरम अवस्थामा पुगे।<ref name="ReichbergSyse2014p673" /> मुगल प्रशासन र औरङ्गजेबको सेनाले गुरु गोबिन्द सिंहप्रति विशेष चासो राखेका थिए। औरङ्गजेबले गुरु गोबिन्द सिंह र उनको परिवारको सर्वनाश गर्ने आदेश जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62] |url-access=registration}}, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".</ref> गुरु गोबिन्द सिंह [[Dharamyudh (Sikhism)|धर्मयुद्ध]]मा विश्वास गर्थे, अर्थात् धार्मिकता तथा न्यायको रक्षाका लागि लडिने युद्ध, जुन अन्तिम उपायका रूपमा मात्र लडिनुपर्छ; प्रतिशोधको इच्छा, लोभ वा कुनै विनाशकारी उद्देश्यका कारण होइन।<ref name="Wright2003p153" /> गुरुका अनुसार अत्याचार रोक्न, उत्पीडनको अन्त्य गर्न तथा आफ्ना धार्मिक मूल्यहरूको रक्षा गर्न आवश्यक परे मृत्युको सामना गर्न पनि व्यक्ति तयार हुनुपर्छ।<ref name="Wright2003p153">{{Cite book |last=Christopher J. H. Wright |url=https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153 |title=God and Morality |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-914839-4 |pages=153}}</ref> उनले यी उद्देश्यका साथ चौधवटा युद्धको नेतृत्व गरे, तर कहिल्यै कसैलाई बन्दी बनाएनन् वा कुनै पनि व्यक्तिको धार्मिक उपासनास्थललाई क्षति पुर्‍याएनन्।<ref name="Wright2003p153" /> == युद्धपछिका वर्षहरू == [[File:GGS Marg Map.jpg|thumb|left|GGS मार्गको नक्सा]] १७०४ को आनन्दपुरको दोस्रो युद्धपछि गुरु र उनका बाँकी सैनिकहरू विभिन्न स्थानतर्फ गए र त्यहाँ बसोबास गरे। उनीहरूले दक्षिणी पञ्जाबको मच्छीवारा जङ्गलजस्ता स्थानहरूमा समेत लुकेर आश्रय लिएका थिए।<ref name=syanp220/> १७०५ पछि गुरु बसेका उत्तर, पश्चिम तथा मध्य भारतका विभिन्न स्थानहरूमध्ये हेहर, जहाँ उनी आफ्ना मामा कृपाल दाससँग बसेका थिए, मनुके, मेहदियाना, चक्कर, तख्तुपुरा तथा मढे र दीना ([[Malwa (Punjab)|मालवा]] क्षेत्र) प्रमुख थिए। उनले [[Guru Har Gobind|गुरु हरगोबिन्द]]का भक्त राय जोधका तीन नातिहरूजस्ता आफन्त तथा विश्वसनीय सिखहरूको साथमा पनि समय बिताए।<ref>{{Cite book |last=Johar |first=Surinder Singh |title=Holy Sikh shrines |publisher=M D Publications |year=1998 |isbn=978-81-7533-073-3 |location=New Delhi |page=63 |oclc=44703461}}</ref> == मृत्यु == [[File:Cremation of Guru Gobind Singh at Nanded.jpg|thumb|नान्देडमा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि]] [[File:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|right|thumb|[[Takht Sri Hazur Sahib|तख्त श्री हजुर साहिब]], [[Nanded|नान्देड]]मा रहेको गुरुद्वारा, जुन १७०८ मा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि गरिएको स्थानमा निर्माण गरिएको हो। यसको भित्री कक्षलाई ''अङ्गीठा साहिब'' भनिन्छ।]] औरङ्गजेबको १७०७ मा मृत्यु भएपछि उनका छोराहरूबीच तुरुन्तै उत्तराधिकारका लागि संघर्ष सुरु भयो र उनीहरूले एकअर्काविरुद्ध आक्रमण गरे।<ref name="Dhavan2011p45" /> गुरु गोबिन्द सिंहले [[Bahadur Shah I|बहादुर शाह प्रथम]]लाई [[Battle of Jajau|जाजाउको युद्ध]]मा समर्थन गर्दै भाइ धर्म सिंहको नेतृत्वमा २००–३०० सिखहरू पठाए र पछि स्वयं पनि युद्धमा सहभागी भए।<ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit |title=A Historian's Approach to Guru Gobind Singh |year=2004 |isbn=8172053061 |pages=323, 324}}</ref> सिख स्रोतहरूका अनुसार [[Muhammad Azam Shah|आजम शाह]]को हत्या गुरु गोबिन्द सिंहले गरेका थिए,<ref>{{Cite book |title=A Historian's Approach to Guru Gobind Singh |pages=324}}</ref><ref>Gurbilas Patashahi 10 Chapter 19</ref> जबकि मुगल स्रोतहरूका अनुसार उनलाई ईसा खान मुन्जले मारेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Irvine |first=William |url=https://books.google.com/books?id=ak5oFjTys8MC&pg=PA33 |title=Later Mughal |date=1971 |publisher=Atlantic Publishers & Distri |language=en}}</ref> आधिकारिक उत्तराधिकारी बहादुर शाहले गुरु गोबिन्द सिंहलाई आफ्नो सेनासहित भारतको दक्कन क्षेत्रमा व्यक्तिगत भेटका लागि आमन्त्रण गरे, जसको उद्देश्य आपसी सम्बन्धमा मेलमिलाप कायम गर्नु थियो। गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो पूर्व गढ आनन्दपुर पुनः प्राप्त गर्ने आशा राखेका थिए र उनी करिब एक वर्षसम्म शाही शिविरको नजिकै रहे। यद्यपि, आफ्ना भूमिहरू पुनःस्थापनाका लागि उनले गरेका अनुरोधहरू प्रभावकारी भएनन्, किनकि बहादुर शाहले [[Status quo ante bellum|युद्धपूर्वको यथास्थिति]] पुनःस्थापित गर्ने निर्णयलाई निरन्तर पछि सार्दै गए। उनी गुरु वा पहाडी राजाहरू दुवैमध्ये कसैलाई पनि अप्रसन्न बनाउन चाहँदैनथे।<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="Dhavan2011p45">{{Cite book |last=Dhavan |first=P |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45 |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-975655-1 |pages=45–46}}</ref>{{sfn|Grewal|1998|p=79}}<ref>{{Cite book |last1=Metcalf |first1=Barbara D. |url=https://books.google.com/books?id=c7UgAwAAQBAJ&pg=PA33 |title=A Concise History of Modern India |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |year= 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-53705-6 |page=33 |language=en}}</ref> वजिर खान, एक मुगल सेनापति तथा [[Sirhind-Fategarh|सिरहिन्द]]का [[Nawab|नवाब]], जसको सेनाविरुद्ध गुरु गोबिन्द सिंहले धेरै युद्धहरू लडेका थिए,<ref name="Grewal1998p78" /> ले दुई अफगान, जमशेद खान र वासिल बेगलाई बहादुर शाहसँगको भेटका लागि गुरुको सेना अघि बढिरहेका बेला त्यसको पछिपछि लाग्न र त्यसपछि गुरुको [[assassination|हत्या]] गर्न नियुक्त गरे। ती दुईले गोप्य रूपमा भारतको दक्कन क्षेत्रमा रहेका गुरुका सैनिकहरूको पिछा गरे र सिखहरू महिनौँदेखि [[Godavari River|गोदावरी नदी]]को नजिक शिविर बनाएर बसेका बेला उनीहरूको शिविरमा प्रवेश गरे।<ref name="Syan2013p223">{{Cite book |last=Hardip Singh Syan |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |publisher=I.B. Tauris |year=2013 |isbn=978-1-78076-250-0 |pages=222–223}}</ref> उनीहरूले गुरु गोबिन्द सिंहसम्म पहुँच बनाए र जमशेद खानले उनलाई दुई पटक छुरा प्रहार गरे, जसबाट [[Nanded|नान्देड]]मा घातक घाउ लाग्यो।<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="pri">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The history of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |page=158}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santhok |title=Suraj Granth |publisher=CSJS |pages=486 |language=Punjabi |translator-last=Singh |translator-first=Sodhi Teja}}</ref> केही विद्वानहरूले गुरु गोबिन्द सिंहको हत्या गर्ने हत्यारा वजिर खानद्वारा पठाइएको नहुन सक्ने र यसको सट्टा नजिकै तैनाथ मुगल सेनाले पठाएको हुन सक्ने बताएका छन्।<ref name="Grewal1998p78">{{Cite book |last=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/78 78]–79 |url-access=registration}}</ref> सेनापतिको ''श्री गुर सोभा'' अनुसार, जुन १८औँ शताब्दीको प्रारम्भिक समयका एक लेखकद्वारा रचित कृति हो, गुरु गोबिन्द सिंहलाई लागेको घातक घाउमध्ये एउटा उनको हृदयको तलपट्टि लागेको थियो। गुरुले प्रतिकार गर्दै हत्यारालाई मारे, जबकि हत्याराको साथी भाग्ने प्रयास गर्दा सिख सुरक्षाकर्मीहरूले मारे।<ref name="Syan2013p223" /> गुरु केही दिनपछि ७ अक्टोबर १७०८ मा आफ्ना घाउका कारण निधन भए।{{refn |यद्यपि हार्दिप सिंह स्यानले मिति १८ अक्टोबर १७०८ उल्लेख गरेका छन्।<ref name="Syan2013p223" />}} उनको मृत्युले सिखहरू र मुगलहरूबीच लामो तथा कटुतापूर्ण युद्धलाई थप तीव्र बनायो।<ref name="Syan2013p223" /> १७६९ मा केसर सिंह छिब्बरद्वारा लिखित ''बन्सावलीनामा''का अनुसार, गुरु गोबिन्द सिंहका अन्तिम शब्दहरू यस प्रकार थिए: "ग्रन्थ गुरु हो र यसले तपाईंहरूलाई [[God in Sikhism|अकाल]]सम्म पुर्‍याउनेछ। गुरु खालसा हो र खालसा गुरु हो। आसन श्री साहिब [[Mata Sahib Kaur|माता देवी]]लाई प्रदान गरिएको छ। एकअर्कालाई प्रेम गर्नुहोस् र समुदायको विस्तार गर्नुहोस्। ग्रन्थका वचनहरूको पालना गर्नुहोस्। सिखीको अनुसरण गर्ने सिख गुरुका साथमा रहनेछ। गुरुको आचरणको अनुकरण गर्नुहोस्। सधैँ [[Waheguru|वाहेगुरु]]सँग रहनुहोस्।"<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Kesar |title=Bansavalinama |publisher=Singh Brothers |pages=189–190 |language=Punjabi}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतिमा == गुरु गोबिन्द सिंहमाथि आधारित भारतीय चलचित्रहरूमा निम्न समावेश छन्:<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA478 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-969930-8 |page=478}}</ref> *''Sarbans Dani Guru Gobind Singh'' सन् १९९८ मा निर्मित भारतीय [[Punjabi language|पञ्जाबी]] भाषाको नाटकीय चलचित्र हो, जसको निर्देशन राम महेश्वरीले गरेका थिए। यस चलचित्रमा गुरु गोबिन्द सिंहको प्रत्यक्ष रूपमा कुनै अभिनेताले भूमिका निर्वाह गरेका छैनन्। *''[[Chaar Sahibzaade]]'' सन् २०१४ मा [[Harry Baweja|ह्यारी बवेजा]]द्वारा निर्मित भारतीय कम्प्युटर–एनिमेटेड चलचित्र हो, जुन उनका पुत्रहरू [[Ajit Singh (Sikhism)|अजित सिंह]], [[Jujhar Singh|जुझार सिंह]], [[Zorawar Singh (Sikhism)|जोरावर सिंह]] र [[Fateh Singh (Sikhism)|फतेह सिंह]]को कथामा आधारित छ। *''[[Chaar Sahibzaade: Rise of Banda Singh Bahadur]]'' सन् २०१६ मा ह्यारी बवेजाद्वारा निर्मित भारतीय कम्प्युटर–एनिमेटेड चलचित्र हो। यो ''[[Chaar Sahibzaade]]''को उत्तरकथा हो र [[Baba Banda Singh Bahadur|बाबा बन्दा सिंह बहादुर]]ले [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]]विरुद्ध गरेको विद्रोहमा केन्द्रित छ। == सन्दर्भहरू == '''जानकारीमूलक टिप्पणीहरू''' {{notelist}} '''उद्धरणहरू''' {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु तेग बहादुर]] | title = [[सिख गुरु]]|years=११ नोभेम्बर १६७५ – ७ अक्टोबर १७०८ | after = [[गुरु ग्रन्थ साहिब]] }} {{s-end}} stm2suki31pdfw2keybd4nvmaabbg21 1368972 1368970 2026-08-09T11:21:03Z Ramesh Deuba 37151 सुधार गरियो 1368972 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | period = १६७५–१७०८ | religion = [[सिख धर्म]] | name = गुरु गोबिन्द सिंह | native_name = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ | image = Painting of Guru Gobind Singh, found within the Anandpuri Hazuri Bir codex of the Dasam Granth, ca.1690's–1700's (detail).jpg | alt = गुरु गोबिन्द सिंह | caption = [[आनन्दपुर साहिब]]मा रहेको दसौं ग्रन्थको एक पाण्डुलिपिमा भेटिएको गुरु गोबिन्द सिंहको समकालीन चित्र (आसनमा विराजमान) | birth_name = गोबिन्द दास | birth_date = २२ डिसेम्बर १६६६ | birth_place = [[पटना साहिब]], [[बिहार सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | death_place = [[हजुर साहिब]], [[नान्देड]], [[Subah#List of Subahs of the Mughal Empire|बिदार सुबा]], [[मुगल साम्राज्य]] | other_names = ''दसौँ नानक''<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=311}}</ref><br>''दसौँ गुरु'' <br>''दशमेश पिता'' | known_for = * [[Khalsa|खालसा]]को स्थापना<ref name="MandairShackle2013p25" /> * [[Dasam Granth|दसम ग्रन्थ]]<ref name="aarweb.org">{{cite web |url=https://aarweb.org/AARMBR/AARMBR/Publications-and-News-/Book-Series/Books/Religion-in-Translation-Series/Debating-the-Dasam-Granth.aspx#:~:text=The%20controversy%20stems%20from%20two,liaisons%20between%20men%20and%20women. |title=Debating the Dasam Granth |website=aarweb.org |access-date=20 January 2024}}</ref> * सिख राष्ट्रिय गान [[Deh Shiva Bar Mohe Eha|देह शिवा बर मोहे एह]]को रचना<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=94 |quote=Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem.}}</ref> * चमकौरको युद्धपछि मुगल सम्राट [[Aurangzeb|औरङ्गजेब]]लाई "विजयपत्र"का रूपमा [[Zafarnama (letter)|जफरनामा]] लेखेको * सिख पर्व [[Hola Mohalla|होला मोहल्ला]]को स्थापना * [[Mittar Pyare nu|मित्तार प्यारे नूँ]] शब्दको रचना * [[Deh Shiva Bar Mohe Eha|देह शिवा बर मोहे एह]] भजनको रचना * लोकतान्त्रिक पञ्चक [[Panj Pyare|पञ्ज प्यारे]]को स्थापना<ref name="Celebrating life">{{Cite book |last=Williams |first=Victoria |title=Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals |publisher=ABC-CLIO |year=2016 |isbn=978-1-4408-3658-9 |location=Santa Barbara, California |pages=70 |chapter=Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism |oclc=956633929 |quote=During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated}}</ref><ref name=":1" /> * नान्देडमा ५२ हुकम जारी गरेको [[The 52 Hukams of Guru Gobind Singh|गुरु गोबिन्द सिंहका ५२ हुकम]]<ref>{{cite book|last=Singh|first=Balawindara|title=Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh|year=2004|publisher=Singh Bros.|page=9|location=Michigan, US}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=Satbir|title=Aad Sikh Te Aad Sakhian|year=1991|publisher=New Book Company|location=Jalandhar}}</ref> * [[Five Ks|पाँच ककार]]को व्यवस्था<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> * जयकारा वा उद्घोष [[Bole So Nihal|बोले सो निहाल]]<ref>{{Cite web |title=Bole So Nihal {{!}} Asian Ethnic Religion {{!}} Religious Comparison |url=https://www.scribd.com/document/80513870/Bole-So-Nihal |access-date=7 December 2017 |language=en |via=Scribd}}</ref> | predecessor = [[गुरु तेग बहादुर]] | successor = [[गुरु ग्रन्थ साहिब]] | spouse = [[माता अजित कौर]]<br>[[माता सुन्दर कौर]]<br>[[माता साहिब कौर]] | children = * [[अजित सिंह]] * [[जुझार सिंह]] * [[जोरावर सिंह]] * [[फतेह सिंह]] * जोरावर सिंह पलित (दत्तक)<ref name="The encyclopaedia of Sikhism">{{cite book |last1=Singh |first1=Harbans |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |isbn=9788173805301 |volume=4 |pages=463–464}}</ref> | parents = * [[Guru Tegh Bahadur|गुरु तेगबहादुर]] * [[Mata Gujri|माता गुजरी]] | death_cause = [[Assassination|हत्या]]<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="Grewal1998p78" /> | signature = Autograph_(neeshan)_of_Guru_Gobind_Singh.png | battles = युद्धहरू * [[पहाडी राज्य–सिख युद्धहरू]] युद्धहरू * [[आनन्दपुरको युद्ध (१६८२)]] * [[आनन्दपुरको युद्ध (१६८५)]] * [[भङ्गानीको युद्ध]] * [[नदौनको युद्ध]] * [[गुलेरको युद्ध (१६९६)]] * [[आनन्दपुरको युद्ध (१६९९)]] * [[आनन्दपुरको युद्ध (१७००)]] * [[आनन्दपुरको पहिलो घेराबन्दी]] * [[तारागढको युद्ध]] * [[निर्मोहको युद्ध]] * [[बसोलीको युद्ध]] * [[चमकौरको पहिलो युद्ध]] * [[आनन्दपुरको पहिलो युद्ध (१७०४)]] * [[आनन्दपुरको दोस्रो घेराबन्दी]] * [[सरसाको युद्ध]] * [[चमकौरको दोस्रो युद्ध (१७०४)]] * [[मुक्तसरको युद्ध]] * [[बघौरको युद्ध]] * [[जाजाउको युद्ध]] | commands = [[File:Akal Sena Flag.svg|20px]][[Akal Sena|अकाल सेना]]का सर्वोच्च सेनापति (१६७५–१६९९)<br/>[[File:Sikh flag.jpg|20 px]][[Khalsa Fauj|खालसा फौज]]का सर्वोच्च सेनापति (१६९९–१७०८) <br/>[[File:Sikh flag.jpg|20 px]][[Khalsa Panth|खालसा पन्थ]]का सर्वोच्च सेनापति (शाश्वत) | founder = [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[Khalsa|खालसा]] [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[Khalsa Fauj|खालसा फौज]] | pen_name = श्याम<br>राम<br>काल<br>गोबिन्द दास<br>नानक<br>गोबिन्द सिंह<br>शाह गोबिन्द<ref name="Gandhi 1978 607">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name |title=History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study |date=1978 |publisher=Gur Das Kapur |pages=607 |language=en}}</ref><ref name="ReferenceA">[[Chaupai Sahib|चौपाई साहिब]]को अन्तिम श्लोकमा गुरु गोबिन्द सिंहले आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्</ref><ref name="Singh 2015 66, 68, 77">{{Cite book |last=Singh |first=Kamalroop |title=The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations |date=2015 |others=Gurinder Singh Mann |isbn=978-0-19-945897-4 |edition=1st |location=New Delhi |pages=66, 68, 77 |oclc=932463542}}</ref> | location = आनन्दपुर साहिब (१६७५–१७०४) पौण्टा साहिब (१६८५–१६८८) दमदमा साहिब (१७०५–१७०७) नान्देड (१७०८) }} '''गुरु गोबिन्द सिंह''' ({{IPA|pa|gʊɾuː goːbɪn̪d̪ᵊ sɪ́ŋgᵊ}}; जन्मनाम '''गोबिन्द दास''';{{efn|उनको जन्मनाम गोबिन्द राय थियो भन्ने दाबी अप्रमाणित मानिन्छ।}} २२ डिसेम्बर १६६६ – ७ अक्टोबर १७०८){{Efn|यद्यपि १६६६ लाई गुरुको प्रचलित जन्मवर्ष मानिन्छ, १८औँ शताब्दीका अधिकांश स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन् र १७९७ पछि प्रकाशित स्रोतहरूमा मात्र उनको जन्म १६६६ मा भएको दाबी गरिएको पाइन्छ। सतनाम सिंहले गुरुको समयसम्बन्धी आफ्नो पुस्तकमा १६६१ लाई उनको जन्मवर्षका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Satnam |title=The Road to Empire: The Political Education of Khalsa Sikhs in the Late 1600s |date=2024 |publisher=University of Califnornia Press |page=284}}</ref>}}<ref name="eos">{{Cite web |last=Ganda Singh |title=Gobind Singh, Guru (1666–1708) |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 July 2017 |access-date=7 March 2016 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref><ref name=colesambhip36/> [[Sikh gurus|सिख गुरुहरूको]] दशौँ तथा अन्तिम मानव गुरु थिए।<ref name=":0" />{{Efn|१७०८ मा गुरुगद्दी पवित्र सिख धर्मग्रन्थ [[Guru Granth Sahib|गुरु ग्रन्थ साहिब]]लाई हस्तान्तरण गरियो, जसलाई हाल सिख धर्मावलम्बीहरूले जीवित गुरुका रूपमा मान्छन्।<ref>{{cite book |title=The Sikhs : faith, philosophy & folk |year=1998 |url=https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb |url-access=registration |publisher=Lustre Press |isbn=9788174360373}}</ref>}} उनी योद्धा, कवि तथा दार्शनिक थिए। १६७५ मा, नौ वर्षको उमेरमा, आफ्ना पिता तथा [[Sikh gurus|नवौँ सिख गुरु]] [[Guru Tegh Bahadur|गुरु तेगबहादुर]]लाई मुगल सम्राट [[Aurangzeb|औरङ्गजेब]]ले मृत्युदण्ड दिएपछि उनी औपचारिक रूपमा [[Sikhs|सिखहरू]]का नेता बने।<ref name=":0">{{Cite book |last=Mayled |first=Jon |url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5 |title=Sikhism |publisher=Heinemann |year=2002 |isbn=978-0-435-33627-1 |page=[https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/12 12] |url-access=registration}}</ref>{{efn|Jenkins, Grewal र Olson का अनुसार तेगबहादुरले इस्लाम धर्म स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेका कारण उनलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।{{sfn|Jenkins|2000|p=200}}{{sfn|Grewal|1998|p=72}}{{sfn|Olson|2007|p=23}} अर्कोतर्फ, Truschke का अनुसार पञ्जाबमा अशान्ति उत्पन्न गरेको कारण तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।{{sfn|Truschke|2017|pp=54–55}}}} उनका चार जैविक पुत्रमध्ये दुई जना युद्धमा र अन्य दुई जनालाई [[Mughal Empire|मुगल]] प्रशासक [[Wazir Khan (Sirhind)|वजीर खान]]को आदेशमा मृत्युदण्ड दिइएको कारण उनीहरू सबैको मृत्यु गुरु गोबिन्द सिंहकै जीवनकालमा भयो।<ref name="Routledge">{{Cite book |last1=Seiple |first1=Chris |url=https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93 |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |last2=Hoover |first2=Dennis |last3=Otis |first3=Pauletta |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |pages=93}};<br />{{Cite book |last=Richards |first=John F. |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-56603-2 |pages=255–258}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1972 |title=The Sikh Review |journal=Sikh Cultural Centre |volume=20 |issue=218–229 |page=28}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hardip Singh Syan |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |publisher=I.B. Tauris |year=2013 |isbn=978-1-78076-250-0 |pages=218–222}}</ref> [[Sikhism|सिख धर्म]]मा उनका उल्लेखनीय योगदानहरूमध्ये १६९९ मा ''सिख'' योद्धा समुदाय ''[[Khalsa|खालसा]]''को स्थापना गर्नु<ref name="MandairShackle2013p25">{{Cite book |last1=Mandair |first1=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |last2=Shackle |first2=Christopher |last3=Singh |first3=Gurharpal |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref><ref name="BBC">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dhavan |first=P |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45 |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-975655-1 |pages=3–4}}</ref> तथा ''[[the Five Ks|पाँच ककार]]''को प्रचलन गराउनु पर्दछन्, जुन खालसा सिखहरूले सधैँ धारण गर्ने पाँच धार्मिक प्रतीक हुन्। गुरु गोबिन्द सिंहलाई ''[[Dasam Granth|दसम ग्रन्थ]]''को रचनाकारका रूपमा श्रेय दिइन्छ, जसका भजनहरू सिख प्रार्थना तथा खालसा धार्मिक अनुष्ठानका पवित्र अङ्ग हुन्।<ref name=britdasam/><ref name="McLeod1990" /> साथै, उनले ''[[Guru Granth Sahib|गुरु ग्रन्थ साहिब]]''लाई सिख धर्मको प्रमुख पवित्र धार्मिक धर्मग्रन्थ तथा शाश्वत [[Guru|गुरु]]का रूपमा अन्तिम रूप दिई प्रतिष्ठापित गरेको श्रेय पनि उनलाई दिइन्छ।<ref name="MandairShackle2013p11" /><ref name="shelke199">{{Cite book |last=Shelke |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C |title=Divine covenant: rainbow of religions and cultures |publisher=Gregorian Press |year=2009 |isbn=978-88-7839-143-7 |page=199}}</ref> उनले आफ्नो आध्यात्मिक उत्तराधिकारीका रूपमा ''[[Khalsa#Guruship of the Khalsa (Guru Panth)|गुरु पन्थ]]''को अवधारणा पनि स्थापित गरे; यद्यपि वर्तमान समयमा गुरु पन्थको यस प्रकारको गुरुपदको प्रयोग विरलै गरिन्छ।<ref name=":02">{{Cite book |last=McLeod |first=W. H. |title=The A to Z of Sikhism |date=24 July 2009 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810863446 |pages=84–86 |quote=Guru Gobind Singh is traditionally believed to have announced that the personal transmission would end at his death, but that the mystical Guru would remain embodied in the scripture and the corporate Panth. ... GURU PANTH. The Guru Panth was a doctrine particularly suited to the circumstances of the 18th century, providing an effective means of decision making for Sikhs who were divided into several misls. When unification was achieved under Ranjit Singh the practice of eliciting corporate decisions from the Panth was discarded. The doctrine is still maintained today, and efforts are occasionally made to seek the Guru's will by this means. It is, however, seldom invoked. The voice of the Guru is much more commonly sought through the words of the Guru Granth.}}</ref> गुरु गोबिन्द सिंहलाई पौण्टा साहिब (१६८५ मा) र दमदमा साहिब (१७०५ मा)का संस्थापकका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> == जन्मनाम == उनको जन्मनाम सामान्यतः "गोबिन्द राय" मानिन्छ। यद्यपि [[J. S. Grewal|जे. एस. ग्रेवाल]] र डब्ल्यू. एच. म्याक्लियोडसहित अन्य विद्वानहरूले उनका पिता गुरु तेगबहादुरद्वारा जारी गरिएका हुकमनामा तथा अन्य दस्तावेजहरूमा उनको नाम "गोबिन्द दास" उल्लेख गरिएको तथ्य औँल्याएका छन्। म्याक्लियोडका अनुसार "गोबिन्द राय" मुस्लिम स्रोतहरूमा प्रयोग गरिएको एक बाह्य नाम (exonym) थियो।{{refn|<ref name="books.google.com">{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA70 70]}}: "Though historians generally refer to the young Gobind as Gobind Rai, in the hukamnamas of Guru Tegh Bahadur he is referred to as Gobind Das."</ref><ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=YDLNDwAAQBAJ&pg=PT45 |title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk |date= 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-099038-1 |pages=45 |language=en}}</ref>}}<ref name="Cole 2004 68">{{Cite book |last=Cole |first=W. Owen |url=https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68 |title=Understanding Sikhism |date=2004 |publisher=Dunedin Academic Press Ltd |isbn=978-1-906716-91-2 |pages=68 |language=en |quote=Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh.}}</ref><ref name="McLeod 1997 47">{{Cite book |last=McLeod |first=W. H. |url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater |title=Sikhism |date=1997 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-025260-6 |pages=47 |language=en |quote=Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das.}}</ref><ref name="ReferenceB">गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो रचना [[Chaupai (Sikhism)|चौपाई साहिब]]को अन्तिम श्लोकमा आफूलाई गोबिन्द दासका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।</ref><ref name="Holt 2022 164">{{Cite book |last=Holt |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=izucEAAAQBAJ&pg=PT164 |title=Understanding Sikhism: A Guide for Teachers |date=2022 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-26319-2 |pages=164 |language=en}}</ref>। == जन्मवर्ष == गुरुको जन्मवर्ष सामान्यतः १६६६ मानिए पनि केही स्रोतहरूले उनको जन्मवर्ष १६६१ उल्लेख गरेका छन्।<ref>{{Cite book |title=Punjab History Conference |publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University |year=1989 |volume=22 |pages=86}}</ref> [[Sikh Studies|सिख अध्ययन]]का विद्वान लुइस ई. फेनेचले १६६१ लाई गुरुको वास्तविक जन्मवर्ष हुने सम्भावना बढी रहेको बताएका छन्, किनकि यसले उनको जीवनका पछिल्ला घटनाहरू, विशेषगरी १६७९ मा उनको वयस्कता र नेतृत्वसम्बन्धी घटनाक्रमसँग बढी विश्वसनीय रूपमा मेल खान्छ।<ref>{{Cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire |date=7 February 2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199931439 |pages=145 |chapter=Notes}}</ref> == गुरु पन्थ == गुरु गोबिन्द सिंहले गुरुगद्दीको उत्तराधिकार ''गुरु ग्रन्थ'' र ''गुरु पन्थ'' दुवैलाई हस्तान्तरण गरे पनि, [[Sikh Confederacy|सिख परिसंघ]]को समयमा १८औँ शताब्दीमा गुरु पन्थको अभ्यास व्यापक रूपमा प्रचलित थियो। तर [[Ranjit Singh|रणजित सिंह]]को उदयसँगै यो अभ्यास क्रमशः ओझेलमा पर्दै गयो।<ref name=":02" /> वर्तमान समयमा गुरु पन्थको प्रयोग विरलै गरिन्छ र यो अधिक लोकप्रिय ''गुरु ग्रन्थ''को प्रभावमा परेको छ।<ref name=":02" /> == युद्धहरू == गुरु गोबिन्द सिंहका पिता गुरु तेगबहादुरलाई मृत्युदण्ड दिइएपछिको अवधि यस्तो समय थियो, जब औरङ्गजेबको नेतृत्वमा रहेको [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]] सिख समुदायप्रति क्रमशः बढी शत्रुतापूर्ण बन्दै गएको थियो।<ref name="ReichbergSyse2014p673">{{Cite book |last=Brekke |first=Torkel |url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-95204-0 |editor-last=Gregory M. Reichberg and Henrik Syse |pages=673–674}}</ref> गुरु गोबिन्द सिंहको नेतृत्वमा सिखहरूले प्रतिरोध गरे र यस अवधिमा मुस्लिम–सिख द्वन्द्व चरम अवस्थामा पुगे।<ref name="ReichbergSyse2014p673" /> मुगल प्रशासन र औरङ्गजेबको सेनाले गुरु गोबिन्द सिंहप्रति विशेष चासो राखेका थिए। औरङ्गजेबले गुरु गोबिन्द सिंह र उनको परिवारको सर्वनाश गर्ने आदेश जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62] |url-access=registration}}, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".</ref> गुरु गोबिन्द सिंह [[Dharamyudh (Sikhism)|धर्मयुद्ध]]मा विश्वास गर्थे, अर्थात् धार्मिकता तथा न्यायको रक्षाका लागि लडिने युद्ध, जुन अन्तिम उपायका रूपमा मात्र लडिनुपर्छ; प्रतिशोधको इच्छा, लोभ वा कुनै विनाशकारी उद्देश्यका कारण होइन।<ref name="Wright2003p153" /> गुरुका अनुसार अत्याचार रोक्न, उत्पीडनको अन्त्य गर्न तथा आफ्ना धार्मिक मूल्यहरूको रक्षा गर्न आवश्यक परे मृत्युको सामना गर्न पनि व्यक्ति तयार हुनुपर्छ।<ref name="Wright2003p153">{{Cite book |last=Christopher J. H. Wright |url=https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153 |title=God and Morality |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-914839-4 |pages=153}}</ref> उनले यी उद्देश्यका साथ चौधवटा युद्धको नेतृत्व गरे, तर कहिल्यै कसैलाई बन्दी बनाएनन् वा कुनै पनि व्यक्तिको धार्मिक उपासनास्थललाई क्षति पुर्‍याएनन्।<ref name="Wright2003p153" /> == युद्धपछिका वर्षहरू == [[File:GGS Marg Map.jpg|thumb|left|GGS मार्गको नक्सा]] १७०४ को आनन्दपुरको दोस्रो युद्धपछि गुरु र उनका बाँकी सैनिकहरू विभिन्न स्थानतर्फ गए र त्यहाँ बसोबास गरे। उनीहरूले दक्षिणी पञ्जाबको मच्छीवारा जङ्गलजस्ता स्थानहरूमा समेत लुकेर आश्रय लिएका थिए।<ref name=syanp220/> १७०५ पछि गुरु बसेका उत्तर, पश्चिम तथा मध्य भारतका विभिन्न स्थानहरूमध्ये हेहर, जहाँ उनी आफ्ना मामा कृपाल दाससँग बसेका थिए, मनुके, मेहदियाना, चक्कर, तख्तुपुरा तथा मढे र दीना ([[Malwa (Punjab)|मालवा]] क्षेत्र) प्रमुख थिए। उनले [[Guru Har Gobind|गुरु हरगोबिन्द]]का भक्त राय जोधका तीन नातिहरूजस्ता आफन्त तथा विश्वसनीय सिखहरूको साथमा पनि समय बिताए।<ref>{{Cite book |last=Johar |first=Surinder Singh |title=Holy Sikh shrines |publisher=M D Publications |year=1998 |isbn=978-81-7533-073-3 |location=New Delhi |page=63 |oclc=44703461}}</ref> == मृत्यु == [[File:Cremation of Guru Gobind Singh at Nanded.jpg|thumb|नान्देडमा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि]] [[File:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|right|thumb|[[Takht Sri Hazur Sahib|तख्त श्री हजुर साहिब]], [[Nanded|नान्देड]]मा रहेको गुरुद्वारा, जुन १७०८ मा गुरु गोबिन्द सिंहको अन्त्येष्टि गरिएको स्थानमा निर्माण गरिएको हो। यसको भित्री कक्षलाई ''अङ्गीठा साहिब'' भनिन्छ।]] औरङ्गजेबको १७०७ मा मृत्यु भएपछि उनका छोराहरूबीच तुरुन्तै उत्तराधिकारका लागि संघर्ष सुरु भयो र उनीहरूले एकअर्काविरुद्ध आक्रमण गरे।<ref name="Dhavan2011p45" /> गुरु गोबिन्द सिंहले [[Bahadur Shah I|बहादुर शाह प्रथम]]लाई [[Battle of Jajau|जाजाउको युद्ध]]मा समर्थन गर्दै भाइ धर्म सिंहको नेतृत्वमा २००–३०० सिखहरू पठाए र पछि स्वयं पनि युद्धमा सहभागी भए।<ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit |title=A Historian's Approach to Guru Gobind Singh |year=2004 |isbn=8172053061 |pages=323, 324}}</ref> सिख स्रोतहरूका अनुसार [[Muhammad Azam Shah|आजम शाह]]को हत्या गुरु गोबिन्द सिंहले गरेका थिए,<ref>{{Cite book |title=A Historian's Approach to Guru Gobind Singh |pages=324}}</ref><ref>Gurbilas Patashahi 10 Chapter 19</ref> जबकि मुगल स्रोतहरूका अनुसार उनलाई ईसा खान मुन्जले मारेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Irvine |first=William |url=https://books.google.com/books?id=ak5oFjTys8MC&pg=PA33 |title=Later Mughal |date=1971 |publisher=Atlantic Publishers & Distri |language=en}}</ref> आधिकारिक उत्तराधिकारी बहादुर शाहले गुरु गोबिन्द सिंहलाई आफ्नो सेनासहित भारतको दक्कन क्षेत्रमा व्यक्तिगत भेटका लागि आमन्त्रण गरे, जसको उद्देश्य आपसी सम्बन्धमा मेलमिलाप कायम गर्नु थियो। गुरु गोबिन्द सिंहले आफ्नो पूर्व गढ आनन्दपुर पुनः प्राप्त गर्ने आशा राखेका थिए र उनी करिब एक वर्षसम्म शाही शिविरको नजिकै रहे। यद्यपि, आफ्ना भूमिहरू पुनःस्थापनाका लागि उनले गरेका अनुरोधहरू प्रभावकारी भएनन्, किनकि बहादुर शाहले [[Status quo ante bellum|युद्धपूर्वको यथास्थिति]] पुनःस्थापित गर्ने निर्णयलाई निरन्तर पछि सार्दै गए। उनी गुरु वा पहाडी राजाहरू दुवैमध्ये कसैलाई पनि अप्रसन्न बनाउन चाहँदैनथे।<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="Dhavan2011p45">{{Cite book |last=Dhavan |first=P |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45 |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-975655-1 |pages=45–46}}</ref>{{sfn|Grewal|1998|p=79}}<ref>{{Cite book |last1=Metcalf |first1=Barbara D. |url=https://books.google.com/books?id=c7UgAwAAQBAJ&pg=PA33 |title=A Concise History of Modern India |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |year= 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-53705-6 |page=33 |language=en}}</ref> वजिर खान, एक मुगल सेनापति तथा [[Sirhind-Fategarh|सिरहिन्द]]का [[Nawab|नवाब]], जसको सेनाविरुद्ध गुरु गोबिन्द सिंहले धेरै युद्धहरू लडेका थिए,<ref name="Grewal1998p78" /> ले दुई अफगान, जमशेद खान र वासिल बेगलाई बहादुर शाहसँगको भेटका लागि गुरुको सेना अघि बढिरहेका बेला त्यसको पछिपछि लाग्न र त्यसपछि गुरुको [[assassination|हत्या]] गर्न नियुक्त गरे। ती दुईले गोप्य रूपमा भारतको दक्कन क्षेत्रमा रहेका गुरुका सैनिकहरूको पिछा गरे र सिखहरू महिनौँदेखि [[Godavari River|गोदावरी नदी]]को नजिक शिविर बनाएर बसेका बेला उनीहरूको शिविरमा प्रवेश गरे।<ref name="Syan2013p223">{{Cite book |last=Hardip Singh Syan |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |publisher=I.B. Tauris |year=2013 |isbn=978-1-78076-250-0 |pages=222–223}}</ref> उनीहरूले गुरु गोबिन्द सिंहसम्म पहुँच बनाए र जमशेद खानले उनलाई दुई पटक छुरा प्रहार गरे, जसबाट [[Nanded|नान्देड]]मा घातक घाउ लाग्यो।<ref name="FenechMcleodp9" /><ref name="pri">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The history of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |page=158}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Santhok |title=Suraj Granth |publisher=CSJS |pages=486 |language=Punjabi |translator-last=Singh |translator-first=Sodhi Teja}}</ref> केही विद्वानहरूले गुरु गोबिन्द सिंहको हत्या गर्ने हत्यारा वजिर खानद्वारा पठाइएको नहुन सक्ने र यसको सट्टा नजिकै तैनाथ मुगल सेनाले पठाएको हुन सक्ने बताएका छन्।<ref name="Grewal1998p78">{{Cite book |last=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/78 78]–79 |url-access=registration}}</ref> सेनापतिको ''श्री गुर सोभा'' अनुसार, जुन १८औँ शताब्दीको प्रारम्भिक समयका एक लेखकद्वारा रचित कृति हो, गुरु गोबिन्द सिंहलाई लागेको घातक घाउमध्ये एउटा उनको हृदयको तलपट्टि लागेको थियो। गुरुले प्रतिकार गर्दै हत्यारालाई मारे, जबकि हत्याराको साथी भाग्ने प्रयास गर्दा सिख सुरक्षाकर्मीहरूले मारे।<ref name="Syan2013p223" /> गुरु केही दिनपछि ७ अक्टोबर १७०८ मा आफ्ना घाउका कारण निधन भए।{{refn |यद्यपि हार्दिप सिंह स्यानले मिति १८ अक्टोबर १७०८ उल्लेख गरेका छन्।<ref name="Syan2013p223" />}} उनको मृत्युले सिखहरू र मुगलहरूबीच लामो तथा कटुतापूर्ण युद्धलाई थप तीव्र बनायो।<ref name="Syan2013p223" /> १७६९ मा केसर सिंह छिब्बरद्वारा लिखित ''बन्सावलीनामा''का अनुसार, गुरु गोबिन्द सिंहका अन्तिम शब्दहरू यस प्रकार थिए: "ग्रन्थ गुरु हो र यसले तपाईंहरूलाई [[God in Sikhism|अकाल]]सम्म पुर्‍याउनेछ। गुरु खालसा हो र खालसा गुरु हो। आसन श्री साहिब [[Mata Sahib Kaur|माता देवी]]लाई प्रदान गरिएको छ। एकअर्कालाई प्रेम गर्नुहोस् र समुदायको विस्तार गर्नुहोस्। ग्रन्थका वचनहरूको पालना गर्नुहोस्। सिखीको अनुसरण गर्ने सिख गुरुका साथमा रहनेछ। गुरुको आचरणको अनुकरण गर्नुहोस्। सधैँ [[Waheguru|वाहेगुरु]]सँग रहनुहोस्।"<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Kesar |title=Bansavalinama |publisher=Singh Brothers |pages=189–190 |language=Punjabi}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतिमा == गुरु गोबिन्द सिंहमाथि आधारित भारतीय चलचित्रहरूमा निम्न समावेश छन्:<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA478 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-969930-8 |page=478}}</ref> *''Sarbans Dani Guru Gobind Singh'' सन् १९९८ मा निर्मित भारतीय [[Punjabi language|पञ्जाबी]] भाषाको नाटकीय चलचित्र हो, जसको निर्देशन राम महेश्वरीले गरेका थिए। यस चलचित्रमा गुरु गोबिन्द सिंहको प्रत्यक्ष रूपमा कुनै अभिनेताले भूमिका निर्वाह गरेका छैनन्। *''[[Chaar Sahibzaade]]'' सन् २०१४ मा [[Harry Baweja|ह्यारी बवेजा]]द्वारा निर्मित भारतीय कम्प्युटर–एनिमेटेड चलचित्र हो, जुन उनका पुत्रहरू [[Ajit Singh (Sikhism)|अजित सिंह]], [[Jujhar Singh|जुझार सिंह]], [[Zorawar Singh (Sikhism)|जोरावर सिंह]] र [[Fateh Singh (Sikhism)|फतेह सिंह]]को कथामा आधारित छ। *''[[Chaar Sahibzaade: Rise of Banda Singh Bahadur]]'' सन् २०१६ मा ह्यारी बवेजाद्वारा निर्मित भारतीय कम्प्युटर–एनिमेटेड चलचित्र हो। यो ''[[Chaar Sahibzaade]]''को उत्तरकथा हो र [[Baba Banda Singh Bahadur|बाबा बन्दा सिंह बहादुर]]ले [[Mughal Empire|मुगल साम्राज्य]]विरुद्ध गरेको विद्रोहमा केन्द्रित छ। == सन्दर्भहरू == '''जानकारीमूलक टिप्पणीहरू''' {{notelist}} '''उद्धरणहरू''' {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | before = [[गुरु तेग बहादुर]] | title = [[सिख गुरु]]|years=११ नोभेम्बर १६७५ – ७ अक्टोबर १७०८ | after = [[गुरु ग्रन्थ साहिब]] }} {{s-end}} cwgx19ttbwuw9083dloktpxrun9nw49 0 151165 1368974 2026-08-09T11:53:50Z Ramesh Deuba 37151 नयाँ लेख 1368974 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text | image = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg | caption = [[गुरु गोबिन्द सिंह]]को हस्तलिपिमा रहेको ''[[निसान]]'' ([[मूल मन्त्र]]) सहितको अलङ्कृत गुरु ग्रन्थ साहिबको पृष्ठ | religion = [[सिख धर्म]] |language =[[सन्त भाषा]]<br>([[पञ्जाबी]] तथा [[यसका उपभाषाहरू]], [[लहन्दा]], क्षेत्रीय [[प्राकृत]]हरू, [[अपभ्रंश]], [[संस्कृत]], [[हिन्दुस्तानी भाषाहरू]] ([[ब्रजभाषा]], [[बाङ्गरू]], [[अवधी]], [[पुरानो हिन्दी]], [[दक्खिनी]]), [[भोजपुरी]], [[सिन्धी]], [[मराठी]], [[मारवाडी]], [[बङ्गाली]], [[फारसी]] र [[अरबी]])<ref>Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref><ref>[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism. The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref> |Predecessor =[[गुरु गोबिन्द सिंह]] |name=गुरु ग्रन्थ साहिब<br />{{nobold|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} }} '''गुरु ग्रन्थ साहिब''' ({{langx|pa|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}}, {{IPA|pa|ɡʊɾuː ɡɾənt̪ʰᵊ säː(ɦ)(ɪ)bᵊ(˦)|pron}}) [[सिख धर्म]]को केन्द्रीय पवित्र धार्मिक ग्रन्थ हो। सिखहरूले यसलाई धर्मका दस मानव गुरुहरू को परम्परापछि अन्तिम, सार्वभौम तथा शाश्वत गुरुका रूपमा मान्यता दिन्छन्। '''आदि ग्रन्थ''' ({{langx|pa|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ}}) यसको पहिलो संकलित रूप हो, जसलाई पाँचौँ [[गुरु]], [[गुरु अर्जन]] (१५६४–१६०६) ले संकलन गरेका थिए। यसको संकलन २९ अगस्ट १६०४ मा पूरा भएको थियो र १ सेप्टेम्बर १६०४ मा [[स्वर्ण मन्दिर]]मा पहिलो पटक स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{Cite book |last=Jhutti-Johal |first=Jagbir |url=https://books.google.com/books?id=TJb_i97CG70C&q=Guru+Granth+Sahib+september+1604&pg=PT17 |title=Sikhism Today. |date=2011 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4411-7001-9 |page=17 |language=en}}</ref> [[बाबा बुद्ध]]लाई स्वर्ण मन्दिरका प्रथम [[ग्रन्थी]] नियुक्त गरिएको थियो। त्यसको केही समयपछि [[गुरु हरगोबिन्द]]ले रामकली की वार थपे।{{Citation needed|date=February 2025}} पछि, दसौँ सिख गुरु [[गुरु गोबिन्द सिंह]]ले [[गुरु तेगबहादुर]]का भजनहरू आदि ग्रन्थमा थपे र ६ अक्टोबर १७०८ मा यसलाई आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा स्थापित गरे।<ref name="hugh">{{cite book | last = Partridge | first = Christopher Hugh | title = Introduction to World Religions | year = 2005 | page = 223 }}</ref><ref name=":6">{{Cite book |last=Singh|first=Nikky-Guninder Kaur|title=Sikhism: An Introduction|date=22 February 2011|publisher=Bloomsbury Publishing|year=|isbn=9780857719621|pages=54–57|chapter=The Granth is Appointed the Guru Eternal}}</ref> यो दोस्रो संकलित रूप ''गुरु ग्रन्थ साहिब''का रूपमा परिचित भयो र कहिलेकाहीँ यसलाई ''आदि ग्रन्थ'' पनि भनिन्छ।<ref name="kapoor">{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}</ref><ref name="britggs1">[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica</ref> यस ग्रन्थमा १,४३० ''अङ्ग'' (पृष्ठ) र ५,८९४ ''शबद'' (पङ्क्तिबद्ध रचनाहरू) छन्, जसलाई काव्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ र प्राचीन उत्तर भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतको लयात्मक शैलीमा संरचित गरिएको छ।<ref name=king359>Anna S. King and JL Brockington (2005), ''The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions'', Orient Blackswan, {{ISBN|978-8125028017}}, pp. 359–361</ref> धर्मग्रन्थको अधिकांश भाग ३१ वटा मुख्य ''[[राग|राग]]''मा विभाजित छ, र प्रत्येक ग्रन्थ–रागलाई लम्बाइ तथा रचनाकारका आधारमा थप उपविभाजन गरिएको छ। ग्रन्थमा रहेका भजनहरू मुख्यतः जुन ''राग''मा पाठ गरिन्छन्, त्यही रागका आधारमा क्रमबद्ध गरिएका छन्।<ref name="shacklexvii">Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xvii–xx</ref> गुरु ग्रन्थ साहिब [[गुरमुखी]] लिपिमा लेखिएको छ र यसमा [[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]], [[लहन्दा]], क्षेत्रीय [[प्राकृत]]हरू, [[अपभ्रंश]], [[संस्कृत]], [[हिन्दी भाषाहरू]] ([[ब्रज भाषा]], [[बाङ्गरू]], [[अवधी]], [[पुरानो हिन्दी]]), [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[सिन्धी भाषा|सिन्धी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[मारवाडी भाषा|मारवाडी]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], [[फारसी भाषा|फारसी]] र [[अरबी]]लगायत विभिन्न भाषाहरू प्रयोग गरिएका छन्। यी भाषाहरूमा रहेका प्रतिहरूलाई प्रायः सामूहिक रूपमा [[सन्त भाषा]]को सामान्य नामले सम्बोधन गरिन्छ।<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."<br />''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects."<br />Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century...."<br />Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref> गुरु ग्रन्थ साहिबको अधिकांश भाग छ जना सिख गुरुहरूद्वारा रचना गरिएको हो: [[गुरु नानक]], [[गुरु अङ्गद]], [[गुरु अमर दास]], [[गुरु राम दास]], [[गुरु अर्जन]] र [[गुरु तेगबहादुर]]। यसमा [[हिन्दू]] भक्ति आन्दोलनका चौध [[सन्त (धर्म)|सन्त]]हरूका परम्परा तथा शिक्षाहरू पनि समावेश छन्, जसमा [[रमानन्द]], [[कबीर]] र [[नामदेव]]लगायतका सन्तहरू पर्दछन्। यसका अतिरिक्त, एक [[मुस्लिम]] सूफी सन्त [[शेख फरीद]]का रचनाहरू पनि समावेश छन्।<ref name=shapiro924>{{cite journal | last1=Shapiro | first1=Michael C. | last2=Dass | first2=Nirmal | title=Songs of the Saints, from the Adi Granth | journal=Journal of the American Oriental Society | volume=122 | issue=4 | year=2002 | doi=10.2307/3217680 | pages=924–929| jstor=3217680 }}</ref><ref name="parrinderp256">{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn |location=United States|isbn = 978-0-87196-129-7|page=256}}</ref> गुरु ग्रन्थ साहिबमा प्रस्तुत दृष्टिकोण यस्तो समाजको परिकल्पनामा आधारित छ, जहाँ दैवी स्वतन्त्रता, करुणा, प्रेम, एकेश्वरवादप्रतिको विश्वास तथा कुनै पनि प्रकारको उत्पीडनविहीन न्याय कायम हुन्छ।<ref name=brekke673>Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli</ref> ग्रन्थले [[हिन्दू धर्म]] र [[इस्लाम]]का धार्मिक ग्रन्थहरूलाई स्वीकार तथा सम्मान गरे पनि, यसले यीमध्ये कुनै धर्मसँग नैतिक मेलमिलापको संकेत गर्दैन।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157</ref> यसलाई सिख [[गुरुद्वारा]] (मन्दिर)मा स्थापित गरिन्छ। कुनै सिख यस्तो मन्दिरमा प्रवेश गर्दा सामान्यतः यसको अगाडि नतमस्तक हुन्छ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44</ref> ग्रन्थलाई शाश्वत [[गुरबाणी|गुरबाणी]] तथा सिख धर्ममा आध्यात्मिक प्राधिकारका रूपमा श्रद्धापूर्वक मानिन्छ।<ref>Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675</ref> == नामकरण == सिख धर्मग्रन्थको मुख्य नाम ''गुरु ग्रन्थ साहिब'' हो। यसका प्रारम्भिक नामहरू ''पोथी साहिब'' र ''आदि ग्रन्थ'' थिए।<ref name=":222">{{Cite journal |last=Rai|first=Gurmeet S.|date=March 2017|editor-last=Lambah|editor-first=Abha Narain|title=Sikh Architecture: Identity and Symbolism|journal=Marg|volume=68|issue=3|pages=36|first2=Manpreet|last2=Kaur}}</ref> सिखहरूले आफ्नो धर्मग्रन्थलाई "जीवित गुरु"का रूपमा मान्ने भएकाले, यसका पृष्ठहरूलाई ''अङ्ग'' भनिन्छ, जसको अर्थ "अङ्ग" वा "शरीरको भाग" हो।<ref>{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}</ref> == विरासत == [[Pearl S. Buck|पर्ल एस. बक]], जसले सन् १९३८ मा [[Nobel Prize in Literature|साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार]] प्राप्त गरेकी थिइन्, ले यस धर्मग्रन्थबारे निम्न धारणा व्यक्त गरेकी थिइन्:<ref>{{Cite book |last=Howard |first=Veena R. |year=2017 |title=Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India |publisher=Bloomsbury Publishing |page=219 |isbn=9781786732125}}</ref> {{Blockquote|text=श्री गुरु ग्रन्थ साहिब एउटा स्रोतग्रन्थ हो, मानवको एकाकीपन, उसको आकांक्षा, चाहना, परमेश्वरप्रतिको पुकार तथा उहाँसँग संवाद गर्ने उसको तृष्णाको अभिव्यक्ति हो। मैले अन्य महान् धर्महरूका धर्मग्रन्थहरूको अध्ययन गरेकी छु, तर यी ग्रन्थहरूमा मैले अनुभव गरेको हृदय र मनलाई स्पर्श गर्ने समान शक्ति अन्यत्र भेटेकी छैन। यी ग्रन्थहरू लामो भए पनि संक्षिप्त र सुसंगठित छन् तथा मानव हृदयको विशाल विस्तारलाई उजागर गर्छन्—परमेश्वरसम्बन्धी सबैभन्दा उदात्त अवधारणादेखि मानव शरीरका व्यावहारिक आवश्यकताहरूको स्वीकारोक्ति, र वास्तवमा तिनको आवश्यकतामाथिको जोडसम्म। यी धर्मग्रन्थहरूमा एउटा अनौठो आधुनिकता देखिन्छ, र यसले मलाई केही समयसम्म अचम्ममा पारेको थियो। पछि मैले थाहा पाएँ कि यी वास्तवमै तुलनात्मक रूपमा आधुनिक हुन्; तिनको संकलन सोह्रौँ शताब्दीमा भएको थियो, जुन समयमा अन्वेषकहरूले हामी सबै बसोबास गर्ने पृथ्वीलाई आफ्नै बनाएका कृत्रिम सीमारेखाहरूले मात्र विभाजित भएको एउटै एकीकृत संसारका रूपमा पहिचान गर्न थालेका थिए।<br><br>सायद यही एकताको अनुभूति यी ग्रन्थहरूमा मैले पाएको शक्तिको एउटा स्रोत हो। यी ग्रन्थहरूले कुनै पनि धर्म मान्ने वा कुनै धर्म नमान्ने सबै व्यक्तिसँग संवाद गर्छन्। यी मानव हृदय र खोजी गर्ने मानव मनका लागि बोल्छन्...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}} इक्तिदार चिमाले पाठ गरेका धर्मग्रन्थका तीन श्लोकलाई [[United Nations|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]ले ३० मार्च २०२१ मा प्रकाशित गरेको एउटा भिडियोमा प्रयोग गरिएको थियो। उक्त भिडियो संयुक्त राष्ट्रसङ्घको ''Faith for Rights'' घोषणाको चौथो वार्षिकोत्सवको स्मरणमा तयार गरिएको थियो।<ref>{{Cite news |date=1 April 2021 |title=Guru Granth Sahib Stanza Included In UN Official Video On Gender Equality |url=https://www.ndtv.com/world-news/guru-granth-sahib-stanza-included-in-un-official-video-on-gender-equality-2403443 |access-date=17 July 2026 |work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 2021 |title=United Nation’s new video on gender equality includes verse from Guru Granth Sahib |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/united-nations-new-video-on-gender-equality-includes-verses-from-guru-granth-sahib-7254112/ |access-date=17 July 2026 |work=Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2023 |title=A Verse from Guru Granth Sahib featured in the Official UN Video on Gender Equality |url=https://sikhnet.com/news/verse-guru-granth-sahib-featured-official-un-video-gender-equality |access-date=17 July 2026 |website=SikhNet}}</ref> ==सन्दर्भहरू== {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikiquote}} {{Wikisource}} {{Wikisource|pa|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}} {{Commons category}} <!----- कृपया यहाँ उद्धरण आदि भएका व्यावसायिक वेबसाइटहरू थप्नुहोस्। ----->* [http://www.panjabdigilib.org/ पञ्जाब डिजिटल पुस्तकालय] * [http://www.srigranth.org/ श्री ग्रन्थ] * [https://www.khojgurbani.org/ खोज गुरबाणी, विभिन्न अनुवादहरू] * [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ DISR – सिख धर्मसम्बन्धी जर्मन सूचना केन्द्र] bahd7mfkglrsyxbiq9q09pfqd5vrhbz 0 151166 1368976 2026-08-09T11:54:44Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[नङ्गा पर्वत]] बाट पुनर्निर्देश हटाएर [[नाङ्गा पर्वत]] लाई त्यसमाथि सारेको हो: शीर्षक सुधार 1368976 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[नङ्गा पर्वत]] h3qlk2o3yngh09lf80qc47uq6bwb322