हिमालय

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ne">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>newiki</dbname>
    <base>https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मीडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता वार्ता</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र वार्ता</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकि वार्ता</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा वार्ता</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत वार्ता</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी वार्ता</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">पोर्टल</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">पोर्टल वार्ता</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मस्यौदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मस्यौदा वार्ता</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>हिमालय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>838</id>
    <revision>
      <id>1369301</id>
      <parentid>1169523</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31757" sha1="9epb3ikqdqxep8bm5i36uociwyql930" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|एसियाको हिमशृङ्खला}}
{{Infobox mountain
| name = हिमालय
| image = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg
| image_caption = हिमालयको चाप (हिन्दुकुश र काराकोरम सहित), आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू (रातो रङमा); [[सिन्धु गङ्गा मैदान]]; [[तिब्बती पठार]] र तारिम खाडी; नदीहरू: सिन्धु, गङ्गा, र यारलुङ त्साङ्पो-ब्रह्मपुत्र
| country_type = [[देश]]
| country = {{hlist||[[भुटान]]|[[चीन]]|[[भारत]]|[[नेपाल]]|[[पाकिस्तान]]}}{{efn|यस हिमशृङ्खलाको सार्वभौमिकता कतिपय स्थानमा, विशेष गरी [[कश्मीर क्षेत्र]]मा, विवादित छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|date=14 August 2023 |publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,907 square km) of the range lying north and west of the &quot;line of control&quot; established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=978-0-8131-7384-9|page=8,11,12}}&lt;/ref&gt;}}
| subdivision2_type = [[महाद्वीप]]
| subdivision2 = [[एसिया]]
| highest = [[सगरमाथा]]
| elevation_m = 8848.86
| highest_location = नेपाल / चीन
| coordinates = {{Coord|27|59|N|86|55|E|region:NP|format=dms|display=inline,title}}
| range_coordinates = 
| length_km = 2400
| geology = {{hlist|[[पत्रे चट्टान|पत्रे]]|[[परिवर्तित चट्टान|परिवर्तित]]}}
| age = [[खरीढुङ्गा युग]]देखि [[नत्रजीवक उपकल्प]]
| orogeny = 
| image_map = Himalaya annotated.jpg
| map_caption = उत्तर-उत्तरपश्चिमबाट तिब्बती पठारको माथिबाट देखिएको सगरमाथा र वरपरका चुचुराहरू। चारवटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू देख्न सकिन्छ: मकालु (८,४६२ मी), सगरमाथा (८,८४८ मी), चोयु (८,२०१ मी), र ल्होत्से (८,५१६ मी)।
}}

'''हिमालय''' [[एसिया]]मा अवस्थित एक [[हिमशृङ्खला]] हो, जसले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का मैदानहरूलाई [[तिब्बती पठार]]बाट छुटाउँछ। यस शृङ्खलामा [[पृथ्वी]]का केही सर्वोच्च शिखरहरू अवस्थित छन्, जसमा विश्वको सर्वोच्च शिखर, [[सगरमाथा]] पनि पर्दछ। समुद्र सतहबाट {{Convert|7200|m|abbr=off}} भन्दा बढी उचाइ भएका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|१०० भन्दा बढी चुचुराहरू]] हिमालयमा रहेका छन्।

हिमालयले [[नेपाल]], [[भारत]], [[चीन]], [[भुटान]] र [[पाकिस्तान]] गरी पाँच देशलाई समेटेको छ। [[कश्मीर]] क्षेत्रमा यस शृङ्खलाको सार्वभौमिकता भारत, पाकिस्तान र चीनबीच विवादित छ।&lt;ref name=&quot;bishop-britannica&quot;&gt;{{cite web|last=Bishop|first=Barry|author-link=Barry Bishop (mountaineer)|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt; हिमालय हिमशृङ्खलाको उत्तरपश्चिममा [[काराकोरम]] र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरू, उत्तरमा तिब्बती पठार, र दक्षिणमा [[सिन्धु गङ्गा मैदान]] रहेका छन्। [[सिन्धु नदी|सिन्धु]], [[गङ्गा नदी|गङ्गा]], र यारलुङ त्साङ्पो-[[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] जस्ता विश्वका केही प्रमुख नदीहरू हिमालयकै आसपासबाट उद्गम हुन्छन्, र तिनीहरूको संयुक्त जलसंभरण क्षेत्रमा करिब ६० करोड मानिसहरू बसोबास गर्छन्; साथै ५ करोड ३० लाख मानिसहरू हिमालय क्षेत्रमै बसोबास गर्छन्।&lt;ref name=&quot;DimriBookhagen2019&quot;&gt;{{cite book |author1=A.P. Dimri |author2=B. Bookhagen |author3=M. Stoffel |author4=T. Yasunari |year=2019 |title=Himalayan Weather and Climate and their Impact on the Environment |url=https://books.google.com/books?id=7Ea9DwAAQBAJ&amp;pg=PA380 |publisher=Springer Nature |page=380 |isbn=978-3-030-29684-1}}&lt;/ref&gt; हिमालयले [[दक्षिण एसिया]] र [[तिब्बत]]को संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा आकार दिएको छ। धेरै हिमालयी चुचुराहरू [[हिन्दु धर्म]] र [[बौद्ध धर्म]]मा पवित्र मानिन्छन्। धेरै शिखरहरूमा आरोहण गर्न निषेध गरिएको छ; यस्ता हिमालहरूमा [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (भारतीय तर्फबाट), [[गङ्गखर पुनसुम]], [[माछापुच्छ्रे हिमाल|माछापुच्छ्रे]], र [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]]; तथा भूगर्भिक रूपमा भिन्न तर नजिकै रहेको तिब्बती [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|हिमालपारी]]को [[कैलाश पर्वत]] पर्छन्।

[[भारतीय भूखण्ड]] र [[युरेसियाली भूखण्ड]] आपसमा ठोक्किएपछि हिमालयको [[पर्वत निर्माण|उत्थान]] भएको थियो। तल्लो तह तिब्बतभित्र धकेलिँदै यसको पठारको मोटाइ थप्दै गएको थियो; यद्यपि, अझै तल्लो क्रस्ट म्यान्टलसँगै युरेसियामुनि निम्नस्खलन भएको थियो। हिमालय हिमशृङ्खला पश्चिम-उत्तरपश्चिमबाट पूर्व-दक्षिणपूर्व तर्फ {{Convert|2400|km|abbr=on}} लामो चापको रूपमा फैलिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wadia |first=D. N. |year=1931 |title=The syntaxis of the northwest Himalaya: its rocks, tectonics and orogeny |journal=Record Geol. Survey of India |volume=65 |issue=2 |pages=189–220}}&lt;/ref&gt; यो शृङ्खला पश्चिममा {{Convert|350|km|abbr=off}} देखि पूर्वमा {{Convert|151|km|abbr=on}} सम्मको चौडाइमा भिन्न हुन्छ।&lt;ref name=&quot;books.google.pl&quot;&gt;{{cite book |last=Apollo |first=M. |year=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/313849476 |chapter=Chapter 9: The population of Himalayan regions – by the numbers: Past, present and future |editor1-first=R. |editor1-last=Efe |editor2-first=M. |editor2-last=Öztürk |title=Contemporary Studies in Environment and Tourism |pages=143–159 |publisher=Cambridge Scholars Publishing}}&lt;/ref&gt;

== नामाकरण ==
यस हिमशृङ्खलाको नाम संस्कृत शब्द ''हिमालय'' 'हिउँको बासस्थान'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1299 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) बाट आएको हो, जुन ''हिम'' 'तुसारो/चिसो'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1298 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) र ''आलय'' 'बासस्थान/घर'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=121 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) मिलेर बनेको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BEN Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=BEN&amp;page=1115-a |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=976 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt; यसका अन्य शब्दहरूमा निम्न पर्छन्:

{{div col}}
* [[नेपाली भाषा|नेपाली]] तथा [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]मा हिमालय,
* [[गढवाली भाषा|गढवाली]]मा हिंवाळ ,
* [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]]मा हिमाल ,
* [[मानक तिब्बती भाषा|तिब्बतीमा]]मा {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}},
* [[सिंहली भाषा|सिंहलीमा]]मा {{lang|si|හිමාලය}},
* [[उर्दू भाषा|उर्दुमा]] {{lang|ur|{{Nastaliq|ہمالیہ}}}},
* [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]मा {{lang|bn|হিমালয়}},
* [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँमा]] {{lang|zh|喜马拉雅}} वा {{lang|zh|喜馬拉雅}}।
{{div col end}}

यो नाम यसअघि [[एम्लि डिकिन्सन]]को कविता&lt;ref&gt;{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop}}.&lt;/ref&gt; र [[हेनरी डेभिड थोरो]]का निबन्धहरूमा जस्तै ''हिमालेह'' रूपमा पनि लिप्यन्तरण गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau}}.&lt;/ref&gt;

संस्कृत महाकाव्य [[महाभारत]] लगायतका पुराना रचनाहरूमा यस शृङ्खलाको नाम कहिलेकाहीँ &quot;हिमिवान&quot; पनि दिइएको पाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=Penguin Books |date=2014|isbn=978-81-8475-277-9 }} Entry: &quot;Himavan&quot;&lt;/ref&gt; हिमवत् वा ''हिमवान्'' एक हिन्दु देवता हुन् जो हिमालय हिमशृङ्खलाका मूर्त रूप हुन्। यसका अन्य विशेषणहरूमा ''हिमराज'' ({{lit|हिउँको राजा}}), मानक तिब्बतीमा 'हिउँको भूमि' ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}), वा ''पर्वतेश्वर'' ({{lit|पर्वतहरूको मालिक}}) पर्दछन्।

== भूगोल र प्रमुख विशेषताहरू ==
[[File:Himalayas Map.png|thumb|हिमालयको नक्सा (काराकोरम र हिन्दुकुश सहित)]]
{{multiple image
|total_width = 400
|direction = vertical
|align = right
|image1 = Panorama from poonhill-2019-BJ.jpg
|caption1 = नेपालको पुन हिलबाट सूर्योदयका समय देखिएको हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा [[धवलागिरी हिमशृङ्खला]] (बायाँ) र [[अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला]] (दायाँ, पछाडिबाट सूर्य उदाउँदै गरेको) देखिन्छन्। यी समूहका सर्वोच्च शिखरहरू धवलागिरी र अन्नपूर्ण विश्वका क्रमशः सातौं र दशौं [[विश्वका अग्ला हिमालहरूको सूची|सर्वोच्च हिमालहरू]] हुन्, र यी विश्वका चौध वटा [[आठ हजारी|आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू]] मध्ये पर्दछन्।
|image2 = Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg
|caption2 = भारतको रानीखेतबाट देखिएको गढवाल र [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]] हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा त्रिशूल, [[नन्दादेवी पर्वत]], नन्दा कोट र पञ्चचुली जस्ता चुचुराहरू देखिन्छन्। नन्दा देवी पूर्ण रूपमा भारतको सिमानाभित्र अवस्थित सर्वोच्च हिमाल हो, र [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (जो विश्वको तेस्रो सर्वोच्च हिमाल हो र भारत-नेपाल सीमामा अवस्थित छ) पछि भारतको दोस्रो सर्वोच्च हिमाल हो।
}}
{{multiple image
|total_width = 400
|align = right
|image1 = Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm
|caption1 = अग्रभूमिमा [[सिन्धु नदी]] र पृष्ठभूमिमा धेरै टाढा तर बादलको तहभन्दा धेरै माथि उभिएको हिमालयको पश्चिमी एङ्कर [[नङ्गा पर्वत]] शिखर{{efn|पाकिस्तानको [[खैबर पख्तुनख्वा]]स्थित ऐतिहासिक [[सावल ढेर]] गाउँको लगभग माथिबाट विमानबाट देखिए अनुसार}}
}}

दक्षिणमा [[चुरे]]; [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]; सबैभन्दा अग्लो र केन्द्रीय शृङ्खला रहेको [[बृहत् हिमालय]]; र उत्तरमा [[तिब्बती हिमालय]] सहित हिमालय दक्षिणबाट उत्तरतर्फ चारवटा समानान्तर [[हिमशृङ्खला]]हरू मिलेर बनेको छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |title=Himalayas|publisher=Encyclopedia Britannica|last1= Bishop|first1= Barry C. |last2= Chatterjee|first2= Shiba P.|date=14 August 2023 }}&lt;/ref&gt; [[काराकोरम]]लाई सामान्यतया हिमालयबाट छुट्टै मानिन्छ।

हिमालयको विशाल चापको बीचमा नेपालमा [[धवलागिरी]] र [[अन्नपूर्ण]]का {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=in}} चुचुराहरू अवस्थित छन्, जुन [[कालीगण्डकी खोच]]द्वारा छुट्टिएका छन्। यो खोचले हिमालयलाई पारिस्थितिकीय र हिम विज्ञानको रूपमा पश्चिमी र पूर्वी खण्डहरूमा विभाजन गर्दछ – कालीगण्डकीको शिरमा रहेको [[कोरला]], सगरमाथा र [[केटु]] (काराकोरम शृङ्खलाको सर्वोच्च शिखर) बीचको [[पर्वतश्रेणी]]मा सबैभन्दा कम उचाइ भएको बिन्दु हो। अन्नपूर्णको पूर्वमा [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]] र सीमापारि तिब्बतमा [[शिशापाङ्मा]]का {{convert|8000|m|ft+mile|abbr=off|adj=on}} चुचुराहरू छन्। यी मध्ये दक्षिणमा नेपालको राजधानी र हिमालयको सबैभन्दा ठूलो सहर [[काठमाडौँ]] अवस्थित छ। काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वमा भोटे/[[सुनकोशी नदी|सुनकोशी]] नदीको उपत्यका पर्दछ जो तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ र नेपाल र चीनबीचको मुख्य स्थलमार्ग – [[अरनिको राजमार्ग]]/[[चीन राष्ट्रिय राजमार्ग ३१८]] प्रदान गर्दछ। अझ पूर्वतर्फ [[महालङ्गुर हिमशृङ्खला]] छ जसमा विश्वका छ वटा सर्वोच्च हिमालहरूमध्ये चार वटा पर्छन्, जसमा सर्वोच्च शिखर [[चोयु]], [[सगरमाथा]], [[ल्होत्से]], र [[मकालु]] समावेश छन्। ट्रेकिङका लागि लोकप्रिय [[खुम्बु]] क्षेत्र सगरमाथाको दक्षिण-पश्चिमी काखमा यहीँ अवस्थित छ। मकालुको पूर्वतर्फको शृङ्खलामा बग्न अघि [[अरुण नदी]]ले यी हिमालहरूको उत्तरी ढालहरूलाई जल निकास गर्दछ।

नेपालको सुदूर पूर्वमा, हिमालय भारतको सिमानामा रहेको [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]]सम्म पुग्छ, जुन विश्वको तेस्रो-सर्वोच्च हिमाल, सबैभन्दा पूर्वी {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=off}} चुचुरो र भारतको सर्वोच्च बिन्दु हो। कञ्चनजङ्घाको पूर्वी भाग भारतीय राज्य [[सिक्किम]]मा पर्दछ। भारतबाट तिब्बतको [[ल्हासा]] जाने मुख्य मार्गमा पर्छ जुन [[नाथुला भन्ज्याङ]] भएर तिब्बत पुग्छ। सिक्किमको पूर्वमा प्राचीन बौद्ध राज्य [[भुटान]] अवस्थित छ। भूटानको सर्वोच्च हिमाल [[गङ्गखर पुनसुम]] हो, जो विश्वको सर्वोच्च आरोहण नगरिएको हिमाल पनि हो। यहाँ हिमालयहरू भारी वनले ढाकिएका ठाडा उपत्यकाहरूका साथ क्रमशः बढी दुर्गम बन्दै गएका छन्। हिमालयहरू अझै अगाडि बढेर, थोरै उत्तरपूर्वी दिशातर्फ मोडिंदै भारतीय राज्य [[अरुणाचल प्रदेश]] तथा तिब्बत हुँदै यारलुङ त्साङ्पो नदीको महान् मोडभित्र तिब्बतमा अवस्थित [[नाम्चा बरुवा]] चुचुरोमा पुगेर आफ्नो पूर्वी अन्त्यमा पुग्छन्। सोही नदीको अर्को छेउमा, पूर्वतर्फ, [[काङ्ग्री गार्पो]] पहाडहरू छन्। तथापि, [[ग्याला पेरी]] लगायत त्साङ्पोको उत्तरतर्फका उच्च हिमालहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ हिमालयमै समावेश गरिन्छ।

धवलागिरीबाट पश्चिमतर्फ जाँदा, पश्चिमी नेपाल केही हदसम्म दुर्गम छ र यहाँ ठूला उच्च हिमालहरूको अभाव छ, तर यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल [[रारा ताल]] यहीँ पर्दछ। [[कर्णाली नदी]] तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ तर यस क्षेत्रको मध्य भागबाट बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, भारतसँगको सिमाना [[शारदा नदी]]ले निर्धारण गर्छ र चीनतर्फ व्यापारिक मार्ग प्रदान गर्दछ, जहाँ तिब्बती पठारमा उच्च शिखर [[गुर्ला मान्धाता]] अवस्थित छ। यसको ठीक [[मानसरोवर ताल]] पारि कैलाश शृङ्खलामा पवित्र [[कैलाश पर्वत]] अवस्थित छ, जुन हिमालयका चार प्रमुख नदीहरूको मुहान नजिकै उभिएको छ र हिन्दु धर्म, [[जैन धर्म]], बौद्ध धर्म, सुफी धर्म र बोनपोमा पूजनीय छ। [[उत्तराखण्ड]]मा, हिमालयहरू प्रादेशिक रूपमा [[कुमाउँ मण्डल|कुमाऊँ]] र [[गढवाल]] हिमालयमा [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]] र [[कामेत]] जस्ता उच्च चुचुराहरूसहित विभाजित छन्।&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web | url=https://www.britannica.com/place/Kumaun-Himalayas|title=Kumaun Himalayas|publisher = Encyclopedia Britannica|first1= Kenneth |last1= Pletcher |date =March 13, 2009 }}&lt;/ref&gt; यो राज्य [[छोटा चार धाम]]का महत्त्वपूर्ण तिर्थयात्रा गन्तव्यहरूको स्थान हो, जसमा पवित्र नदी [[गङ्गा]]को मुहान [[गङ्गोत्री]], नदी [[यमुना नदी|यमुना]]को मुहान [[यमुनोत्री]], र [[बद्रीनाथ]] तथा [[केदारनाथ]]का मन्दिरहरू समावेश छन्।

विशेष गरी [[ब्रिटिस राज]]को ग्रीष्मकालीन राजधानी [[सिमला]], र तिब्बती समुदाय तथा भारतमा रहेको [[केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन|निर्वासित सरकार]]को केन्द्र [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाला]] रहेको अर्को भारतीय हिमालयी राज्य, [[हिमाचल प्रदेश]], यसका हिल स्टेसनहरूका लागि प्रख्यात छ। यो क्षेत्र [[पश्चिमी हिमालय]]को सुरुवात मानिन्छ र [[सिन्धु नदी]]का पाँच सहायक नदीहरूमध्ये सबैभन्दा पूर्वतर्फको [[सतलज नदी]] यसै स्थानबाट शृङ्खलालाई चिर्दै बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[जम्मु र कश्मीर (केन्द्र शासित प्रदेश)|जम्मू र कश्मीर]]को भाग ओगटेको छ जहाँ पर्वतीय [[जम्मू मण्डल|जम्मू क्षेत्र]] र सहर तथा तालहरू भएको प्रसिद्ध [[कश्मीर उपत्यका]] ([[श्रीनगर]]) अवस्थित छन्। हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[लद्दाख]]को दक्षिण-पश्चिम अधिकांश भाग ओगटेको छ। [[नुन कुन]] का जुम्ल्याहा चुचुराहरू हिमालयको यस भागमा ७,००० मिटरभन्दा माथिका एकमात्र हिमालहरू हुन्। अन्त्यमा, हिमालयहरू [[नङ्गा पर्वत]]को नाटकीय ८,०००-मिटर शिखरमा पुगेर आफ्नो पश्चिमी अन्त्यमा पुग्छन्, जुन सिन्धु उपत्यकाभन्दा {{convert|8000|m|abbr=on}} माथि उभिन्छ र ८,०००-मिटर शिखरहरूमध्ये सबैभन्दा पश्चिमी हो। पश्चिमी अन्त्य भाग नङ्गा पर्वत नजिकै एक भव्य बिन्दुमा समाप्त हुन्छ जहाँ हिमालयहरू काराकोरम र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरूसँग, विवादित पाकिस्तानी-प्रशासित क्षेत्र [[गिलगित बल्तिस्तान]]मा आपसमा जोडिन्छन्।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{sister project links|auto=1}}
* [https://web.archive.org/web/20130118002451/http://www.digitalhimalaya.com/ क्याम्ब्रिज र येल विश्वविद्यालयमा डिजिटल हिमालय अनुसन्धान परियोजना] (सङ्ग्रहित)
* [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html हिमालय पर्वतको भूगर्भशास्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=16 June 2010 }}
* [https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html हिमालयको जन्म]
* [https://web.archive.org/web/20130319033748/http://pulitzercenter.org/projects/asia/south-asias-troubled-waters दक्षिण एसियाका समस्याग्रस्त पानीहरू] पुलित्जर सेन्टर फर क्राइसिस रिपोर्टिङको पत्रकारिता परियोजना (सङ्ग्रहित)
* [https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biological_diversity_in_the_Himalayas हिमालयमा जैविक विविधता] इन्साइक्लोपेडिया अफ अर्थ

{{नेपाल विषय}}

[[श्रेणी:हिमालय| ]]
[[श्रेणी:चीनका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भूटानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भारतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:तिब्बतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पूर्वी एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:दक्षिण एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:तिब्बती पठार]]
[[श्रेणी:एसियाका हिमशृङ्खलाहरू]]</text>
      <sha1>9epb3ikqdqxep8bm5i36uociwyql930</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369302</id>
      <parentid>1369301</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:भूटानका हिमशृङ्खलाहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:भुटानका हिमशृङ्खलाहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1369302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31757" sha1="obwcku8b306r4o16v48qtjg87qrlfwn" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|एसियाको हिमशृङ्खला}}
{{Infobox mountain
| name = हिमालय
| image = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg
| image_caption = हिमालयको चाप (हिन्दुकुश र काराकोरम सहित), आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू (रातो रङमा); [[सिन्धु गङ्गा मैदान]]; [[तिब्बती पठार]] र तारिम खाडी; नदीहरू: सिन्धु, गङ्गा, र यारलुङ त्साङ्पो-ब्रह्मपुत्र
| country_type = [[देश]]
| country = {{hlist||[[भुटान]]|[[चीन]]|[[भारत]]|[[नेपाल]]|[[पाकिस्तान]]}}{{efn|यस हिमशृङ्खलाको सार्वभौमिकता कतिपय स्थानमा, विशेष गरी [[कश्मीर क्षेत्र]]मा, विवादित छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|date=14 August 2023 |publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,907 square km) of the range lying north and west of the &quot;line of control&quot; established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=978-0-8131-7384-9|page=8,11,12}}&lt;/ref&gt;}}
| subdivision2_type = [[महाद्वीप]]
| subdivision2 = [[एसिया]]
| highest = [[सगरमाथा]]
| elevation_m = 8848.86
| highest_location = नेपाल / चीन
| coordinates = {{Coord|27|59|N|86|55|E|region:NP|format=dms|display=inline,title}}
| range_coordinates = 
| length_km = 2400
| geology = {{hlist|[[पत्रे चट्टान|पत्रे]]|[[परिवर्तित चट्टान|परिवर्तित]]}}
| age = [[खरीढुङ्गा युग]]देखि [[नत्रजीवक उपकल्प]]
| orogeny = 
| image_map = Himalaya annotated.jpg
| map_caption = उत्तर-उत्तरपश्चिमबाट तिब्बती पठारको माथिबाट देखिएको सगरमाथा र वरपरका चुचुराहरू। चारवटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू देख्न सकिन्छ: मकालु (८,४६२ मी), सगरमाथा (८,८४८ मी), चोयु (८,२०१ मी), र ल्होत्से (८,५१६ मी)।
}}

'''हिमालय''' [[एसिया]]मा अवस्थित एक [[हिमशृङ्खला]] हो, जसले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का मैदानहरूलाई [[तिब्बती पठार]]बाट छुटाउँछ। यस शृङ्खलामा [[पृथ्वी]]का केही सर्वोच्च शिखरहरू अवस्थित छन्, जसमा विश्वको सर्वोच्च शिखर, [[सगरमाथा]] पनि पर्दछ। समुद्र सतहबाट {{Convert|7200|m|abbr=off}} भन्दा बढी उचाइ भएका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|१०० भन्दा बढी चुचुराहरू]] हिमालयमा रहेका छन्।

हिमालयले [[नेपाल]], [[भारत]], [[चीन]], [[भुटान]] र [[पाकिस्तान]] गरी पाँच देशलाई समेटेको छ। [[कश्मीर]] क्षेत्रमा यस शृङ्खलाको सार्वभौमिकता भारत, पाकिस्तान र चीनबीच विवादित छ।&lt;ref name=&quot;bishop-britannica&quot;&gt;{{cite web|last=Bishop|first=Barry|author-link=Barry Bishop (mountaineer)|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt; हिमालय हिमशृङ्खलाको उत्तरपश्चिममा [[काराकोरम]] र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरू, उत्तरमा तिब्बती पठार, र दक्षिणमा [[सिन्धु गङ्गा मैदान]] रहेका छन्। [[सिन्धु नदी|सिन्धु]], [[गङ्गा नदी|गङ्गा]], र यारलुङ त्साङ्पो-[[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] जस्ता विश्वका केही प्रमुख नदीहरू हिमालयकै आसपासबाट उद्गम हुन्छन्, र तिनीहरूको संयुक्त जलसंभरण क्षेत्रमा करिब ६० करोड मानिसहरू बसोबास गर्छन्; साथै ५ करोड ३० लाख मानिसहरू हिमालय क्षेत्रमै बसोबास गर्छन्।&lt;ref name=&quot;DimriBookhagen2019&quot;&gt;{{cite book |author1=A.P. Dimri |author2=B. Bookhagen |author3=M. Stoffel |author4=T. Yasunari |year=2019 |title=Himalayan Weather and Climate and their Impact on the Environment |url=https://books.google.com/books?id=7Ea9DwAAQBAJ&amp;pg=PA380 |publisher=Springer Nature |page=380 |isbn=978-3-030-29684-1}}&lt;/ref&gt; हिमालयले [[दक्षिण एसिया]] र [[तिब्बत]]को संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा आकार दिएको छ। धेरै हिमालयी चुचुराहरू [[हिन्दु धर्म]] र [[बौद्ध धर्म]]मा पवित्र मानिन्छन्। धेरै शिखरहरूमा आरोहण गर्न निषेध गरिएको छ; यस्ता हिमालहरूमा [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (भारतीय तर्फबाट), [[गङ्गखर पुनसुम]], [[माछापुच्छ्रे हिमाल|माछापुच्छ्रे]], र [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]]; तथा भूगर्भिक रूपमा भिन्न तर नजिकै रहेको तिब्बती [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|हिमालपारी]]को [[कैलाश पर्वत]] पर्छन्।

[[भारतीय भूखण्ड]] र [[युरेसियाली भूखण्ड]] आपसमा ठोक्किएपछि हिमालयको [[पर्वत निर्माण|उत्थान]] भएको थियो। तल्लो तह तिब्बतभित्र धकेलिँदै यसको पठारको मोटाइ थप्दै गएको थियो; यद्यपि, अझै तल्लो क्रस्ट म्यान्टलसँगै युरेसियामुनि निम्नस्खलन भएको थियो। हिमालय हिमशृङ्खला पश्चिम-उत्तरपश्चिमबाट पूर्व-दक्षिणपूर्व तर्फ {{Convert|2400|km|abbr=on}} लामो चापको रूपमा फैलिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wadia |first=D. N. |year=1931 |title=The syntaxis of the northwest Himalaya: its rocks, tectonics and orogeny |journal=Record Geol. Survey of India |volume=65 |issue=2 |pages=189–220}}&lt;/ref&gt; यो शृङ्खला पश्चिममा {{Convert|350|km|abbr=off}} देखि पूर्वमा {{Convert|151|km|abbr=on}} सम्मको चौडाइमा भिन्न हुन्छ।&lt;ref name=&quot;books.google.pl&quot;&gt;{{cite book |last=Apollo |first=M. |year=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/313849476 |chapter=Chapter 9: The population of Himalayan regions – by the numbers: Past, present and future |editor1-first=R. |editor1-last=Efe |editor2-first=M. |editor2-last=Öztürk |title=Contemporary Studies in Environment and Tourism |pages=143–159 |publisher=Cambridge Scholars Publishing}}&lt;/ref&gt;

== नामाकरण ==
यस हिमशृङ्खलाको नाम संस्कृत शब्द ''हिमालय'' 'हिउँको बासस्थान'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1299 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) बाट आएको हो, जुन ''हिम'' 'तुसारो/चिसो'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1298 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) र ''आलय'' 'बासस्थान/घर'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=121 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) मिलेर बनेको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BEN Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=BEN&amp;page=1115-a |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=976 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt; यसका अन्य शब्दहरूमा निम्न पर्छन्:

{{div col}}
* [[नेपाली भाषा|नेपाली]] तथा [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]मा हिमालय,
* [[गढवाली भाषा|गढवाली]]मा हिंवाळ ,
* [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]]मा हिमाल ,
* [[मानक तिब्बती भाषा|तिब्बतीमा]]मा {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}},
* [[सिंहली भाषा|सिंहलीमा]]मा {{lang|si|හිමාලය}},
* [[उर्दू भाषा|उर्दुमा]] {{lang|ur|{{Nastaliq|ہمالیہ}}}},
* [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]मा {{lang|bn|হিমালয়}},
* [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँमा]] {{lang|zh|喜马拉雅}} वा {{lang|zh|喜馬拉雅}}।
{{div col end}}

यो नाम यसअघि [[एम्लि डिकिन्सन]]को कविता&lt;ref&gt;{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop}}.&lt;/ref&gt; र [[हेनरी डेभिड थोरो]]का निबन्धहरूमा जस्तै ''हिमालेह'' रूपमा पनि लिप्यन्तरण गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau}}.&lt;/ref&gt;

संस्कृत महाकाव्य [[महाभारत]] लगायतका पुराना रचनाहरूमा यस शृङ्खलाको नाम कहिलेकाहीँ &quot;हिमिवान&quot; पनि दिइएको पाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=Penguin Books |date=2014|isbn=978-81-8475-277-9 }} Entry: &quot;Himavan&quot;&lt;/ref&gt; हिमवत् वा ''हिमवान्'' एक हिन्दु देवता हुन् जो हिमालय हिमशृङ्खलाका मूर्त रूप हुन्। यसका अन्य विशेषणहरूमा ''हिमराज'' ({{lit|हिउँको राजा}}), मानक तिब्बतीमा 'हिउँको भूमि' ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}), वा ''पर्वतेश्वर'' ({{lit|पर्वतहरूको मालिक}}) पर्दछन्।

== भूगोल र प्रमुख विशेषताहरू ==
[[File:Himalayas Map.png|thumb|हिमालयको नक्सा (काराकोरम र हिन्दुकुश सहित)]]
{{multiple image
|total_width = 400
|direction = vertical
|align = right
|image1 = Panorama from poonhill-2019-BJ.jpg
|caption1 = नेपालको पुन हिलबाट सूर्योदयका समय देखिएको हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा [[धवलागिरी हिमशृङ्खला]] (बायाँ) र [[अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला]] (दायाँ, पछाडिबाट सूर्य उदाउँदै गरेको) देखिन्छन्। यी समूहका सर्वोच्च शिखरहरू धवलागिरी र अन्नपूर्ण विश्वका क्रमशः सातौं र दशौं [[विश्वका अग्ला हिमालहरूको सूची|सर्वोच्च हिमालहरू]] हुन्, र यी विश्वका चौध वटा [[आठ हजारी|आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू]] मध्ये पर्दछन्।
|image2 = Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg
|caption2 = भारतको रानीखेतबाट देखिएको गढवाल र [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]] हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा त्रिशूल, [[नन्दादेवी पर्वत]], नन्दा कोट र पञ्चचुली जस्ता चुचुराहरू देखिन्छन्। नन्दा देवी पूर्ण रूपमा भारतको सिमानाभित्र अवस्थित सर्वोच्च हिमाल हो, र [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (जो विश्वको तेस्रो सर्वोच्च हिमाल हो र भारत-नेपाल सीमामा अवस्थित छ) पछि भारतको दोस्रो सर्वोच्च हिमाल हो।
}}
{{multiple image
|total_width = 400
|align = right
|image1 = Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm
|caption1 = अग्रभूमिमा [[सिन्धु नदी]] र पृष्ठभूमिमा धेरै टाढा तर बादलको तहभन्दा धेरै माथि उभिएको हिमालयको पश्चिमी एङ्कर [[नङ्गा पर्वत]] शिखर{{efn|पाकिस्तानको [[खैबर पख्तुनख्वा]]स्थित ऐतिहासिक [[सावल ढेर]] गाउँको लगभग माथिबाट विमानबाट देखिए अनुसार}}
}}

दक्षिणमा [[चुरे]]; [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]; सबैभन्दा अग्लो र केन्द्रीय शृङ्खला रहेको [[बृहत् हिमालय]]; र उत्तरमा [[तिब्बती हिमालय]] सहित हिमालय दक्षिणबाट उत्तरतर्फ चारवटा समानान्तर [[हिमशृङ्खला]]हरू मिलेर बनेको छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |title=Himalayas|publisher=Encyclopedia Britannica|last1= Bishop|first1= Barry C. |last2= Chatterjee|first2= Shiba P.|date=14 August 2023 }}&lt;/ref&gt; [[काराकोरम]]लाई सामान्यतया हिमालयबाट छुट्टै मानिन्छ।

हिमालयको विशाल चापको बीचमा नेपालमा [[धवलागिरी]] र [[अन्नपूर्ण]]का {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=in}} चुचुराहरू अवस्थित छन्, जुन [[कालीगण्डकी खोच]]द्वारा छुट्टिएका छन्। यो खोचले हिमालयलाई पारिस्थितिकीय र हिम विज्ञानको रूपमा पश्चिमी र पूर्वी खण्डहरूमा विभाजन गर्दछ – कालीगण्डकीको शिरमा रहेको [[कोरला]], सगरमाथा र [[केटु]] (काराकोरम शृङ्खलाको सर्वोच्च शिखर) बीचको [[पर्वतश्रेणी]]मा सबैभन्दा कम उचाइ भएको बिन्दु हो। अन्नपूर्णको पूर्वमा [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]] र सीमापारि तिब्बतमा [[शिशापाङ्मा]]का {{convert|8000|m|ft+mile|abbr=off|adj=on}} चुचुराहरू छन्। यी मध्ये दक्षिणमा नेपालको राजधानी र हिमालयको सबैभन्दा ठूलो सहर [[काठमाडौँ]] अवस्थित छ। काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वमा भोटे/[[सुनकोशी नदी|सुनकोशी]] नदीको उपत्यका पर्दछ जो तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ र नेपाल र चीनबीचको मुख्य स्थलमार्ग – [[अरनिको राजमार्ग]]/[[चीन राष्ट्रिय राजमार्ग ३१८]] प्रदान गर्दछ। अझ पूर्वतर्फ [[महालङ्गुर हिमशृङ्खला]] छ जसमा विश्वका छ वटा सर्वोच्च हिमालहरूमध्ये चार वटा पर्छन्, जसमा सर्वोच्च शिखर [[चोयु]], [[सगरमाथा]], [[ल्होत्से]], र [[मकालु]] समावेश छन्। ट्रेकिङका लागि लोकप्रिय [[खुम्बु]] क्षेत्र सगरमाथाको दक्षिण-पश्चिमी काखमा यहीँ अवस्थित छ। मकालुको पूर्वतर्फको शृङ्खलामा बग्न अघि [[अरुण नदी]]ले यी हिमालहरूको उत्तरी ढालहरूलाई जल निकास गर्दछ।

नेपालको सुदूर पूर्वमा, हिमालय भारतको सिमानामा रहेको [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]]सम्म पुग्छ, जुन विश्वको तेस्रो-सर्वोच्च हिमाल, सबैभन्दा पूर्वी {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=off}} चुचुरो र भारतको सर्वोच्च बिन्दु हो। कञ्चनजङ्घाको पूर्वी भाग भारतीय राज्य [[सिक्किम]]मा पर्दछ। भारतबाट तिब्बतको [[ल्हासा]] जाने मुख्य मार्गमा पर्छ जुन [[नाथुला भन्ज्याङ]] भएर तिब्बत पुग्छ। सिक्किमको पूर्वमा प्राचीन बौद्ध राज्य [[भुटान]] अवस्थित छ। भूटानको सर्वोच्च हिमाल [[गङ्गखर पुनसुम]] हो, जो विश्वको सर्वोच्च आरोहण नगरिएको हिमाल पनि हो। यहाँ हिमालयहरू भारी वनले ढाकिएका ठाडा उपत्यकाहरूका साथ क्रमशः बढी दुर्गम बन्दै गएका छन्। हिमालयहरू अझै अगाडि बढेर, थोरै उत्तरपूर्वी दिशातर्फ मोडिंदै भारतीय राज्य [[अरुणाचल प्रदेश]] तथा तिब्बत हुँदै यारलुङ त्साङ्पो नदीको महान् मोडभित्र तिब्बतमा अवस्थित [[नाम्चा बरुवा]] चुचुरोमा पुगेर आफ्नो पूर्वी अन्त्यमा पुग्छन्। सोही नदीको अर्को छेउमा, पूर्वतर्फ, [[काङ्ग्री गार्पो]] पहाडहरू छन्। तथापि, [[ग्याला पेरी]] लगायत त्साङ्पोको उत्तरतर्फका उच्च हिमालहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ हिमालयमै समावेश गरिन्छ।

धवलागिरीबाट पश्चिमतर्फ जाँदा, पश्चिमी नेपाल केही हदसम्म दुर्गम छ र यहाँ ठूला उच्च हिमालहरूको अभाव छ, तर यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल [[रारा ताल]] यहीँ पर्दछ। [[कर्णाली नदी]] तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ तर यस क्षेत्रको मध्य भागबाट बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, भारतसँगको सिमाना [[शारदा नदी]]ले निर्धारण गर्छ र चीनतर्फ व्यापारिक मार्ग प्रदान गर्दछ, जहाँ तिब्बती पठारमा उच्च शिखर [[गुर्ला मान्धाता]] अवस्थित छ। यसको ठीक [[मानसरोवर ताल]] पारि कैलाश शृङ्खलामा पवित्र [[कैलाश पर्वत]] अवस्थित छ, जुन हिमालयका चार प्रमुख नदीहरूको मुहान नजिकै उभिएको छ र हिन्दु धर्म, [[जैन धर्म]], बौद्ध धर्म, सुफी धर्म र बोनपोमा पूजनीय छ। [[उत्तराखण्ड]]मा, हिमालयहरू प्रादेशिक रूपमा [[कुमाउँ मण्डल|कुमाऊँ]] र [[गढवाल]] हिमालयमा [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]] र [[कामेत]] जस्ता उच्च चुचुराहरूसहित विभाजित छन्।&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web | url=https://www.britannica.com/place/Kumaun-Himalayas|title=Kumaun Himalayas|publisher = Encyclopedia Britannica|first1= Kenneth |last1= Pletcher |date =March 13, 2009 }}&lt;/ref&gt; यो राज्य [[छोटा चार धाम]]का महत्त्वपूर्ण तिर्थयात्रा गन्तव्यहरूको स्थान हो, जसमा पवित्र नदी [[गङ्गा]]को मुहान [[गङ्गोत्री]], नदी [[यमुना नदी|यमुना]]को मुहान [[यमुनोत्री]], र [[बद्रीनाथ]] तथा [[केदारनाथ]]का मन्दिरहरू समावेश छन्।

विशेष गरी [[ब्रिटिस राज]]को ग्रीष्मकालीन राजधानी [[सिमला]], र तिब्बती समुदाय तथा भारतमा रहेको [[केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन|निर्वासित सरकार]]को केन्द्र [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाला]] रहेको अर्को भारतीय हिमालयी राज्य, [[हिमाचल प्रदेश]], यसका हिल स्टेसनहरूका लागि प्रख्यात छ। यो क्षेत्र [[पश्चिमी हिमालय]]को सुरुवात मानिन्छ र [[सिन्धु नदी]]का पाँच सहायक नदीहरूमध्ये सबैभन्दा पूर्वतर्फको [[सतलज नदी]] यसै स्थानबाट शृङ्खलालाई चिर्दै बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[जम्मु र कश्मीर (केन्द्र शासित प्रदेश)|जम्मू र कश्मीर]]को भाग ओगटेको छ जहाँ पर्वतीय [[जम्मू मण्डल|जम्मू क्षेत्र]] र सहर तथा तालहरू भएको प्रसिद्ध [[कश्मीर उपत्यका]] ([[श्रीनगर]]) अवस्थित छन्। हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[लद्दाख]]को दक्षिण-पश्चिम अधिकांश भाग ओगटेको छ। [[नुन कुन]] का जुम्ल्याहा चुचुराहरू हिमालयको यस भागमा ७,००० मिटरभन्दा माथिका एकमात्र हिमालहरू हुन्। अन्त्यमा, हिमालयहरू [[नङ्गा पर्वत]]को नाटकीय ८,०००-मिटर शिखरमा पुगेर आफ्नो पश्चिमी अन्त्यमा पुग्छन्, जुन सिन्धु उपत्यकाभन्दा {{convert|8000|m|abbr=on}} माथि उभिन्छ र ८,०००-मिटर शिखरहरूमध्ये सबैभन्दा पश्चिमी हो। पश्चिमी अन्त्य भाग नङ्गा पर्वत नजिकै एक भव्य बिन्दुमा समाप्त हुन्छ जहाँ हिमालयहरू काराकोरम र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरूसँग, विवादित पाकिस्तानी-प्रशासित क्षेत्र [[गिलगित बल्तिस्तान]]मा आपसमा जोडिन्छन्।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{sister project links|auto=1}}
* [https://web.archive.org/web/20130118002451/http://www.digitalhimalaya.com/ क्याम्ब्रिज र येल विश्वविद्यालयमा डिजिटल हिमालय अनुसन्धान परियोजना] (सङ्ग्रहित)
* [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html हिमालय पर्वतको भूगर्भशास्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=16 June 2010 }}
* [https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html हिमालयको जन्म]
* [https://web.archive.org/web/20130319033748/http://pulitzercenter.org/projects/asia/south-asias-troubled-waters दक्षिण एसियाका समस्याग्रस्त पानीहरू] पुलित्जर सेन्टर फर क्राइसिस रिपोर्टिङको पत्रकारिता परियोजना (सङ्ग्रहित)
* [https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biological_diversity_in_the_Himalayas हिमालयमा जैविक विविधता] इन्साइक्लोपेडिया अफ अर्थ

{{नेपाल विषय}}

[[श्रेणी:हिमालय| ]]
[[श्रेणी:चीनका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भुटानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भारतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:तिब्बतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पूर्वी एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:दक्षिण एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:तिब्बती पठार]]
[[श्रेणी:एसियाका हिमशृङ्खलाहरू]]</text>
      <sha1>obwcku8b306r4o16v48qtjg87qrlfwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369303</id>
      <parentid>1369302</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31827" sha1="ocwyyrupfaqbd4q9alt6t9lieddj7h9" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|एसियाको हिमशृङ्खला}}
{{Infobox mountain
| name = हिमालय
| image = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg
| image_caption = हिमालयको चाप (हिन्दुकुश र काराकोरम सहित), आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू (रातो रङमा); [[सिन्धु गङ्गा मैदान]]; [[तिब्बती पठार]] र तारिम खाडी; नदीहरू: सिन्धु, गङ्गा, र यारलुङ त्साङ्पो-ब्रह्मपुत्र
| country_type = [[देश]]
| country = {{hlist||[[भुटान]]|[[चीन]]|[[भारत]]|[[नेपाल]]|[[पाकिस्तान]]}}{{efn|यस हिमशृङ्खलाको सार्वभौमिकता कतिपय स्थानमा, विशेष गरी [[कश्मीर क्षेत्र]]मा, विवादित छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|date=14 August 2023 |publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,907 square km) of the range lying north and west of the &quot;line of control&quot; established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=978-0-8131-7384-9|page=8,11,12}}&lt;/ref&gt;}}
| subdivision2_type = [[महाद्वीप]]
| subdivision2 = [[एसिया]]
| highest = [[सगरमाथा]]
| elevation_m = 8848.86
| highest_location = नेपाल / चीन
| coordinates = {{Coord|27|59|N|86|55|E|region:NP|format=dms|display=inline,title}}
| range_coordinates = 
| length_km = 2400
| geology = {{hlist|[[पत्रे चट्टान|पत्रे]]|[[परिवर्तित चट्टान|परिवर्तित]]}}
| age = [[खरीढुङ्गा युग]]देखि [[नत्रजीवक उपकल्प]]
| orogeny = 
| image_map = Himalaya annotated.jpg
| map_caption = उत्तर-उत्तरपश्चिमबाट तिब्बती पठारको माथिबाट देखिएको सगरमाथा र वरपरका चुचुराहरू। चारवटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू देख्न सकिन्छ: मकालु (८,४६२ मी), सगरमाथा (८,८४८ मी), चोयु (८,२०१ मी), र ल्होत्से (८,५१६ मी)।
}}

'''हिमालय''' [[एसिया]]मा अवस्थित एक [[हिमशृङ्खला]] हो, जसले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का मैदानहरूलाई [[तिब्बती पठार]]बाट छुटाउँछ। यस शृङ्खलामा [[पृथ्वी]]का केही सर्वोच्च शिखरहरू अवस्थित छन्, जसमा विश्वको सर्वोच्च शिखर, [[सगरमाथा]] पनि पर्दछ। समुद्र सतहबाट {{Convert|7200|m|abbr=off}} भन्दा बढी उचाइ भएका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|१०० भन्दा बढी चुचुराहरू]] हिमालयमा रहेका छन्।

हिमालयले [[नेपाल]], [[भारत]], [[चीन]], [[भुटान]] र [[पाकिस्तान]] गरी पाँच देशलाई समेटेको छ। [[कश्मीर]] क्षेत्रमा यस शृङ्खलाको सार्वभौमिकता भारत, पाकिस्तान र चीनबीच विवादित छ।&lt;ref name=&quot;bishop-britannica&quot;&gt;{{cite web|last=Bishop|first=Barry|author-link=Barry Bishop (mountaineer)|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt; हिमालय हिमशृङ्खलाको उत्तरपश्चिममा [[काराकोरम]] र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरू, उत्तरमा तिब्बती पठार, र दक्षिणमा [[सिन्धु गङ्गा मैदान]] रहेका छन्। [[सिन्धु नदी|सिन्धु]], [[गङ्गा नदी|गङ्गा]], र यारलुङ त्साङ्पो-[[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] जस्ता विश्वका केही प्रमुख नदीहरू हिमालयकै आसपासबाट उद्गम हुन्छन्, र तिनीहरूको संयुक्त जलसंभरण क्षेत्रमा करिब ६० करोड मानिसहरू बसोबास गर्छन्; साथै ५ करोड ३० लाख मानिसहरू हिमालय क्षेत्रमै बसोबास गर्छन्।&lt;ref name=&quot;DimriBookhagen2019&quot;&gt;{{cite book |author1=A.P. Dimri |author2=B. Bookhagen |author3=M. Stoffel |author4=T. Yasunari |year=2019 |title=Himalayan Weather and Climate and their Impact on the Environment |url=https://books.google.com/books?id=7Ea9DwAAQBAJ&amp;pg=PA380 |publisher=Springer Nature |page=380 |isbn=978-3-030-29684-1}}&lt;/ref&gt; हिमालयले [[दक्षिण एसिया]] र [[तिब्बत]]को संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा आकार दिएको छ। धेरै हिमालयी चुचुराहरू [[हिन्दु धर्म]] र [[बौद्ध धर्म]]मा पवित्र मानिन्छन्। धेरै शिखरहरूमा आरोहण गर्न निषेध गरिएको छ; यस्ता हिमालहरूमा [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (भारतीय तर्फबाट), [[गङ्गखर पुनसुम]], [[माछापुच्छ्रे हिमाल|माछापुच्छ्रे]], र [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]]; तथा भूगर्भिक रूपमा भिन्न तर नजिकै रहेको तिब्बती [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|हिमालपारी]]को [[कैलाश पर्वत]] पर्छन्।

[[भारतीय भूखण्ड]] र [[युरेसियाली भूखण्ड]] आपसमा ठोक्किएपछि हिमालयको [[पर्वत निर्माण|उत्थान]] भएको थियो। तल्लो तह तिब्बतभित्र धकेलिँदै यसको पठारको मोटाइ थप्दै गएको थियो; यद्यपि, अझै तल्लो क्रस्ट म्यान्टलसँगै युरेसियामुनि निम्नस्खलन भएको थियो। हिमालय हिमशृङ्खला पश्चिम-उत्तरपश्चिमबाट पूर्व-दक्षिणपूर्व तर्फ {{Convert|2400|km|abbr=on}} लामो चापको रूपमा फैलिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wadia |first=D. N. |year=1931 |title=The syntaxis of the northwest Himalaya: its rocks, tectonics and orogeny |journal=Record Geol. Survey of India |volume=65 |issue=2 |pages=189–220}}&lt;/ref&gt; यो शृङ्खला पश्चिममा {{Convert|350|km|abbr=off}} देखि पूर्वमा {{Convert|151|km|abbr=on}} सम्मको चौडाइमा भिन्न हुन्छ।&lt;ref name=&quot;books.google.pl&quot;&gt;{{cite book |last=Apollo |first=M. |year=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/313849476 |chapter=Chapter 9: The population of Himalayan regions – by the numbers: Past, present and future |editor1-first=R. |editor1-last=Efe |editor2-first=M. |editor2-last=Öztürk |title=Contemporary Studies in Environment and Tourism |pages=143–159 |publisher=Cambridge Scholars Publishing}}&lt;/ref&gt;

== नामाकरण ==
यस हिमशृङ्खलाको नाम संस्कृत शब्द ''हिमालय'' 'हिउँको बासस्थान'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1299 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) बाट आएको हो, जुन ''हिम'' 'तुसारो/चिसो'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1298 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) र ''आलय'' 'बासस्थान/घर'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=121 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) मिलेर बनेको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BEN Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=BEN&amp;page=1115-a |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=976 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt; यसका अन्य शब्दहरूमा निम्न पर्छन्:

{{div col}}
* [[नेपाली भाषा|नेपाली]] तथा [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]मा हिमालय,
* [[गढवाली भाषा|गढवाली]]मा हिंवाळ ,
* [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]]मा हिमाल ,
* [[मानक तिब्बती भाषा|तिब्बतीमा]]मा {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}},
* [[सिंहली भाषा|सिंहलीमा]]मा {{lang|si|හිමාලය}},
* [[उर्दू भाषा|उर्दुमा]] {{lang|ur|{{Nastaliq|ہمالیہ}}}},
* [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]मा {{lang|bn|হিমালয়}},
* [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँमा]] {{lang|zh|喜马拉雅}} वा {{lang|zh|喜馬拉雅}}।
{{div col end}}

यो नाम यसअघि [[एम्लि डिकिन्सन]]को कविता&lt;ref&gt;{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop}}.&lt;/ref&gt; र [[हेनरी डेभिड थोरो]]का निबन्धहरूमा जस्तै ''हिमालेह'' रूपमा पनि लिप्यन्तरण गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau}}.&lt;/ref&gt;

संस्कृत महाकाव्य [[महाभारत]] लगायतका पुराना रचनाहरूमा यस शृङ्खलाको नाम कहिलेकाहीँ &quot;हिमिवान&quot; पनि दिइएको पाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=Penguin Books |date=2014|isbn=978-81-8475-277-9 }} Entry: &quot;Himavan&quot;&lt;/ref&gt; हिमवत् वा ''हिमवान्'' एक हिन्दु देवता हुन् जो हिमालय हिमशृङ्खलाका मूर्त रूप हुन्। यसका अन्य विशेषणहरूमा ''हिमराज'' ({{lit|हिउँको राजा}}), मानक तिब्बतीमा 'हिउँको भूमि' ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}), वा ''पर्वतेश्वर'' ({{lit|पर्वतहरूको मालिक}}) पर्दछन्।

== भूगोल र प्रमुख विशेषताहरू ==
[[File:Himalayas Map.png|thumb|हिमालयको नक्सा (काराकोरम र हिन्दुकुश सहित)]]
{{multiple image
|total_width = 400
|direction = vertical
|align = right
|image1 = Panorama from poonhill-2019-BJ.jpg
|caption1 = नेपालको पुन हिलबाट सूर्योदयका समय देखिएको हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा [[धवलागिरी हिमशृङ्खला]] (बायाँ) र [[अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला]] (दायाँ, पछाडिबाट सूर्य उदाउँदै गरेको) देखिन्छन्। यी समूहका सर्वोच्च शिखरहरू धवलागिरी र अन्नपूर्ण विश्वका क्रमशः सातौं र दशौं [[विश्वका अग्ला हिमालहरूको सूची|सर्वोच्च हिमालहरू]] हुन्, र यी विश्वका चौध वटा [[आठ हजारी|आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू]] मध्ये पर्दछन्।
|image2 = Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg
|caption2 = भारतको रानीखेतबाट देखिएको गढवाल र [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]] हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा त्रिशूल, [[नन्दादेवी पर्वत]], नन्दा कोट र पञ्चचुली जस्ता चुचुराहरू देखिन्छन्। नन्दा देवी पूर्ण रूपमा भारतको सिमानाभित्र अवस्थित सर्वोच्च हिमाल हो, र [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (जो विश्वको तेस्रो सर्वोच्च हिमाल हो र भारत-नेपाल सीमामा अवस्थित छ) पछि भारतको दोस्रो सर्वोच्च हिमाल हो।
}}
{{multiple image
|total_width = 400
|align = right
|image1 = Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm
|caption1 = अग्रभूमिमा [[सिन्धु नदी]] र पृष्ठभूमिमा धेरै टाढा तर बादलको तहभन्दा धेरै माथि उभिएको हिमालयको पश्चिमी एङ्कर [[नङ्गा पर्वत]] शिखर{{efn|पाकिस्तानको [[खैबर पख्तुनख्वा]]स्थित ऐतिहासिक [[सावल ढेर]] गाउँको लगभग माथिबाट विमानबाट देखिए अनुसार}}
}}

दक्षिणमा [[चुरे]]; [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]; सबैभन्दा अग्लो र केन्द्रीय शृङ्खला रहेको [[बृहत् हिमालय]]; र उत्तरमा [[तिब्बती हिमालय]] सहित हिमालय दक्षिणबाट उत्तरतर्फ चारवटा समानान्तर [[हिमशृङ्खला]]हरू मिलेर बनेको छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |title=Himalayas|publisher=Encyclopedia Britannica|last1= Bishop|first1= Barry C. |last2= Chatterjee|first2= Shiba P.|date=14 August 2023 }}&lt;/ref&gt; [[काराकोरम]]लाई सामान्यतया हिमालयबाट छुट्टै मानिन्छ।

हिमालयको विशाल चापको बीचमा नेपालमा [[धवलागिरी]] र [[अन्नपूर्ण]]का {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=in}} चुचुराहरू अवस्थित छन्, जुन [[कालीगण्डकी खोच]]द्वारा छुट्टिएका छन्। यो खोचले हिमालयलाई पारिस्थितिकीय र हिम विज्ञानको रूपमा पश्चिमी र पूर्वी खण्डहरूमा विभाजन गर्दछ – कालीगण्डकीको शिरमा रहेको [[कोरला]], सगरमाथा र [[केटु]] (काराकोरम शृङ्खलाको सर्वोच्च शिखर) बीचको [[पर्वतश्रेणी]]मा सबैभन्दा कम उचाइ भएको बिन्दु हो। अन्नपूर्णको पूर्वमा [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]] र सीमापारि तिब्बतमा [[शिशापाङ्मा]]का {{convert|8000|m|ft+mile|abbr=off|adj=on}} चुचुराहरू छन्। यी मध्ये दक्षिणमा नेपालको राजधानी र हिमालयको सबैभन्दा ठूलो सहर [[काठमाडौँ]] अवस्थित छ। काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वमा भोटे/[[सुनकोशी नदी|सुनकोशी]] नदीको उपत्यका पर्दछ जो तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ र नेपाल र चीनबीचको मुख्य स्थलमार्ग – [[अरनिको राजमार्ग]]/[[चीन राष्ट्रिय राजमार्ग ३१८]] प्रदान गर्दछ। अझ पूर्वतर्फ [[महालङ्गुर हिमशृङ्खला]] छ जसमा विश्वका छ वटा सर्वोच्च हिमालहरूमध्ये चार वटा पर्छन्, जसमा सर्वोच्च शिखर [[चोयु]], [[सगरमाथा]], [[ल्होत्से]], र [[मकालु]] समावेश छन्। ट्रेकिङका लागि लोकप्रिय [[खुम्बु]] क्षेत्र सगरमाथाको दक्षिण-पश्चिमी काखमा यहीँ अवस्थित छ। मकालुको पूर्वतर्फको शृङ्खलामा बग्न अघि [[अरुण नदी]]ले यी हिमालहरूको उत्तरी ढालहरूलाई जल निकास गर्दछ।

नेपालको सुदूर पूर्वमा, हिमालय भारतको सिमानामा रहेको [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]]सम्म पुग्छ, जुन विश्वको तेस्रो-सर्वोच्च हिमाल, सबैभन्दा पूर्वी {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=off}} चुचुरो र भारतको सर्वोच्च बिन्दु हो। कञ्चनजङ्घाको पूर्वी भाग भारतीय राज्य [[सिक्किम]]मा पर्दछ। भारतबाट तिब्बतको [[ल्हासा]] जाने मुख्य मार्गमा पर्छ जुन [[नाथुला भन्ज्याङ]] भएर तिब्बत पुग्छ। सिक्किमको पूर्वमा प्राचीन बौद्ध राज्य [[भुटान]] अवस्थित छ। भूटानको सर्वोच्च हिमाल [[गङ्गखर पुनसुम]] हो, जो विश्वको सर्वोच्च आरोहण नगरिएको हिमाल पनि हो। यहाँ हिमालयहरू भारी वनले ढाकिएका ठाडा उपत्यकाहरूका साथ क्रमशः बढी दुर्गम बन्दै गएका छन्। हिमालयहरू अझै अगाडि बढेर, थोरै उत्तरपूर्वी दिशातर्फ मोडिंदै भारतीय राज्य [[अरुणाचल प्रदेश]] तथा तिब्बत हुँदै यारलुङ त्साङ्पो नदीको महान् मोडभित्र तिब्बतमा अवस्थित [[नाम्चा बरुवा]] चुचुरोमा पुगेर आफ्नो पूर्वी अन्त्यमा पुग्छन्। सोही नदीको अर्को छेउमा, पूर्वतर्फ, [[काङ्ग्री गार्पो]] पहाडहरू छन्। तथापि, [[ग्याला पेरी]] लगायत त्साङ्पोको उत्तरतर्फका उच्च हिमालहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ हिमालयमै समावेश गरिन्छ।

धवलागिरीबाट पश्चिमतर्फ जाँदा, पश्चिमी नेपाल केही हदसम्म दुर्गम छ र यहाँ ठूला उच्च हिमालहरूको अभाव छ, तर यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल [[रारा ताल]] यहीँ पर्दछ। [[कर्णाली नदी]] तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ तर यस क्षेत्रको मध्य भागबाट बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, भारतसँगको सिमाना [[शारदा नदी]]ले निर्धारण गर्छ र चीनतर्फ व्यापारिक मार्ग प्रदान गर्दछ, जहाँ तिब्बती पठारमा उच्च शिखर [[गुर्ला मान्धाता]] अवस्थित छ। यसको ठीक [[मानसरोवर ताल]] पारि कैलाश शृङ्खलामा पवित्र [[कैलाश पर्वत]] अवस्थित छ, जुन हिमालयका चार प्रमुख नदीहरूको मुहान नजिकै उभिएको छ र हिन्दु धर्म, [[जैन धर्म]], बौद्ध धर्म, सुफी धर्म र बोनपोमा पूजनीय छ। [[उत्तराखण्ड]]मा, हिमालयहरू प्रादेशिक रूपमा [[कुमाउँ मण्डल|कुमाऊँ]] र [[गढवाल]] हिमालयमा [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]] र [[कामेत]] जस्ता उच्च चुचुराहरूसहित विभाजित छन्।&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web | url=https://www.britannica.com/place/Kumaun-Himalayas|title=Kumaun Himalayas|publisher = Encyclopedia Britannica|first1= Kenneth |last1= Pletcher |date =March 13, 2009 }}&lt;/ref&gt; यो राज्य [[छोटा चार धाम]]का महत्त्वपूर्ण तिर्थयात्रा गन्तव्यहरूको स्थान हो, जसमा पवित्र नदी [[गङ्गा]]को मुहान [[गङ्गोत्री]], नदी [[यमुना नदी|यमुना]]को मुहान [[यमुनोत्री]], र [[बद्रीनाथ]] तथा [[केदारनाथ]]का मन्दिरहरू समावेश छन्।

विशेष गरी [[ब्रिटिस राज]]को ग्रीष्मकालीन राजधानी [[सिमला]], र तिब्बती समुदाय तथा भारतमा रहेको [[केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन|निर्वासित सरकार]]को केन्द्र [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाला]] रहेको अर्को भारतीय हिमालयी राज्य, [[हिमाचल प्रदेश]], यसका हिल स्टेसनहरूका लागि प्रख्यात छ। यो क्षेत्र [[पश्चिमी हिमालय]]को सुरुवात मानिन्छ र [[सिन्धु नदी]]का पाँच सहायक नदीहरूमध्ये सबैभन्दा पूर्वतर्फको [[सतलज नदी]] यसै स्थानबाट शृङ्खलालाई चिर्दै बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[जम्मु र कश्मीर (केन्द्र शासित प्रदेश)|जम्मू र कश्मीर]]को भाग ओगटेको छ जहाँ पर्वतीय [[जम्मू मण्डल|जम्मू क्षेत्र]] र सहर तथा तालहरू भएको प्रसिद्ध [[कश्मीर उपत्यका]] ([[श्रीनगर]]) अवस्थित छन्। हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[लद्दाख]]को दक्षिण-पश्चिम अधिकांश भाग ओगटेको छ। [[नुन कुन]] का जुम्ल्याहा चुचुराहरू हिमालयको यस भागमा ७,००० मिटरभन्दा माथिका एकमात्र हिमालहरू हुन्। अन्त्यमा, हिमालयहरू [[नङ्गा पर्वत]]को नाटकीय ८,०००-मिटर शिखरमा पुगेर आफ्नो पश्चिमी अन्त्यमा पुग्छन्, जुन सिन्धु उपत्यकाभन्दा {{convert|8000|m|abbr=on}} माथि उभिन्छ र ८,०००-मिटर शिखरहरूमध्ये सबैभन्दा पश्चिमी हो। पश्चिमी अन्त्य भाग नङ्गा पर्वत नजिकै एक भव्य बिन्दुमा समाप्त हुन्छ जहाँ हिमालयहरू काराकोरम र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरूसँग, विवादित पाकिस्तानी-प्रशासित क्षेत्र [[गिलगित बल्तिस्तान]]मा आपसमा जोडिन्छन्।

== टिप्पणीहरू ==
references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{sister project links|auto=1}}
* [https://web.archive.org/web/20130118002451/http://www.digitalhimalaya.com/ क्याम्ब्रिज र येल विश्वविद्यालयमा डिजिटल हिमालय अनुसन्धान परियोजना] (सङ्ग्रहित)
* [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html हिमालय पर्वतको भूगर्भशास्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=16 June 2010 }}
* [https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html हिमालयको जन्म]
* [https://web.archive.org/web/20130319033748/http://pulitzercenter.org/projects/asia/south-asias-troubled-waters दक्षिण एसियाका समस्याग्रस्त पानीहरू] पुलित्जर सेन्टर फर क्राइसिस रिपोर्टिङको पत्रकारिता परियोजना (सङ्ग्रहित)
* [https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biological_diversity_in_the_Himalayas हिमालयमा जैविक विविधता] इन्साइक्लोपेडिया अफ अर्थ

{{नेपाल विषय}}

[[श्रेणी:हिमालय| ]]
[[श्रेणी:चीनका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भुटानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भारतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:तिब्बतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पूर्वी एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:दक्षिण एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:तिब्बती पठार]]
[[श्रेणी:एसियाका हिमशृङ्खलाहरू]]</text>
      <sha1>ocwyyrupfaqbd4q9alt6t9lieddj7h9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369304</id>
      <parentid>1369303</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31829" sha1="6qlwe4ghgszj3fbfhm9q9noqxkn6y7k" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|एसियाको हिमशृङ्खला}}
{{Infobox mountain
| name = हिमालय
| image = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg
| image_caption = हिमालयको चाप (हिन्दुकुश र काराकोरम सहित), आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू (रातो रङमा); [[सिन्धु गङ्गा मैदान]]; [[तिब्बती पठार]] र तारिम खाडी; नदीहरू: सिन्धु, गङ्गा, र यारलुङ त्साङ्पो-ब्रह्मपुत्र
| country_type = [[देश]]
| country = {{hlist||[[भुटान]]|[[चीन]]|[[भारत]]|[[नेपाल]]|[[पाकिस्तान]]}}{{efn|यस हिमशृङ्खलाको सार्वभौमिकता कतिपय स्थानमा, विशेष गरी [[कश्मीर क्षेत्र]]मा, विवादित छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|date=14 August 2023 |publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,907 square km) of the range lying north and west of the &quot;line of control&quot; established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=978-0-8131-7384-9|page=8,11,12}}&lt;/ref&gt;}}
| subdivision2_type = [[महाद्वीप]]
| subdivision2 = [[एसिया]]
| highest = [[सगरमाथा]]
| elevation_m = 8848.86
| highest_location = नेपाल / चीन
| coordinates = {{Coord|27|59|N|86|55|E|region:NP|format=dms|display=inline,title}}
| range_coordinates = 
| length_km = 2400
| geology = {{hlist|[[पत्रे चट्टान|पत्रे]]|[[परिवर्तित चट्टान|परिवर्तित]]}}
| age = [[खरीढुङ्गा युग]]देखि [[नत्रजीवक उपकल्प]]
| orogeny = 
| image_map = Himalaya annotated.jpg
| map_caption = उत्तर-उत्तरपश्चिमबाट तिब्बती पठारको माथिबाट देखिएको सगरमाथा र वरपरका चुचुराहरू। चारवटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू देख्न सकिन्छ: मकालु (८,४६२ मी), सगरमाथा (८,८४८ मी), चोयु (८,२०१ मी), र ल्होत्से (८,५१६ मी)।
}}

'''हिमालय''' [[एसिया]]मा अवस्थित एक [[हिमशृङ्खला]] हो, जसले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]का मैदानहरूलाई [[तिब्बती पठार]]बाट छुटाउँछ। यस शृङ्खलामा [[पृथ्वी]]का केही सर्वोच्च शिखरहरू अवस्थित छन्, जसमा विश्वको सर्वोच्च शिखर, [[सगरमाथा]] पनि पर्दछ। समुद्र सतहबाट {{Convert|7200|m|abbr=off}} भन्दा बढी उचाइ भएका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|१०० भन्दा बढी चुचुराहरू]] हिमालयमा रहेका छन्।

हिमालयले [[नेपाल]], [[भारत]], [[चीन]], [[भुटान]] र [[पाकिस्तान]] गरी पाँच देशलाई समेटेको छ। [[कश्मीर]] क्षेत्रमा यस शृङ्खलाको सार्वभौमिकता भारत, पाकिस्तान र चीनबीच विवादित छ।&lt;ref name=&quot;bishop-britannica&quot;&gt;{{cite web|last=Bishop|first=Barry|author-link=Barry Bishop (mountaineer)|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/266037/Himalayas|access-date=30 July 2016}}&lt;/ref&gt; हिमालय हिमशृङ्खलाको उत्तरपश्चिममा [[काराकोरम]] र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरू, उत्तरमा तिब्बती पठार, र दक्षिणमा [[सिन्धु गङ्गा मैदान]] रहेका छन्। [[सिन्धु नदी|सिन्धु]], [[गङ्गा नदी|गङ्गा]], र यारलुङ त्साङ्पो-[[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]] जस्ता विश्वका केही प्रमुख नदीहरू हिमालयकै आसपासबाट उद्गम हुन्छन्, र तिनीहरूको संयुक्त जलसंभरण क्षेत्रमा करिब ६० करोड मानिसहरू बसोबास गर्छन्; साथै ५ करोड ३० लाख मानिसहरू हिमालय क्षेत्रमै बसोबास गर्छन्।&lt;ref name=&quot;DimriBookhagen2019&quot;&gt;{{cite book |author1=A.P. Dimri |author2=B. Bookhagen |author3=M. Stoffel |author4=T. Yasunari |year=2019 |title=Himalayan Weather and Climate and their Impact on the Environment |url=https://books.google.com/books?id=7Ea9DwAAQBAJ&amp;pg=PA380 |publisher=Springer Nature |page=380 |isbn=978-3-030-29684-1}}&lt;/ref&gt; हिमालयले [[दक्षिण एसिया]] र [[तिब्बत]]को संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा आकार दिएको छ। धेरै हिमालयी चुचुराहरू [[हिन्दु धर्म]] र [[बौद्ध धर्म]]मा पवित्र मानिन्छन्। धेरै शिखरहरूमा आरोहण गर्न निषेध गरिएको छ; यस्ता हिमालहरूमा [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (भारतीय तर्फबाट), [[गङ्गखर पुनसुम]], [[माछापुच्छ्रे हिमाल|माछापुच्छ्रे]], र [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]]; तथा भूगर्भिक रूपमा भिन्न तर नजिकै रहेको तिब्बती [[हिमालपारी हिमश्रृङ्खला|हिमालपारी]]को [[कैलाश पर्वत]] पर्छन्।

[[भारतीय भूखण्ड]] र [[युरेसियाली भूखण्ड]] आपसमा ठोक्किएपछि हिमालयको [[पर्वत निर्माण|उत्थान]] भएको थियो। तल्लो तह तिब्बतभित्र धकेलिँदै यसको पठारको मोटाइ थप्दै गएको थियो; यद्यपि, अझै तल्लो क्रस्ट म्यान्टलसँगै युरेसियामुनि निम्नस्खलन भएको थियो। हिमालय हिमशृङ्खला पश्चिम-उत्तरपश्चिमबाट पूर्व-दक्षिणपूर्व तर्फ {{Convert|2400|km|abbr=on}} लामो चापको रूपमा फैलिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wadia |first=D. N. |year=1931 |title=The syntaxis of the northwest Himalaya: its rocks, tectonics and orogeny |journal=Record Geol. Survey of India |volume=65 |issue=2 |pages=189–220}}&lt;/ref&gt; यो शृङ्खला पश्चिममा {{Convert|350|km|abbr=off}} देखि पूर्वमा {{Convert|151|km|abbr=on}} सम्मको चौडाइमा भिन्न हुन्छ।&lt;ref name=&quot;books.google.pl&quot;&gt;{{cite book |last=Apollo |first=M. |year=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/313849476 |chapter=Chapter 9: The population of Himalayan regions – by the numbers: Past, present and future |editor1-first=R. |editor1-last=Efe |editor2-first=M. |editor2-last=Öztürk |title=Contemporary Studies in Environment and Tourism |pages=143–159 |publisher=Cambridge Scholars Publishing}}&lt;/ref&gt;

== नामाकरण ==
यस हिमशृङ्खलाको नाम संस्कृत शब्द ''हिमालय'' 'हिउँको बासस्थान'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1299 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) बाट आएको हो, जुन ''हिम'' 'तुसारो/चिसो'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MW Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&amp;page=1298 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) र ''आलय'' 'बासस्थान/घर'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=121 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;) मिलेर बनेको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BEN Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=BEN&amp;page=1115-a |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIL Cologne Scan |url=https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=WIL&amp;page=976 |access-date=2022-03-27 |website=www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de}}&lt;/ref&gt; यसका अन्य शब्दहरूमा निम्न पर्छन्:

{{div col}}
* [[नेपाली भाषा|नेपाली]] तथा [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]मा हिमालय,
* [[गढवाली भाषा|गढवाली]]मा हिंवाळ ,
* [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]]मा हिमाल ,
* [[मानक तिब्बती भाषा|तिब्बतीमा]]मा {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་}},
* [[सिंहली भाषा|सिंहलीमा]]मा {{lang|si|හිමාලය}},
* [[उर्दू भाषा|उर्दुमा]] {{lang|ur|{{Nastaliq|ہمالیہ}}}},
* [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]मा {{lang|bn|হিমালয়}},
* [[चिनियाँ भाषा|चिनियाँमा]] {{lang|zh|喜马拉雅}} वा {{lang|zh|喜馬拉雅}}।
{{div col end}}

यो नाम यसअघि [[एम्लि डिकिन्सन]]को कविता&lt;ref&gt;{{citation |last=Dickinson |first=Emily |title=The Himmaleh was known to stoop |author-link=Emily Dickinson |title-link=:s:The Himmaleh was known to stoop}}.&lt;/ref&gt; र [[हेनरी डेभिड थोरो]]का निबन्धहरूमा जस्तै ''हिमालेह'' रूपमा पनि लिप्यन्तरण गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{citation |last=Thoreau |first=Henry David |title=A Week on the Concord and Merrimack Rivers |date=1849 |author-link=Henry David Thoreau}}.&lt;/ref&gt;

संस्कृत महाकाव्य [[महाभारत]] लगायतका पुराना रचनाहरूमा यस शृङ्खलाको नाम कहिलेकाहीँ &quot;हिमिवान&quot; पनि दिइएको पाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Roshen Dalal |author-link=Roshen Dalal |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |url=https://books.google.com/books?id=zrk0AwAAQBAJ |publisher=Penguin Books |date=2014|isbn=978-81-8475-277-9 }} Entry: &quot;Himavan&quot;&lt;/ref&gt; हिमवत् वा ''हिमवान्'' एक हिन्दु देवता हुन् जो हिमालय हिमशृङ्खलाका मूर्त रूप हुन्। यसका अन्य विशेषणहरूमा ''हिमराज'' ({{lit|हिउँको राजा}}), मानक तिब्बतीमा 'हिउँको भूमि' ({{lang|bo|གངས་ཅན་ལྗོངས་}}), वा ''पर्वतेश्वर'' ({{lit|पर्वतहरूको मालिक}}) पर्दछन्।

== भूगोल र प्रमुख विशेषताहरू ==
[[File:Himalayas Map.png|thumb|हिमालयको नक्सा (काराकोरम र हिन्दुकुश सहित)]]
{{multiple image
|total_width = 400
|direction = vertical
|align = right
|image1 = Panorama from poonhill-2019-BJ.jpg
|caption1 = नेपालको पुन हिलबाट सूर्योदयका समय देखिएको हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा [[धवलागिरी हिमशृङ्खला]] (बायाँ) र [[अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला]] (दायाँ, पछाडिबाट सूर्य उदाउँदै गरेको) देखिन्छन्। यी समूहका सर्वोच्च शिखरहरू धवलागिरी र अन्नपूर्ण विश्वका क्रमशः सातौं र दशौं [[विश्वका अग्ला हिमालहरूको सूची|सर्वोच्च हिमालहरू]] हुन्, र यी विश्वका चौध वटा [[आठ हजारी|आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू]] मध्ये पर्दछन्।
|image2 = Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg
|caption2 = भारतको रानीखेतबाट देखिएको गढवाल र [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]] हिमालयको पानोरामक दृश्य, जसमा त्रिशूल, [[नन्दादेवी पर्वत]], नन्दा कोट र पञ्चचुली जस्ता चुचुराहरू देखिन्छन्। नन्दा देवी पूर्ण रूपमा भारतको सिमानाभित्र अवस्थित सर्वोच्च हिमाल हो, र [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] (जो विश्वको तेस्रो सर्वोच्च हिमाल हो र भारत-नेपाल सीमामा अवस्थित छ) पछि भारतको दोस्रो सर्वोच्च हिमाल हो।
}}
{{multiple image
|total_width = 400
|align = right
|image1 = Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm
|caption1 = अग्रभूमिमा [[सिन्धु नदी]] र पृष्ठभूमिमा धेरै टाढा तर बादलको तहभन्दा धेरै माथि उभिएको हिमालयको पश्चिमी एङ्कर [[नङ्गा पर्वत]] शिखर{{efn|पाकिस्तानको [[खैबर पख्तुनख्वा]]स्थित ऐतिहासिक [[सावल ढेर]] गाउँको लगभग माथिबाट विमानबाट देखिए अनुसार}}
}}

दक्षिणमा [[चुरे]]; [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]; सबैभन्दा अग्लो र केन्द्रीय शृङ्खला रहेको [[बृहत् हिमालय]]; र उत्तरमा [[तिब्बती हिमालय]] सहित हिमालय दक्षिणबाट उत्तरतर्फ चारवटा समानान्तर [[हिमशृङ्खला]]हरू मिलेर बनेको छ।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |title=Himalayas|publisher=Encyclopedia Britannica|last1= Bishop|first1= Barry C. |last2= Chatterjee|first2= Shiba P.|date=14 August 2023 }}&lt;/ref&gt; [[काराकोरम]]लाई सामान्यतया हिमालयबाट छुट्टै मानिन्छ।

हिमालयको विशाल चापको बीचमा नेपालमा [[धवलागिरी]] र [[अन्नपूर्ण]]का {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=in}} चुचुराहरू अवस्थित छन्, जुन [[कालीगण्डकी खोच]]द्वारा छुट्टिएका छन्। यो खोचले हिमालयलाई पारिस्थितिकीय र हिम विज्ञानको रूपमा पश्चिमी र पूर्वी खण्डहरूमा विभाजन गर्दछ – कालीगण्डकीको शिरमा रहेको [[कोरला]], सगरमाथा र [[केटु]] (काराकोरम शृङ्खलाको सर्वोच्च शिखर) बीचको [[पर्वतश्रेणी]]मा सबैभन्दा कम उचाइ भएको बिन्दु हो। अन्नपूर्णको पूर्वमा [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]] र सीमापारि तिब्बतमा [[शिशापाङ्मा]]का {{convert|8000|m|ft+mile|abbr=off|adj=on}} चुचुराहरू छन्। यी मध्ये दक्षिणमा नेपालको राजधानी र हिमालयको सबैभन्दा ठूलो सहर [[काठमाडौँ]] अवस्थित छ। काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वमा भोटे/[[सुनकोशी नदी|सुनकोशी]] नदीको उपत्यका पर्दछ जो तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ र नेपाल र चीनबीचको मुख्य स्थलमार्ग – [[अरनिको राजमार्ग]]/[[चीन राष्ट्रिय राजमार्ग ३१८]] प्रदान गर्दछ। अझ पूर्वतर्फ [[महालङ्गुर हिमशृङ्खला]] छ जसमा विश्वका छ वटा सर्वोच्च हिमालहरूमध्ये चार वटा पर्छन्, जसमा सर्वोच्च शिखर [[चोयु]], [[सगरमाथा]], [[ल्होत्से]], र [[मकालु]] समावेश छन्। ट्रेकिङका लागि लोकप्रिय [[खुम्बु]] क्षेत्र सगरमाथाको दक्षिण-पश्चिमी काखमा यहीँ अवस्थित छ। मकालुको पूर्वतर्फको शृङ्खलामा बग्न अघि [[अरुण नदी]]ले यी हिमालहरूको उत्तरी ढालहरूलाई जल निकास गर्दछ।

नेपालको सुदूर पूर्वमा, हिमालय भारतको सिमानामा रहेको [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]]सम्म पुग्छ, जुन विश्वको तेस्रो-सर्वोच्च हिमाल, सबैभन्दा पूर्वी {{convert|8000|m|ft|adj=on|abbr=off}} चुचुरो र भारतको सर्वोच्च बिन्दु हो। कञ्चनजङ्घाको पूर्वी भाग भारतीय राज्य [[सिक्किम]]मा पर्दछ। भारतबाट तिब्बतको [[ल्हासा]] जाने मुख्य मार्गमा पर्छ जुन [[नाथुला भन्ज्याङ]] भएर तिब्बत पुग्छ। सिक्किमको पूर्वमा प्राचीन बौद्ध राज्य [[भुटान]] अवस्थित छ। भूटानको सर्वोच्च हिमाल [[गङ्गखर पुनसुम]] हो, जो विश्वको सर्वोच्च आरोहण नगरिएको हिमाल पनि हो। यहाँ हिमालयहरू भारी वनले ढाकिएका ठाडा उपत्यकाहरूका साथ क्रमशः बढी दुर्गम बन्दै गएका छन्। हिमालयहरू अझै अगाडि बढेर, थोरै उत्तरपूर्वी दिशातर्फ मोडिंदै भारतीय राज्य [[अरुणाचल प्रदेश]] तथा तिब्बत हुँदै यारलुङ त्साङ्पो नदीको महान् मोडभित्र तिब्बतमा अवस्थित [[नाम्चा बरुवा]] चुचुरोमा पुगेर आफ्नो पूर्वी अन्त्यमा पुग्छन्। सोही नदीको अर्को छेउमा, पूर्वतर्फ, [[काङ्ग्री गार्पो]] पहाडहरू छन्। तथापि, [[ग्याला पेरी]] लगायत त्साङ्पोको उत्तरतर्फका उच्च हिमालहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ हिमालयमै समावेश गरिन्छ।

धवलागिरीबाट पश्चिमतर्फ जाँदा, पश्चिमी नेपाल केही हदसम्म दुर्गम छ र यहाँ ठूला उच्च हिमालहरूको अभाव छ, तर यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल [[रारा ताल]] यहीँ पर्दछ। [[कर्णाली नदी]] तिब्बतबाट उद्गम हुन्छ तर यस क्षेत्रको मध्य भागबाट बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, भारतसँगको सिमाना [[शारदा नदी]]ले निर्धारण गर्छ र चीनतर्फ व्यापारिक मार्ग प्रदान गर्दछ, जहाँ तिब्बती पठारमा उच्च शिखर [[गुर्ला मान्धाता]] अवस्थित छ। यसको ठीक [[मानसरोवर ताल]] पारि कैलाश शृङ्खलामा पवित्र [[कैलाश पर्वत]] अवस्थित छ, जुन हिमालयका चार प्रमुख नदीहरूको मुहान नजिकै उभिएको छ र हिन्दु धर्म, [[जैन धर्म]], बौद्ध धर्म, सुफी धर्म र बोनपोमा पूजनीय छ। [[उत्तराखण्ड]]मा, हिमालयहरू प्रादेशिक रूपमा [[कुमाउँ मण्डल|कुमाऊँ]] र [[गढवाल]] हिमालयमा [[नन्दादेवी पर्वत|नन्दा देवी]] र [[कामेत]] जस्ता उच्च चुचुराहरूसहित विभाजित छन्।&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web | url=https://www.britannica.com/place/Kumaun-Himalayas|title=Kumaun Himalayas|publisher = Encyclopedia Britannica|first1= Kenneth |last1= Pletcher |date =March 13, 2009 }}&lt;/ref&gt; यो राज्य [[छोटा चार धाम]]का महत्त्वपूर्ण तिर्थयात्रा गन्तव्यहरूको स्थान हो, जसमा पवित्र नदी [[गङ्गा]]को मुहान [[गङ्गोत्री]], नदी [[यमुना नदी|यमुना]]को मुहान [[यमुनोत्री]], र [[बद्रीनाथ]] तथा [[केदारनाथ]]का मन्दिरहरू समावेश छन्।

विशेष गरी [[ब्रिटिस राज]]को ग्रीष्मकालीन राजधानी [[सिमला]], र तिब्बती समुदाय तथा भारतमा रहेको [[केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन|निर्वासित सरकार]]को केन्द्र [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाला]] रहेको अर्को भारतीय हिमालयी राज्य, [[हिमाचल प्रदेश]], यसका हिल स्टेसनहरूका लागि प्रख्यात छ। यो क्षेत्र [[पश्चिमी हिमालय]]को सुरुवात मानिन्छ र [[सिन्धु नदी]]का पाँच सहायक नदीहरूमध्ये सबैभन्दा पूर्वतर्फको [[सतलज नदी]] यसै स्थानबाट शृङ्खलालाई चिर्दै बग्छ। अझै पश्चिमतर्फ, हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[जम्मु र कश्मीर (केन्द्र शासित प्रदेश)|जम्मू र कश्मीर]]को भाग ओगटेको छ जहाँ पर्वतीय [[जम्मू मण्डल|जम्मू क्षेत्र]] र सहर तथा तालहरू भएको प्रसिद्ध [[कश्मीर उपत्यका]] ([[श्रीनगर]]) अवस्थित छन्। हिमालयले विवादित भारतीय-प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश [[लद्दाख]]को दक्षिण-पश्चिम अधिकांश भाग ओगटेको छ। [[नुन कुन]] का जुम्ल्याहा चुचुराहरू हिमालयको यस भागमा ७,००० मिटरभन्दा माथिका एकमात्र हिमालहरू हुन्। अन्त्यमा, हिमालयहरू [[नङ्गा पर्वत]]को नाटकीय ८,०००-मिटर शिखरमा पुगेर आफ्नो पश्चिमी अन्त्यमा पुग्छन्, जुन सिन्धु उपत्यकाभन्दा {{convert|8000|m|abbr=on}} माथि उभिन्छ र ८,०००-मिटर शिखरहरूमध्ये सबैभन्दा पश्चिमी हो। पश्चिमी अन्त्य भाग नङ्गा पर्वत नजिकै एक भव्य बिन्दुमा समाप्त हुन्छ जहाँ हिमालयहरू काराकोरम र [[हिन्दुकुश]] शृङ्खलाहरूसँग, विवादित पाकिस्तानी-प्रशासित क्षेत्र [[गिलगित बल्तिस्तान]]मा आपसमा जोडिन्छन्।

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{sister project links|auto=1}}
* [https://web.archive.org/web/20130118002451/http://www.digitalhimalaya.com/ क्याम्ब्रिज र येल विश्वविद्यालयमा डिजिटल हिमालय अनुसन्धान परियोजना] (सङ्ग्रहित)
* [http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html हिमालय पर्वतको भूगर्भशास्त्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616162641/http://oak.ucc.nau.edu/wittke/Tibet/Himalaya.html |date=16 June 2010 }}
* [https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/earth/birth.html हिमालयको जन्म]
* [https://web.archive.org/web/20130319033748/http://pulitzercenter.org/projects/asia/south-asias-troubled-waters दक्षिण एसियाका समस्याग्रस्त पानीहरू] पुलित्जर सेन्टर फर क्राइसिस रिपोर्टिङको पत्रकारिता परियोजना (सङ्ग्रहित)
* [https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biological_diversity_in_the_Himalayas हिमालयमा जैविक विविधता] इन्साइक्लोपेडिया अफ अर्थ

{{नेपाल विषय}}

[[श्रेणी:हिमालय| ]]
[[श्रेणी:चीनका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भुटानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:भारतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पाकिस्तानका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:तिब्बतका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:पूर्वी एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:दक्षिण एसियाको भूगोल]]
[[श्रेणी:तिब्बती पठार]]
[[श्रेणी:एसियाका हिमशृङ्खलाहरू]]</text>
      <sha1>6qlwe4ghgszj3fbfhm9q9noqxkn6y7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनोज गजुरेल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3301</id>
    <revision>
      <id>1369337</id>
      <parentid>1267501</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्र दिर्घा */</comment>
      <origin>1369337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47614" sha1="2hs15kgh7v8zq1xjjxnmyc9imxgs9v8" xml:space="preserve">{{विशेष लेख|व्यक्तित्व}}
{{Infobox person
| honorific_prefix          = 
| name                      = मनोज गजुरेल
| honorific_suffix          = 
| native_name               = मनोज गजुरेल
| native_name_lang          = नेपाली 
| image                     = Manoj Gajurel.jpg
| caption                   = मनोज गजुरेल
| birth_name                = 
| birth_date                = {{Birth date and age|1974|07|10}}&lt;!-- {{Birth date and age|२०३१|०३|२६}} --&gt;
| birth_place               = [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], [[नेपाल]]
| death_date                = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place               = 
| death_cause               = 
| resting_place             = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments                 = 
| residence                 = बालकोट, [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]
| nationality               = {{झण्डा चिन्ह|नेपाल}} [[नेपाली]]
| other_names               = 
| ethnicity                 =
| citizenship               = नेपाली
| education                 = [[स्नातक तह]]([[पत्रकारिता]])
| alma_mater                = 
| occupation                = हास्यव्यङ्ग्य कलाकार, लेखक, सामाजिक अभियन्ता, उत्प्रेरक
| years_active              = 
| employer                  = 
| organization              = 
| agent                     = 
| known_for                 = हास्यव्यङ्ग्य कलाकार, लुखास्त, हनुम्यान, मगज र जोकशास्त्र हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध
| notable_works             = 
| style                     = 
| influences                = 
| influenced                = 
| home_town                 = [[झापा जिल्ला|झापा]]
| salary                    = 
| height                    = 
| weight                    = &lt;!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --&gt;
| television                = 
| title                     = 
| term                      = 
| religion                  = &lt;!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| spouse                    = 
| partner                   = 
| children                  = मिरोज गजुरेल र मेमोरी गजुरेल
| parents                   = स्व. भवानीप्रसाद गजुरेल र माता इन्द्रमाया गजुरेल
| relatives                 = 
| callsign                  = 
| awards                    = 
| signature                 = 
| signature_alt             = 
| signature_size            = 
| website                   =  {{URL|https://gajureal.com}}
| footnotes                 = 
}}

'''मनोज गजुरेल''' नेपाली हास्यव्यङ्ग्य कलाकार, [[अभिनेता]], [[मोडल (मानिस)|मोडल]], [[गायक]] तथा हास्यव्यङ्ग्य कार्यक्रमका निर्णायक हुन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=अमेरिकाको टेक्सास हल्लाउँदै मनोज गजुरेल|युआरएल=https://www.dainiknepal.com/2015/10/99974.html|प्रकाशक=दैनिकनेपाल|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मनोज गजुरेलले सबै दर्शकलाई हँसाए, हेर्नुहोस् प्रस्तुती (भिडियो)|युआरएल=http://www.dcnepal.com/manoj-gajurelko-artha|प्रकाशक=डिसी नेपाल|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; &lt;!--(लेखन प्रमाणित गर्न बाह्य स्रोत आवश्यक)  हाउभाउसहितको व्यङ्ग्यकारको बादशाहका&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|युआरएल=https://www.gufgaf.com/story.php?id=1874|शीर्षक=मायानाथबाट मनोज गजुरेल, अन्यौलमा जन्मदिन|प्रकाशक=गफगाफ डटकम|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; रूपमा परिचित--&gt; उनले आफ्नो प्रस्तुतिमा पात्रको स्वर मात्र नक्कल नगरी पात्रको लगाइ, हिँडाइ, बोलाइ हाउभाउका साथै शारीरिक वनावटको समेत नक्कल गर्छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मनोज गजुरेल डोनाल्ड ट्रम्प भएर आउँदा सबै झुक्किए, सबै हासेको हासै भए, हेर्नुहोस यो बबाल कमेडी (भिडियो)|युआरएल=http://www.etajakhabar.com/01/20/245500|प्रकाशक=इ ताजा खबर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=सक्कली मोदी ठानेर खुट्टा ढोग्न आए:मनोज गजुरेल|युआरएल=http://lokpath.prixa.net/story/54891|प्रकाशक=लोकपथ|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; पूर्वराजा [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र, प्रचण्ड, मोदी, ट्रम्प र रामदेव अवतारपछि मनोज गजुरेलको नयाँ अवतार आउँदै|युआरएल=http://www.deshparadesh.com/index.php/news/10817-manoj-gajurel-in-cinema|प्रकाशक=देश प्रदेश|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;, पूर्वप्रधानमन्त्री [[पुष्पकमल दाहाल]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=प्रचण्ड रुपी मनोज गजुरेलसँगको कुराकानी|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/multimedia/2016/08/160819_manoj_gajurel_gaijatra|प्रकाशक=बिबिसी नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;, भारतीय प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]], [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को महा-निर्देशक [[टेड्रोस एड्हानोम|टेड्रोस एड्हानोम गेहब्रेयसस]], देखि&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=नक्कली मोदी बने मनोज गजुरेल, हेर्नुहोस् ‘मोदीसँग मनका कुरा'(भिडियोसहित)|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/10/334869|प्रकाशक=अनलाइनखबर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]सम्मको&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मनोज गजुरेललाई प्रश्न : कसरी जन्मियो अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको ‘क्यारिकेचर’?|युआरएल=https://ratopati.com/story/55401?fb_comment_id=1810769089038961_1811240112325192|प्रकाशक=रातोपाटी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; नक्कल गर्दै उनले [[नेपाल]]मा मात्र हैन अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा समेत वाहावाही पाएका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मनोज गजुरेल भारतमा पनि हिट (भिडियो सहित|युआरएल=https://nepaliheadlines.com/2014-12-07-05-46-05/|प्रकाशक=नेपाली हेडलाइन्स|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; अमेरिकी अनलाइन सिबिएस न्युजले&lt;ref name=ट्रम्प/&gt; उनलाई विश्वका १८ ट्रम्प प्रतिरूपणकर्ता हास्य कलाकारको सूचीमा राखेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=विश्वका उत्कृष्ट १८ कमेडियनको सुचीमा मनोज गजुरेल|युआरएल=https://www.osnepal.com/506211|प्रकाशक=ओएसनेपाल|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;  यसै कारण उनलाई समग्रमा बौद्धिक हास्यकलाकारको रूपमा चिनिन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=यी हुन् नेपालका सबैभन्दा चर्चित हास्य कलाकार|युआरएल=https://nepaliheadlines.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%AD%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4/|प्रकाशक=नेपाली हेडलाइन|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; उनको व्यङ्ग्यको तारो मुख्यतः सामाजिक तथा राजनैतिक बेथिति, कुरीति, कुसंस्कार, कुप्रथा आदि नै हुन्। उनी राजनीतिलाई विश्लेषणात्मक तरिकाले नकारात्मक पाटोलाई व्यङ्ग्य प्रहार गर्छन् भने सकारात्मक पाटोलाई उजागर गर्दै सही बाटोमा लाग्न उत्प्रेरित गर्छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=प्रचण्ड किशुनजी जस्तै, देउवा रुखो, भट्टराई न हास्य न व्यङ्ग्य!|युआरएल=https://lokaantar.com/samachar/5717|प्रकाशक=लोकान्तर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;

विद्यार्थी राजनीतिबाट कलाकारिता क्षेत्रमा प्रवेश गरेका&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=राजनीति हुँदै स्टेजसम्म ‘गजुरियल’ गर्दै मनोज गजुरेल|युआरएल=http://www.radiosolu.org/news-details/236/2017-02-12|प्रकाशक=रेडियोसोलु|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;मनोजले पत्रकारिता विषयमा [[स्नातक तह]] उत्तीर्ण गरेका छन्। उनी सिस्नुपानी नेपाल नामक संस्थाका उपाध्यक्ष&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=ग्वाङ्जाओमा 'सिस्नुपानी'को व्यङ्ग्यात्मक नयाँ वर्ष|युआरएल=https://www.setopati.com/art/art-activity/121263|प्रकाशक=सेतोपाटी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;, गजुरियल गार्डेन प्रा.लि. का अध्यक्ष&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=गजुरियल डटकम|युआरएल=https://www.gajureal.com/about-us|प्रकाशक=गजुरियल डटकम|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;, गजुरियल डटकमका सम्पादक तथा माइडियर इभेन्ट्स एन्ड क्रिएसनका निर्देशक हुन्। मूल्याङ्कन मासिकसँग आवद्ध पत्रकार गजुरेल वि.सं. २०५२ देखि इन्सेकसँग संबद्ध रहेर मानव अधिकारको क्षेत्रमा पनि संलग्न छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मानव अधिकारलाई स्थापित गर्न कारागार भित्र हाँस्यकलाकार|युआरएल=http://inseconline.org/np/news/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B5-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%88/|प्रकाशक=इन्सेकअनलाइन डटओराजी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; उनले नेपालमा पहिलोपटक भएको हास्य प्रतिभा कार्यक्रम कमेडी च्याम्पियनमा निर्णायकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=सुरु भयो ‘कमेडी च्याम्पियन’|युआरएल=https://baahrakhari.com/news-details/226975/0000-00-00|प्रकाशक=बाह्रखरी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;

==बाल्यकाल==
मनोज गजुरेलको जन्म विक्रम सम्वत् २०३१ अषाढ २६ गते पिता भवानीप्रसाद गजुरेल र माता इन्द्रमाया गजुरेलको कोखबाट [[ताप्लेजुङ जिल्ला]]को मामाङ्खे गाउँमा कान्छो छोराको रूपमा भएको हो। उनको वास्तविक नाम मायानाथ गजुरेल हो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=यसरी मेरो दोस्रो न्वारान भयो|युआरएल=https://www.himalpost.com/manoj-gajurel-memory/|प्रकाशक=हिमाल पोस्ट|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;निम्नमध्यम परिवारमा जन्मिएका मनोज गजुरेल आमाबाबुको सातजना छोराछोरी मध्ये कान्छा हुन्। उनका ४ जना दिदीहरू र २ जना दाइहरू छन्। ६ महिनाको हुँदा आफ्नो बाबुलाई गुमाउन पुगेका उनलाई आमाले ७ महिनाको हुँदा मामाघर [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]]को खेवाङ्मा लगिन्। उनी ७ वर्षको हुँदा उनको परिवारले [[झापा जिल्ला|झापा]]को दमकमा बसाइँसराइ गरेको थियो। पारिवारिक कारणले उनी कहिले आमासँग, कहिले काकासँग त कहिले आफन्तसँग थुप्रै ठाउँमा बसाइँसराइ गर्नुपरेको थियो। यसरी उनको बाल्यकाल [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[काठमाडौँ]]मा बितेको थियो। वि.सं. २०४७ देखि [[काठमाडौँ]]मा बसोबास गरेका उनी हाल बालकोट, [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा बसोबास गर्छन्।

==शिक्षादीक्षा==
गजुरेलको प्रारम्भिक शिक्षा मावली गाउँ खेवाङ्, [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]]को श्री गणेश मा.वि. मा शिशु कक्षाबाट सुरु भएको थियो। उनी सात वर्षको हुँदा उनको परिवार [[झापा जिल्ला|झापा]]को [[दमक नगरपालिका|दमक]]मा बसाइँ सराइ गरेपछि उनको पढाइ पनि त्यतै सरेको थियो। [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]], [[झापा जिल्ला|झापा]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[काठमाडौँ]]का ११ वटा विद्यालयमन पठनपाठन पढेका उनले [[प्रवेशिका परीक्षा]] चाहिँ [[काठमाडौँ]]को पद्मोदय माध्यमिक विद्यालयबाट द्वितीय श्रेणीमा उत्तीर्ण गरेका थिए। त्यसपछि आफ्नो अध्ययनलाई पत्रकारितातिर डोर्‍याएका उनले [[रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पस]], [[काठमाडौँ]]बाट [[स्नातक तह]] उत्तीर्ण गरेका थिए।

==पारिवारिक जीवन==
वि. सं. २०५२ सालमा वैवाहिक बन्धनमा बाँधिएका उनको वि. सं. २०५४ मा छोरा मिरोज गजुरेल र वि. सं. ०६२ मा मेमोरी गजुरेलको जन्म भएको थियो। गायिका मिना ढकाल र उनको २०७४ सालमा सम्बन्ध बिच्छेद भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=हाँस्यकलाकार मनोज गजुरेल दम्पितिको सम्बन्ध विच्छेद|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/20670|प्रकाशक=लोकपथ|मिति=|पहुँचमिति=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=करोडको डिभोर्स|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/138207-1517042940.html|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;

==साहित्यिक यात्रा==
अहिले चर्चित हास्यव्यङ्ग्यकारका रूपमा चिरपरिचित मनोज गजुरेलको साहित्यिक यात्रा पनि लोभलाग्दो नै छ। नौ कक्षा पढ्दादेखि नै युगान्तर साप्ताहिकमा 'यथार्थको धरातल' स्तम्भलेखन थालेका उनी हास्यव्यङ्ग्य लेखन, प्रदर्शन, प्रवर्द्धनमा क्रियाशील छन्। '''लुखास्त''', '''हनुम्यान''', '''मगज '''र '''जोकशास्त्र '''हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध प्रकाशित गरिसकेका उनी नेपाली हास्यव्यङ्ग्यको पहिलो हास्यव्यङ्ग्य अनलाइन ''''डामाडोल डटकम''''का सम्पादक हुन्। '''चट्कन''', '''सिस्नुपानी''', '''फित्क्यौली'''लगायतका हास्यव्ङ्ग्य पत्रिकाकामा सम्पादन सहयोगीका रूपमा कार्य गरिसकेका गजुरेलले '''नवयुवा''', '''मूल्याङ्कन '''मासिकलगायत अन्य पत्रपत्रिकामा नियमित स्तम्भलेखन गरिसकेका छन्। यस्तै रेडियो नेपालका '''बालकार्यक्रम''', '''दिनप्रतिदिन '''जस्ता कार्यक्रममा उनका कविता, प्रहशन, नाटकहरू प्रसारण, प्रहसन भइसकेका छन्।

==कला यात्रा==
सानैदेखि ठट्यौली स्वभावका गजुरेलको कलाकारितामा प्रवेश पनि सानै उमेरमा नै भएको थियो। वि. सं. २०४० सालमा [[झापा जिल्ला|झापा]]को सतासीधाममा दशैँको अवसरमा प्रदर्शित नाटक खेलेर कला क्षेत्रमा प्रवेश गरेका उनी वि. सं. २०४५ मा '''हिमालय माध्यमिक विद्यालय''', [[दमक नगरपालिका|दमक]], [[झापा जिल्ला|झापा]]को अतिरिक्त कृयाकलापमा हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुति गरेर पुरस्कृत भएपछि कला क्षेत्रमा लाग्न हौसिएका थिए। त्यसपछि गाउँघरका पूजाआजा तथा अन्य साँस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा उनको खोजी हुन थालेको थियोे। वि. सं. २०४५ को अन्ततिर [[काठमाडौँ]] आएपछि [[रेडियो नेपाल]]को बालकार्यक्रममा नियमित कविता वाचनमा भाग लिन थालेमा थिए। उनी पढ्ने पद्मोदय मा. वि. को नजिकैका [[रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पस]], [[नेपाल ल क्याम्पस]], '''विश्वभाषा क्याम्पस'''लगायत अन्य क्याम्पसमा दाइहरूले उनलाई मञ्च दिन थालेमा थिए भने पछि उनी विद्यार्थी सङ्गठनहरूको कार्यक्रमहरूमा उनको माग हुन थालेको थियो। ती मञ्चबाट उनले आफ्नो कलाकारितालाई निखार्दै लगेको पाइन्छ। चालिसको दशकको अन्त्य, पचासको दशकको सुरूदेखि नै उनी स्थापित हास्यव्यङ्ग्य कलाकारको रूपमा चिनिन थालेका थिए। उनले पहिलो पारिश्रमिक वि. सं. २०५० सालमा [[दार्जिलिङ]]का लागि [[काठमाडौँ]]बाट निस्किएको अडियो क्यासेटमा स्वर दिएर प्राप्त गरेका थिए।

वि. सं. २०५२ सालमा [[रेडियो नेपाल]]बाट प्रसारित हुने मानवअधिकार सम्बन्धी कार्यक्रममा ''''कुरा गर्‍यो कुरैको दुःख''''&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=सिम्रन स्याङ्बो तामाङ|भाषा=नेपाली|शीर्षक=ह्याप्पी बर्थ डे मनोज गजुरेल ! व्यक्ति एक, अवतार अनेक|युआरएल=https://kendrabindu.com/post/147615|प्रकाशक=केन्द्रविन्दु|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; भन्ने प्रस्तुतिबाट लोकप्रियताको शिखर चढ्न सुरूका उनले त्यही वर्ष रेडियो नेपालको १०० मेघाहर्जबाट बेलुकी प्रसारित हुने ''''गुडनाइट एफएम''''मा पहिलो रेडियो प्रस्तोताको अनुभव लिएका थिए। वि. सं. २०५३ सालदेखि साङ्ग्रिला च्यानलबाट प्रसारण हुने ''''रमाइलो साङ्ग्रिला'''' कार्यक्रम चलाएर उनी टेलिभिजन कार्यक्रममा देखिन थालेका थिए।

==राजनैतिक जीवन==
आफ्नो कलाकारितालाई निखार्न उनले राजनैतिक मञ्चहरूलाई भरपूर उपयोग गरे। वि. सं. २०४५ सालमा हिमालय मा. वि. मा राजनीतिक व्यङ्ग्य प्रहशन गरेपश्चात् उनी तत्कालीन प्रशासनको तारो भए। सोही वर्ष [[काठमाडौँ]] आएका उनी पद्मोदय मा. वि. मा पढ्दा वि. सं. २०४६ को आन्दोलन उत्कर्षमा पुगेको थियो। त्यहाँ उनले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा माले]] निकट [[अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन|अनेरास्ववियु]] पाँचौको सदस्यता लिए र सोही स्कुलको प्रारम्भिक कमिटीको अध्यक्ष भए। वि. सं. २०४६ को आन्दोलनमा विद्यालयस्तरीय आन्दोलन परिचालन समितिका सदस्य भएका उनलाई चैत्र २४ आन्दोलनमा तीघ्रामा गोली लाग्यो। उनलाई मानव अधिकार संस्थाले 'जिउँदो सहिद'को सम्मान पनि दियो। 

प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएपश्चात् वि. सं. २०४७ सालमा [[जनमोर्चा नेपाल]] निकट अखिलको सदस्य बनेका उनी [[रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पस]]को अध्यक्ष भए। वि. सं. २०५१ सालमा सोही क्याम्पसबाट स्ववियू सभापतिका उम्मेदवार बनेका उनले [[अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन|अनेरास्ववियु]] पाँचौँका उम्मेदवार राजेन्द्र राईको समर्थनमा आफ्नो उम्मेदवारी फिर्ता लिए। सोही अवसरमा उनले गरेको भाषण नै उनको अन्तिम औपचारिक राजनीतिक भाषण थियो। त्यतिबेला उनले स्ववियू सभापतिको उम्मेदवारी फिर्तामात्र गरेनन् आफूलाई औपचारिक राजनीतिक जीवनबाट पनि फिर्ता गरे।

==कलाकारिता==

नेपाली हास्यव्ङ्ग्य विधामा छुट्टै पहिचान र अस्तित्व बनाएका मनोज गजुरेल वौद्धिक कलाकारका रूपमा चिनिन्छन्। उनको प्रस्तुतिमा हास्यव्यङ्ग्य र मनोरञ्जका साथै सामाजिक न्याय, राजनैतिक स्वतन्त्रता र मानवीय मूल्य मान्यताको पक्षधरता पाइन्छ।&lt;ref name=गजुरेल&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=विश्वका १८ कमेडियनमा मनोज गजुरेल|युआरएल=https://www.himalpost.com/manoj-gajurel/|प्रकाशक=हिमाल पोस्ट|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; उनी सामाजिक, राजनैतिक, नैतिक, मानवीय कुरीति, कुसंस्कार, विसङ्गति माथि प्रहारमात्र गर्दैनन् त्यसको समाधानका उपाय साथै सकारात्मक पक्षलाई प्रोत्साहन समेत गर्दछन्। अध्ययनशील कलाकार गजुरेल कलाकारितामा आध्यात्मिक चिन्तनलाई पनि घुसाउछन्। उनले नेपाली हास्यव्यङ्ग्य कलाकारितालाई देश तथा विदेशमा समेत चिनाउन तथा स्थापित गराउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। तत्कालीन राजा [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]को नक्कल गरेर नेपाली हास्यव्यङ्ग्य कलाकारितालाई विश्वका सञ्चार माध्यमसम्म मात्र पुर्‍याएनन् गणतन्त्र नेपाललाई स्थापित गराउन टेवा समेत गरेका थिए। पछिल्लोपटक [[भारत]]ले [[नेपाल]]माथि लगाएको नाकाबन्दीको बेला [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]मा [[नरेन्द्र मोदी]] बनेर गरेको 'क्षमापूजा' भारतीय सञ्चार माध्यमबाट प्रसारित भएको थियो।&lt;ref name=मोदी/&gt; [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]को [[ह्वाइट हाउस]]अगाडि अन्तरराष्ट्रिय जनसमुदायका बीच उनले गरेको [[भारत]]का प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]]को नकललाई अन्तररास्ट्रिय सञ्चार माध्यमले समेत प्रसारण गरेको थियो। यसले [[भारत]]लाई अझै प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]]लाई [[नेपाल]]माथि लगाइएको नाकाबन्दी फिर्ता लिन दवाव सृजना गरेको थियो। पछिल्लोपटक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]का राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]को नक्कल गरिएको प्रस्तुति डेलीमेल, सिविएस लगायतका पत्रिकाले पनि प्रकाशित गरेको थियो।&lt;ref name=ट्रम्प/&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=ट्रम्पको ‘नक्कली’गर्ने विश्व सूचीमा मनोज गजुरेल पनि|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/131409|प्रकाशक=जनबोली|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; यसै प्रस्तुतिलाई मध्यनजर गरेर अमेरिकी अनलाइन सीबिएस न्युजले समेत उनलाई विश्वका १८ हास्य कलाकारहरूको सूचीमा राखेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=सीबीसी न्युजमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको क्यारिकेचर गर्ने मनोजको चर्चा|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2018/03/08/86872/|प्रकाशक=न्युज अफ नेपाल|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; वि. सं. २०६५ सालमा [[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]को नक्कल गरेर '२०७५ को नयाँ नेपाल' भन्ने कार्यक्रम निक्कै लोकप्रिय भएको थियो। यही कार्यक्रममा उनले नेपालमा रेल आएको र पानीजहाज चलेको प्रसङ्ग भित्र्याएका थिए। तीनदर्जन भन्दा देशमा आफ्नो प्रस्तुति दिइसकेका उनी हाल लोकप्रिय कार्यक्रम 'ढुक्क हुनुहोस्' कार्यक्रममा [[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]को भूमिका गर्दैछन्।
उनी नेपाली हास्यवङ्ग्यकलाकार तथा लेखकमा मात्र सीमित नभई उनी एक बहुआयामिक व्यक्तित्व हुन्। सामाजिक अभियन्ता उनी विभिन्न सामाजिक कार्यक्रमहरूमा पनि संलग्न छन्। अध्ययनशील मनोज गजुरेलको प्रस्तुतिमा अध्यात्मक चिन्तन पनि भेटिन्छ। उनी विभिन्न कार्यक्रमहरूमा उत्प्रेरक व्यक्तित्वका रूपमा पनि प्रस्तुत हुन्छन्। मनोजले पछिल्लो समय पहिलो पटक भ्रस्टाचार विरुद्द अभियानको रूपमा निर्माण भएको चलचित्र  'सयकडा दश' (निर्देशक: रामशरण पाठक) मा पनि चरित्र अभिनेताको रूपमा अभिनय गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|भाषा=नेपाली|शीर्षक=मनोज गजुरेल चलचित्र ‘सय कडा दश’ को हिरो|युआरएल=http://www.ratopati.com/story/41131|प्रकाशक=रातोपाटी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;

==मनोज गजुरेलले नक्कल गरेका प्रमुख चरित्र==
* प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली]]
* पूर्व प्रधानमन्त्री [[पुष्पकमल दाहाल]] '[[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]'
* पूर्व प्रधानमन्त्री [[माधवकुमार नेपाल]]
*नेपाली काङ्ग्रेस सभापति शेर बहादुर देउवा 
* भारतीय प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]]&lt;ref name=मोदी&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मोदी बन्न भारतबाट दाह्रीजुँगा झिकाइयो : मनोज गजुरेल|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/215155|प्रकाशक=अनलाइन खबर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;
* अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]&lt;ref name=ट्रम्प&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ट्रम्पको क्यारिकेचर गर्ने विश्वका १८ कलाकारको सूचीमा मनोज गजुरेल|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/92390|प्रकाशक=अन्नपूर्ण पोस्ट|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;
* चिनियाँ राष्ट्रपति [[सि जिनपिङ|सि चिनफिङ]]&lt;ref name=सि&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=चिरञ्जीवी पौडेल|शीर्षक=सी चिनफिङ अवतारमा मनोज गजुरेल कति सफल ?|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2019/11/807628|प्रकाशक=अनलाइन खबर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;
* [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन|विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]का प्रमुख&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मनोज गजुरेलको नयाँ अवतार : डब्ल्यूएचओका प्रमुख|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2020/07/881439?utm_source=xotkari|प्रकाशक=अनलाइन खबर|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;
* [[लालबाबु पण्डित]]
* दक्षिण भारतीय 
* अरबी शेख
* चिनियाँ
* पूर्व अख्तियार प्रमुख [[लोकमान सिंह कार्की]]
* भारतीय कलाकार [[अमिताभ बच्चन]]
* [[बाबा रामदेव]]
* [[मातृकाप्रसाद यादव]]
* सभामुख [[कृष्णबहादुर महरा]]
*[[महिन्दा राजपाक्षे]]

==चित्र दिर्घा==
&lt;gallery&gt;
File:Manoj Gajure13.jpg|[[डोनाल्ड ट्रम्प|डोनाल ट्रम्प]]को भूमिकामा गजुरेल
File:Manoj Gajurel10.jpg|[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]को भूमिकामा
File:Manoj Gajurel9.jpg|अरवी [[सेख]]को भूमिकामा
File:Manoj Gajurel8.jpg|thumb|एक कार्यक्रममा प्रस्तुति दिदै गजुरेल
File:Manoj Gajurel7.jpg|[[पण्डित]]को भूमिकामा
File:Manoj Gajurel6.jpg|[[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]को भूमिकामा
File:Manoj Gajurel2.jpg|thumb|अभिनय गर्दै गजुरेल
File:Manoj Rajapaksha.jpg|[[महिन्दा राजपाक्षे]]को भूमिकामा
&lt;/gallery&gt;

==चलचित्र यात्रा==
प्रयत्क्ष हास्यव्यङ्ग्यमा रमाइरहेका मनोज गजुरेल ''''सयकडा दश'''' चलचित्र मार्फत् नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा पाइला टेकेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=मनोज गजुरेलको 'सयकडा दश' माघ १८ मा रिलिज हुने|युआरएल=https://www.setopati.com/art/art-activity/166637|प्रकाशक=रातोपाटी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt; भ्रष्ट्राचारले प्रेम परिवार र समाजमा पारेको प्रभावका बारेमा बनेको चलचित्र सयकडा दश चलचित्रको उनी प्रमुख पात्र मध्ये एक हुन्। यस्तै उनी मह सञ्चारद्वारा निर्मित चलचित्र '''दालभात तरकारी'''मा पनि अतिथि भूमिका निर्वाह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=फिल्म दाल भात तरकारीले ५१ दिन मनाउँदा भब्य पार्टी|युआरएल=https://samachardainik.com/news-details/22763/i-technepal.com|प्रकाशक=समाचार दैनिक|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;

==संलग्नता==
* उपाध्यक्ष – सिस्नुपानी नेपाल&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=सिस्नुपानी नेपालले यसरी सम्झियो 'बा' (भिडिओ)|युआरएल=https://www.setopati.com/art/art-activity/188907|प्रकाशक=सेतोपाटी|मिति=|पहुँचमिति=३१ जुलाई २०२०}}&lt;/ref&gt;
* सम्पादक – गजुरियल गार्डेन प्रा.लि.
* सम्पादक – गजुरियल डटकम
* इन्सेक

==पुरस्कार तथा सम्मान==
* भैरव अर्याल स्मृति पुरस्कार - २०७२&lt;ref&gt;[https://www.onlinekhabar.com/2016/09/481109 भैरव स्मृति सम्मान मनोज गजुरेललाई - अनलाईन खवर]&lt;/ref&gt;


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
* [https://www.gajureal.com/about-us मनोज गजुरेलको आधिकारिक जालस्थल]
* [https://www.facebook.com/gajubook मनोज गजुरेलको फेसबुक पृष्ठ]

[[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हाँस्य कलाकारहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७४ मा जन्म]]
[[श्रेणी:ताप्लेजुङ जिल्लाका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>2hs15kgh7v8zq1xjjxnmyc9imxgs9v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धनकुटा जिल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6320</id>
    <revision>
      <id>1369310</id>
      <parentid>1354876</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1369310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73729" sha1="47br7ft7vybu80qvybtssvih6qja90d" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|कोशी प्रदेशको एक पहाडी जिल्ला}}
{{Infobox settlement
| type                = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| name                = धनकुटा जिल्ला
| nickname            = 
| image_skyline       = Sunset &amp; Tea Garden.jpg
| image_caption       = धनकुटाको [[हिले]]स्थित चिया बगानबाट देखिएको सूर्यास्तको दृश्य
| image_map           = Dhankuta district locator.png
| mapsize             = 300
| map_caption         = धनकुटाको अवस्थिति
| image_map1          = धनकुटा जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png
| mapsize1            = 300
| map_caption1        = धनकुटा जिल्लाको राजनीतिक विभाजन
| subdivision_type    = देश
| subdivision_name    = {{NPL}}
| subdivision_type1   = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1   = [[कोशी प्रदेश]]
| parts_type          = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]
| parts_style         = coll
| p1                  = [[नगरपालिका|'''नगरपालिका''']]
| p2                  = [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]]
| p3                  = [[पाख्रिबास नगरपालिका|पाख्रिबास]]
| p4                  = [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी]]
| p17                 = [[गाउँपालिका|'''गाउँपालिका''']]
| p18                 = [[साँगुरीगढी गाउँपालिका|साँगुरीगढी]]
| p19                 = [[चौबिसे गाउँपालिका|चौबिसे]]
| p20                 = [[सहिदभूमि गाउँपालिका|सहिदभूमि]]
| p21                 = [[छथर जोरपाटी गाउँपालिका|छथर जोरपाटी]]
| established_title   = स्थापना
| established_date    = [[राणा शासन]] कालमा
| established_title1  = पुनर्गठन
| established_date1   = १९६२
| seat_type           = सदरमुकाम
| seat                = [[धनकुटा]]
| government_type     = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]]
| governing_body      = जिसस, धनकुटा
| area_total_km2      = ८९२
| population_as_of    = २०२१
| population_total    = १६३४१२
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = घरधुरी
| population_blank1   = ३७,६१६
| demographics_type1  = [[जनसाङ्ख्यिकी]]
| demographics1_title1 = जातीय समूहहरू
| demographics1_info1 = २१% [[राई]]&lt;br /&gt; १५% [[क्षेत्री]]&lt;br /&gt; १२.८% [[लिम्बू]]&lt;br /&gt; १०% [[मगर]]&lt;br /&gt; ३७% अन्य
| demographics1_title2 = महिला [[♀]]
| demographics1_info2 = ५३%
| demographics_type2  = [[मानव विकास सूचकांक]]
| demographics2_title1 = प्रतिव्यक्ति आय (अमेरिकी डलर)
| demographics2_info1 = $१,२५७
| demographics2_title2 = गरिबी दर
| demographics2_info2 = १५.९%
| demographics2_title3 = साक्षरता दर
| demographics2_info3 = ७४%
| demographics2_title4 = औसत आयु
| demographics2_info4 = ६९
| blank_name_sec1     = [[नेपालका भाषाहरू|मुख्य भाषाहरू]]
| blank_info_sec1     = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[राई भाषा|बान्तावा]], [[मगर भाषा|मगर]]
| timezone1           = [[नेपाली समय]]
| utc_offset1         = +०५:४५
| area_code_type      = टेलिफोन कोड
| area_code           = २६
| website             = {{URL|ddcdhankuta.gov.np}}
}}

[[File:दुम्से किराँतेश्वर महादेव मन्दिर.jpg|thumb|धनकुटा जिल्लामा अवस्थित दुम्से किराँतेश्वर महादेव मन्दिर]]
'''धनकुटा जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र|पूर्वाञ्चल]] विकास क्षेत्रको, [[कोशी अञ्चल]]मा अवस्थित पहाडी जिल्ला हो । यस जिल्लाको सदरमुकाम [[धनकुटा नगरपालिका]] पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको क्षेत्रीय सदरमुकाम पनि हो ।
विक्रम सम्बत २०१९ साल अघि विभिन्न नामले देशकै प्रशासनिक एकाईको रूपमा काम गर्दै आएको धनकुटा वि.सं. २०१९ साल बैशाख १ गते तात्कालिन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को शासनकालमा धनकुटा जिल्ला भनी नामाकरण गरिएको हो । यस जिल्लाको पूर्वमा [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] र [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] जिल्ला, पश्चिममा [[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर]] र [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]], उत्तरमा [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा जिल्ला]] र दक्षिणमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[सुनसरी जिल्ला]] रहेका छन् । यसरी चारैतिरबाट जिल्लाहरूले घेरिएको भए पनि धनकुटा जिल्लाको माथिका जिल्लाहरूसँगको सिमाना विभिन्न खोला र नदीहरूले छुट्टयाएका छन् । वि.सं. २०३२ सालमा तत्कालिन सुनसरी जिल्लाको [[आहाले]] गाविस यस जिल्लामा समाविष्ट भइसकेपछि ८९१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा विस्तृत हुन पुगेको धनकुटा जिल्ला हाल ३५ गाविसहरू, एक नगरपालिका, ११ इलाका तथा दुई निर्वाचन क्षेत्रमा विभक्त रहेको छ।

==जिल्लाको नामाकरण==
जिल्लाको नामकरण सम्बन्धमा एकमत छैन । धनकुटा जिल्ला नामाकरणको पछाडिका कारणहरूलाई निम्न अनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ । 
* '&quot;धान्यकुट&quot;' - संस्कृत भाषामा धान्य - धान र कुट - पर्वत वा शिखर या राशि भन्ने हुन्छ। धान्यकुटको शाब्दिक अर्थ धानको राशि जस्तै देखिने कुनै पर्वत हुने र त्यस्तो पर्वत भएको स्थल नै धान्यकुट हुने हुँदा यस जिल्लाका आसपास धेरै पहाडी खण्डहरू रहेका कारण यस जिल्लालाई धान्यकुट - धानकुट - धानकुटा - हुँदै '''धनकुटा''' भएको हो।
* कसैको भनाइ अनुसार यहाँ धनकुटा नामको देवीस्थान रहेकोले यसको नाम धनकुटा रहन गएको हो।
* केही स्थानीयहरूको भनाइ अनुसार चुलीवन नजिककतै किरात आठपहरियाहरुको धान कुट्ने ठूलो ओखल रहेको कारण यसको नाम धनकुटा रहन गएको हो।
* [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]]को [[कानपुर]]मा धनकुट्टी चैत्य छ। त्यस चैत्यसँग यी किरात आठपहरियाहरुको बलिया नाता हुनाले यसको नाम यस्तो रह्यो।
* अर्को किम्बादन्ती अनुसार - वर्तमान कागते भन्ने ठाउँमा ठूलो पोखरी थियो। त्यो भन्दा अलिक माथि लामो अर्को पोखरी पनि भएको कुरा बूढापाकाबाट सुन्न पाइन्छ। यसका दुवैतिर अग्ला डाँडाँहरू अहिलेसम्म छँदैछन्। कुनै कल्पनाशील मनुष्यले यी दुई थुम्कालाई ढिकीका खाबाँ लामो पोखरीलाई [[ढिकी]] र ठूलो पोखरीलाई [[ओखल र मुसल|ओखल]]जस्तो लागेर अहो यो त धान कुट्ने ठाउँ पो रहेछ भन्यो''। चल्दै जाँदा &quot;धानकुटा''बाट अपभ्रंस हुँदै '''धनकुटा''' भएको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ। &lt;ref&gt;धनकुटा नगरपालिका एक चिनारी २०५३ पेज नं ६-८&lt;/ref&gt;

माथिका विभिन्न कारणहरूमध्ये तार्किक दष्टिले उपयुक्त मानिएको कारणहरूमा नं. १मा चर्चा गरिएको कारण केही हदसम्म ठीक मान्न सकिन्छ किनभने यस जिल्लाको भू-धरातलभित्रको अनेकौँ यस्ता धानका राशि जस्ता थुम्काहरू रहेका छन् जुन अहिले पनि देख्न सकिन्छ। यस नामलाई स्मरण गराइरहेको जस्तो भान भइरहन्छ। अर्को ५ नं.मा उल्लेख गरिएको बुदाँ पनि जनश्रुतिमा बढी चर्चा गरिएको र सान्दर्भिक नामकरण जस्तो देखिन्छ तथापि हाल कागते पोखरी देख्न सकिदैंन। यति हुदाँहुँदै पनि यसलाई पुष्टि मिल्ने दुई थुम्काहरू उभोपट्टिको छेउमा ढिकीको खाँवा झैं भएर पनि रहिरहेका छन्।

== प्रशासनिक विभाजन ==
जिल्लामा ३ नगरपालिका, ४ गाउँपालिका गरि ७ वटा [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तह]]हरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+धनकुटा जिल्लाका स्थानीय तहहरू
!क्रम
!स्थानीय तहहरू
!समावेश गाविसहरू
!वडा सङ्ख्या
!केन्द्र
!जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]])
!क्षेत्रफल (वर्ग&lt;br&gt;किमी)
!जनघनत्व (वर्ग&lt;br&gt;किमी)
|-
|१
|[[पाख्रीबास नगरपालिका]]
|[[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]], [[सान्ने]], [[फलाँटे]], [[घोर्लिखर्क]] र [[मुगा]]
|१०
|[[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]]
|१९,१०४
|१४४.२९ 
|१३०
|-
|२
|[[धनकुटा नगरपालिका]]
|[[भिरगाउँ]] र [[बेलहरा]]
|१०
|धनकुटा बजार
|३५,९८३
|१११ 
|३२०
|-
|३
|[[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी नगरपालिका]]
|[[मारेकटहरे]], [[डाँडागाउँ, धनकुटा|डाँडागाउँ]], [[चानुवा]], [[लेगुवा]], [[अर्खौँले जितपुर]] र [[मुर्तीढुङ्गा]]
|९
|[[अर्खौँले जितपुर]]
|२२,१८२
|१२९.३९ 
|१७०
|-
|४
|[[साँगुरीगढी गाउँपालिका]]
|[[बुढी मोरङ]], [[खुवाफोक]], [[फक्सिब]], [[डाँडाबजार]], [[भेडेटार]], [[महाभारत, धनकुटा|महाभारत]] र [[आहाले]]
|१०
|[[भेडेटार]]
|१९,५६१
|१६६.४४ 
|१२०
|-
|५
|[[सहिदभूमि गाउँपालिका]]
|[[छिन्ताङ]], [[खोकु]] र [[आँखिसल्ला]]
|७
|[[खोकु]]
|१७,७६७
|९९.५५ 
|१८०
|-
|६
|[[छथर जोरपाटी गाउँपालिका]]
|[[हात्तिखर्क]], [[ताँखुवा]], [[तेलिया]] र [[परेवादिन]]
|६
|[[ताँखुवा]]
|१६,४५६
|१०२.८३ 
|१६०
|-
|७
|[[चौबिसे गाउँपालिका]]
|[[छ नम्बर बुधबारे]], [[मुढेबास]], [[कुरुलेतेनुपा]], [[वसन्तटार]], [[राजारानी]], [[मौनाबुधुक]] र [[बोधे]]
|८
|[[राजारानी]]
|१७,६७७
|१४७.०६ 
|१२०
|}
[[File:धनकुटा जिल्लाका गाविसहरू.png|thumb|धनकुटा जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]]

==ऐतिहासिक पृष्ठभुमि==
इतिहासको प्रामाणिक कालमा [[लिम्बुवान]] क्षेत्रका ६ जिल्लाहरू संखुवासभा, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ्ग र इलाम मध्येको एक जिल्ला धनकुटा हो। यस क्षेत्रमा लिम्बुवान राज्य भएको बखत केन्द्रीय शासन व्यवस्था लिच्छवि शासकहरूका हातमा थियो। इतिहासको कुनै कालखण्डमा लिम्बुवान क्षेत्रमा विभिन्न किराँती शासकहरूले शासन गरेका र त्यस पूर्वको लिम्बुवान क्षेत्रलाई याक्थुङ लाजे '''फेदाप''' भनिएको र धनकुटा जिल्ला पनि त्यसै फेदाप क्षेत्रभित्र पर्ने इतिहासकारहरूको राय छ। त्यो देश धनुर्वाणको सहायताले जितेको हुनाले पुरानो याक्थुङ लाजे '''फेदाप''' नया नाम लिम्बुवान राखियो लि = धनु, आवु = हान्ने, वाननाउ = लाउनु अर्थात [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]मा धनुर्वाणले जितेको देश लिम्बुवान हो भन्ने तर्क इतिहासकारहरूले अघिसरेका छन। [[किराँत जाति|किरात]] समुदाय भित्रकै सरदारहरूका दश सन्तानले होन्देन हांग, याकोतेद हांग, चेस्वी हांग, लारासो पांगबो हांग, खेसिब हांग, इकाङ्सो हांग, खाडी हांग र इमे हांग लगायत आठजना याक्थुङ राजाहरूलाई धनुर्वाणले मारेर लिम्बुवान कब्जा गरेका थिए। यसरी दश सरदारहरूले आफ्नो हातमा पारेका लिम्बुवान क्षेत्रलाई विभिन्न दश भागमा विभाजन गरी शासन गर्न थाले भन्ने दावी पनि इतिहासकारहरूले गरेका छन्।

यस लिम्बुवान क्षेत्रमा विभिन्न किराँती शासकहरूले शासन गरे पनि उनीहरू सबै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण देखिदैनन। तिब्वती राजा स्रोङचङ गम्पोको सहयोग लिएर लिम्बुवान माथि आक्रमण गर्ने मुङमाव रोंग राजाका समयमा उनको राज्य तिव्वतसम्म फैलिएको र हिउँदेकालीन राजधानी साँगुरी भन्ज्याङ थियो। लाशा वंशका उवाहांगले लिम्बुवान माथि बिजय प्राप्त गरेर सन् ८४९ - ८६५ सम्म शासन गरे। पछि उनका छोरा मावोहांग सन् ८६५- ८८२ सम्म लिम्बुवानमा शासन गरेर उनले यूमा धर्म प्रचलित गराए। किरात लिम्बुहरूमा अझै पनि यूमा धर्म प्रचलित छ। मावोहांगको शासनको कमजोरीपनको फाइदा उठाएर नया लिम्बु लिपिका आविष्कारक सिरिजंगा हाङले लिम्बुवान क्षेत्रको शासन आपुनो हातमा लिएर सन् ८८० - ९१५ सम्म बर्चस्व कायम गरेको कुरा विभिन्न इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका छन। 
यसपछि अभिमान सिंह बस्न्यातले विजयपुरदेखि माथि महाभारतका डाँडामा रहेको साँगुरी गढीमा गोर्खाली सैनिक दल पठाई त्यस गढ कब्जा गरे र त्यसतिरबाट पहाडपट्टि घुम्ने बाटो खोले। अभिमान सिंह बस्न्यातले माझ किरात (खम्बुवान)को [[चौदण्डी]] राज्यमाथि विजय गरिसकेपछि उक्त कदम चालेका थिए। पूर्वका लिम्बुवान राज्यका किरात लिम्बु शासकहरूसँग [[पृथ्वीनारायण शाह]] डराएबाट यो राज्य एक ऐतिहासिक कालखण्डमा शक्तिशाली राज्य र शासकको रूपमा चित्रित भएको पाइन्छ। तथापि यो राज्यलाई पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानमा वि. सं १८३१ (सन् १७७४ मार्च)मा समावेश हुन आएको पाइन्छ। यस समयमा लिम्बुवान क्षेत्र भित्र  जिल्लाहरू मोरङ,सुनसरी, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ र संखुवासभा नेपालमा गाभिएको थिए। लिम्बुवान क्षेत्रको शक्ति र प्रभावलाई मूल्याङ्कन गरेर पृथ्वीनारायण शाहले वि. सं १८३१ श्रावण २२ गते सोमवारका दिन लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बुहरूलाई रजौटाका रूपमा मान्यता दिएका थिए।&lt;ref&gt;धनकुटा जिल्लाको वस्तुगत विवरण, २०६२, केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग&lt;/ref&gt;

नेपाल एकीकरण हुनु अघि हालको धनकुटा जिल्लाको भू-भाग [[लिम्बुवान]] (पल्लो किरात) राज्य अन्तरगत पर्दथ्यो। काठमाडौँमा मल्ल राजाहरूको शासनकालको समयमा अथवा नेपालमा बाइसी चौविसी राज्य हुँदा धनकुटा भेगमा 'हाङ'(राजा)को दर्जाबाट लिम्बूहरू राज्य गर्दथे। नेपाल एकीकरण अभियानका क्रममा लिम्बुवान (पल्लो किराँत)का १७ थुमहरू गोरखाली सेनाले आफ्नो अधीनमा लिएपछि इ.स . १७७४ देखि पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा प्रशासित हुन थालेको उल्लेख भएको पाइन्छ।

राजेन्द्रविक्रम शाह र प्रधानमन्त्री [[भीमसेन थापा]]को शासनकालमा प्रशासनिक दृष्टिकोणले वि. सं १८७३ साल पश्चात देश १० जिल्लामा विभाजन भयो। विभाजन अनुसार दूधकोशी पूर्व काेशी नदि  सम्म  माझकिराँत (खम्बुवान) तथा काेशी नदि पूर्व मेची नदि सम्म लिम्बुवान (पल्लोकिराँत) भू-भाग अन्तर्गत पर्दथ्यो। राणाकालका तेस्रो प्रधानमन्त्रीका रूपमा वि.सं १९४२ साल तिर बीर शम्सेर भए। यिनैको कार्यकालमा नेपालको १० जिल्लाहरूलाई बत्तीस जिल्लामा विभाजन गरियो। यसै समयदेखि जिल्लाहरूको स्वरूपमा एकरूपता आएको र सामान्य परिवर्तन वाहेक राणाकालको अन्त्यसम्म जिल्लाहरूको त्यही स्वरूप रहेको देखिन्छ। पहाडी बीस जिल्लाहरूमा साधारणतया एक जना वडाहाकिम रहने व्यवस्था लागु गरियो। तर ती बीस जिल्लामध्ये पाल्पा, धनकुटा र डोटी जिल्लाहरूलाई विशेषस्थान प्राप्त भयो। पश्चिममा पाल्पा र डोटी, पूर्वमा धनकुटा जिल्लालाई गौंडा बनाइयो। धनकुटा गौंडा वडाहाकिमको अधीनमा पूर्वमा १ नम्बर, २ नम्बर, ३ नम्बर, ४ नम्बर, इलाम र धनकुटा गरी ६ जिल्ला पर्दथे। त्यससमयको धनकुटा जिल्लाको क्षेत्रफल पनि ठूलो थियो। हालको संखुवासभा, तेह्रथुम, ताप्लेजुङ्ग, पाँचथर र धनकुटा गरी ५ जिल्लाको भू-भाग त्यसवखत धनकुटा १ जिल्लाको रूपमा थियो। धनकुटा गौंडा बनाइएको कारणले पूर्व क्षेत्रको धनकुटा जिल्ला ठूलो प्रशासनिक केन्द्र भयो।

२०१९ सालमा नेपाललाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजन गरिएपछि छथर पश्चिम, धनकुटा, खाल्सा, मिक्लुङपहाड, चौविसे र झलहरा गरी छथुमहरू गाभेर धनकुटा जिल्ला बनाइयो। चौध अञ्चल ७५ जिल्ला विभाजन हुँदा साविकमा धनकुटा जिल्लाले चर्चेको भू-भाग पाँच जिल्लामा बाँडिएपछि हालको धनकुटा जिल्ला ६ वटा थुमहरू मिलेर बनेको सानो भू-भागमा सीमित रह्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ddcdhankuta.gov.np/index.php/homes/introduction|title=धनकुटा जिल्लाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि|publisher='''जिविस धनकुटा'''}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117210618/http://ddcdhankuta.gov.np/index.php/homes/introduction |date=2010-01-17 }}&lt;/ref&gt;

==भौगोलिक अवस्थिति==
* अक्षांश: २६ डिग्रि ३५ मिनेट देखि २७ डिग्रि १९ मिनेट उत्तर
* देशान्तर: ८७ डिग्रि १९ मिनेट देखि ८७ डिग्रि ३३ मिनेट पूर्व
* सिमाना: पूर्व- [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] र [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] जिल्ला, पश्चिम-[[भोजपुर जिल्ला (स्पष्टता)|भोजपुर]] र [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]], उत्तर-[[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा जिल्ला]] र दक्षिण- [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[सुनसरी जिल्ला]]
* क्षेत्रफल: ८९१ वर्ग किलोमिटर
* सबभन्दा होचोस्थान: १२० मिटर ([[आहाले]] गाविस अन्तर्गतको कोकाहा खोला र सप्तकोशी दोभान छेउ)
* सबभन्दा अग्लोस्थान: २,७०२ मिटर ([[मुर्तीढुङ्गा]] गाविसको पटेक डाँडा)

==भौगोलिक विभाजन==
===भूखण्डका आधारमा===
भूखण्डका आधारमा यस जिल्लालाई पहाडी तथा बेंसी गरी दुई भागमा हेर्न सकिन्छ।
[[File:Basantatar.jpg|thumb|धनकुटा जिल्लामा अभस्थित [[वसन्तटार|बसन्तटार]] गा.वि.स.को एक दृष्य]]

*'''पहाडी भूखण्ड''':- जिल्लाको उत्तरी भेगको भू–भाग मिल्के डाँडाका शाखा उपशाखाबाट निर्मित पहाडी भाग हो। यस भूखण्डमा नै [[ध्वजे डाँडा]] २,०४७ मिटरमा रहेको छ। दक्षिणी खण्डको भू–भाग [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत श्रृङ्खला]]को उत्तरी पाखोमा पर्दछ। जिल्लाको अधिकांश जस्तो भू–भाग पहाडी भूखण्डमा नै पर्दछ।
*'''बेसी भूखण्ड''' :- धनकुटा जिल्लाको भू–भागलाई सिंचित गर्ने विभिन्न खोला तथा नदीहरूले बनाएका वा तिनको आसपासमा अवस्थित भू–खण्ड यसमा पर्दछन। खास गरी [[अरुण नदी|अरुण]], [[तमोर नदी|तमोर]] जस्ता नदीहरूका साथै लेगुवा, मुगा, माङमाया, निवुवा र कोकाहा जस्ता खोलाहरूको आसपासमा यी बस्ती तथा फाँटहरू अवस्थित छन। यस बेसी खण्डमा जिल्लाका चर्चित टारहरू पनि पर्दछन। यी टार एवं बेसीहरू पहाडी भूखण्ड भन्दा खेतीपातीका लागि बढी उर्वर एवं उब्जाउ छन।

===उचाईको आधारमा===
यस जिल्लालाई उचाईका आधारमा हेर्दा १२० मिटर [[आहाले]] गाविस अन्तर्गतको कोकाहा खोला र [[सप्तकोशी नदी|सप्तकोशी]] दोभान छेउ देखि २,७०२ मिटर [[मुर्तीढुङ्गा]] गाविसको पटेक डाँडा सम्म फैलिएको पाइन्छ। यसरी १२० - २७०२ मिटरको फैलावटको उचाइमा रहेको धनकुटा जिल्लाको भौगालिक स्वरूपमा मात्र विविधता नभई यसको हावापानीमा समेत विविधता देख्न पाइन्छ। यस जिल्लालाई भू-धरातललाई उचाइको आधारमा निम्नानुशार तिन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
*'''१२० मिटरदेखि ८०० मिटरसम्मको तल्लो भू-भाग''':
अरुण, तमोर र अन्य नदीका बेंसी तथा तल्लो भू-भाग यस क्षेत्रमा पर्दछ। पाँगो र दोमट बलौटेले ढाकेको यस क्षेत्रलाई उपलब्ध िसंचाई सुविधाले थप उर्वर र उत्पादनशील बनाउन सहयोग गरेको पाइन्छ। यस क्षेत्रमा कडा जातका बोट विरुवाहरू पाइन्छन्।

*'''८०० मिटरदेखि १,७०० मिटरसम्मको मध्य भू-भाग''':
यो क्षेत्र बेंसी र टारहरूभन्दा माथि देखि महाभारत पर्वत श्रृङ्खलाको मध्य भू-भागसम्म पर्दछ। यहाँको माटो माइका र शिष्टबाट बनेको फुस्रो खस्रो र पहेंलो किसिमको रहेको छ। यस क्षेत्रको कुनै भागमा केल्केरीयस् शिष्ट र फेलाईटबाट बनेको रातो-रातो फुस्रो र कम खस्रो माटो पाइन्छ। जिल्लाको अधिकांश जनसङ्ख्या यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गरेको देखिन्छ। पतझर जङ्गल र घाँसका रुखहरू प्रशस्त पाइने यस क्षेत्रमा भू-क्षय बढी हुन्छ।

*'''१,७०० मिटरभन्दा माथिको उच्च भू-भाग'''
महाभारत क्षेत्रको मध्य भागभन्दा माथिको भू-भाग यस क्षेत्रमा पर्दछ। यहाँको माटो गाढा खैरो रङ्ग मध्यम टेक्स्चर र माथिल्लो तहमा बढी कार्वोनिक पदार्थ रहेको पाइन्छ। ठाउँ-ठाउँमा शिष्ट र फेलाईट भएकोले भू-क्षयको लागि संवेदनशील क्षेत्र मानिन्छ। जिल्लाको कम जनसङ्ख्यामात्र यस क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन। यस भू-भागमा पाइने वनस्पति भने झाडी वर्गका मात्र पाइन्छन्। जडीबुटी उत्पादनको हिसाबले यो क्षेत्र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

==हावापानी==
[[File:Dhankuta 02.jpg|thumb|वर्षायाममा धनकुटा]]
धनकुटा जिल्लाको भू-धरातलीय स्वरूप विविधतापूर्ण रहेको देखिन्छ। यस क्षेत्रको धरातलीय स्वरूप कतै दक्षिण मोहडा फर्किएको छ भने कतै उत्तरी मोहडा फर्किएको छ। धरातलीय स्वरूपको विविधतासँगै हावापानीको विविधतामा केही न केही भिन्नता महसुस गर्न सकिन्छ, उत्तर मोहडा भएको जमीनको भागमा जति ठण्डा महसुस गरिन्छ त्यति दक्षिण फर्किएको मोहडाको जमीनमा गर्नुपर्दैन। हावापानीको विविधता कुनै पनि स्थानको उचाई पक्षसँग अनुक्रमानुपातिक सम्बन्ध राख्दछ। अर्थात उचाइ बढ्दै गए अनुसार तापक्रम क्रमशः घट्दै जान्छ भने अर्कातिर तापक्रम घट्दै गई सकेपछि हावापानी चिसो एवं शुष्क हुँदै जान्छ। १२० मिटरको उचाइदेखि २७०२ मिटरसम्मको उचाइसम्म भू- धरातलीय स्वरूप रहेको धनकुटा जिल्लाको हावापानीलाई उचाइको आधारमा हेर्दा सामान्यतः समुन्द्र सतहबाट १२०० मिटरको उचाइसम्म उपोष्ण मौसमी हावापानी, १२०० मिटर देखि २१०० मिटरसम्म न्यानो समशितोष्ण हावापानी, र २१००मिटर देखि ३३०० मिटरसम्म ठण्डा समशितोष्ण हावापानी गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ। यस जिल्लाको औसत अधिकतम तापक्रम २८.६ डिग्री सेल्सियस र न्यूनतम तापक्रम ७.१ डिग्री सेल्सियस हुन्छ भने वर्षा कुनै महिना नहुने र कुनै महिनामा ३९७.७ मिलिमिटर सम्म वर्षा हुने गर्दछ। यसका साथै हिमपातबाट प्रभावित जिल्ला अन्तर्गत धनकुटा जिल्ला नपर्ने देखिन्छ। 
 
==शैक्षिक अवस्था==
औपचारिक रूपमा शिक्षा लिने दिने कार्य सुचारु भइरहे पनि यस जिल्लामा औपचारिक शिक्षाको शुरुवात वि.सं. १९५८ सालदेखि भएको पाइन्छ। वि.सं. १९५८ सालमा खुलेको भाषा पाठशाला (हालको निशान भगवती स्थानमा स्थापित)ले नै औपचारिक शिक्षाको बीजारोपण गरेको थियो। भाषा पाठशालाबाट औपचारिक शिक्षण सिकाइ प्रारम्भ गर्नु हुने स्व.पण्डित वेदनिधि पोख्रेल धनकुटा र धनकुटेलीका अविस्मरणीय गुरु हुनुहुन्छ।

उच्च शिक्षा प्रदान गर्नका लागि धनकुटा न.पा., ६ मा धनकुटा डिग्री कलेज (हाल धनकुटा बहुमुखी क्याम्पस)को स्थापना वि.सं. २०१२ सालमा भएको हो। मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र (२०२९) र शिक्षाशास्त्र संकाय (२०३०)मा प्रवीणता प्रमाण पत्र तह र स्नातक विभिन्न विषयहरूमा अध्ययन अध्यापनको कार्य भइरहेको यस क्याम्पसमा वि. सं. २०४७ साल ताका झुल्केको कानुन संकाय भने हाल रहेको छैन। यसरी खास गरी मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकाय र शिक्षाशास्त्र संकायमा स्वत्व राख्न सफल भएको यस धनकुटा बहुमुखी क्याम्पसले वि.सं. २०५४ सालदेखि विज्ञान विषयमा प्रवीणता प्रमाण पत्र तहको अध्यापन कार्यलाई शुरु गरेको छ। लामो समयसम्म शिक्षाशास्त्र संकायको [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]मा प्रतिनिधित्व गरेको यस क्याम्पसले शिक्षा क्षेत्रका लागि आवश्यक पर्ने जनशक्ति उत्पादन गरेर शिक्षाक्षेत्रलाई महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ। हालैका दिनहरूमा स्नात्तकोत्तर तहका कक्षाहरू सञ्चालन गर्ने कुराले धनकुटा आसपासका जिल्लाहरूका गरिव तथा श्रमजीवि जनताका छोराछोरीहरूको मनोवल बढेको छ ।

यस जिल्लामा उच्च शिक्षा प्रदान गर्न अभिप्रायले विभिन्न भागहरूमा १०+२ कक्षाहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।

==यातायात==
नेपाल सरकार तथा विभिन्न दातृ राष्ट्र सङ्घ संस्थाबाट २०२२ सालदेखि नै धरान – धनकुटा सडकको सर्भे डिजाइन तथा संभाव्यता अध्ययन हुँदै आएको सिलसिलामा २०३३ सालतिर यु. के. नेपाल सडक परियोजना विधिवत रूपमा शुरु भएको हो। वि.सं. २०३८ सालतिर [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]को जिरो प्वाइन्टबाट धनकुटा सदरमुकामसम्म बाटो कालोपत्रे गर्ने काम भएको हो। विं सं. २०४३ सालमा धनकुटा सदरमुकामदेखि हिले खण्डसम्म कालो पत्रे भएको हो। कोशी राजमार्गको भेडेटार – धनकुटा सडक खण्ड ३६ किलोमिटरलाई मदन भण्डारी मार्गको रूपमा नामाकरण गरिएको छ। धनकुटा सदरमुकामदेखि [[तेह्रथुम जिल्ला]]को सिमानासम्मको ३२ किलोमिटर समेत गरी जम्मा ६८ किलोमिटर सडकले यस जिल्लाको भू–खण्डलाई उत्तर – दक्षिण आधा भागमा विभाजन गर्न पुगेको देखिन्छ।

==जिल्लाका नदीहरू==
यस जिल्लामा रहेका प्रमुख नदीहरूमा [[अरुण नदी|अरुण]], तमोर हुन भने अन्य साना तिना २८ वटा खोलानालाहरू रहेको पाइन्छ जस अनुसार केवा (क्याँवा), लेगुवा, तेलिया, ताङ्खुवा, नाबा, छरुवा, सिन्दुवा, जरुवा, नम्फुवा, रगुवा, लेउती, फेसुवा कोकाहा, तकुवा, फङ्सुवा, श्रीवानी आदि पर्दछन्।

==हावापानी==
धनकुटा जिल्लाको भू–धरातलीय स्वरूप विविधतापूर्ण रहेको देखिन्छ। यस क्षेत्रको धरातलीय स्वरूप कतै दक्षिण मोहडा फर्किएको छ भने कतै उत्तरी मोहडा फर्किएको छ। धरातलीय स्वरूपको विविधतासँगै हावापानीको विविधतामा केही न केही भिन्नता महसुस गर्न सकिन्छ, उदाहरणका लागि उत्तरी मोहडा भएको जमीनको भागमा जति चिसो/ ठण्डा महसुस गरिन्छ, त्यति दक्षिण फर्किएको मोहडाको जमीनमा गर्नुपर्दैन। हावापानीको विविधता कुनै पनि स्थानको उचाई पक्षसँग अनुक्रमानुपातिक सम्बन्ध राख्दछ। अर्थात उचाइ बढ्दै गए अनुसार तापक्रम क्रमशः घट्दै जान्छ भने अर्कातिर तापक्रम घट्दै गई सकेपछि हावापानी चिसो एवं शुष्क हुँदै जान्छ। १२० मिटरको उचाइदेखि २७०२ मिटरसम्मको उचाइसम्म भू–धरातलीय स्वरूप रहेको धनकुटा जिल्लाको हावापानीलाई उचाइको आधारमा हेर्दा सामान्यतः उपोष्ण मौसमी हावापानी (समुन्द्र सतहबाट १२०० मिटरको उचाइसम्म), न्यानो समशितोष्ण हावापानी (१२०० मिटर देखि २१०० मिटरसम्म) र ठण्डा समशितोष्ण हावापानी (२१००मिटर देखि ३३०० मिटरसम्म) गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ। (स्रोतः भट्टराई, ज्ञानेश्वर, वृहत् ज्ञानकोश समग्र नेपालको हावापानीको वर्गीकरणको आधारमा)।

==जैविक विविधता==
जिल्लामा पाइने केही जनावर र पंक्षी तथा वनस्पतिहरूको नामावली निम्नानुशार छ।
*रातो मृग, [[दुम्सी]], [[बँदेल]], [[चित्तल]], [[चितुवा]], बाँदर, लंगुर, मलसांप्रो आदि जनावरहरू।
*कालिज, लुइँचे, बकुल्ला, मैना, ढुकुर, नीलकण्ठ, कोइली, कुक्कु आदि चराहरू।
*साल, खयर, सतिसाल, चिलाउने, सल्ला, उत्तिस, चाँप, कटुस, खस्रु ,टाँकी, बडहर, कुट्मिरो, दूधिलो, कोइरालो, चिउरी, चुत्रो, लोक्ता, घगाँरु, गुराँस, पात्ले, कटुस आदि।

==खनिज साधन==
प्रदेशमा पर्ने यस धनकुटा जिल्लामा खासै खनिज पदार्थ पाउन नसके पनि चुनढङ्गा र कोवाल्ट पाइने कुरा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। (स्रोतः भट्टराइ, ज्ञानेश्वर – बृहत ज्ञानकोश)

==प्रमुख धार्मिक एवं सांस्कृतिक स्थल==
*'''[[जाल्पादेवी मन्दिर (स्पष्टता)|जाल्पादेवी मन्दिर‎]] (छिन्ताङ देवी मन्दिर)'''
अवस्थितिः [[छिन्ताङ|छिन्ताङ्ग]] गाविस ([[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा बजार]]बाट ८ कोश पश्चिम)।&lt;br/&gt;
प्रथम पूजारीः बुरुलेन नाकछोङ (राई जातिका)&lt;br/&gt;
मन्दिर संख्याः जालपादेवी र कन्यादेवीका १/१ गरी जम्मा २ वटा।
*'''[[निशान भगवती मन्दिर]]'''
अवस्थितिः [[धनकुटा नगरपालिका]] वडा नम्बर ६।&lt;br/&gt;
स्थापनाः करिब १६० वर्ष पहिले गरेको मानिने।&lt;br/&gt;
पूजाआजा प्रायः सधैंजसो हुने, दशैंको अष्टमीका दिन सेनाद्वारा विशेष वलीसहित पूजा गरिने।
*'''शिवपाञ्चायन ([[विश्रान्ति मन्दिर]])'''
अवस्थितिः [[बेलहरा]] गाविस वडा नम्बर ९ मूलघाट, [[तमोर नदी]]को किनार।&lt;br/&gt;
स्थापनाः विसं २०४०मा विश्रान्ति मन्दिर नामक गैर सरकारी संस्थाबाट निर्मित।&lt;br/&gt;
सुविधाः बृद्धाश्रमको निर्माण पश्चात हाल २० जना बृद्ध, बृद्धाका लागि आवस लगायतको प्रबन्ध, मन्दिर परिसरमा विवाह, ब्रतबन्धका लागि स्थान तथा आवासको प्रबन्ध, पितृकार्य आदि गर्नका लागि सहयोग प्रदान।&lt;br/&gt;
विशेष पूजाः शिवरात्रीको दिन मेला लाग्नुका साथै विशेष पूजा पनि गरिने।&lt;br/&gt;
कोशी राजमार्गको धरान–धनकुटा खण्डका काखमा अवस्थित रमणीय तीर्थस्थल विश्रान्ति एक पर्यटकीय स्थल पनि हो र यस मन्दिरमा
यातायातका कारण धार्मिक तिर्खा मेट्न भक्तजनहरू आइरहन्छन्।
*'''[[पाथीभरा देवी मन्दिर (धनकुटा)|पाथीभरा देवी मन्दिर]]'''
अवस्थितिः [[भेडेटार]]बाट पश्चिम (३० मिनेटको पैदल)।&lt;br/&gt;
प्रसिद्धि: [[ताप्लेजुङ जिल्ला]]को प्रसिद्ध [[पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)|पाथीभरा देवी]]को प्रतीक।&lt;br/&gt;
कच्ची सडक पुर्‍याइएको यस मन्दिरमा खास गरी धनकुटा, [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] र [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]बाट तिर्थयात्रीहरू आउने गर्दछन्।
*'''[[मधुगंगा महादेवस्थान]]'''
अवस्थितः [[भिरगाउँ]] गाविस वडा नम्बर ४, मधुखोला किनारको गुफा, करिब ६० फिट लामो प्राकृतिक गुफाको अन्तमा रहेको शिवलिङ्गलाई महादेबको प्रतीक मानिने।&lt;br/&gt;
विशेष दिनः मार्ग पूर्णिमा – पूजाआजा तथा मेला लाग्ने )
*'''[[नागेश्वर महादेव मन्दिर]]'''
अवस्थितिः [[लेगुवा]] गाविस वडा नम्बर ५ &lt;br/&gt;
नामाकरणः नाग आकारको शिवलिङ्ग भेटिएको र त्यही शिवलिङ्ग स्थापना गरेर मन्दिर निर्माण गरिएकोले।&lt;br/&gt;
प्रसिद्धि २०० वर्ष पुरानो मन्दिर।&lt;br/&gt;
विशेष पूजा समय वा दिनः श्रावण महिमा र प्रत्येक पूर्णिमा, नागपञ्चमी, शिवरात्री र बडादशैं।
*'''[[मार्गाथान]]'''
अवस्थितिः [[धनकुटा नगरपालिका]] वडा नम्बर ५ बिहिबारे हाट।&lt;br/&gt;
सम्बन्धः आठपहरिया राई जाति सँग।&lt;br/&gt;
विशेष पूजाः धुले पूजा, न्वागी पूजा, मंसिरे पूर्णिमा आदिमा विशेष पूजा गरी सुगुरको पाठा तथा कुखुराको चल्ला बलि दिइने।
*'''[[चतुरवाहु विष्णु मन्दिर]]'''
अवस्थितिः [[डाँडाबजार]]।&lt;br/&gt;
विशेषताः पुरानो शैलीमा निर्मित मन्दिर। पुरातत्त्व विभागद्वारा छैठो शताब्दी तिरको चतुर्बाहु विष्णुको प्रस्तर मूर्ति स्थापना
*''''धर्म देबि''''
अवस्थति: [[मारेकटहरे|मारेकटहरे गाउँ विकास समिति]] वडा नं ९ माझगाउँ।&lt;br/&gt;
यो मन्दिरको एउटा छुटै बिशेसता पनि रहेको पाइएको छ उक्त मन्दिरमा स्वच्छ मनले माग्यो भने जे पनि पाउन सकिन्छ भन्ने भनाइ रहेको छ। पुरातन शैलिमा निर्मित।&lt;br/&gt;
विशेष पूजाः न्वागि पूजा,एकादशि आदि।

==मह्त्वपूर्ण पर्यटक केन्द्र==
यस जिल्लामा हालसम्म कुन वर्षमा के कति पर्यटकहरू भित्रिएर र उनीहरूबाट के कति आम्दानी भयो सो कुरा निश्चित गर्न नसकिए पनि पर्यटकीय सम्भावना बोकेका स्थलहरू रहेको कुरा भने ठोकुवाका साथ भन्न सकिन्छ उचाइगत विविधताका कारण हरिया रुखहरूले ढाकेका डाँडाकाँडाहरूले भरिएको धनकुटा प्राकृतिक छटा सदैव चम्काइरहन्छ। यसले दृश्यावलोकन गर्न मिल्ने र पर्यटकको तन, मन जित्न सक्ने खालका निकै सौन्दर्यहरू बोकेको छ। विशेष स्थानहरू संक्षेपमा निम्नानुशार रहेका छनः-

*'''भेंडेटार''':- धनकुटा सदरमुकामबाट २६ कि.मि. दक्षिणमा रहेको भेडेटार [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]बाट १६ कि.मि.उत्तरमा पर्दछ। समुन्द्र सतहबाट १४२० मिटरको उचाइमा पहाडको टुप्पोमा अवस्थित सानो तर सुन्दर भेंडेटार बजार वि.सं. २०३८ सालमा बेलायती युवराज चाल्र्सको भ्रमण पछि थप चर्चामा रह्यो र हालसम्म उत्तिकै माया पाइरहेको छ। युवराज चाल्र्स पुगेको शैलुङ्ग डाँडाको टुप्पोलाई चाल्र्स प्वाइन्टको नामले चिनिदै आएको छ। भौतिक पूर्वाधारका दृष्टिले पूर्वतिर [[पाँचथर जिल्ला]]को राँके जोडने सडक र पश्चिमतिर बराहक्षेत्र जोड्ने सडकको पूर्णतासंगै भेंडेटारले थप महत्त्व पाउने छ। प्रायः वर्षभरि जस्तो नै मान्छेहरूको सान्निध्य पाउने यस भेडेटार बजारमा आन्तरिक पर्यटकहरू नै बढी आउँछन्। विशेष गरी धरान बजार, तराईका रमाइला फाँटहरू, सप्तकोशी नदी र कुम्भकर्ण, मकालु, [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]] लगायतका सुन्दर हिमश्रृंखलाका साथै पहाडका सुन्दर हरिया तरेंलीहरू देख्न समेत पाइन्छ। यातायात, सञ्चार, होटलबास तथा अथाह प्रकृतिको छटासँगै भेंडेटार अझ विकासको चरणमा छ।
*'''ध्वजे डाँडा''':- समुन्द्र सतहबाट २०४७ मिटरको उचाइमा रहेको ध्वजे डाँडा भेंडेटार बजारबाट करिब १३ कि.मी. पूर्व डाँडा बजार गा.वि.स.मा पर्दछ। डाँडा बजारबाट १ कि.मी. जतिको पैदल यात्रा तय गरी सकेपछि बल्ल पुगिने यस डाँडाबाट पूर्वाञ्चलका १६ बटै जिल्लाहरू देख्न सकिन्छ। नेपालको नक्सा निर्माणमा अक्षांश, देशान्तर टुङ्गो लागाउन विशेषज्ञहरूले बेला बेलामा प्रयोग गर्दै आइएबाट यसको महत्त्व पनि स्वत झल्कन्छ।
*'''ठूलो रुख''':- डाडाबजार गा.वि.स. वार्ड न. २ लाप्चेटारमा रहेको एक वरको रुखलाई मानिसहरूले करिव २५० वर्ष पुरानो मानेका छन्। यो रुखको फेदको गोलाइ १७ मीटर रहेको छ। यसरी सामान्य भन्दा विशाल लाग्ने यस रुखले नेपालको मात्रै नभएर [[एसिया]]कै सबैभन्दा ठूलो रुख जन मान्यता पाइरहेको छ। यस रुखले मात्र टाढा टाढाबाट पर्यटकहरू आकर्षित गरिरहेको छ।
*'''हिले तथा पाख्रिबास''':- धनकुटा विभिन्न पर्यटकीय तथा व्यापारिक केन्द्रहरू मध्ये अग्रणी स्थान ओगट्ने सफल हिले र पाख्रिबास बजार करिव १९५० मीटरको उचाइमा रहेका छन्। प्रायः वर्ष भरि नै चिसो हावापानी भइरहने यी बजारहरूको रौनक बीचमा स्थापित कृषि केन्द्र भित्र कैद गरिएको दृश्यले बढाएको छ। [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] र [[भोजपुर]] जिल्लाका लागि कोशी राजमार्ग छुट्ने स्थल हिले सामान भित्राउने र पठाउने पुरानो केन्द्र हो। शेर्पा एवं तामाङ्ग जातिको प्राधान्यता रहेको हिले, हिले गुम्बाका कारण प्रसिद्घ छ नै यसका अतिरिक्त ‘तोङमा’ र सुकुटीका लागि पनि मान्छेहरू/ पारखीहरू मरिमेट्छन्।
*'''पञ्चकन्या शहीद स्मृति पार्क''':- वि.सं. २०३६ कार्तिक १७ गतेको इतिहास मै चर्चित छिन्ताङ्ग हत्या काण्डमा मारिएका १५ शहीदहरूको सम्झनामा शालिक निर्माण गरी यस पार्कको स्थापना गरिएको हो। छिन्ताङ्ग गा.वि.स. वार्ड नं. १मा छिन्ताङ्ग देवी मन्दिर नजीकै रहेको यस पार्कमा [[मदन भण्डारी]]को समेत शालिक राखिएको छ। जि.वि.स. धनकुटाद्वारा निर्मित यस पार्कमा हिलेबाट कच्ची मोटरबाटो पुर्याएइएको छ।

पहाडी प्रदेशमा पर्ने धनकुटा जिल्लामा स्वभावैले छिटफुट यस्ता सौन्दर्यपूर्ण स्थलहरू अरु पनि रहेकै छन्। पर्यटकीय महत्त्वकै दृष्टिकोणले विकास गर्न सकिने सम्भावना रहेका स्थानहरूमा काँगडापोखरी, चमेरे ओडार, नमस्ते झरना पारिपात्ले, त्रिशुले पटेक डाँडा लगायतका करिव २० भन्दा बढी स्थानहरू छन्।

==मौजुदा महत्त्वपूर्ण बजार केन्द्र==
धनकुटा, पाख्रिबास, हिले, सिंधुवा, भेंडेटार, उत्तरपानी, जीतपुर, डाँडाबजार, छ नम्बर बुधबारे, राजारानी र जोरपाटी।

==सम्भाव्य महत्त्वपूर्ण बजार केन्द्र==
थलथले, [[मौनाबुधुक]], चुलाचुली, मूलघाट, मुढेबास, साम्बुगाउँ (छिन्ताङ्ग), लेगुवा, डाँडाबजार, चित्रे (मारेकटहरे , चानुवा, मूर्तिढुङ्गा, घोर्लिखर्क, कुरुलेतेनुपा, त्रिवेणी (छिन्ताङ्ग), घुमाउने (मारेकटहरे।

==राजनीतिक विभाजन==
धनकुटा जिल्लालाई एक नगरपालिका, पैंतिस गाउँ विकास समिति, एघार इलाकामा विभाजन गरिएको छ भने संसदीय निर्वाचनको प्रयोजनको लागि भने दुई निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ।

==यातायात== 
नेपालको पूर्वी पहाडी खण्डको मध्य भागमा पर्ने धनकुटा जिल्लाको दक्षिण र पश्चिमचर्फ चुरे पहाडको विकराल भीर र अरुण तमोर जस्ता प्रमुख नदीहरूले निर्माण गरेका चट्टानयुक्त पहरा तथा साँघुरा घाँटीहरूका साथै उत्तर पूर्वतिरका उच्च पहाडी श्रृंखलाहरूले घेरिएको जटिल भू-अवस्थितिको कारण सडक यातायातको कल्पनासम्म पनि गर्न नसक्ने अवस्था रहदाँ रहदैं पनि हवाई यातायातको व्यवस्था समेत नभएको हुदाँ यस जिल्लामा दैनिक उपभोग्य सामग्रीहरू पूर्वी नेपालको व्यापारिक केन्द्र धरान - चिउरीवास - साँघुरी गढी - धारापानी - लेउती बगर - मूलघाट हुदैं धनकुटा सदरमुकामको धनकुटा बजार आइपुग्न २ दिन लाग्दथ्यो। हवाई यातायातको त हालसम्म पनि सुविधा पाउनबाट वन्चित रहेको धनकुटा अझ कति समयसम्म हवाई यातायातबाट कोल्टे पर्ने हो सो बताउन सकिने देखिदैंन। वास्तवमा धनकुटा पहाडी क्षेत्रमा रहेको हुनाले यसलाई सडक यातायातले भन्दा बढी हवाई यातायातले सहयोग पुर् याउने देखिन्छ। 
 
नेपाल सरकार तथा विभिन्न दातृ राष्ट्र सङ्घ संस्थाबाट २०२२ सालदेखि नै धरान-धनकुटा सडकको सर्भे डिजाइन तथा संभाव्यता अध्ययन हुँदै आएको सिलसिलामा २०३३ सालतिर युके नेपाल सडक परियोजना विधिवत रूपमा शुरु भएको हो। विसं २०३८ सालतिर धरानको जिरो प्वाइन्टबाट धनकुटा सदरमुकामसम्म बाटो कालोपत्रे गर्ने काम भएको हो। विसं २०४३ सालमा धनकुटा सदरमुकामदेखि हिले खण्डसम्म कालो पत्रे भएको हो। [[कोशी राजमार्ग]]को भेडेटार - धनकुटा सडक खण्ड ३६ किलोमिटरलाई [[मदन भण्डारी राजमार्ग|मदन भण्डारी मार्ग]]को रूपमा नामाकरण गरिएको छ। धनकुटा सदरमुकामदेखि [[तेह्रथुम जिल्ला]]को सिमानासम्मको ३२ किलोमिटर समेत गरी जम्मा ६८ किलोमिटर सडकले यस जिल्लाको भू-खण्डलाई उत्तर - दक्षिण आधा भागमा विभाजन गर्न पुगेको देखिन्छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{Geographic location
|Centre = धनकुटा जिल्ला
|North = [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा जिल्ला]]
|Northeast = 
|East =[[तेह्रथुम जिल्ला]]&lt;br/&gt;[[पाँचथर जिल्ला]]
|Southeast = 
|South =[[मोरङ जिल्ला]]&lt;br/&gt;[[सुनसरी जिल्ला]]
|Southwest =[[उदयपुर जिल्ला]]
|West = [[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर जिल्ला]] 
|Northwest = 
}}

==यो पनि हेर्नुहोस==
*'''[[नेपालको प्रशासनिक विभाजन|नेपालको क्षेत्रीय वर्गीकरण]]'''
{{धनकुटा जिल्लाका गाविसहरू}}
{{धनकुटा जिल्लाका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू}}
==बाह्य कडीहरू==
{{incubator|kip/धनकुटा जिल्ला| http://incubator.m.wikimedia.org/wiki/Wp/kip/जीम_पाल खम भाषाको विकिपिडिया}}
{{नेपालका जिल्लाहरू}}
{{कमन्सश्रेणी|Dhankuta District}}

[[श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू]]
[[श्रेणी:कोशी प्रदेशका जिल्लाहरू]]
[[श्रेणी:धनकुटा जिल्ला| ]]</text>
      <sha1>47br7ft7vybu80qvybtssvih6qja90d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धरान उपमहानगरपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6324</id>
    <revision>
      <id>1369377</id>
      <parentid>1352421</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>1369377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24983" sha1="d4ptdkp77jau2da3miv16hl36cm3eku" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|कोशी प्रदेशको एक उपमहानगरपालिका}}
{{Infobox settlement
| official_name            = 
| native_name              = 
| nicknames                = 
| settlement_type          = [[नेपालको प्रशासनिक विभाजन|उपमहानगरपालिका]]
| motto                    = “शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन तथा व्यापारिक पूर्वाधार, बहुसाँस्कृतिक, आवासिय समृद्ध सहर”
| image_skyline            = Dharan Clock tower.jpg
| imagesize                = 250px
| image_caption            = धरान घण्टा घर
| flag_size                = 300px
| pushpin_map              = Koshi#Nepal&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/ढाँचा:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position   = bottom
| pushpin_map_caption      = 
| pushpin_mapsize          = 300
| subdivision_type         = देश
| subdivision_name         = {{झन्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1        = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1        = [[कोशी प्रदेश|कोशी]]
| subdivision_type3        = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3        = [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]]
| established_title        = 
| established_date         = 
| established_title1       = स्थापित
| established_date1        = २०१४
| established_title2       = उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति
| established_date2        = २०७३
| founder                  = रत्नप्रसाद श्रेष्ठ
| parts_type               = वडा सङ्ख्या
| parts                    = २०
| government_footnotes     = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/dharan?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type          = 
| governing_body           = 
| leader_title             = [[नगरप्रमुख]]
| leader_name              = 
[[हर्क साम्पाङ]] &lt;small&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1            = [[उपप्रमुख]]
| leader_name1             = अईन्द्र विक्रम बेघा &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]])
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;| area_magnitude           = 
| unit_pref                = 
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 192.32 &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2            = &lt;!--See table @ ढाँचा:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2           = 4.4
| area_total_sq_mi         = 
| area_land_sq_mi          = 
| area_water_sq_mi         = 
| area_water_percent       = 
| area_urban_km2           = 
| area_urban_sq_mi         = 
| area_metro_km2           = 
| area_metro_sq_mi         = 
| area_blank1_title        = 
| area_blank1_km2          = 
| area_blank1_sq_mi        = 166531
| population_as_of         = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes     = 
| population_footnotes     = 
| population_note          = 
| population_total         = 166531
| population_rank          = [[नेपालका सहरहरूको सूची|पन्ध्रौँ (नेपाल)]]&lt;br/&gt; तेस्रो ([[कोशी प्रदेश]])
| population_density_km2   = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro         = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban         = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = &lt;!-- General information  --&gt;
| population_blank1_title  = जातीयता
| population_blank1        = [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[याक्खा जाति|याक्खा]], [[राई जाति|राई]], [[सुनुवार जाति|सुनुवार]], [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[नेवार जाति|नवार]], [[तामाङ जाति|तामाङ]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]]
| demographics_type1       = भाषाहरू
| demographics1_title1     = आधिकारिक
| demographics1_info1      = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| demographics1_title2     = अतिरिक्त
| demographics1_info2      = 
[[लिम्बू भाषा|लिम्बू]]
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| timezone                 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset               = +५:४५
| timezone_DST             = 
| utc_offset_DST           = 
| coordinates              = {{coord|26|49|0|N|87|17|0|E|region:NP|display=inline,title}}
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
| elevation_max_point      = [[भेडेटार]] नजिक
| elevation_max_m          = 1778
| elevation_min_point      = तरहरामा
| elevation_min_m          = 119 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type         = हुलाक कोड
| postal_code              = ५६७०० (सुनसरी), ५६७०२ (मङ्गलबारे)
| image_seal               = 
| area_code_type           = टेलफोन कोड
| area_code                = ०२५
| blank_name               = 
| blank_info               = 
| website     = {{URL|http://www.dharan.gov.np}}
| footnotes                = 
}}

'''धरान'''  [[नेपाल]] को [[कोशी प्रदेश]] अन्तर्गत [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] जिल्लामा पर्ने एक उपमहानगरपालिका हो।&lt;ref name=&quot;थप नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web | url=http://ujyaaloonline.com/news/38556/Nagarpalika/ | title=६१ वटा नगरपालिका र ७ वटा उपमहानगरपालिका थप (सूचीसहित) | accessdate=मङ्सिर १६,२०७१ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213045921/http://ujyaaloonline.com/news/38556/Nagarpalika/ |date=2014-12-13 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;नेपालमा थप नगरपालिका &quot;&gt;{{cite web | url= http://www.nagariknews.com/main-story/story/28789.html | title= ६१ नगरपालिका र ७ उपमहानगरपालिका घोषणा (नाम र गाभिएका गाविससहित | accessdate=१६ मङ्सिर १६ २०७१}}&lt;/ref&gt; यहाँ  [[सुनुवार जाति|सुनुवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[याक्खा जाति|याक्खा]] जनजातिहरूको बाहुल्यता रहेको छ तथापि विविध जाति तथा जनजातिहरूको बसोबास स्थल र कला, साहित्य, संस्कृति तथा खेलकुदको क्षेत्रमा ख्याति प्राप्त धरान वर्तमान आएर शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटकीय तथा व्यापारिक पूर्वाधारयुक्त सुन्दर सहरको रूपमा विकास हुँदै पूर्वाञ्चलको मात्र नभइ नेपालकै नमुना सहर बन्न प्रयासरत छ।
धरान [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत शृङ्खला]]को छेउमा अवस्थित छ एवम् उत्तरको पहाड र दक्षिणको तराई आएर मिलेको ठाँउ हो। यसको ऊँचाई ११४८ फिट (३४९ मी.) छ। यो सहर तराई र पहाडी क्षेत्र बीच एउटा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा छ।

यो सहरमा पहिले पूर्वीय नेपालको लागि गोर्खा सैनिक भर्ती केन्द्रको रूपमा परिचित थियोे, जसको स्थापना सन् १९५३ मा भएको हो। धरानमा गोर्खा सैनिक भर्ती केन्द्र बन्द भई सकेको छ र त्यस भर्ती केन्द्रले उपयोग गरेको जग्गाजमिन एवम् स्थानको प्रयोग [[वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]]ले थप केही नयाँ भवनहरू निर्माण एवम् पुरानाहरूको मर्मतसम्भार गरी सन् १९९३ देखि भोगचलन गर्दै आइरहेको छ।

नेपाल सरकारको मन्त्री परिषदले २०७१ वैशाख २५ गते धरान नगर पालिकामा [[पाँचकन्या]]लाई समावेश गरेको एवम् २०७१, मंगसीर १६ गते ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने निर्णय गरेकोमा धरानलाई पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार गरिएको हो। धरानलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[विष्णुपादुका]] गाविसलाई समावेश गरिएको छ।

==नामकरण==
हालको आधुनिक धरान सहर रहेको स्थानमा पहिले घना जङ्गल रहेको र सो जङ्गल फँडानीका क्रममा काठ चिर्ने आरावालाहरूले तयार गर्ने गरेको धरान (धराप)बाट नै आजको धरान सहरको नामकरण भएको भन्ने भनाई छ।

== इतिहास ==
गोर्खाली राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले एकिकरण गर्ने क्रममा नेपाल अधिराज्यमा गाभिनु भन्दा अगाडि धरान [[विजयपुर राज्य]] [[लिम्बुवान|लिम्बूवान]], (पल्लो किराँत)  राज्यमा पर्दथियो। [[ बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] लिम्बूवान का अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] राय /राजा हुन।  वि.स. १९५० तिर घना जङ्गल फँडानी गरेर सानो बस्तीबाट सुरूवात भएको धरान, वि.स. १९५९ मा तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]ले चन्द्रनगर (वर्तमान पुरानो बजार) र वि.सं १९९० को भुइँचालामा धरान ध्वस्त भएकाले [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले जुद्ध नगर (हालको नयाँ बजार) बसालेको इतिहासमा पाइन्छ।

वि.स. २०१० सालमा पूर्वाञ्चलको लागि ब्रिटिस गोर्खा भर्ती केन्द्र धरानमा स्थापना भए पछि मुख्य रूपमा धरानमा बसोबास तथा चहलपहल बढेको पाइन्छ। नेपाल गजेट (मार्ग ६ गते २०१६) मा धरान नगरपालिका घोषित भएको भनिएको छ। वि.सं. २०१७ मङ्सिर १ गते घोषणा भएको धरान नगरपालिकाको पहिलो नेतृत्व दिने व्यक्तित्वमा स्वर्गीय केदारनाथ खनाल (प्रमुख) र कृष्णप्रसाद श्रेष्ठ (उपप्रमुख) हुनुहुन्थ्यो। वि.स. २०१८ सालमा नेपाललाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गर्दा कोशी अञ्चलको सदरमुकाम समेत घोषित भएको थियो।

सुरूमा ११ वडाहरू मात्र रहेको धरानलाई वि.स. २०३५ सालमा पूर्वतर्फ रहेको बाँझगरा गाउँ पञ्चायत र पश्चिम तर्फ रहेको घोपा गाउँ पञ्चायतलाई गाभेर क्षेत्र विस्तार गरी १९ वडामा विभाजन गरियो र हालमा  २७ वडासम्म कायम रहेकोमा वर्तमान २७ वडालाई समायोजन गरेर २० वटा वडा बनाईएको छ।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,६६,५३१ रहेको छ भने यहाँ ४२,३९६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&amp;district=13&amp;municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ धरान उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क
|-
! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || धरान (१, ४) || ४,९६२ || ०.४९ || १०१२६.५३
|-
| २ || धरान (२,६) || २,२७५ || ०.१७ || १३३८२.३५
|-
| ३ || धरान (३) || ४,६६२ || ०.१३ || ३५८६१.५४
|-
| ४ || [[पाँचकन्या, सुनसरी|पाँचकन्या]] (४,६-९) || ३,७८३ || २३.०५ || १६४.१२
|-
| ५ || [[पाँचकन्या, सुनसरी|पाँचकन्या]] (५) || १३,६५१ || १०.६४ || १२८३.००
|-
| ६ || [[पाँचकन्या, सुनसरी|पाँचकन्या]] (१-३) || ८,४५५ || ४.६ || १८४२.३९
|-
| ७ || धरान (७) || २,९६७ || ०.१९ || १५६१५.७९
|-
| ८ || धरान (८) || १२,१२६ || १९.६२ || ६१८.०४
|-
| ९ || धरान (९) || ३,५६४ || ०.२१ || १६९७१.४३
|-
| १० || धरान (१०) || ४,६१२ || ०.२२ || २०९६३.६४
|-
| ११ || धरान (११) || १७,१६८ || १.३५ || १२७१७.०४
|-
| १२ || धरान (५, १२) || ३,०२९ || ०.२८ || १०८१७.८६
|-
| १३ || धरान (१३) || ९,१३८ || ३.४ || २६८७.६५
|-
| १४ || धरान (१४) || ४,८०३ || २.४७ || १९४४.५३
|-
| १५ || धरान (१५) || २७,४४१ || २५.५४ || १०७४.४३
|-
| १६ || धरान (१६) || १४,६६५ || १.४३ || १०२५५.२४
|-
| १७ || धरान (१७) र [[विष्णुपादुका]] (४)|| १५,९१२ || १४.५९ || १०९०.६१
|-
| १८ || धरान (१८) || ४,५७९ || ७.२१ || ६३५.०९
|-
| १९ || धरान (१९) || ५,३१३ || २८.३ || १८७.७४
|-
| २० || [[विष्णुपादुका]] (१-३,५-९) || ३,४२६ || ४८.७२ || ७०.३२
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight: bold; background: #f2f2f2;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''जम्मा''' || '''१,६६,५३१''' || '''१९२.६१''' || '''८६४.६०'''
|}

== ऐतिहासिक एवम् धार्मिक महत्त्वका स्थलहरू ==
[[चित्र:Budhasubba.jpg|thumb|धरानमा रहेको बुढासुब्बा मन्दिर]]

ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको धरान सहरको सुरूवात विक्रम संवत्् १९५० तिर विजयपुर डाँडामुनिको घनाजङ्गल फाड्ने क्रमबाट सुरू भएको हो। पूर्वाञ्चल क्षेत्रको शैक्षिक केन्द्र एवम् व्यापारिक मार्ग तथा पर्यटकीय नगरी धरान चारकोसे जङ्गलदेखि उत्तर महाभारत डाँडादेखि दक्षिण र स्थानीय सर्दुखोलादेखि पूर्व तथा सेउती खोलादेखि पश्चिमतर्फको भू-भाग समुद्र सतहदेखि ३६५ मिटर माथिको उचाइमा छ। दुई हजार ११२ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको धरानमा [[दन्तकाली मन्दिर|दन्तकाली]], [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]], पञ्चकन्या, [[पिण्डेश्वर मन्दिर|पिण्डेश्वर]], विश्वकर्मा मन्दिर लगायत ३६ मठमन्दिर तथा देवस्थल छन्।

== प्रमुख शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू ==

[[महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, धरान|महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस]], पिण्डेश्वर संस्कृत विद्यापीठ, [[केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस, धरान|केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस]], [[पूर्वाञ्चल इन्जिनियरिङ क्याम्पस]], [[वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]] लगायत अन्य थुप्रै सरकारी तथा निजी शैक्षिक संस्था यो सहरमा छन्।

== प्रमुख आकर्षण केन्द्र ==
धरानभित्र तथा बाहिरबाट धरान भित्रिने पर्यटकहरू धरानको देखि केही माथि रहेको [[धनकुटा जिल्ला]]मा अवस्थित [[भेडेटार]] चढने गर्दछन, जहाबाट धरान नगर तथा [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] र [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्लाका अधिकांश स्थान देख्न सकिन्छ। धरान सहर भित्रै रहेको आकर्षक घन्टाघर तथा भुकम्प स्मारक धरानका गहना भएर रहेका छन। धरान [[कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष]]को पूर्व दिशा तर्फको द्वार समेत रहेकाले पर्यटक आवागमन पनि भइनै रहेको हुन्छ। पूर्वाञ्चलको प्रमुख वाणिज्य केन्द्र धरान पूर्वाञ्चलको सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण शिक्षा तथा स्वास्थ्यको पनि केन्द्र हो। धरान जनसङ्ख्याको गणितले नेपालका [[काठमाडौँ (स्पष्टता)|काठमाडौँ]], [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]], बिराटनगर र वीरगन्ज पछि छैठौ ठुलो सहर हो।  धरानमा आधुनीक सहरमा हुनुपर्ने सञ्चार सुविधा, इमेल, इन्टरनेट, मोवाइल, एस टि डी, आइ एस डि लगायतका टेलीफोन सेवा तथा सबै प्रकारका यातायात सेवा उपलब्ध छन। धरानको टेलीफोन कोड ०२५ हो। यहाँ भारत सरकारको सहयोगमा २०२९ सालमा २०२ रोपनी औध्योगिक क्षेत्रमा स्थापना भएका २५ उद्योगमध्ये हालसम्म पनि आधीभन्दा बढी उद्योग सञ्चालनमा छन्।

==सन्दर्भ सूची==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://www.dharan.gov.np धरान नगरपालिकाको आधिकारीक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121152638/http://www.dharan.gov.np/ |date=2021-01-21 }}
{{सुनसरी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}
{{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका सहरहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>d4ptdkp77jau2da3miv16hl36cm3eku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पृथ्वीनारायण शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6412</id>
    <revision>
      <id>1369374</id>
      <parentid>1367574</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* पूर्व सेन राज्यसँग युद्ध */</comment>
      <origin>1369374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83722" sha1="dvca52j68uxr1e2no1n8m7kl2cij0hw" xml:space="preserve">{{विशेष लेख}}
{{Infobox royalty
| name         = पृथ्वीनारायण शाह
| title        = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] &lt;br /&gt; हिन्दव धर्मोद्धारक &lt;br /&gt; (हिन्दू धर्मका संरक्षक)
| image        = Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg
| caption      = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह
| succession1  = [[गोरखा राज्य|गोरखाका  राजा]]
| succession   = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]]
| predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]]
| predecessor  = ''पद स्थापित''
| successor1   = ''पद खारेज'' &lt;br /&gt; {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}}
| successor    = [[प्रतापसिंह शाह]]
| royal house  = [[शाह वंश]]
| house-type   = वंश
| father       = [[नरभूपाल शाह]]
| mother       = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]]
| issue        = [[प्रतापसिंह शाह]] &lt;br&gt; [[बहादुर शाह]] &lt;br/&gt; [[विलासकुमारी]] &lt;br&gt;रणसिंह शाह
| religion     = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]
| birth_date   = १७७९ पुष २७&lt;ref&gt;{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १  |page=४२|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| death_date   = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;
| reign        = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८
| reign1       = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १०
| spouses      = {{plainlist|
*{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}}
*{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}}
}}
| birth_place  = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल 
| death_place  = [[देवीघाट]], [[नेपाल  अधिराज्य  ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) 
}}
'''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशि]]य राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।&lt;section begin=&quot;अंश&quot; /&gt;&lt;section end=&quot;अंश&quot; /&gt; नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}}

उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/ |date=18 January 2015 }}&lt;/ref&gt;  वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]]
उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले  वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

== शासनकाल ==
वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ।  आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ।  

राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। 

===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण ===
पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== काशी यात्रा ===
नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ  '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ।  उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले  पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt; सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ।

===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय ===
दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt; यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;

नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए।

==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न==
[[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]]
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ।

===तनहुँमाथिको आक्रमण===
नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt; तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;

===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण===
वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt; यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। 
कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt; वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।

===मकवानपुर विजय===
{{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}
वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;

===गोरखा माथि आक्रमण ===
वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ।

===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण===
वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।&lt;ref name=परिचय&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;
===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण===
किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;

===सल्यानसँगको सम्बन्ध===
वि.स १८२३ मा सल्यानी राजा श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी विलासकुमारीको विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिएँ। छिल्ली, दाङ, देउखरीलाई दाइजोको रूपमा दिएका थिएँ।

==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण==
किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;
===कान्तिपुरमाथि आक्रमण===
पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। 
===ललितपुरको पतन===
यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। 
वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। 

===भक्तपुर विजय===
{{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}}
काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल|रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो।

==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण==
उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}&lt;/ref&gt;
==पूर्व सेन राज्यसँग युद्ध ==
१८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। 

तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो।

==मृत्यु==
[[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]]
वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। &lt;ref&gt;http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}&lt;/ref&gt; &quot;नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।&quot; इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४&lt;/ref&gt;

== नीति ==

=== आर्थिक नीति ===
पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=  डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ।
पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, &quot;प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ&quot; भनेर बताएका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== रक्षा नीति ===

पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिएँ। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिएँ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिएँ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}&lt;/ref&gt;

=== धार्मिक नीति ===
पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |date=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; 

==दिव्योपदेश==
{{Quote box
| quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}}
{{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; 

पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार &quot;बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५&lt;/ref&gt; पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

== सन्तानहरू ==
[[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |नाम
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |जन्म
! colspan=&quot;2&quot; |विवाह
! rowspan=&quot;2&quot; |मृत्यु
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |बच्चाहरू
|-
! scope=&quot;col&quot; |जीवनसाथी
!मिति
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]]
|५ बैशाख १८०८ 
|[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)''
|
|वि.सं. १८४२
|[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]&lt;br/&gt;[[विदुरबहादुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]&lt;br/&gt;[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]&lt;br/&gt;''(अरु थप पनि छन्)''
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]]
|वि.सं. १८१४ असार ६ 
|विद्या लक्ष्मी देवी
|
|वि.सं. १५ असार १८५४ 
|[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]&lt;br/&gt;[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]]
| rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[रणभीम शाह]]
| rowspan=&quot;2&quot; |१७६६
| rowspan=&quot;2&quot; |
|
|-
|
|-
!चौतारिया रणसिंह शाह 
|
|
|
|
|
|}

== स्मारक ==

* [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]]
* पृथ्वी राजपथ
* पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]])
* पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]])
* पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]]
* पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा
* [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा
* पृथ्वी संग्राहलय
* पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी 

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
===उद्धरणहरू===
{{Reflist}}

===पुस्तकहरू===
* {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}}


{{पृथ्वीनारायण शाह}}
{{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}}
{{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}}
{{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}}
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}

{{s-start}}
{{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}}
{{S-reg|}}
|-
{{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}}
{{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}}

{{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}}
[[श्रेणी:विशाल नेपाल]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]]
[[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]]</text>
      <sha1>dvca52j68uxr1e2no1n8m7kl2cij0hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोपाल योञ्जन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9868</id>
    <revision>
      <id>1369278</id>
      <parentid>1369253</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T13:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* सम्मान */</comment>
      <origin>1369278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14322" sha1="3lr33ce1fxrkz6842fd4e1vbj9j1exh" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name             = गोपाल योञ्जन
| native_name_lang = nep
| image            =
| image_size       =
| caption          =
| birth_date       = {{birth date|df=y|1943|08|26}}
| birth_place      = [[दार्जिलिङ]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस भारत]]
| death_date       = {{death date and age|df=y|1997|05|20|1943|08|26}}
| death_place      = दिल्ली, भारत
| death_cause      =
| genre            = [[लोकप्रिय सङ्गीत|आधुनिक सङ्गीत]]
| occupation       = गायक, सङ्गीतकार, नाटककार, सम्पादक
| instrument       = स्वर
| years_active     = १९६०–१९९०
}}
'''गोपाल योञ्जन''' (अङ्ग्रेजी: '''Gopal Yonzon'''; '''Gopal Yonjan''' पनि लेखिने; २६ अगस्ट १९४३ – २० मे १९९७) भारतीय गीतकार, गायक तथा सङ्गीतकार थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guide to the Gopal Yonjan papers, circa 1960s-1990s |url=https://rmc.library.cornell.edu/EAD/htmldocs/RMM08534.html |publisher=[[Cornell University]]}}&lt;/ref&gt; उनी देशभक्तिपूर्ण नेपाली गीतका लागि परिचित थिए। उनको स्वरको विविधताका कारण उनले नेपाली सङ्गीतका विभिन्न विधाका गीतहरू गाउन सक्थे। उनी व्यावसायिक रूपमा सङ्गीत क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने नेपाली गायकहरूको पहिलो पुस्तामध्ये एक थिए। उनका गीतहरू देशका विभिन्न चलचित्र तथा नाटकहरूमा समेत प्रयोग भएका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dewan |first=Anshrica |date=27 August 2022 |title=Remembering the maestro Gopal Yonjan |url=http://kathmandupost.com/20/2022/08/27/remembering-the-maestro-gopal-yonjan |access-date=5 June 2023 |website=[[The Kathmandu Post]] |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nasana |date=30 August 2015 |title=Gopal Yonjan's works |url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/gopal-yonjans-works |work=[[The Himalayan Times]] |access-date=5 June 2023}}&lt;/ref&gt;

गोपालले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन संगीत निर्माणमा समर्पित गरे । उनले नेपाली लोक र परम्परागत साथै भारतीय विशेष गरी रवीन्द्र संगीत र नेवारी शास्त्रीय संगीतको अनुसन्धान र अध्ययन गर्न वर्षौं बिताए। उनका रचनाहरूले यो गहिरो जन्मजात बन्धनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ जुन उनी विश्वास गर्छन् कि मानव निर्मित बाधा र सीमाहरू पार गर्दै संसारभरि एक साझा डोरी छुनेछ। उनका रचनाहरू कुनै पनि रूप वा प्रकारमा सीमित छैनन्।


गोपालले आफ्नो सांगीतिक करियर बाँसुरी बजाउने बाट सुरु गरेका थिए । उनले आफ्नो पहिलो गीत सन् १९६३ मा लेखेका थिए र उनको पहिलो सांगीतिक रचना सन् १९६४ मा रेकर्ड भएको थियो। उनका सांगीतिक कार्यहरूमा राष्ट्रवादी/देशभक्ति, आध्यात्मिक, रोमान्टिक, दार्शनिक, नृत्य धुन, गीत, संगीत रचना, नारी र नारीत्वको ओड, बालबालिका र युवाका लागि गीतहरू समावेश छन्। र वातावरण, खेलकुद, स्काउट, आदि मा विषयगत गीतहरूको सूची अनन्त छ। उनका प्रतिपादनहरू विशुद्ध शास्त्रीयदेखि लोक, आधुनिक र संगीतमा विशेष गरी महिला र बालबालिकाका लागि सिर्जना गरिएका छन्। यी सबै विविधतामा उनी नेपालीपनलाई मोहित पार्ने र कायम राख्न आफ्नो संवेदनशीलता र कुशलता कायम राख्छन्।


==व्यक्तिगत जीवन==

गोपाल योन्जनको जन्म २६ अगस्ट १९४३ (१० भाद्र २०००) मा दार्जिलिङ , बंगाल प्रेसिडेन्सी , ब्रिटिश भारतमा तामाङ परिवारमा भएको थियो । नेपाली भाषामा एमए गर्न उनी दार्जिलिङबाट नेपाल आएका थिए । उनले सन् १९६८ मा आफ्नी श्रीमती रेन्चिनसँग विवाह गरे। गोपाल योञ्जनको ५३ वर्षको उमेरमा भारतको दिल्लीमा निधन भयो। उनका एक छोरी र दुई छोरा छन् ।

==विभिन्न कलाकारहरु सँग सङ्गत==
गोपाल योञ्जनलाई नेपाली संगीतकर्मी र श्रोताहरूले &quot;संगीत सम्राट&quot; (संगीत सम्राट), &quot;बग्याकर&quot; (गीत, संगीत र स्वरको मास्टर) को उपाधि प्रदान गरेका छन्। एक संगीतकारको रूपमा उनी संगीतको लागि प्रेम र जोशलाई प्रोत्साहित गर्नमा विश्वास गर्छन् र धेरै नयाँ कलाकारहरूलाई संगीत संसारमा परिचय गराउन जिम्मेवार थिए। पछि बलिउडका सुपरहिट गायन स्टार बनेका उदित नारायण झा, स्वर सम्राट मानिने नारायण गोपाल, मीरा राणा, किरण प्रधान, इन्दिरा मास्के जस्ता गायकहरू सबैलाई हेरचाह र तालिम दिइएको थियो। उनी द्वारा वास्तवमा संगीत जगतले नारायण गोपालसँगको गायकको रूपमा उनको जोडीलाई नेपाली सङ्गीतको स्वर्ण युग मान्छन् ।
नेपाली श्रोताहरूका लागि गोपाल योञ्जन आफ्नो देश नेपालप्रतिको माया, जोश र करुणाले भरिएका देशभक्ति गीतहरूको पर्यायवाची हुन्। गोपाल एक शान्ति-प्रेमी व्यक्ति थिए र हिमालय र नेपालीको अदम्य आत्माको शक्ति र रहस्यको सम्मान गर्थे।

गोपाल योञ्जनले आफ्ना असंख्य रचनाहरू रेकर्ड र अभिलेखीकरण गर्न सक्नु अघि मे १९९७ मा मृत्यु भयो। रेडियो नेपाल र पुलिस क्लब जस्ता संस्थाहरू जसका लागि उनले २० वर्षसम्म कम्तिमा १० वटा सांगीतिक गीत र टुक्राहरू रचेका छन्, उनले उनका धेरै रचनाहरू संरक्षण वा अभिलेख राखेका छैनन्। धेरै रेकर्ड गरिएका कामहरू हराइरहेका छन् र बाँकी रहेकाहरूले आजको प्राविधिक फाइदाहरू गोपाल योञ्जनको सांगीतिक कार्यहरूको डाटा बैंक सिर्जना गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर देखाउँछन्। आज हामी समयको एक बिन्दुमा उभिएका छौं जहाँ हामीले भविष्यका लागि छोडिएको समृद्ध संगीत विरासतलाई के गर्ने भनेर निर्णय गर्न आवश्यक छ।
==सम्मान==
*
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!
!
!
|-
|नेपाल 
|[[गोरखा दक्षिण बाहु]]
|१९९४
|
|-
|नेपाल 
|राज्याभिषेक पदक
|१९७४
|
|-
|
|
|
|
|}

==पुरस्कार र मान्यता==
*सर्वश्रेष्ठ संगीतकार - बांसुरीवादक (दार्जिलिङ) (१९६२)
*सर्वश्रेष्ठ संगीतकार - बांसुरीवादक (दार्जिलिङ) (१९६३)
*सर्वश्रेष्ठ संगीतकार - बांसुरीवादक (दार्जिलिङ) (१९६४)
*सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (दार्जिलिङ) (१९६५)
*सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (दार्जिलिङ) (१९६६)
*सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (दार्जिलिङ) (१९६७)
*रेडियो नेपाल उत्कृष्ट संगीत निर्देशक/संगीतकार (नेपाल) को लागि स्वर्ण पदक (१९६८)
*लायन्स क्लब अवार्ड फर बेस्ट संगीत निर्देशक (नेपाल) (१९८६)
*रोयल नेपाल फिल्म कर्पोरेशन द्वारा नेपाल सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (१९८८)
*उर्वशी पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक (नेपाल) (१९९०)
*नेपाली संगीतमा उत्कृष्ट योगदानका लागि चिन्नलता पुरस्कार (१९९२)
*नेपाली संगीतमा २५ वर्ष समर्पित उत्कृष्ट योगदानका लागि प्रिया पुरस्कार (१९९५)

==प्रकाशनहरू==

===लेखक===
*संगीताञ्जली - इन्टरमिडिएट कलेजको लागि संगीत पाठ्यक्रम पुस्तक
*गीत मञ्जरी - १० वर्षसम्मका बालबालिकाका लागि गीतहरूका लागि पुस्तक र टेप

===योगदानकर्ता===
*डेभिड रीड द्वारा रफ गाइड अन नेपाल को संगीत र नृत्य खण्ड

===सम्पादक===
*बागिना प्रकाशन: बाजाको लागि बाजा ('संगीत'), गीतको लागि GI ('गीत'), NA फर नाच ('नृत्य')

==फिल्मोग्राफी==
गोपाल योञ्जनले नेपाली चलचित्र छेत्रको विभिन्न चलचित्रमा काम गरेका थिए ।

* बदलिदो आकाश (१९८३)
* अर्को जन्म
* कान्छी (१९९१)
* माया प्रिती (१९९१)

==सन्दर्भ सामग्री ==
&lt;references/&gt;

==बाह्य लिङ्कहरू ==
* [http://www.majheri.com/taxonomy/term/44 गोपाल योञ्जनका रचना/गीतहरू (मझेरी डट कममा)]
* [http://nepalisamachar.com/?p=3580 Gopal Yonzon, Nepali Samachar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030084238/https://nepalisamachar.com/?p=3580 |date=2020-10-30 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=U-yLJNgfeug Gopal Yonzon - Nepal ko Chhoro]
* [http://www.nepalicollections.com/artist.php?id=11 Gopal Yonzon's songs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714163653/http://www.nepalicollections.com/artist.php?id=11 |date=2011-07-14 }}

[[श्रेणी:नेपाली गायकहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली सङ्गीतकारहरू]]</text>
      <sha1>3lr33ce1fxrkz6842fd4e1vbj9j1exh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अचार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12329</id>
    <revision>
      <id>1369306</id>
      <parentid>1368007</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60727" sha1="rk2ibaqnu4le8f67upijeli9jb0ep32" xml:space="preserve">{{Infobox food
| image            = Chilli pickle in a plate 2.jpg
| caption          = भारतमा खुर्सानीको अचार
| alternate_name   = अचार, खटाई, पचडी, लोन्चा, ऊरुगाई, अवाकाई
| name             = अचार
| region           = [[भारतीय उपमहाद्वीप]]
| type             = अचार
| course           = सहायक परिकार
| main_ingredient  = फलफूल (आँप, आलुबखडा), तरकारी वा मासु
| minor_ingredient = तेल, खुर्सानीको धूलो, मसला, रायोका दाना, सुपका दाना
| country          = [[भारत]], [[बङ्गलादेश]], [[नेपाल]], [[पाकिस्तान]], [[श्रीलङ्का]], [[म्यान्मार]]
| variations       = आचार, अत्सारा
}}

'''अचार''' विभिन्न प्रकारका तरकारी र फलफूललाई नुनपानी (ब्राइन), [[सिरका]], खाद्य तेल तथा दक्षिण एसियाली मसलामा संरक्षण गरी बनाइने, प्रायः मसलेदार सहायक परिकार हुन्। अचार दक्षिण एसियाभरि लोकप्रिय छन् र तिनका धेरै क्षेत्रीय भिन्नरूपहरू पाइन्छन्। सन् १४९२ मा भएको कोलम्बियाली आदानप्रदानमार्फत [[खुर्सानी]] भारतमा भित्रिएपछि अचारले धेरै मुख्य परिकारसँग सहायक परिकारका रूपमा स्थान पाएका छन्। आज अचार घरमै तयार गरिने परम्परागत खाद्यवस्तुबाट विकसित हुँदै विश्वव्यापी रूपमा व्यावसायीकरण गरिएको उत्पादन बनेको छ। यद्यपि यसले दक्षिण एसियाली सांस्कृतिक पहिचानमा अझै पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ र आधुनिक फ्युजन परिकारहरूमा पनि यसको प्रयोग बढ्दो रूपमा देखिन थालेको छ।

==शब्दावली==

[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] तथा दक्षिण एसियाका अन्य धेरै भाषाहरूमा यसलाई अचार भनिन्छ।&lt;ref name=&quot;theculturetrip&quot;/&gt; प्रारम्भिक [[संस्कृत]] र [[तमिल भाषा|तमिल]] साहित्यमा यसका लागि ''अवलेहिका'', ''उपदंशम्'', ''सन्धित'' र ''अवलेह'' जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ।&lt;ref name=&quot;K.T. Achaya 2003&quot;&gt;{{cite book |last=Achaya |first=K. T. |title=The Story of Our Food |year=2003 |publisher=Universities Press (India) Private |isbn= 978-81-7371-835-9 }}&lt;/ref&gt;

''अचार'' [[फारसी भाषा|फारसी]] मूलको शब्द हो, जुन [[मुगल साम्राज्य]]को समयदेखि प्रचलनमा आएको हो। तर भारतका अचारहरू मध्यपूर्वका सिरकामा आधारित अचारहरूभन्दा निकै फरक हुन्छन्। &lt;ref name=&quot;Madani1993&quot;&gt;{{cite book |last=Madani |first=Mohsen Saeidi |url=https://books.google.com/books?id=AqdJ7LlfVWUC&amp;pg=PA153 |title=Impact of Hindu Culture on Muslims |publisher=M.D. Publications |year=1993 |isbn=978-81-85880-15-0 |pages=153– |quote=But in the Arab countries, Iran, and Afghanistan, grapes and palm are abundant, so vinegar is made out of them and the achaar in these countries is made by dipping onion, fruits etc. in vinegar. |access-date=2019-01-13 |archive-date=2023-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225004/https://books.google.com/books?id=AqdJ7LlfVWUC&amp;pg=PA153#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live}}&lt;/ref&gt; फारसी भाषामा ''आचार'' शब्दको अर्थ &quot;नुन वा मसला लगाइएका मासु, अचार वा फलफूल, जसलाई नुन, सिरका, मह वा सिरपमा संरक्षण गरिएको हुन्छ&quot; भन्ने हुन्छ।&lt;ref name=&quot;theculturetrip&quot;&gt;{{cite web |url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-brief-history-of-the-humble-indian-pickle/ |title=A Brief History Of The Humble Indian Pickle |date=28 November 2016 |website=Culture Trip |access-date=1 January 2019 |archive-date=27 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027150142/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-brief-history-of-the-humble-indian-pickle/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027150142/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-brief-history-of-the-humble-indian-pickle/ |date=27 October 2020 }}&lt;/ref&gt;

१८औँ शताब्दीमा, जर्ज एबरहार्ड रुम्फियसले भारतीय शब्द ''अचार'' को उत्पत्ति अमेरिकाबाट भएको{{sfn|Davidson|2014|pp=2–3 &quot;achar&quot;}} र विशेष गरी आरावाकन (क्यारिबियन) भाषाको&lt;ref&gt;{{cite web |title=Concept CHILI PEPPER: aji |url=https://clics.clld.org/parameters/919#1/26/11 |website=CLICS 3 |access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt; axi, achi (&quot;खुर्सानी&quot;) शब्दबाट आएको हुन सक्ने सुझाव दिएका थिए, जुन अचारमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने खुर्सानीलाई जनाउँछ।{{sfn|Davidson|2014|pp=2–3 &quot;achar&quot;}} १८८६ को एङ्ग्लो–इन्डियन शब्दकोश ''Hobson-Jobson'' ले यसको व्युत्पत्ति ल्याटिन शब्द ''acetaria'' बाट भएको सुझाव दिन्छ।{{sfn|Davidson|2014|pp=2–3 &quot;achar&quot;}}

==इतिहास==

===प्राचीन र मध्यकालीन===

[[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] र [[सङ्गम साहित्य|सङ्गम]]कालीन ग्रन्थहरूमा पाइने प्रारम्भिक अचारका विधिहरूमा विभिन्न प्रकारका अचारहरूको उल्लेख छ, जसमा [[आँप]]को अचारको सबैभन्दा पुरानो ज्ञात उल्लेख पनि समावेश छ।&lt;ref name=&quot;K.T. Achaya 2003&quot;/&gt; त्रिविक्रम भट्टद्वारा ९१५ ईस्वीमा रचित संस्कृत महाकाव्य ''नलचम्पू'' मा हरियो आँप, [[मरिच|हरियो मरिच]], [[पिपला]], काँचो [[अलैँची]], [[कागती (फल)|कागती]], निम्बू, [[अमला]], [[लप्सी]], [[बेल]] र बोहोरीबाट बनाइने अचारहरूको वर्णन गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kamat |first=Jyotsna K. |title=Social Life in Medieval Karnāṭaka |publisher=Abhinav Publications |location=New Delhi |year=1980 |page=7}}&lt;/ref&gt; प्रारम्भिक मध्यकालीन पाकशास्त्रका ग्रन्थहरू जस्तै लोकपकार (१०२५ ईस्वी), मानसोल्लास (११३० ईस्वी), पाकदर्पण (१२०० ईस्वी), सूपशास्त्र (१५०८ ईस्वी) र क्षेमकुतूहल (१५४९ ईस्वी) मा हरियो आँप, हरियो मरिच, पिपला, कागती र निम्बू, [[बेसार]]को जरा, अमादी, [[अदुवा]], [[मूला]], [[करेला]], [[काँक्रो]], [[कमल]]को जरा र तामाबाट बनाइने अचारका विधिहरूको उल्लेख गरिएको छ। गुरुलिङ्ग देशिकद्वारा (१५९४ ईस्वी) रचित धार्मिक ग्रन्थ ''लिङ्गपुराण'' मा ५० भन्दा बढी प्रकारका अचारहरूको उल्लेख गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author1=[[Mangarasa III]] |author2=Krishna Jois, S. N. |author3=Konantambigi, Madhukar |author4=Bhat, N. P. |author5=Modwel, Nerupama Y. |title=Culinary Traditions of Medieval Karnataka: The Soopa Shastra of Mangarasa III |year=2012 |publisher=Intangible Cultural Heritage Division, [[Indian National Trust for Art and Cultural Heritage]] and B.R. Pub. Corp. |isbn=978-93-5050-031-6}}&lt;/ref&gt; खानयोग्य फूलबाट बनाइने अद्वितीय अचारहरूको उल्लेख पनि ''निअमतनामा'' (१५०० ईस्वी) नामक पाकशास्त्रीय ग्रन्थमा गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Chatterjee |first=Priyadarshini |title=From night jasmine to banana blossoms: India's centuries-old love affair with edible flowers |date=13 July 2018 |url=https://scroll.in/magazine/881094/from-night-jasmine-to-banana-blossoms-indias-centuries-old-love-affair-with-edible-flowers |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208162919/https://scroll.in/magazine/881094/from-night-jasmine-to-banana-blossoms-indias-centuries-old-love-affair-with-edible-flowers |archive-date=8 February 2022 }}&lt;/ref&gt;

===कोलम्बियाली आदानप्रदान===

कोलम्बियाली आदानप्रदान (१४९२ पछि कुनै समयमा) पछि [[पोर्तगाली साम्राज्य|पोर्तगाली]] व्यापारीहरूले [[मुगल साम्राज्य]]को नियन्त्रणमा रहेको [[गुजरात]]को पश्चिमी तटका बन्दरगाहहरू हुँदै [[खुर्सानी]]लाई दक्षिण एसियामा भित्र्याएका थिए। त्यसभन्दा पहिले, प्राचीन र मध्यकालीन भारतीय खानामा तीखोपनाको मुख्य स्रोतका रूपमा [[कालो मरिच]], [[पिपला]] र ''Piper chaba'' (ताजा र सुक्खा दुवै रूपमा) जस्ता तुलनात्मक रूपमा कम कडा मसलाहरू प्रयोग गरिन्थे।&lt;ref name=&quot;K.T. Achaya 2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Twilley Graber 2019 transcript&quot;&gt;{{cite web |last1=Twilley |first1=Nicola |last2=Graber |first2=Nicola |last3=Iyer |first3=Raghavan |author3-link=Raghavan Iyer (chef) |last4=Collingham |first4=Lizzie |author4-link=Lizzie Collingham |title=Transcript: The Curry Chronicles |url=https://gastropod.com/transcript-the-curry-chronicles/ |website=Gastropod |access-date=6 October 2024 |date=9 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Batsha 2020&quot;&gt;{{Cite web |last=Batsha |first=Nishant |author-link=Nishant Batsha |date=25 June 2020 |title=Curry Before Columbus |url=https://contingentmagazine.org/2020/06/25/curry-before-columbus/ |access-date=15 December 2020 |website=Contingent |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517012336/https://contingentmagazine.org/2020/06/25/curry-before-columbus/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===एङ्ग्लो–इन्डियनदेखि बेलायतीसम्म===

[[File:Hannah Glasse's Paco-Lilla 1758.jpg|thumb|upright|हाना ग्लासको &quot;पाको–लिला वा इन्डिया पिकल&quot; को विधि, १७५८]]

[[ब्रिटिस राज]]को समयमा एङ्ग्लो–इन्डियनहरूले [[चटनी]] र अचार निकै मन पराउँथे र तिनका धेरै प्रकारहरू तयार गर्थे। अचारका प्रकारहरूका लागि [[भान्टा]] र [[भेडे खुर्सानी]]जस्ता तरकारीहरूलाई खुर्सानी, रायोका दाना र [[बेसार]]सँग मिसाएर राखिन्छ, जसले तिनलाई बलियो स्वाद प्रदान गर्छ। यी अचारहरू रायोको तेल वा तिलको तेलमा पकाउन सकिन्छ। केही फलफूललाई अचार बनाएर तयार गरिन्छ, जसमा [[आँप]] र [[कागती (फल)|कागती]]लाई नुनिलो पानीमा भिजाएर घाममा राखिएको भाँडोमा संरक्षण गरिन्छ। मीठा चटनीका लागि आँपजस्ता फलफूललाई चिनी, सिरका र मसलासँग पकाइन्छ। नपकाइने चटनीमा हरियो धनियाँका पात र नरिवलजस्ता सामग्रीहरू प्रयोग गरिन्छ, जसमा खुर्सानी, इमली र चिनीबाट स्वाद थपिन्छ; यस्ता चटनीहरू प्रत्येक दिन ताजा तयार गरिन्छ।{{sfn|Brown|1998|pp=347–361}}

१७औँ शताब्दीमा, [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]को समयमा, भारत आएका बेलायती यात्रुहरूले धेरै प्रकारका [[चटनी]] र अचारहरूबारे जानकारी पाए। नाविकहरूले संरक्षण गरेर राखिने यस्ता परिकारहरू नुनिलो मासु र सुक्खा जहाजको बिस्कुटमा आधारित आफ्नो समुद्री खानाका लागि उपयोगी सहायक परिकार भएको पाए। व्यक्तिगत यात्रुहरू वा व्यापारीहरूले यिनका धेरै परिमाण बेलायत लगे, जहाँ चाँडै नै भान्सेहरूले तिनको नक्कल गर्न थाले र भारतीय मौलिक परिकारहरूमा थप परिवर्तन गरे।{{sfn|Collingham|2006|pp=147–148}}

तीमध्ये एक भान्से हाना ग्लासले आफ्नो पुस्तक ''द आर्ट अफ कुकरि मेड प्लेन एन्ड इजी'' को १७५८ को संस्करणमा &quot;पाको–लिला वा इन्डिया पिकल&quot; (Piccalilli) बनाउने विधिको वर्णन गरेकी थिइन्। उनको विधिमा भान्सेलाई केही अदुवा, पिपला र लसुनमा नुन हाल्न तथा सिरकामा रायोका दाना र बेसार मिसाएर मसला तयार गर्न भनिएको थियो। उनले बन्दागोभी, काउली, काँक्रो, खरबुजा, स्याउ, फ्रेन्च बिन्स र आलुबखडाजस्ता तरकारी तथा फलफूललाई पनि यसरी अचार बनाउन सकिने सुझाव दिएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glasse |first=Hannah |author-link=Hannah Glasse |chapter=Paco-Lilla or India Pickle |title=[[The Art of Cookery Made Plain and Easy]] |edition=6th |publisher=Printed for the Author: and sold by A. Millar, in the Strand; and T. Trye, near Gray's Inn Gate, Holbourn |year=1758 |chapter-url=https://archive.org/details/bub_gb_xJdAAAAAIAAJ/page/n412 |page=377}}&lt;/ref&gt;

==आधुनिक समय==
आधुनिक दक्षिण एसियाली देशहरूमा, अचारजस्ता परम्परागत खाद्यवस्तुहरूले सांस्कृतिक पहिचान र पाक सम्पदाको संरक्षणमा अझै पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। अचार धेरै पुस्तादेखि घरेलु खाद्य अभ्यासमा स्थापित रहेको छ र दैनिक भोजनका लागि अझै पनि एक प्रमुख सहायक परिकारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसको स्वाद बढाउने र विभिन्न क्षेत्रका परिकारहरूसँग मेल खाने क्षमताका कारण यसलाई अझै पनि उच्च मूल्य दिइन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chakraborty|first1=Rakhi|last2=Roy|first2=Swarnendu|date=2018-05-01|title=Exploration of the diversity and associated health benefits of traditional pickles from the Himalayan and adjacent hilly regions of Indian subcontinent|journal=Journal of Food Science and Technology|language=en|volume=55|issue=5|pages=1599–1613|doi=10.1007/s13197-018-3080-7|issn=0975-8402|pmc=5897286|pmid=29666512}}&lt;/ref&gt;दक्षिण एसियाली समाजमा, अचार मौसमी रूपमा घरमै तयार गरिने आवश्यक खाद्यवस्तुबाट व्यापक रूपमा उपलब्ध व्यावसायिक उत्पादनमा परिवर्तन भएको छ। धेरै परिवारहरूले अझै पनि तेल, नुन र मसलाको प्रयोग गरी अचार बनाउने परम्परा कायम राखेका छन्, तर सहरीकरण र बदलिँदो जीवनशैलीले बजारमा पाइने अचारका प्रकारहरूको बढ्दो लोकप्रियतामा योगदान पुर्‍याएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Achaya |first=K. T. |title=A historical dictionary of Indian food |publisher=Delhi ; New York : Oxford University Press |isbn= 978-0-19-564254-4 |url=http://archive.org/details/historicaldictio0000acha|date=1998|others=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;

ठूलो मात्रामा उत्पादन र वितरणको विस्तारसँगै दक्षिण एसियाली अचारहरू विश्वव्यापी बजारमा उपलब्ध हुन थालेका छन्, जसमा विशेष गरी [[संयुक्त अधिराज्य|बेलायत]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[मध्य पूर्व|मध्यपूर्व]]जस्ता क्षेत्रहरूमा रहेका प्रवासी समुदायहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। यो विस्तारले खाद्य आदानप्रदानका धेरै ठूला ऐतिहासिक ढाँचाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छ, जस्तै दक्षिण एसियाली अचार बनाउने अभ्यासहरू परम्परागत क्षेत्रभन्दा बाहिर पनि अनुकूलन र पुनर्व्याख्याको प्रक्रियाबाट गुज्रिएका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Paralkar|first=Anil|date=April 2020|title=Trade, Exoticism and the English Appropriation of South Asian Pickles, c. 1600–1750|url=https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/cult.2020.0211|journal=Cultural History|volume=9|issue=1|pages=106–122|doi=10.3366/cult.2020.0211|issn=2045-290X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; यसै समयमा, अचार स्थानीय ज्ञान र पाक परम्पराहरूमा गहिरोसँग जोडिएको छ, जहाँ यसको तयारीका प्रविधि र सामग्रीहरूले अझै पनि क्षेत्रीय वातावरण र सांस्कृतिक अभ्यासहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। अचार अहिले व्यापक रूपमा उपलब्ध भए पनि, प्रमाणहरूले देखाउँछन् कि व्यक्तिगत रूपमा अपनाइने परम्परागत किण्वन विधिहरूले अद्वितीय र फरक स्वादहरू प्रदान गर्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Flachs|first1=Andrew|last2=Orkin|first2=Joseph D.|date=2021-06-09|title=On pickles: biological and sociocultural links between fermented foods and the human gut microbiome|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|language=en|volume=17|issue=1|page=39|doi=10.1186/s13002-021-00458-9|doi-access=free |issn=1746-4269|pmc=8188661|pmid=34107988}}&lt;/ref&gt;

यसको परम्परागत प्रयोगका अतिरिक्त, अचारलाई बढ्दो रूपमा समकालीन र फ्युजन परिकारहरूमा पनि समावेश गर्न थालिएको छ। भान्सेहरू र खाद्य उद्यमीहरूले दक्षिण एसियाली अचारलाई विश्वव्यापी खाद्य प्रवृत्तिसँग मिसाउँदै, यसको अद्वितीय स्वादलाई गैरपरम्परागत स्वरूपहरूमा समावेश गर्न थालेका छन्। यस प्रकारको विकासले अचार सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण परिकारका साथै आधुनिक खानामा रुचिकर तत्वका रूपमा निरन्तर प्रासंगिक रहेको देखाउँछ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sahni|first=Julie|url=http://archive.org/details/classicindiancoo00sahn|title=Classic Indian cooking|date=1980|publisher=New York : Morrow|others=Internet Archive|isbn=978-0-688-03721-5}}&lt;/ref&gt;

==व्यावसायीकरण==
परम्परागत रूपमा दक्षिण एसियाली अचारहरू घरमै भाँडामा राखेर किण्वन गरिन्थे, तर अहिले परिवारहरूले प्रायः पसलबाटै अचारका भाँडाहरू किन्न थालेका छन्। यो परिवर्तन सुविधा मात्र नभई सुरक्षाका कारण पनि भएको हो, किनकि किण्वन प्रक्रिया सही तरिकाले नगरिएमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। कारखानामा हुने उत्पादनले अचारको सुरक्षित र एकरूप उत्पादन सुनिश्चित गर्छ, किनकि यसले खाद्यसम्बन्धी नियमहरू पालना गर्नुपर्छ र कारखाना अनुगमनअन्तर्गत हुन्छ। अचारहरू सामान्यतया सिसाका भाँडामा बन्द गरिएका हुन्छन् र भाँडाबाट सिधै खानका लागि तयार हुन्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Snyder |first=Abigail |last2=Fred Breidt |first2=Jr |last3=Andress |first3=Elizabeth L. |last4=Ingham |first4=Barbara H. |date=2020-07-01 |title=Manufacture of Traditionally Fermented Vegetable Products: Best Practice for Small Businesses and Retail Food Establishments |url=https://www.foodprotection.org/publications/food-protection-trends/archive/2020-07-manufacture-of-traditionally-fermented-vegetable-products-best-practice-for-small-businesses/ |journal=Food Protection Trends |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=251–263}}&lt;/ref&gt;

धेरै कम्पनीहरूले घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि प्याकेज गरिएका दक्षिण एसियाली अचार उत्पादन गर्छन्। सन् २००१ मा स्थापना भएको मदर्स रेसिपी भारतीय निर्माता कम्पनी हो, जुन देसाई फुड्सको स्वामित्वमा रहेको छ। यसले अन्य उत्पादनहरूसँगै ३६ प्रकारका अचार उत्पादन गर्छ र आफ्ना उत्पादनहरू अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा वितरण गर्छ। कम्पनीले आफ्ना सबै उत्पादनहरू भारतमै निर्माण गर्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mothers Recipe |url=https://www.mothersrecipe.com/ |access-date=2026-05-04 |website=Mothers Recipe |language=en}}&lt;/ref&gt;

सन् १९८१ मा सिकन्दर सुल्तानद्वारा स्थापना गरिएको र अझै पनि पारिवारिक स्वामित्वमा रहेको पाकिस्तानी कम्पनी शान फुड्सले अन्य उत्पादनहरूसँगै प्याकेज गरिएका ६ प्रकारका अचार उत्पादन गर्छ र तिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा निर्यात गर्छ। शान फुड्सका उत्पादनहरू हलाल प्रमाणित छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shan Foods |url=https://www.shanfoods.com}}&lt;/ref&gt;

==सामग्री==
भारतमा अचारका दुई मुख्य प्रकार छन्: तिल वा रायोको तेल प्रयोग गरी बनाइने अचार र तेलबिना बनाइने अचार। तेलबिना बनाइने अचारमा हरियो आँप वा कागतीबाट चिस्यान निकाल्न नुन प्रयोग गरिन्छ, जसले नुनिलो घोल (ब्राइन) बनाउँछ। कागती वा निम्बूको रसलाई नुन वा परम्परागत ''गन्ने का सिरका'' ([[उखु]]को सिरका) सँग मिसाएर पनि ब्राइनका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।&lt;ref name=&quot;Madani1993&quot;/&gt; [[गुजरात]]का केही अचारहरूमा मुख्य संरक्षणकारी पदार्थका रूपमा सख्खर प्रयोग गरिन्छ।&lt;ref name=&quot;Roy 2024&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Nibedita |title=8 types of traditional Pickles from different parts of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/8-types-of-traditional-pickles-from-different-parts-of-india/articleshow/108161679.cms |work=[[The Times of India]] |date=3 March 2024}}&lt;/ref&gt;

घरमै बनाइने अचारहरू गर्मी मौसममा तयार गरिन्छन्। तिनलाई दुई हप्तासम्म घाममा राखेर परिपक्व बनाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiacurry.com/chutney/hotsunpickling.htm |title=Pickling in the hot sun |access-date=17 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217210959/http://www.indiacurry.com/chutney/hotsunpickling.htm |archive-date=17 February 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217210959/http://www.indiacurry.com/chutney/hotsunpickling.htm |date=17 February 2014 }}&lt;/ref&gt; अचार परम्परागत रूपमा परिपक्व हुँदै गर्दा यसलाई मलमलको कपडाले छोपेर राखिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sailusfood.com/2015/05/08/mango-pickle-recipe-avakai/ |title=Mango pickle recipe |date=8 May 2015 |access-date=18 September 2015 |archive-date=5 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905233312/http://www.sailusfood.com/2015/05/08/mango-pickle-recipe-avakai/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; खुर्सानी दक्षिण एसियाली अचारहरूको एक विशिष्ट सामग्री हो।&lt;ref name=&quot;Andrews2005&quot;&gt;{{cite book |last=Andrews |first=Jean |url=https://books.google.com/books?id=_fUh4YXWPikC&amp;pg=PA26 |title=The Peppers Cookbook: 200 Recipes from the Pepper Lady's Kitchen |publisher=[[University of North Texas Press]] |year=2005 |isbn=978-1-57441-193-5 |pages=26– |access-date=2019-01-13 |archive-date=2023-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225005/https://books.google.com/books?id=_fUh4YXWPikC&amp;pg=PA26#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=190 heights=140&gt;
File:Indian-pickle.jpg|कमलको जरा, कागती, गाजर, हरियो आँप र हरियो खुर्सानीसहितको भारतीय मिश्रित अचार
File:Achar Gosht.JPG|''अचार गोश्त'', अचारको स्वादबाट तयार गरिएको मासुको करी
File:Preparation of red chilli Indian pickle (2).jpg|रातो खुर्सानीको भारतीय अचार तयार गर्दै
&lt;/gallery&gt;

==रासायनिक संरचना==
दक्षिण एसियाली अचारहरूको रासायनिक संरचना विभिन्न प्रकारहरूअनुसार फरक–फरक हुन्छ। दक्षिण एसियाली अचारहरूको रासायनिक गुणधर्म मुख्य रूपमा जैविक अम्ल, [[सोडियम क्लोराइड]] र मसला तथा तरकारीबाट प्राप्त हुने फेनोलिक यौगिकहरूको उच्च एकाग्रताले निर्धारण गर्छ। सबैभन्दा सामान्य जैविक अम्लहरूमध्ये ल्याक्टिक अम्ल प्रमुख हो, जुन प्रायः किण्वन प्रक्रियाबाट उत्पादन हुन्छ। यी जैविक अम्लहरूले अचारको pH स्तर घटाउँछन्, जुन सूक्ष्मजीवबाट हुने बिग्रिने प्रक्रियालाई रोक्ने मुख्य संयन्त्र हो।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Behera |first1=Sudhanshu S. |last2=El Sheikha |first2=Aly Farag |last3=Hammami |first3=Riadh |last4=Kumar |first4=Awanish |date=2020-07-01 |title=Traditionally fermented pickles: How the microbial diversity associated with their nutritional and health benefits? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S175646462030195X |journal=Journal of Functional Foods |volume=70 |article-number=103971 |doi=10.1016/j.jff.2020.103971 |issn=1756-4646|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ल्याक्टिक अम्ल ब्याक्टेरियाले यस किण्वन प्रक्रियामा केन्द्रीय भूमिका खेल्छन्। यी सूक्ष्मजीवहरूले तरकारी र फलफूलमा रहेको चिनीलाई ल्याक्टिक अम्लमा रूपान्तरण गर्छन्, जसले खाद्यवस्तुको संरक्षण गर्ने अम्लीकरण प्रक्रियालाई अघि बढाउँछ। किण्वनको क्रममा उपस्थित ल्याक्टिक अम्ल ब्याक्टेरियाका विशेष प्रजातिहरू क्षेत्र र तयारी विधिअनुसार फरक–फरक हुन्छन्। यो सूक्ष्मजीवी विविधता विभिन्न प्रकारका अचारहरूको विशिष्ट स्वाद र स्वास्थ्यसम्बन्धी गुणहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Banik |first1=Avijit |last2=Anjum |first2=Hasnain |last3=Habib |first3=Humayra |last4=Abony |first4=Maruf |last5=Begum |first5=Anowara |last6=Ahmed |first6=Zakaria |date=2023-06-01 |title=Characterization of lactic acid bacteria isolated from street pickles of Dhaka, Bangladesh |journal=Heliyon |volume=9 |issue=6 |article-number=e17508 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e17508 |doi-access=free |pmid=37416662 |pmc=10320110 |bibcode=2023Heliy...917508B |issn=2405-8440}}&lt;/ref&gt;

रायोका दाना, [[बेसार]], खुर्सानीको धुलो, [[मेथी]] र [[हिङ]]जस्ता मसलाहरूले दक्षिण एसियाली अचारको किण्वन प्रक्रियामा उल्लेखनीय मात्रामा फेनोलिक यौगिकहरू प्रदान गर्छन्। यी यौगिकहरूले स्वाद प्रदान गर्ने तत्व र प्राकृतिक सूक्ष्मजीवरोधी पदार्थ दुवैका रूपमा काम गर्छन्। बेसारबाट प्राप्त कर्क्युमिन र खुर्सानीबाट प्राप्त क्याप्साइसिनजस्ता फेनोलिक यौगिकहरूमा प्रतिअक्सिडेन्ट र सूक्ष्मजीवरोधी गुणहरू हुने देखाइएको छ, जसले अम्लीय संरक्षण वातावरणलाई थप सहयोग गर्छन्।&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Chakraborty |first1=Rakhi |last2=Roy |first2=Swarnendu |date=May 2018 |title=Exploration of the diversity and associated health benefits of traditional pickles from the Himalayan and adjacent hilly regions of Indian subcontinent |journal=Journal of Food Science and Technology |volume=55 |issue=5 |pages=1599–1613 |doi=10.1007/s13197-018-3080-7 |issn=0022-1155 |pmc=5897286 |pmid=29666512}}&lt;/ref&gt; उत्तर र पश्चिम भारतमा प्रचलित तेलमा आधारित अचारहरूको रासायनिक गुणधर्म केही फरक हुन्छ, किनकि तेलको माध्यमले वायुरहित (एनारोबिक) वातावरण सिर्जना गर्छ, जसले अक्सिजन आवश्यक पर्ने बिगार्ने ब्याक्टेरियालाई रोक्छ। यी तयारीहरूमा, रायोको तेल र तिलको तेलले क्रमशः ग्लुकोसिनोलेट र लिग्नानजस्ता यौगिकहरू पनि प्रदान गर्छन्, जसले अन्तिम उत्पादनको सूक्ष्मजीवरोधी र पोषणसम्बन्धी गुणहरूमा योगदान पुर्‍याउँछन्।&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

==क्षेत्रीय भिन्नताहरू==

===बङ्गलादेश===
[[बङ्गाली संस्कृति]]मा, अचारलाई आचार ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: আচার) वा आसार ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: আসার) भनेर चिनिन्छ। यी [[बङ्गाली परिकार|बङ्गाली खाना]]को अभिन्न हिस्सा हुन् र भोजनमा स्वाद थप्छन्। यिनीहरू विभिन्न फलफूल, तरकारी तथा माछा वा मासुलाई समेत मसला, तेल र सिरका वा कागतीको रसको मिश्रणमा संरक्षण गरेर बनाइन्छन्। यस प्रक्रियामा छानिएको सामग्रीलाई रायोका दाना, मेथी, कालो जिरा र खुर्सानीको धुलोजस्ता मसलाहरूको मिश्रणसँग मोलिन्छ। त्यसपछि अचारहरूलाई वायुरोधी भाँडाहरूमा परिपक्व हुनका लागि राखिन्छ, जसले समयसँगै स्वादहरू विकसित हुन दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.localguidesconnect.com/t5/General-Discussion/Bangladeshi-Pickles-Scene-in-Short/td-p/2021506 |title=Bangladeshi Pickles Scene (In Short) |date=18 October 2019 |access-date=2 September 2023 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225014/https://www.localguidesconnect.com/t5/General-Discussion/Bangladeshi-Pickles-Scene-in-Short/td-p/2021506 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

बङ्गाली अचारहरूमा अमिलो, पिरो र कहिलेकाहीँ गुलियो स्वाद पाइन्छ। यी प्रायः भात, रोटी वा करीसँग सहायक परिकारका रूपमा खाइन्छन्। लोकप्रिय प्रकारहरूमा आँपको अचार, कागतीको अचार, मिश्रित तरकारीको अचार र माछाको अचार समावेश छन्। [[सिलेट]]को सातकुरा अचार र [[खुल्ना]]को चुई झाल अचार भारत र बङ्गलादेशबाहिर पनि परिचित छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Food_Preservation |title=Food Preservation - Banglapedia |access-date=2 September 2023 |archive-date=2 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902093011/https://en.banglapedia.org/index.php/Food_Preservation |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=160 heights=160&gt;
File:আমের আঁচার.jpg|बङ्गाली आँपको अचार बनाउँदै
File:গুড় আম.jpg|आँप र खजुरको गुडको अचार
&lt;/gallery&gt;

===भारत===
भारतमा पाइने धेरै क्षेत्रीय भिन्नताहरूमध्ये, [[कश्मीर]]मा कमलको डाँठको अचार बनाइन्छ; [[आन्ध्र प्रदेश]]मा गोङ्गुराका पात प्रयोग गरिन्छ; दक्षिणी तटीय राज्य [[केरल]]मा लसुन र कडीपत्तासहित झिङ्गे माछाको अचार बनाइन्छ; [[असम]]मा बाँसका टुसालाई रायोका दाना र तेलसँग किण्वन गरिन्छ; [[महाराष्ट्र]]मा [[हिङ]], रायोका दाना र [[बेसार]] प्रयोग गरी सिङ्गो [[कागती (फल)|कागती]]को अचार बनाइन्छ; [[कर्नाटक]]मा सिङ्गो [[लसुन]]का केस्राहरू अचारको मुख्य सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ; र [[तमिलनाडु]]मा रायोका दाना, रातो खुर्सानी र कडीपत्तासँग [[गोलभेडा]]को अचार बनाइन्छ।&lt;ref name=&quot;Roy 2024&quot;/&gt;

[[हरियाणा]]को पानीपत सहरमा ''अचार'' व्यावसायिक रूपमा तयार गरिन्छ, विशेष गरी ''पचरङ्गा'' र ''सतरङ्गा'' अचार (शाब्दिक रूपमा &quot;पाँच/सात रङ&quot;, जसमा त्यति नै संख्याका तरकारीहरू प्रयोग गरिन्छ)। यी तरकारीहरू काँचो आँप, [[चना]], कमलको डाँठ, [[करौँदा]], [[हर्रो]] र कागतीजस्ता सामग्रीसँग रायोको तेल र साबुत मसलामा परिपक्व बनाइन्छन्। सन् २०१६ सम्ममा, पानीपतले प्रत्येक वर्ष ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी (सन् २०२३ को मूल्यअनुसार ७२ करोड रुपैयाँ वा ७५ लाख अमेरिकी डलर बराबर) को अचार उत्पादन गर्थ्यो, जुन स्थानीय बजारमा आपूर्ति गरिन्थ्यो र बेलायत, संयुक्त राज्य अमेरिका तथा मध्यपूर्वमा निर्यात गरिन्थ्यो।&lt;ref name=&quot;har13&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040327/windows/main1.htm |title=Our desi drive-ins |access-date=6 April 2017 |archive-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301051639/http://www.tribuneindia.com/2004/20040327/windows/main1.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;har12&quot;&gt;{{cite web |last1=Panipat |first1=Parveen Arora in |url=http://www.tribuneindia.com/news/sunday-special/perspective/spice-of-life-surrender-to-panipat-pickle/181599.html |title=Spice of life: Surrender to Panipat pickle!, The Tribune, June 2016 |work=Tribuneindia News Service |access-date=6 April 2017 |archive-date=6 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406201536/http://www.tribuneindia.com/news/sunday-special/perspective/spice-of-life-surrender-to-panipat-pickle/181599.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406201536/http://www.tribuneindia.com/news/sunday-special/perspective/spice-of-life-surrender-to-panipat-pickle/181599.html |date=6 April 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;har11&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.livemint.com/Leisure/tzzAGvlSXLjpgizg4qV62M/The-road-to-Kashmir.html |title=The road to Kashmir through Haryana |work=mint |date=4 September 2009 |access-date=6 April 2017 |archive-date=6 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406201509/http://www.livemint.com/Leisure/tzzAGvlSXLjpgizg4qV62M/The-road-to-Kashmir.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=220 heights=150&gt;
File:Sweet pickle made out of mango, in West Bengal, India.jpg|मिठो र पिरो आँपको अचार
File:Mangopickle.jpg|भारतीय पिरो आँपको अचार
File:Various kinds of pickles for sale at a shop in Dakshineswar, Kolkata, India.jpg|कोलकातामा बिक्रीका लागि राखिएका अचार
&lt;/gallery&gt;

===म्यानमार (बर्मा)===
[[बर्मेली भाषा|बर्मेली]] भाषामा अचारलाई ''थानत'' ({{Langx|my|သနပ်}}) भनिन्छ। आँपको अचार ({{lang|my|သရက်သီးသနပ်}}) (''थायेत थि थानत'') सबैभन्दा प्रचलित प्रकार हो। यो अचार हरियो, पाकेको वा सुकाइएको आँपलाई सिरका, चिनी, नुन, खुर्सानीको धुलो, मसला, लसुन, ताजा खुर्सानी र रायोका दानामा संरक्षण गरेर बनाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=သရက်သီးသနပ် (Spicy Green Mango Pickle) |url=https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-spicy-green-mango-pickle/ |access-date=11 July 2019 |website=Food Magazine Myanmar |language=my |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110257/https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-spicy-green-mango-pickle/ |url-status=usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222110257/https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-spicy-green-mango-pickle/ |date=22 December 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=သရက်သီးသနပ် (အခြောက်) (Spicy Dry Mango Pickle) |url=https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%BB%E1%80%81%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%B9-spicy-dry-mango-pickle/ |access-date=2019-07-11 |website=Food Magazine Myanmar |language=my |archive-date=2019-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220161205/https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%BB%E1%80%81%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%B9-spicy-dry-mango-pickle/ |url-status=usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220161205/https://www.foodmagazinemyanmar.com/contributors/%E1%80%9E%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%9E%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%94%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%BB%E1%80%81%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%B9-spicy-dry-mango-pickle/ |date=2019-12-20 }}&lt;/ref&gt; बर्मेली खानामा आँपको अचारलाई करी र [[बिरयानी]]सँग सहायक परिकारका रूपमा सामान्यतया प्रयोग गरिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 May 2016 |title=အလှူ မင်္ဂလာဆောင်တို့ရဲ့ ဇာတ်လိုက်ကျော် ဒံပေါက်|url=https://myfoodmyanmar.com/biryani-recipe/ |access-date=11 July 2019 |website=MyFood Myanmar |language=my |archive-date=11 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711054657/https://myfoodmyanmar.com/biryani-recipe/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; यो बर्मेली करी ''वेट थानत हिन'' ({{lang|my|ဝက်သနပ်ဟင်း}}) को मुख्य सामग्रीमध्ये एक हो, जसमा सुँगुरको पेटको मासु र अचार मिसाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ဝက်သားဟင်း ၄ မျိုး |url=http://we.com.mm/detail/2631 |access-date=11 July 2019 |website=We Media |language=my |archive-date=11 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711054655/http://we.com.mm/detail/2631 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711054655/http://we.com.mm/detail/2631 |date=11 July 2019 }}&lt;/ref&gt;

===नेपाल===
नेपालमा, अचार सामान्यतया मुख्य खाना [[दालभात|दाल–भात–तरकारी]]का साथै [[मम:]]सँग खाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rai |first=Sikuma |title=The mother of all pickles |date=7 September 2018 |url=https://www.nepalitimes.com/banner/the-mother-of-all-pickles/ |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224041115/https://www.nepalitimes.com/banner/the-mother-of-all-pickles/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; नेपालमा धेरै ''अचार'' कारखानाहरू महिलाको स्वामित्वमा रहेका वा महिलाहरूद्वारा सञ्चालित छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepali pickle makers come into their own|url=https://kathmandupost.com/money/2015/03/14/nepali-pickle-makers-come-into-their-own |access-date=24 February 2022 |newspaper=[[The Kathmandu Post]] |language=English |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224041115/https://kathmandupost.com/money/2015/03/14/nepali-pickle-makers-come-into-their-own |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Navaras: Pickles |url=http://ecs.com.np/features/navaras-pickles |access-date=24 February 2022 |website=ECS Nepal |language=en |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224041118/http://ecs.com.np/features/navaras-pickles |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:Dalle Khursani And Fermented Bamboo Shoot Pickle.jpg|''[[डल्ले खुर्सानी]]'' (गोल खुर्सानी) र ''तामा'' (किण्वित बाँसको टुसाको अचार) बाट बनेको नेपाली अचार
File:Mula Ko Aachar.jpg|मुलाको अचार
File:Jhol_Momo.jpg|झोल म:म:का लागि प्रयोग गरिने अचारबाट बनेको झोल
&lt;/gallery&gt;

===पाकिस्तान===
आधुनिक पाकिस्तानको [[सिन्ध]] प्रान्त आफ्नो शिकरपुरी र हैदराबादी अचारका लागि परिचित छ। यी दुवै प्रकारका अचारहरू [[पाकिस्तान]]मा र विदेशमा पनि सामान्य रूपमा खाइन्छन्।&lt;ref name=&quot;Daily Times 2017&quot;/&gt; शिकरपुरी अचारको उत्पत्ति मध्यकालीन भारतमा सन् १६०० को दशकतिर भएको मानिन्छ।&lt;ref name=&quot;Daily Times 2017&quot;&gt;{{cite news |url=https://dailytimes.com.pk/114415/all-you-need-to-know-about-shikarpurs-pickle/ |title=All you need to know about Shikarpur's pickle |date=1 October 2017 |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |access-date=13 January 2018 |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114021004/https://dailytimes.com.pk/114415/all-you-need-to-know-about-shikarpurs-pickle/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; सबैभन्दा लोकप्रिय शिकरपुरी अचार गाजर, सलगम, प्याज, काउली, चना, लसुन, हरियो खुर्सानी, कागती र आँपबाट बनाइने मिश्रित अचार हो।&lt;ref name=&quot;Daily Times 2017&quot;/&gt; अर्को प्रकारको अचार बोहोरी फलबाट बनाइन्छ।&lt;ref name=&quot;Bachheti2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bachheti |first1=Archana |last2=Deepti |last3=Bachheti |first3=Rakesh Kumar |last4=Singh |first4=Anjita |last5=Zebeaman |first5=Meseret |last6=Hunde |first6=Yilma |last7=Husen |first7=Azamal |title=Bioactive constituents and health promoting compounds of underutilized fruits of the northern Himalayas of India: a review |journal=Food Production, Processing and Nutrition |date=2023 |volume=5 |issue=24 |article-number=24 |doi=10.1186/s43014-023-00140-5 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:Lasoora Pickle.JPG|''लसोरा अचार'', बोहोरीका फलहरूबाट बनाइएको
&lt;/gallery&gt;

===श्रीलङ्का===
श्रीलङ्कामा हरियो अदुवा, प्याज र खुर्सानीलाई नुन हालेर लसुन, रायोका दाना र सिरकाले स्वाद दिइन्छ। अन्य मसला र चिनी पनि थप्न सकिन्छ। यसका लागि तरकारी वा सिलोन ओलिभ (''वेरालु'') अथवा हग प्लम (''अम्बरल्ला'') जस्ता फलहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ।&lt;ref name=&quot;Time Out 2018&quot;&gt;{{cite web |title=In a pickle |url=https://www.timeout.com/sri-lanka/things-to-do/in-a-pickle |publisher=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |access-date=14 November 2025 |date=25 May 2018}}&lt;/ref&gt;

===मध्यपूर्व===
* ''अम्बा'' आँपबाट बनाइने गुलियो अचार हो, जसलाई इराकी यहूदी व्यापारीहरूले [[बम्बई]]बाट [[बगदाद|बग्दाद]]मा ल्याएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Monterescu |first1=Daniel |last2=Hart |first2=Joel |title=The Mango Sauce Connecting Indians, Israelis and Palestinians – and Taking High-end Restaurants by Storm |url=https://www.haaretz.com/food/2018-06-01/ty-article-magazine/.premium/the-delicious-sauce-connecting-indians-israelis-and-palestinians/0000017f-e8bb-dc91-a17f-fcbfbbbf0000 |access-date=28 April 2025 |work=[[Haaretz]] |date=1 June 2018}}&lt;/ref&gt; यसको स्वाद केही हदसम्म पिरो आँपको चट्नीसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hazout |first=Tamar Lea |title=Amba, Pickled Mango Sauce |url=https://aish.com/amba-a-pickled-mango-sauce/ |website=aish.com |publisher=[[Aish HaTorah]] |access-date=30 July 2025}}&lt;/ref&gt; यसको प्रयोग [[मध्य पूर्व|मध्यपूर्व]]भरि गरिन्छ&lt;ref name=&quot;First&quot;&gt;{{cite news |last=Miri |first=Adhid |title=First Tango with Mango: Iraqi Amba |url=https://www.chaldeannews.com/2023-content/2023/11/1/first-tango-with-mango-iraqi-amba |access-date=30 July 2025 |work=Chaldean News |date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt;

===अफ्रिका===
[[दक्षिण अफ्रिका]], [[बोत्स्वाना]] र [[केन्या]]मा भारतीय अचारलाई atchar भनिन्छ। यो मुख्यतः नपाकेका आँपबाट बनाइन्छ र कहिलेकाहीँ रोटीसँग पनि खाइन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doc-developpement-durable.org/file/Conservation-Graines-Semences-Vegetaux-Legumes-Refrigeration/Pickled%20Vegetables.pdf|title=Pickled Vegetables|website=Practical Action - The Schumacher Centre for Technology and Development |access-date=11 July 2019 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221125911/https://www.doc-developpement-durable.org/file/Conservation-Graines-Semences-Vegetaux-Legumes-Refrigeration/Pickled%20Vegetables.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011 |title=Pickled Vegetables |url=https://answers.practicalaction.org/our-resources/item/pickled-vegetables/ |access-date=29 November 2021 |website=Practical Action |archive-date=29 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129182031/https://answers.practicalaction.org/our-resources/item/pickled-vegetables/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[मौरिसस]] र [[रियुनियन]]मा यसको स्थानीय रूपलाई फ्रान्सेलीमा ''अशार द लेग्युम'' (Achard de légumes) र मौरिसियन क्रियोलमा ''जासार लेगिम'' (Zasar legim) भनिन्छ। यो बन्दाकोबी, गाजर, हरियो सिमी, चायोट, पामको मुना र प्याजजस्ता तरकारीहरूको मिश्रणबाट तयार गरिन्छ। यसमा जिरा, बेसार, हरियो खुर्सानी, रातो खुर्सानी, अदुवा, लसुन, नुन र सिरका मिसाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Achard de légumes réunionnais |website=Cuisine AZ |date=26 July 2022 |url=https://www.cuisineaz.com/recettes/achard-de-legumes-reunionnais-112997.aspx |access-date=14 November 2025 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:बङ्गाली परिकारहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली खाना]]
[[श्रेणी:भारतीय खाना]]</text>
      <sha1>rk2ibaqnu4le8f67upijeli9jb0ep32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुलुङ जाति</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13066</id>
    <revision>
      <id>1369328</id>
      <parentid>1352534</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47950" sha1="0ss86arw2017xno77cig0uoxg4ku1f6" xml:space="preserve">'''किरात कुलुङ''' किराती वंशहरू मध्यको एक आदिवासी रैथाने समुदाय हो। कुलुङहरू नेपालको उतरपूर्वी भेगमा मुख्यतया [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]को [[महाकुलुङ गाउँपालिका|महाकुलुङ]] क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/34278 |title=सधैं ओझेलमा महाकुलुङ |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25}}&lt;/ref&gt; नेपाल बाहेक भारतको उत्तरपूर्वी सिक्किम र [[दार्जिलिङ]] क्षेत्रमा यिनीहरूको बसोबास रहेको छ। नेपालको वि.सं. २०६८ को [[जनगणना]]मा अनुसार कुलुङ जातिको जनसङ्ख्या २८,६१३ रहेको छ भने कुलुङ भाषीको सङ्ख्या ३३,१७० रहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nayabulanda.com/2020/10/01/50889 |title=कुलुङ जातिः एक चिनारी र जनगणना-२०७८ |website=नयाँ बुलन्द |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130134850/https://www.nayabulanda.com/2020/10/01/50889 |date=2021-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== उत्पति ==
कुलुङ बंशवली र मिथक अनुसार खारकी श्रीमती दुम्दिलिम गल्काम्माले मिनापोङ्खो हाल्कुम्बुमा खोक्चीलिप जन्माइन् ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newskarobar.com/views/160734.html |title=कुलुङ जाति को हुन् ? |date=2020-07-06 |website=न्युज कारोबार |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129203012/https://www.newskarobar.com/views/160734.html |date=2021-01-29 }}&lt;/ref&gt; खोक्चीलिपले नागी वंशका पाछोक्सी येरुकाकी छोरी वेइलिम्मासित विवाह गरे । खोक्चिलिपले वेइलिमसँग विवाह गरेपछि उनीहरूले मिनापोङ्खो हाल्कुम्बू(मानव उत्पत्तिस्थल–ब्रह्मपुत्रको मैदान)मा पहिलो मानव बस्ती बसाएर सभ्यताको सुरुवात गरे । खोक्चिलिप र वेइलिमको सन्तानका रूपमा रोदु वा किराँतको जन्म भयो । तिनै किरातका सन्तानहरु फैलिँदै जाँदा ब्रह्मपुत्र किनारबाट गङ्गाको उत्तरी मैदान र सिन्धू घाँटीसम्म पुगे । अधिकांश इतिहासकारले लेखेका छन् – कामरुप(आसाम) पनि भनिने मिनापोङ्खो–हाल्कुम्बूबाटै किरात सभ्यताको विकास भएको हो । ब्रह्मपुत्र वरिपरिबाट किरातीहरु समग्र उत्तरी गङ्गाको मैदानी भागमा विफैलिएका थिए । किरात सभ्यता सिन्दूघाँटीसम्म विकसित भएको थियो । किरातहरूले एक समय ब्रह्मपुत्रदेखि गङ्गाको मैदान हुँदै सिन्दू घाँटीसम्म एकछत्र किरात आवाद चलेको थियो । हड्प्पा र महनजोड्डोको सभ्यता किरातहरुकै थियो भनेर इतिहासकार दुर्गाहाङ याक्खाले दाबी गरेका छन् । खेतीपातीमा रमाएर बसेका किरातहरूको ककेसियाबाट युरोप, मध्यपूर्व हुँदै भारतीय उप–महादिप आइपुगेका आर्यहरूसँग भेट भयो । करिब ५ हजार वर्षपहिले दुई समूहबीच युद्ध हुँदा किरातीहरु हारे । आर्यहरूबाट युद्धमा हारेपछि उनीहरू क्रमशः गङ्गाको मैदानबाट उत्तरी हिमालय पर्वततिर लागे ।

हिमालय पर्वततिर लागेका किरात समूहको एउटा गण नायक एलम्बरले करिब ३८ सय वर्ष पहिले काठमाण्डौं उपत्यकामा अधिपत्य जमाए । एलम्बरले स्थापना गरेको राज्य एलाखोममा ३२ पुस्तासम्म किरात किरात शासन चलेको इतिहास छ । जसलाई किरात काल भनेर इतिहासमा पढिँदै आएको छ । जब लिच्छवीहरूले एलाखोम (एलम्बरको भूमि)बाट किरातहरु विस्थापित गराए, त्यसपछि उनीहरू साँखु, बनेपा हुँदै सुनकोशी जलाधार क्षेत्रमा आइपुगे र नदी किनार हुँदै पूर्वतिर लागे । उपत्यकाबाट विस्थापित भएर आएका किरात समूहहरु वर्तमान खोटाङ, ओखलढुङ्गा र सोलुखम्बूका केही ठाउँमा बस्न थाले । वास्तवमा काठमाण्डौ उपत्येकाबाट विस्थापित भएर पूर्वतिर लागेको एक किरात समूहको सन्तान नै अहिलेको कुलुङहरु हुन् । कुलुङ मिथक(लोककथा)ले खोटाङको रावा उपत्यकासँग महाकुलुङ सम्बन्ध रहेको देखाउँछ । यसबाट के भन्न सकिन्छ भने कुलुङका पूर्खाहरु महाकुलुङमा आउनुअघि त्यता बसोबास गर्दथे । किरात मुलका अन्य जातिको इतिहास पढ्दा कुलुङ लगायत सबै एलाखोम उपत्येकाबाट पूर्व लागेका किरात सन्तान नै उनीहरू भएको बताउँछ ।

कुलुङ मिथक अनुसार किरातका सन्तानहरु खम्बुहो, नेवाहाङ, मेत्नाहाङ, मेरात्ती आदि थिए । उनीहरूले अलग अलग ठाउँमा आफ्नो सभ्यता विकास गरेर । उनीहरू अनेकौँ उप समूहमा बाँडिए । यसमा विभिन्न नदीको जलाधार क्षेत्रलाई आधार बनाएर कुलुङ मिथकले वर्णनन् गरेको देखिन्छ । लिखु– सुनुवार, सुनकोशी–दूधकोशी– खम्बू, अरुण– मेवाहाङ र तमोर– याक्थुम्बा(लम्बू) भनिएको छ । बसोबासका दृष्टिले यो कुरामा केही मेल खाएको जस्तो देखिन्छ । तर इतिहास मिथक जसरी नबगेका कारण ऐतिहासिक कसीबाट हेर्दा यो भनाइलाई केही संशोधन गर्नु पर्ने देखिन्छ । सुनकोशी र दूधकोशी जलाधार क्षेत्रमा फरक पहिचान भएका दर्जन किरात जातिहरूले सभ्यता विकास गरेको देखिन्छ ।

== रैथाने आदिवासी ==
कुलुङ समुदायले विगत लामो समयदेखि आफूलाई अलग आदिवासी जातिका रूपमा दावी गर्दै आएको छ । कुलुङ समुदायकै अगुवाइमा आदिवासी सूचिकरण अभियानले एउटा उचाइ पायो । आदिवासी जनजाति सूचि परिमार्र्जन उच्चस्तरीय कार्यदल बनाउन सरकार गठन गर्न बाध्य भयो । कार्यदलले आफ्नो प्रतिवेदनमा पहिलेको सूचिलाई केही परिमार्जन गर्दै कुलुङसहित थप नयाँ आदिवासी जातिको सिफारिससमेत गरी सकेको छ । कुलुङ आदिवासी जातिमा सूचिकरणका लागि सिफारिस भएपछि दाबी सही भएको पुष्टि भइसकेको छ । संसारमा आदिवासी जाति बन्नका लागि केही निश्चित आधारहरु हुन्छन् । समाजशास्त्री÷मानवशास्त्री र भाषाशास्त्रीहरु तथा अन्तराष्ट्रिय महासन्धि र घोषणा–पत्रले आदिवासी जाति हुने आधारका रूपमा छुट्टै भाषा, छुट्टै सँस्कृति, लिखित वा अलिखित इतिहास, छुट्टै आदिभूमि, हामी भन्ने भावनालाई मानेका छन् । कुलुङ समुदायसँग उल्लेखित सम्पूर्ण आधार र प्रमाणहरु रहेको छन् । छेम्सी, ताम्सी, पिल्मो, सोत्तो र नाम्लुको साझा भाषा कुलुङ, सँस्कृति कुलुङ, मौखिक इतिहास, महाकुलुङ भुमि र हामी भन्ने भावना रहेको छ ।

== विस्तार क्षेत्र ==
कुलुङ किम्बदन्ती अनुसार खम्बूहो वंशका चारजना पूर्खाहरु हुङ्गु उपत्यका प्रवेश गरेको थिए । छेम्सी, ताम्सी, खप्दुलु र राताप्खु नामका ति दाजुभाइहरू कोही अघि र कोही पछि महाकुलुङ आएका थिए । सबैभन्दा पहिले छेम्सी आएका थिए । छेम्सीपछि राताप्खु आए । समयक्रममा ताम्सी र खप्दुलु दुई भाइ हुङ्गु उपत्येका प्रवेश गरेर बस्न थाले । राताप्खु, ताम्सी र खप्दुलु छेम्सिले बोलेकै भाषा बोल्दथे । खास उनीहरू दाजुभाइका सन्तान थिए । एउटै भाषा बोल्ने र समान सँस्कार भएका उनीहरूले आपसमा सामुहिकता जनाउन आफूलार्ई कुलु’ र्वा केई कुलु’ भनेर सम्बोधन गर्दथे । जसको अर्थ हामी सहगोत्री भन्ने हुन्थ्यो र्। कुलु’ शब्द्ध कालान्तरमा रुपान्तरण भएर्र कुलुङ’ भएको विश्वास गरिन्छ । अर्को भनाइ के छ भने व्यवस्थित बसोबासको विकास भइनसकेको अवस्थामा पहिलेका पुर्खाहरु ओडारमा बस्दथे । ओडार सामान्यतः पानी नजिकै पाइने स्थानमा हुन्थ्यो । महाकुलुङमा पहिलो प्रवेश गर्ने छेम्सी त्यस्तै ठाउँ खोजेर वर्तमान सोलुखम्बूको पावै गाविसमा पर्ने हुलु क्षेत्रमा बसे । कुलुङ भाषामा पानीसहितको ढुङ्गालाई ‘काउलुङ’ भनिन्छ । यस्तै ओडारमा बसेका छेम्सी र उनका दाजुभाइहरू ‘कुलु’ हुँदै ‘कुलुङ’ भनिए वा भए । कुलुङ पूर्खाहरु ‘काउलुङ’वाट कुलु वा कुलुङ भएको बताउँदछन् । महाकुलुङ उपत्येकालाई ‘कुलु’ नामले सम्बोधन गर्ने पुरानो चलन पनि छ । ताम्सी, छेम्सी, खप्दुलु(पिल्मो) र राप्खु(सोताङ) सबै आफुले बोल्ने भाषालाई ‘कुलुरिङ’ वा ‘ईरिङ’ भन्दथे । चारदाजुभाइले उनीहरूबीच सामुहिकता जनाउन आफ्नो भाषा र संस्कारलाई ‘कुलु रिङ–रिदुम’ नामले पुकारे । त्यही कुलु शब्द कालान्तरमा कुलुङ भयो । ‘कुलु’ शब्दले एउटै वंशका स्वःजातीय भन्ने जनाउँदछ । छेम्सि, ताम्सी, खप्दुलु र राताप्खुका सन्तानबीच कुलुङ शब्दले सामुहिकतालाई बुझाउँछ र यो साझा सँस्कृति र सभ्यता पनि हो ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sagarmathaonline.com/26882/2018/03/18/ |title=‘किराती कुलुङ’ मानवशास्त्र नपढेकाले लेखेको असली मानवशास्त्र |website=सगरमाथा अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25}}&lt;/ref&gt; यही कुलुङ शब्दलाई ती चार दाजुभाइको आफ्नो साझा पहिचान बनाए र आफूलाई कुलुङ जाति भनेर चिनाए । महाकुलुङबाट संसारभर फैलिएका मानिसहरु कुलुङ भनेर चिनिन्छन् ।

मानवशास्त्री चार्लस मेकडुगलका अनुसार छेम्सी सुरुमा हुलुमा आएर बसे । पछि शिकार खेल्ने क्रममा वर्तमान छेस्काम गाविसको छेम्सीसम्म पुगे । धेरै शिकार पाइने भएकोले छेम्सी अधिकांश त्यतै बस्न थाले । त्यो कुरा पहिल्यैदेखि बस्दै आएका रुपिहाङ्छा वंशका मान्छेहरूलाई मन परेन र उनीहरूले छेम्सीलाई लखेट्ने प्रयास गर्न थाले । रुपिहाङ्छाहरूको अत्याचार सहन नसकेपछि दाइ ताम्सीलाई लिन छेम्सी रावा गए । ताम्सीलाई लिएर आएपछि छेम्सी र ताम्सी दुई दाजुभाइले युद्धमा रुपिहाङ्छाहरूलाई पराजित गरेर महाकुलुङ उपत्येकामा अधिपत्य जमाएका थिए । युद्ध सघाएको पुरस्कार स्वरुप छेम्सीले ताम्सीलाई बर्तमान छेस्काममा भूमि दिएर बसाए । (चार्लस मेकडुगल, द कुलुङ राई, अ स्टडी इन किन्शिप एण्ड म्यारिज एक्सचेन्ज, पेज १८) मानवशास्त्री चाल्र्स मेकडुगलले छेम्सी, ताम्सी, पिल्मो, सोत्तो र नाम्लु कुलुङका उप–जातिहरू हुन् भनेका छन् । मेकडुगलका अनुसार हुङ्गु उपत्येका र वरिपरिको क्षेत्र समावेशित भू–भाग कुलुङ आदिवासी जातिको किपट हो– जसलाई महाकुलुङ(विस्तारित कुलुङ भुमि) भनेर चिनिन्छ । (चार्लस मेकडुगल, द कुलुङ राई, अ स्टडी इन किन्शिप एण्ड म्यारिज एक्सचेन्ज, पेज १९)

== कुलुङ जातिबारे केही जानकारी ==
# कुलुङ जातिको उत्पति स्थल – [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]] जिल्लाको [[महाकुलुङ गाउँपालिका|महाकुलुङ]] क्षेत्र
# कुलुङ जातिको मुख्य बसोबास भएको जिल्लाहरू – सोलुखुम्बु, [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा]], [[भोजपुर]],तेह्रथुम, धन्कुटा,सुनसरी, झापा, मोरङ्ग [[इलाम (स्पष्टता)|इलाम]], उदयपुर, कस्की, 
# कुलुङ जातिको मुख्य चाड (नयाँ वर्ष) – [[चाक्चाकुर]] (पौष १५, १६, १७ मा मनाइने)
# कुलुङ जातिले तोस वा योङ्खोलु पुँज्दा बजाउने अर्नाको सिङबाट बनेको एक प्रकारको वाजा – [[पुङ]]
# कुलुङ जातिको पुरोहित – मोबोछा वा नोक्छो
# कुलुङ भाषाको पहिलो कुलुङ गिति एल्बम ‍- &quot;छुम्वा&quot;, निर्माता- भुपध्वज थोमरोस, गायक/गायिका - उदय सोताङ, मनिला सोताङ
# कुलुङ भाषाको दोस्रो कुलुङ गिति एल्बम ‍-&quot;लाईस्पी तुम्खाम्मी हुक्छो&quot;,निर्माता- निनामरिदुम कुुलुङ मैत्री युवा परिवार, गायक/गायिका - चन्द्रिका वार्सिमे, विमला कुलुङ,भरत थोरेप्पा, भिम रिन्हो
# कुलुङ भाषाको तेस्रो कुलुङ गिति एल्बम ‍-&quot;मिन्ताम&quot;,निर्माता- महाकुलुङ साँस्कृतिक परिवार, गायक/गायिका - भिम रिन्हो, नरेन्द्र कुलुङ,क्षितिज कुलुङ, प्रेम सगर थोरेप्पा, तिर्थ कुलुङ, अनुज कुलुङ, मिलना कुलुङ पुमा, चन्द्रिका बार्सिमे
# कुलुङ भाषाको चौथो कुलुङ गिति एल्बम ‍-&quot;पोम्लालुङ&quot;,निर्माता- महाकुलुङ साँस्कृतिक परिवार, गायक/गायिका - क्षितिज कुलुङ, प्रेम सागर थोरेप्पा, अजय अलंकार, सवित कुलुङ, सृजन कुलुङ,राजेन्द्र केरूङ, सुस्मिता चाम्लिङ,मिलाना कुलुङ पुमा, 
# कुलुङ जातिको पाहिलो चलचित्र - तेल्पोस
# २०६८ को [[जनगणना]]मा कुलुङ जातिको संख्या – २८,६१३
# २०६८ को जनगणनामा कुलुङ भाषीको संख्या – ३३,१७०
# २०६८ सालको जनगणनामा पहिचान भएको नयाँ जातिमध्ये सबभन्दा बढी संख्यामा भएको जाति – कुलुङ
# मृत्यु संस्कारमा [[गोरु]]को मासु अनिवार्य चाहिने जाति – [[कुलुङ]]

==चक्चाकुर==
{{Main|चाक्चाकुर}}
किरात येले सम्वतमा आधारित 'चाक्चाकुर' नेपाली विक्रम सम्वतको बैशाख तथा अङ्ग्रेजी ईश्वी संवतको जनवरी जस्तै किरातको नयाँ वर्ष हो ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://purbelinews.com/377558 |title=कुलुङ समुदायले मनाउने चाक्चाकुर पर्व के हो ? |date=2019-12-27 |website=पूर्वेली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.souryaonline.com/2020/01/287096.html |title=कुलुङ जातिको पर्व ‘नीङ दोङ चाक्चाकूर’ |website=सौर्य अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2021-01-25}}&lt;/ref&gt; यसलाई विशेष गरी किरात समुदायका कुलुङ जातीले आफ्नो नयाँ वर्षका रूपमा धुमधामसँग मनाउदै आएका छन् । चाक्चाकुरको पुरा नाम 'निङदोङ फाइम मिनारी-दाचाम चाक्चाकुर' हो । निङदोङ फाइम भनेको नयाँ वर्ष फेरिनु हो र मिनारी दाचामको अर्थ आफ्नै पौरखले उब्जाएको बालीनाली खानु हो । चाक्चाकुर भनेको महिनाको नाम हो । यो विक्रम सम्वतको पुष महिनामा पर्छ ।

== मृत्यु संस्कार ==
{{Main|मृत्यु संस्कार}}
यो स्पष्ट छ की किरात कुलुङ जातिहरु आफु मरे पछि स्वर्गलोक वा मृत्र्यलोकमा जाने बारे कुनै विश्वास गर्दैनन्। बरु उनीहरू आफ्नै चुल्हामा आउने सेरमा बस्ने कुरामा विश्वास गर्दछन्। तर यसरी सेर चुल्हामा आउनको लागि पनि सहज मरण हुनु आवश्यक छ। तसर्थ किरात कुलुङको मृत्यु संस्कारमा मृतकलाई सेर चुलामा बोलाई पोम्लालुङ पठाउने चलन छ। पोम्लालुंग भनेकै कुलुंग जातिको स्वर्गलोक भनेर चिन्छ। कुलुंग जातिमा कुनै सदस्य मृत्यु भएमा घर भित्र चुला छेउमा लाने राख्ने गरिन्छ। संस्कार गर्दा पनि घर भित्रबाट नै शुरु गरिन्छ। कुलुङ जातिमा विवाहित चेलीको मृत्यु भए वागदत्ता दिए नदिएको त्यो बिचार गरिन्छ। वागदत्ता दिएको छैन भने सम्पुर्ण संस्कार माईति पक्षले गर्नु प्रदछ। वागदत्ता दिएको छ भने माईति पक्षको अधिकार लाग्दैन। मृत्यु भए पछि संस्कार गर्दा पिल्मो (खप्दुलु), सोत्तो (राताप्खु) बंशले खुट्टा सिधा तन्काएर गाड्ने चलन छ। तर छेम्सी ताम्सी बंशले खुट्टा खुम्चाएर गाड्ने चलन छ। कुलुङ जातिहरुले मृत्युलाई दुई खण्ड बाट हेर्ने गर्दछ  एउटा सहज मृत्यु र अर्को असहज मृत्यु ।

क. सहज मृत्य
किरात कुलुङ परिवारको सामान्य अवस्थाबाट भएको मरण जो उमेर पुगेर हो जसलाई सहज मृत्यु भनिन्छ। त्यो मृत्यु भएको व्यक्तिलाई सम्मानपूर्ण ढंगबाट संस्कार गरिन्छ। यसको लागि मरेपछि शवलाई घरभित्र हुली चुलाको दक्षिण पट्टी राखिन्छ। कुलुङको छेम्सी र ताम्सी बंशको घुडॉ खुम्चाईन्छ। त्यसरी नै पछि चिहानमा लगाईन्छ। पिल्मो र सोत्तो बंशको खुट्टा तनक्क नै राखिन्छ । त्यो गर्न पनि मिथकलाई अंगाल्दै त्यो प्रक्रिया गरेको हो। वास्तबमा मिथकलाई कुरा गर्नु नै पर्दामा छेम्सी र ताम्सी बंशको परापूर्व कालमा रोग ब्यादिले धेरै मरे छ बंश नै सखाप हुन लागे पछि ति बंशका पुर्खाले कतै मरेको मान्छेको खुट्टा खुम्चाएर क्रिया काज गर्दा पो यसो हुन्न कि मरेको ब्याक्ति कै सेहेले पो अरुलाई पनि लगेको होकी भन्ठानेर त्यो कार्य गर्न लागेको भन्ने मिथकले बताउदछ। त्यसरी नै चिहानमा लगाईन्छ। देब्रे हातले फिपा उल्टो पारेर जॉड मृतकको मुखमा लगाई दिन्छ। दाजुभाई छरछिमेकीलाई खबर गरिन्छ। मृतकलाई गुन्द्रीमा लडाईन्छ। जब दॉह संस्कार गर्ने समय सेतो कपडा (कात्रो) सिक्खुम ले बेरिन्छ। यसरी कात्रोले बेर्दा बॉस वा भकेम्लोको आठवटा [[सिन्का]] (छु) बनाईन्छ। चारवटाले टाउको तिर र चारवटाले खुट्टातिर कात्रोमा उनेर नझर्ने गरि अल्झाईन्छ। कात्रो बेर्ने काम सकेपछि धामी या पुर्खाले मृतक पुरुष भए भाले कुखुरा र महिला भए पोथी कुखुरा पछारेर मार्दछ। त्यो मारेको कुखुरालाई कुलुङ भाषामा लालापेर भनिन्छ। यो कुखुरा मृतकको साथीको रुपमा पठाउन मारिएको हो भन्ने भनाई छ। त्यसपछि उल्टो पारि छड्के काटिएको बॉसमा जॉड भरिन्छ। दुईवटा डालोमा फापर राखिन्छ। पुर्खाले बखान्दै मृतकलाई पोम्लालुङ पठाईन्छ। घामी पुर्खाहरुले बिधि सकेपछि बलिया पुरुषलाई दिशा निर्धारण गरि साईत हेरीकन चिहान खन्न पठाईन्छ। साईत हेर्दा पुरुषको शुक्र सामु र महिलाको जोगिनी सामु पार्नु हुदैन भन्ने कहावत छ। पछारेर मारेको कुखुराको पखेटामा टॉसिएको मसिनो प्वाख सहित पखेटा काटि दाहिने पखेटा मृतकको देब्रे काखी मुनि र देब्रे पखेटा मृतकको दाहिने कॉखी मुनि च्यापि दिन्छन्। यो पखेटालाई लाप्तोवा भनिन्छ। यो लाप्तोवाको सहायताले मृतक सहजै पोम्लालुङ पुग्छ भन्ने भनाई छ। चिहान खन्दा ढ्रयाके पैसा राखेर भूमिमातासंग जग्गा किन्नु पदर्छ। चिहान खन्न किनिएको जग्गा बाहेक अन्त खन्न वा जान हुदैन्। किनिएको पैसा भरै चिहानमा नै लगाई दिनु पर्छ। चिहानमा उल्टो र सुल्टो दुईवटा लिस्नु बनाई राखिन्छ जहॉ उल्टोबाट मृतकको मृतात्मा पस्छ र सुल्टोबाट जीवितको सातो निस्कन्छ भन्ने भनाई छ। शवलाई चिहानमा लगाउनु अधि तीनपटक चिहानको वरिपरी  घुमाईन्छ। चिहानको शिर उत्तर पोम्लालुङ तिर नै सकभर पार्ने चलन छ पार्नु पर्दछ। चिहान तीन तहको हुन्छ। शव सुतेको तह, शवलाई ढाकेको तह र चिहानको बाहिरी तह शवलाई पुर्न अघि पहिले घरको मूल मानिसले त्यसपछि अरुले मट्टि दिनुपर्छ। मट्टि दिंदा देव्रे हातले तीनपटक दिई तीनपटक नै मट्टि फर्काउनु पर्दछ। त्यसपछि शव पुरिन्छ। शव पुरीसके पछि चिहानबाट सातो झिक्नु पर्दछ। सातो निकाल्दा सुल्टो राखिएको लिस्नु बिस्तारै बाहिर निकालिन्छ अनि सिस्नुले चिहानको वरिपरी बडारदै सातो निकालिन्छ । मरौ भएको घरमा तिन पटक चुला खनाउने काम हुन्छ। लास दफनाउन लानु भन्दा पहिला एक पटक अनि सबै दफानाउने काम सकेर घर फर्के पछि दुई पटक एउटा सेर कुलमा मृतकलाई लगाउन अर्को नुन तेल फुकाउन। 

मरौ पर्दा चाहिने समान तथा ब्यक्ति
सतिपुस:- ( एक जना )
सतिपुस एक जना हुनु पर्दछ। मरौमा काम गर्ने (बाटो देखाउने) सतिपुसले मरेको मृतकलाई वापैप (फिपा) उल्टो पारी जाँड खुवाउने।

मोसोछा :- ( दुई जना )
मोसोछा दुई जना हुनु पर्दछ। मोसोछा एक जनाले धनुकॉड लिने र शिर पट्टी बस्ने अर्कोले खुकुरी लिई खुट्टा पट्टी रहने र दुबै जनाले हुई हुई भन्दै हिड्ने। (मोसोछा ज्वाईचेला या भानाभान्जा हुनु पर्छ)
तोङवा :- ( एक वटा ) एक पटक छानी सकेको कोदोको छोक्राको हुनु पर्छ।

वोप्ते (गादा) :- वोप्ते बान्ने सतिपुस मोसोछा तिनै जनाले बान्दा खेरि ध्यान दिनु पर्ने देब्रे काखी मुनि दाहिने कॉध बाट ल्याई गॉठो पार्ने। अर्को दाहिने काखी मुनि देब्रे कॉध बाट ल्याई दाहिने गॉठोलाई थिच्ने गरी देब्रे गॉठोले थिच्ने।

दॉह संस्कारमा चाहिने समान :-
# फापर आधा माना
# कोदो (लिस ) आधा माना
# जॉड या मर्चा
# सिस्नो ( गानाम )
# भकिम्लो ( गिद पौ )
# कोट वलुम ( हरियो, सादा, रातो )
# दोक्खु
# माला ( घिचिलौ ) नाप्चोपेम ( हातले केलाएको आठ दाना चामल, आठ दाना धानको बिया, आठ दाना जौ भर्लाको पातमा चार चार दाना पोका पारेको )
# सउरको बोक्रा
# दाउलो बम एक हात भन्दा बढी
# कपडा चिरा पारेको तर नचुडाएको (जान्नु पर्ने) कपडा चिरा पारेको तर नचडाएमा रुमाल राख्ने। आधा माना कोदो या फापर राखेर पोका पार्ने। घिचिलौ को पोका पनि त्यसैमा बॉघिदिने। कोदो या फापर ज्वाई चेलाले ल्याएको खुट्टा पट्टी र दाजुभाईल् ल्याएको टॉउको पट्टी राखिदिने। कोदो या फापर आठ मुठी थुन्सेमा लगाउने )

लास गाडे पछि:-
सिकुवा तान्चिसी खत्तेक (दुख बगाउन गएको) मृत संस्कार (सिम ललै) लामो रित राख्दामा एक एक बित्ताको कपडा आठ टुक्रा पार्ने त्यसलाई सांग भनिन्छ। त्यो संग सतिपुसले घुङ्गरिङको फुर्काले सिंगारिएको डोरी झुण्डाउने र तितेपातीको लिङगोमा देब्रे टॉउको पट्टी चार वटा दाहिने टॉउको पट्टी चार वटा गाड्ने त्यो चार भाईले दुई दुईको दरले चिहान माथी गाड्ने त्यो लामो संस्कार गर्ने भए छोटोमा पर्दैन ।

ख, असहज मृत्यु
लडेर, डढेर, डुबेर, गोली लागेर, घाउखटिरा आएर, सुनिएर, विष खाएर, [[झुन्डिएर आत्महत्या|झुण्डिएर]], सुत्केरी भएर इत्यादि कारणहरूबाट मरेमा त्यसलाई असहज मृत्यु मानिन्छ। यस्ताको लाशलाई घरमा भित्र ल्याइन्न। बाहिर बाहिरै दबाउन मृत्यु संस्कार गरिन्छ। कुलुङ संस्कारमा बारी घुरेन तिर लासलाई दफनाउने भए पनि त्यस्तो मृत्यु भएकोलाई घुरेनमा दफनाउदैन केबल वनमा मात्र दवाइन्छ। यस्तोलाई सेर पितृमा बोलाउन आवश्यक पर्दैन। बोलाउदैन पनि उनको नाममा चिनो चौतारो पनि बनाउदैन। साथै छेवर र गुन्युचोला नदिएको बच्चाहरू मरेमा पनि वनमा नै दवाउनु पर्दछ। दफनाको दिन बेलुका धामी विजुवाको चिन्ता बसाई त्यस्ताको मृतात्मालाई मार्नु पर्छ या पुन गाउघरलाई दुख नदियोस भनि बाटो लगाउनु पर्दछ। यस्तो असहज मृत्यु भएको सेहे भएर जाग्छ भन्ने कहावातले गर्दा खेरि धामी झाक्री दुवारा सेहे मार्ने गरिन्छ। यसलाई सियॉ मार्ने पनि भनिन्छ।

काजक्रिया सेवा :
किरात कुलुङहरु (महिला/पुरुष) जो भएपनि रोग लागेर, बृद्धा अवस्था भएर निधन भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ। लडेर, झैझगडा गरेर, आत्महत्या गरेर र दुर्घटनामा परेर मृत्यु भएमा महिलालाई हिल्वा पुरुषलाई पनि हिल्वा भएको नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ। सुत्केरी ब्यथाले मृत्यु हुने थोमे भनिन्छ। यस्तो मृत्युलाई पनि नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ। बालबालिकाको सम्बन्धमा भने छेवर वा गुन्युचोली नगरी निधन भएमा नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ। तर छेवर वा गुन्युचोली कार्य नगरेको भएता पनि भाई वा बहिनी जन्मि सके पछि मृत्यू भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ। राम्रो बाटो गएको मृतकलाई चुलामा या कुलपित्रीमा बोलाई बर्षमा एक पटक या दुई पटक उभौली र उधौलिको समयमा खानपिन दिने गरिन्छ। नराम्रो मरण हुने मृतकलाई भने कुलपित्रीमा नबोलाई चुला देखि बाहिर नै बलेसीमा खानपिन दिने गरिन्छ। कुलुङ जातिको यो बिधि मृत्यु संस्कार अन्तर्गत पर्दछ। यो कार्य चुलामा नै गरिन्छ। जस्तै 	
# मृतकको शिर उठाउने बिधी
# मृतकको आत्मा जगाउने बिधी
# मृतकको आत्मा छुटाउने बिधी
# दु:ख बोक्ने तथा मलामी चोख्याउने बिधी
# मृतकको आत्मा बोलाउने बिधी
# मृतकको आत्मा बाटो लगाउने बिधी
# मृतक कुन बाटो गयो हेर्ने बिधी
# नुनतेल तथा ढोगभेट फुकाउने बिधी

ग. जुठो बार्ने, किरिया बस्ने, कपाल खौरने, सेतो कपडा लगाउने वा चुरा फुटाउने विधि:-
किरात कुलुङ जातिमा मृत्यु भएपछि जुठो बार्ने, किरिया बस्ने, कपाल खौरने, सेतो कपडा लगाउने, चुरा फुटाउने कुनै पनि हुदैन। मृत्यु भएको तिन बर्ष भित्र तिन पटक मृतकलाई पित्रमा बोलाउने चलन छ। त्यस समय शुद्ध कोदोको जॉड मृतकको नाममा बनाउने र आफन्तलाई सो जॉड सहित एक छाक खानपिन गराउने चलन छ। सबै मलामीहरू शव दबाईसकेपछि ऑगनमा राखिएको या मुल बाटोमा राखिएको आगाको पुल्ठालाई टेक्दै घरभित्र पस्नु या आआफ्नो घर जानु पर्दछ ।

घ. किरात कुलुङको घरमा अन्य कोही  जाति ब्याक्तिको मृत्यु भएको खन्डमा गर्ने बिधि :-
किरात कुलुङ जातिको घरमा कुनै अन्य जातिको मृत्यु भएको खन्डमा मरेको ब्यक्तिको आफ्नै तरिकाले सतगद गर्न आफन्तलाई दिनेछ कुनै रोकतोक हुने छैन। तर मृत संस्कार सकेर होस या नसकि मरेको आफन्तले घर वाला सित तपाईको घरमा जुठो नलागोस्। अप्ठयारो नपरोस्। जुठो मेरोमा लागेको हो शिर हजुरको नझरोस भनि दुई बोटल रक्सी राखि बिन्ति भाऊ चडाउनु पर्ने हुन्छ। सो समयमा उतिसको कॉचो बोक्रा, जमुना, फडिडको बोक्रा, तितेपाती मिसाएर कुटी धुलो बनाई त्यो धुलो पानीले घर वरिपरि छर्केर घर वालाले हात मुख पखालि चोखिने घर चोखाउने चलन रहि आएको छ।</text>
      <sha1>0ss86arw2017xno77cig0uoxg4ku1f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विजयपुर राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16276</id>
    <revision>
      <id>1369367</id>
      <parentid>1306949</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="gx13209tfbgon36hob87d4easipr52d" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}

'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

== गृहयुद्ध र पतन ==

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==सेन राज्यहरू==
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]

[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>gx13209tfbgon36hob87d4easipr52d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369368</id>
      <parentid>1369367</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* सेन राज्यहरू */</comment>
      <origin>1369368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5267" sha1="ng0198wlnf6q29e7fay7b27p4wlifpn" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}

'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

== गृहयुद्ध र पतन ==

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>ng0198wlnf6q29e7fay7b27p4wlifpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369369</id>
      <parentid>1369368</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6594" sha1="2wx26mqtcezltrdn5aqklquiyu02doe" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

== गृहयुद्ध र पतन ==

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>2wx26mqtcezltrdn5aqklquiyu02doe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369370</id>
      <parentid>1369369</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>1369370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9760" sha1="j486kre8eyc7lflmdvh6v64wq1y1mx8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>j486kre8eyc7lflmdvh6v64wq1y1mx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369371</id>
      <parentid>1369370</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* गृहयुद्ध र पतन */</comment>
      <origin>1369371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12803" sha1="chy17z09clq0b4qoppb3t4ujgjar13n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। कामदत्त सेन को हत्याभएपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ। 

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>chy17z09clq0b4qoppb3t4ujgjar13n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369372</id>
      <parentid>1369371</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* गृहयुद्ध र पतन */</comment>
      <origin>1369372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13118" sha1="fbplve1z8xjid03h9pucjqebfeh0oip" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>fbplve1z8xjid03h9pucjqebfeh0oip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369373</id>
      <parentid>1369372</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>1369373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14623" sha1="901uh8zz9bqu65soiyew9izb1zotzoq" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>901uh8zz9bqu65soiyew9izb1zotzoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369383</id>
      <parentid>1369373</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>1369383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14557" sha1="0wgsklph6e321bt5ar2j3dpfuvitn46" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरे। त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेन मुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन
* कर्ण सेन

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>0wgsklph6e321bt5ar2j3dpfuvitn46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369384</id>
      <parentid>1369383</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* राजाहरू */</comment>
      <origin>1369384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14685" sha1="pms7gzbrkvpdk0kzcubhfino25327qt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}
{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३०
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरे। त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेन मुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन (वि.सं. १८२६ मा हत्या)
* रघुनाथ सेन 
* कर्ण सेन (चौदण्डीका राजा)

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>pms7gzbrkvpdk0kzcubhfino25327qt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369388</id>
      <parentid>1369384</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14667" sha1="tuagakohcvugr15sjk84o71mg1nir1y" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = विजयपुर राज्य
|common_name = विजयपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =मध्यकाल
|status =
|event_start = स्थापना 
|year_start  = वि.सं. १७४१
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८३१
|date_end  = 
|p1          = मकवानपुर राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =
|capital     = [[धरान]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]], लिम्बु, 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = विधाताइन्द्र सेन
|year_leader1      = वि.सं. १७४१
|leader2 = 
|year_leader2      =
|leader3 =
|year_leader3     = वि.सं. 
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''विजयपुर राज्य''' नेपालको एकिकरण पूर्व बिजयपुर [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रुपमा प्रख्यात थियो। [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] जिल्ला  [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]]को पूर्व पट्टिको खेबाङ बंशी राजा द्वारा शासित राज्य थियो। हालको सिमाना अनुरूप नेपालको [[कोशी अञ्चल|कोशि]] र [[मेची अञ्चल]] यस राज्यमा पर्दथ्यो। लिम्बुवान को राजधानी विजयपुरलाई अहिले [[सुनसरी जिल्ला]]को  [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]लाई  चिनिन्छ। इतिहास हेर्दा यो ठाउँ [[लिम्बुवान]] राज्यको राजधानीको रूपमा अवस्थिथ थियो। यो राज्यको अन्तिम [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] राजा [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ]] हुन। विजयपुर राज्य प्रख्यात राज्य को नाममा  चिनिन्छ किनकि प्राचिन नेपाल एकीकरण युगमा गोर्खाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]लाई समेत यो राज्यलाई जित्न गारो परेको थियो।

== स्थापना ==
धेरै वर्षसम्म विजयपुर [[मकवानपुर राज्य]]अन्तर्गत पर्थ्यो। तर, मकवानपुर राजपरिवारमा भएको विवाद र खिचातानीपछि मकवानपुरबाट अलग्गिएर विजयपुर एक छुट्टै राज्य बन्न पुग्यो।

मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेन (वि.सं १७१८-१७४१) को छत्रपति सेन र शुभ सेन दुई छोरा थिए । छत्रपति सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै बिते । हरिहरइन्द्र सेनपछी उनका जेठा छोरा तर्फका नाती विधाताइन्द्र सेन राजगद्दिको हकदार थिए । तर हरिहरइन्द्र सेनले आफ्ना अर्का छोरा शुभ सेनलाई उत्तराधिकारी घोषणा गरिदिए। आफ्ना बाजेको यस्तो निर्णयविरुद्ध विधाताइन्द्रले आफ्नो दलबलसहित विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे। वि.सं. १७४१ मा [[कोशी]]पूर्व विजयपुर छुट्टै स्वतन्त्र राज्यका रूपमा स्थापना भयो। शुभ सेनले [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]], [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]] र [[गोरखा राज्य|गोरखा]]को सहयोगमा विधाताइन्द्रबाट विजयपुर कब्जा प्रयास गरे पनि उनी सफल हुन सकेनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विजयपुरका बुद्धिकर्ण राय कसरी मारिए? |url=https://www.annapurnapost.com/story/454790/ |access-date=2026-08-12 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

किराती स्रोतका अनुसार [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरू गएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो। किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ ।

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरे। त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरको संयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ। अपहरित मकवानी राजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेन मुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

== गृहयुद्ध र पतन ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== राजाहरू ==
राजाहरू: &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=२०७४ |title=नेपाल निरुक्त |journal=नेपाल निरुक्त |pages=२८०-८१}}&lt;/ref&gt;

* विधाताइन्द्र सेन
* महीपति सेन
* विसन्तर सेन (जगत सेन)
* कामदत्त सेन (वि.सं. १८२६ मा हत्या)
* रघुनाथ सेन 
* कर्ण सेन (चौदण्डीका राजा)

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सेन राज्यहरू]]
* [[चौदण्डि राज्य]]
* [[पाल्पा राज्य]]
* [[मकवानपुर राज्य]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:भूगोल]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]</text>
      <sha1>tuagakohcvugr15sjk84o71mg1nir1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेन्द्र विमल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17087</id>
    <revision>
      <id>1369283</id>
      <parentid>1356176</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T14:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labhpariwar</username>
        <id>80256</id>
      </contributor>
      <origin>1369283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6184" sha1="ltr5r16231jwc4fnxa03f5dut255qt4" xml:space="preserve">== राजेन्द्र विमलका कथागत प्रवृत्तिहरू ==
{{Orphan|date=मे २०१३}}

'''राजेन्द्र विमल''' (सन् १९४७–२०२६) साहित्यकार हुन् । उनलाई डा. राजेन्द्र विमलका नामले चिनिन्छ । उनी कायस्थ परिवारमा जन्मिएका थिए । कथालेखनमा लामो समयदेखि सक्रिय डा. राजेन्द्र विमललाई मधेश भूमिको सुरुचिपूर्ण कथामार्फत नेपाली आख्यान साहित्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएबापत 'मधुपर्क सम्मान २०७६' द्वारा सम्मानित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;

'''डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो। उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो।'''&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==जीवनी==
उनको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ देवीचोक, जनकपुर-१०मा भएको हो । उनले नेपाली, हिन्दी र मैथिली विषयमा स्नातकोत्तर गरेका छन् । साथै, उनी भाषा विज्ञान विषयका पिएचडी हुन् । डा. विमल वि.सं. २०२९ सालदेखि अटुट रूपमा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा नेपाली विषय अध्यापन गर्दै आएका छन् । 

==कृतिहरू==
उनको १२ वर्षको उमेरमा पहिलो लघुकथा 'आर्यावर्त' हिन्दी दैनिकमा प्रकाशित भएको थियो । १५ वर्षको उमेरमा आर्यावर्तमै प्रकाशित 'कचनार के पेंड' कथा निकै लोकप्रिय भएको थियो । त्यसै वर्ष मिथिला मिहीर (मैथिली मासिक)मा 'मुईल बच्चा' कथा प्रकाशित भएको थियो । [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी]] परीक्षापछिको फुर्सदको समयमा उनले 'चान अहाँ उदास छी' उपन्यास लेखेका थिए । सन् १९६६ पछि उनी [[गोरखापत्र]], पञ्चवाणी, बैदेहीलगायतका पत्रपत्रिकामा लेख्न थालेका थिए ।
उनको [[राजेन्द्र विमलका कथाहरू]] (कथासङ्ग्रह), जस अन्तर्गतको वन्धनबाट मुक्ति कथा वि.सं.२०७३ को पाठ्यक्रम अनुसार कक्षा नौ ९ को अनिवार्य नेपाली विषयमा समावेश गिरएको छ । [नवनीत नेपाल परिचय]] (परिचय, वि.सं. २०४४) प्रकाशित छ । विमलको 'लङ्का दहन' कथा स्‍नातक तहको अनिवार्य नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको छ ।

==पुरस्कार==
उनलाई मिथिला क्षेत्रमा विगत चार दशकदेखि मैथिल भाषी विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषामा शिक्षित गराउने पुनीत कार्यका साथै नेपाली भाषामा अनेक ग्रन्थ रचना गरी नेपाली भाषा वाङमयलाई समृद्ध तुल्याएबापत वि.सं. २०६६ को [[जगदम्बाश्री पुरस्कार]]द्वारा सम्मानित गरियो । 

==सन्दर्भ सामाग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}


==बाहिरी लिङ्कहरू==
* [http://www.madanpuraskar.org/guthi/news.php मदन पुरस्कार गुठी]
* [http://madanpuraskar.org/view_books_written.php?author=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%B2 राजेन्द्र विमलद्वारा लेखिएका पुस्तकहरू]
* [http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=226743 &quot;हमर असफल जीवनक पहिल खुसी&quot;]

[[श्रेणी:पुरस्कारहरू]]
[[श्रेणी:साहित्यकार]]</text>
      <sha1>ltr5r16231jwc4fnxa03f5dut255qt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369286</id>
      <parentid>1369283</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labhpariwar</username>
        <id>80256</id>
      </contributor>
      <origin>1369286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="n62oegngbe5dqxpa8ihp2vl4w4nrs9x" xml:space="preserve">== राजेन्द्र विमलका कथागत प्रवृत्तिहरू ==
{{Orphan|date=मे २०१३}}

'''राजेन्द्र विमल''' (सन् १९४७–२०२६) बरिस्ठ साहित्यकार हुन् । उनलाई डा. राजेन्द्र विमलका नामले चिनिन्छ । उनी कायस्थ परिवारमा जन्मिएका थिए । कथालेखनमा लामो समयदेखि सक्रिय डा. राजेन्द्र विमललाई मधेश भूमिको सुरुचिपूर्ण कथामार्फत नेपाली आख्यान साहित्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएबापत 'मधुपर्क सम्मान २०७६' द्वारा सम्मानित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;

'''बरिस्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो। उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो।'''&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==जीवनी==
उनको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ देवीचोक, जनकपुर-१०मा भएको हो । उनले नेपाली, हिन्दी र मैथिली विषयमा स्नातकोत्तर गरेका छन् । साथै, उनी भाषा विज्ञान विषयका पिएचडी हुन् । डा. विमल वि.सं. २०२९ सालदेखि अटुट रूपमा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा नेपाली विषय अध्यापन गर्दै आएका छन् । 

==कृतिहरू==
उनको १२ वर्षको उमेरमा पहिलो लघुकथा 'आर्यावर्त' हिन्दी दैनिकमा प्रकाशित भएको थियो । १५ वर्षको उमेरमा आर्यावर्तमै प्रकाशित 'कचनार के पेंड' कथा निकै लोकप्रिय भएको थियो । त्यसै वर्ष मिथिला मिहीर (मैथिली मासिक)मा 'मुईल बच्चा' कथा प्रकाशित भएको थियो । [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी]] परीक्षापछिको फुर्सदको समयमा उनले 'चान अहाँ उदास छी' उपन्यास लेखेका थिए । सन् १९६६ पछि उनी [[गोरखापत्र]], पञ्चवाणी, बैदेहीलगायतका पत्रपत्रिकामा लेख्न थालेका थिए ।
उनको [[राजेन्द्र विमलका कथाहरू]] (कथासङ्ग्रह), जस अन्तर्गतको वन्धनबाट मुक्ति कथा वि.सं.२०७३ को पाठ्यक्रम अनुसार कक्षा नौ ९ को अनिवार्य नेपाली विषयमा समावेश गिरएको छ । [नवनीत नेपाल परिचय]] (परिचय, वि.सं. २०४४) प्रकाशित छ । विमलको 'लङ्का दहन' कथा स्‍नातक तहको अनिवार्य नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको छ ।

==पुरस्कार==
उनलाई मिथिला क्षेत्रमा विगत चार दशकदेखि मैथिल भाषी विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषामा शिक्षित गराउने पुनीत कार्यका साथै नेपाली भाषामा अनेक ग्रन्थ रचना गरी नेपाली भाषा वाङमयलाई समृद्ध तुल्याएबापत वि.सं. २०६६ को [[जगदम्बाश्री पुरस्कार]]द्वारा सम्मानित गरियो । 

==सन्दर्भ सामाग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}


==बाहिरी लिङ्कहरू==
* [http://www.madanpuraskar.org/guthi/news.php मदन पुरस्कार गुठी]
* [http://madanpuraskar.org/view_books_written.php?author=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%B2 राजेन्द्र विमलद्वारा लेखिएका पुस्तकहरू]
* [http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=226743 &quot;हमर असफल जीवनक पहिल खुसी&quot;]

[[श्रेणी:पुरस्कारहरू]]
[[श्रेणी:साहित्यकार]]</text>
      <sha1>n62oegngbe5dqxpa8ihp2vl4w4nrs9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369392</id>
      <parentid>1369286</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44471-48</username>
        <id>80275</id>
      </contributor>
      <origin>1369392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33952" sha1="mx99jng2kq42he8ev64pzwgu0p8geel" xml:space="preserve">== राजेन्द्र विमलका कथागत प्रवृत्तिहरू ==
{{Orphan|date=मे २०१३}}

'''डा. राजेन्द्र विमल''' (सन् १९४७–२०२६) नेपाली तथा मैथिली साहित्यका वरिष्ठ साहित्यकार, कथाकार, कवि, समालोचक, भाषाविद् तथा प्राध्यापक थिए । उनी नेपाली, मैथिली र हिन्दी भाषामा लेखन तथा अनुवादमा सक्रिय थिए । उनको जन्म २६ मार्च १९४७ मा जनकपुरधामको देवीचोकमा भएको थियो । परिवारका अनुसार उनको जन्मनाम '''राजेन्द्र लाल''' थियो र साहित्यिक क्षेत्रमा उनी '''डा. राजेन्द्र विमल''' नामबाट परिचित भए । उनी कायस्थ परिवारमा जन्मिएका थिए । उनको साहित्यिक योगदानमा मधेश तथा मिथिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक र भाषिक जीवनको चित्रण, सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तनप्रतिको चासो र नेपाली तथा मैथिली भाषाबीचको साहित्यिक सम्बन्धको विस्तार प्रमुख मानिन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

कथालेखनमा लामो समयदेखि सक्रिय विमललाई मधेश भूमिको सुरुचिपूर्ण कथामार्फत नेपाली आख्यान साहित्यमा योगदान दिएबापत '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' प्रदान गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=सुरु भयो लघुकथा प्रतियोगिताको चौधौँ चरण, आमन्त्रित निर्णायकमा डा. राजेन्द्र विमल |url=https://sahityapost.com/literature-news/40115/ |work=साहित्यपोस्ट |date=२०२१}}&lt;/ref&gt;

'''वरिष्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो । उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो ।'''&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==जीवनी==
उनको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ मा देवीचोक, जनकपुर–१० मा भएको थियो । विद्यार्थी जीवनमा आर्थिक कठिनाइका बीच उनले सन् १९६९ मा हिन्दी भाषामा स्नातकोत्तर गरेका थिए । पछि नेपाली तथा मैथिली भाषामा समेत स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पूरा गरी बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयबाट भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि (पीएचडी) गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०२९ सालदेखि उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा नेपाली विषय अध्यापन सुरु गरेका थिए । प्राध्यापनमा लाग्नुअघि उनी पत्रकारितासँग पनि सम्बद्ध थिए । वि.सं. २०२९ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कीर्तिपुरस्थित केन्द्रीय क्याम्पसको बुलेटिनका संस्थापक सम्पादक बनेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

उनले नेपाली, मैथिली, हिन्दी तथा अंग्रेजी भाषामा लेखन तथा अनुवाद गरेका थिए । उनका अनुसार उनका केही रचनाहरू प्रारम्भिक तहदेखि स्नातकोत्तर तहसम्मका विभिन्न पाठ्यक्रममा समावेश भएका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==शिक्षा तथा प्राध्यापन==
राजेन्द्र विमलले हिन्दी, नेपाली तथा मैथिली विषयमा स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पूरा गरेका थिए । उनले बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयबाट भाषाविज्ञानमा पीएचडी गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

उनले वि.सं. २०२९ सालदेखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा नेपाली विषय अध्यापन गरेका थिए । चार दशकभन्दा बढी समय प्राध्यापन क्षेत्रमा सक्रिय रहेका उनले मिथिला क्षेत्रमा मैथिलीभाषी विद्यार्थीलाई नेपाली भाषामा शिक्षा दिन योगदान गरेका थिए । यही योगदान र नेपाली भाषा–वाङ्मयमा गरेको कामका लागि उनलाई जगदम्बा–श्री पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=डा. राजेन्द्र विमल पाँचटा मैथिली गजल |url=https://www.ilovemithila.com/list-of-maithili-ghazal-by-rajendra-bimal/ |website=I Love Mithila |date=७ अगस्ट २०२०}}&lt;/ref&gt;

==साहित्यिक जीवन==
राजेन्द्र विमलले कथा, कविता, उपन्यास, निबन्ध, समालोचना, संस्मरण तथा नाट्य विधामा लेखेका थिए । नेपाली तथा मैथिली दुवै भाषामा उनको साहित्यिक योगदान रहेको छ । साहित्यिक, शोधपरक, अनुसन्धानात्मक तथा समालोचनात्मक विधामा उनका दुई दर्जनभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित भएको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

उनका नेपाली भाषाका प्रमुख कृतिहरूमा ''राजेन्द्र विमलका कथाहरू'', ''खहरेको तिर्खा'', ''समयका आँखा'', ''मिथिलाको इतिहास, संस्कृति र कला परम्परा'', ''गद्य, पद्य र नाटक'' तथा ''फिस्टी रानी'' उल्लेख गरिन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2/ |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;

मैथिली भाषाका उनका प्रमुख कृतिहरूमा ''इतिहासक घाओ'', ''पचास वर्ष मैथिली कथा'', ''ई हमरे कथा थिक'', ''सूर्यास्तसँ पहिने'', ''सीता'', ''नौटंकी चलिरहल अछि'' तथा ''दोहाइ बाबा भुँइयाँ'' उल्लेख छन् ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2/ |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;

उनका कथाहरूमा ''रातो पासपोर्ट'', ''विद्रोह'', ''जूनकारीको चिहान'', ''केराको फूल'', ''किन काम्छ अमारो'', ''रधिया विमर्श'' तथा ''रसिक बूढो'' जस्ता कथाहरू उल्लेखनीय रूपमा उद्धृत भएका छन् ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=समकालीन साहित्य : March 2018 |url=https://samakaleensahitya.blogspot.com/2018/03/ |website=समकालीन साहित्य |date=मार्च २०१८}}&lt;/ref&gt;

==कथागत प्रवृत्ति==
उनका कथाहरूमा ऐतिहासिक तथा पौराणिक विषयवस्तु, स्वतन्त्रता र मानवकल्याण, राष्ट्रिय एकता, नेपाली समाज तथा संस्कृतिको परिवेश र सामाजिक विकृति–विसङ्गतिको विरोध जस्ता विषय देखिन्छन् ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=नेपाली साहित्य: 08/23/21 |url=https://123deepa.blogspot.com/2021_08_23_archive.html |website=नेपाली साहित्य |date=२३ अगस्ट २०२१}}&lt;/ref&gt;

उनका केही कथाहरूमा मधेश आन्दोलन, जातीय सम्बन्ध, सामाजिक विभेद, राजनीतिक परिवर्तन तथा समकालीन सामाजिक अवस्थाका विषय प्रस्तुत गरिएको उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==अनुवाद तथा अन्य साहित्यिक कार्य==
राजेन्द्र विमलले नेपाली, मैथिली तथा हिन्दी भाषाबीच विभिन्न कृतिहरूको अनुवाद गरेका थिए । उनले सरुभक्तको ''पागल बस्ती'' लाई हिन्दीमा तथा मैथिली लेखक रमेश रञ्जनको ''संगोर'' लाई नेपालीमा ''उमस'' शीर्षकमा अनुवाद गरेका थिए । हरिमोहन झाको ''खट्टर काकाक तरंग'' लाई नेपालीमा ''खट्टर काकाको तरंग'' शीर्षकमा अनुवाद गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

कविता तथा अन्य लेखनका अतिरिक्त उनले टेलिसिरियल, फिल्म तथा गीतका लागि पनि लेखन गरेको उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4ंकटको-बेला-साहित्यकारले-नबोले-कसले-बोल्ने |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;

==पाठ्यक्रममा समावेश रचनाहरू==
उनको ''बन्धनबाट मुक्ति'' कथा कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको थियो । ''लङ्का काण्ड'' कथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको बीएड तहमा तथा ''चरा बोल्छ'' कथा पोखरा विश्वविद्यालयको एमए तहमा पढाइने उल्लेख छ । मैथिली भाषाका उनका विभिन्न रचनाहरू प्राथमिक तहदेखि स्नातकोत्तर तहसम्मका पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको उल्लेख पनि पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार तथा सम्मान==
राजेन्द्र विमलले नेपाली तथा मैथिली भाषा–साहित्यमा गरेको योगदानका लागि विभिन्न राष्ट्रिय तथा साहित्यिक पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरेका थिए ।

* '''जगदम्बा–श्री पुरस्कार २०६६''' — मैथिलीभाषी विद्यार्थीलाई नेपाली भाषामा शिक्षा दिने तथा नेपाली भाषा–वाङ्मयमा योगदान पुर्‍याएबापत ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=राजेन्द्र विमल |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}&lt;/ref&gt;
* '''नेपाल प्रज्ञा सामाजिकशास्त्र, संस्कृति तथा दर्शन प्रज्ञा पुरस्कार २०६९–२०७०''' — नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको आधिकारिक पुरस्कार सूचीमा डा. राजेन्द्र प्रसाद विमलको नाम प्राप्तकर्ता रूपमा उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=प्रज्ञा पुरस्कार |url=https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ |website=नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान}}&lt;/ref&gt;
* '''राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार २०६९''' — फत्तेमान राजभण्डारी र श्रवण मुकारुङसँगै डा. राजेन्द्र विमललाई प्रदान गरिएको उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=राष्ट्रिय कलाश्री सम्मान र पुरस्कार |url=https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php |website=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान}}&lt;/ref&gt;
* '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' — मधेश भूमिको आख्यान तथा नेपाली साहित्यमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=सुरु भयो लघुकथा प्रतियोगिताको चौधौँ चरण, आमन्त्रित निर्णायकमा डा. राजेन्द्र विमल |url=https://sahityapost.com/literature-news/40115/ |work=साहित्यपोस्ट |date=२०२१}}&lt;/ref&gt;
* '''प्रतिभा सम्मान २०२०''' — नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान, बेलायतद्वारा नेपाली भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको विकासमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठानद्वारा साहित्यकार डाक्टर राजेन्द्र विमल र युवा कवि विमला तुम्खेवा पुरस्कृत |url=https://pahilopost.com/content/20210131102127.html |work=पहिलोपोस्ट |date=३१ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt;
* '''मैनाली कथा पुरस्कार''' — गुरुप्रसाद मैनालीको नाममा स्थापित पुरस्कार, रु. १,०१,००० राशीसहित, वरिष्ठ कथाकार राजेन्द्र विमललाई प्रदान गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=‘मैनाली कथा पुरस्कार’ र ‘मैनाली कथा सम्मान’ कथाकार राजेन्द्र विमल र आख्यानकार लोकेन्द्रबहादुर चन्दलाई |url=https://www.brtnepal.com/2018/04/02/43289.html |work=BRT Nepal |date=२ अप्रिल २०१८}}&lt;/ref&gt;
* '''सावित्री केशर कथा सम्मान २०७७''' — नेपालीको राष्ट्रिय चेतनाको निर्माणमा योगदानका लागि लघुकथा समाज नेपालले प्रदान गर्ने निर्णय गरेको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=दुई प्रख्यात सर्जकलाई सम्मान गरिने |url=https://sahityapost.com/literature-news/31910/ |work=साहित्यपोस्ट |date=२०२१}}&lt;/ref&gt;
* '''नेपाल विद्यापति मैथिली भाषा/साहित्य पुरस्कार २०६८''' — मधेश प्रदेशमा भाषा/साहित्यसम्बन्धी पुरस्कारहरूको अभिलेखमा डा. राजेन्द्र प्रसाद ‘विमल’ को नाम उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite report |title=मधेश प्रदेशमा सोइत र सोलकन |url=https://martinchautari.org.np/storage/files/madhesh-pradeshma-paidal-anusandhan-gopal-thakur.pdf |publisher=मार्टिन चौतारी}}&lt;/ref&gt;
* '''चन्द्रकला खनाल अहिंसा स्रष्टा सम्मान २०८०''' — मानवअधिकार तथा शान्ति समाजको स्रष्टा सम्मान अभियानअन्तर्गत प्रदान गरिएको सम्मान ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमलसहित १५ जना स्रष्टा सम्मानित |url=https://www.ratopati.com/story/395012/samman/ |work=रातोपाटी |date=२६ कात्तिक २०८०}}&lt;/ref&gt;
* '''बीपी कोइराला स्मृति साहित्य सम्मान पुरस्कार २०८०''' — जननायक बीपी कोइराला स्मृति ट्रस्टले वरिष्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमललाई प्रदान गर्ने निर्णय गरेको थियो । पुरस्कारको राशि रु. १,०१,००० थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=बीपी साहित्य पुरस्कार विमल र प्रजातन्त्र सेनानी सम्मान शर्मालाई प्रदान गरिने |url=https://www.nepalkhoj.com/2023/09/04/327867/ |work=नेपालखोज |date=४ सेप्टेम्बर २०२३}}&lt;/ref&gt;
* '''प्रतिष्ठानबाट प्रदान गरिएका अन्य सम्मान''' — विभिन्न साहित्यिक स्रोतहरूमा राजेन्द्र विमलले '''साझा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, गोपालप्रसाद रिमाल सम्मान, कुलचन्द्र कोइराला सम्मान, मिथिला विभूति तथा वैद्यनाथ सियादेवी मैथिली पुरस्कार''' प्राप्त गरेको उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%Bला-साहित्यकारले-नबोले-कसले-बोल्ने |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;
* '''मिथिला नाट्यकला परिषद्को महामूर्ख उपाधि २०६५''' — जनकपुरधाममा आयोजित महामूर्ख सम्मेलनमा वरिष्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमललाई वि.सं. २०६५ मा उक्त उपाधि प्रदान गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=‘महामूर्ख’को उपाधि मुख्यमन्त्री सिंहलाई दिइने |url=https://www.drishtinews.com/archives/376943 |work=दृष्टि न्यूज |date=२०२५}}&lt;/ref&gt;

==साहित्यिक योगदान==
राजेन्द्र विमल नेपाली तथा मैथिली दुवै भाषाका साहित्यिक क्षेत्रमा सक्रिय थिए । उनका लेखनमा मिथिला तथा मधेशको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवन, भाषा, राष्ट्रिय एकता, सामाजिक विभेद, राजनीतिक परिवर्तन र समकालीन सामाजिक अवस्थाका विषयहरू देखिन्छन् ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

उनले नेपाली तथा मैथिली भाषाबीच अनुवाद, अध्यापन र लेखनमार्फत साहित्यिक आदानप्रदानमा योगदान पुर्‍याएका थिए । नेपाली तथा मैथिलीका उनका रचनाहरू विभिन्न शैक्षिक पाठ्यक्रममा समावेश हुनु उनको साहित्यिक प्रभावको एक प्रमाणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==परिवार==
उनका दुई पुत्र '''अभाष लाभ''' र '''विभाष लाभ''' भएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख गरिएको छ । अभाष लाभ ज्येष्ठ पुत्र हुन् र मैथिली संगीत तथा गायन क्षेत्रमा सक्रिय रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख गरिएको छ । विभाष लाभ उनका कान्छा पुत्र हुन् ।&lt;ref&gt;परिवारबाट उपलब्ध विवरण; सार्वजनिक रूपमा प्रकाशित विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध भएमा त्यसलाई प्राथमिक citation का रूपमा प्रयोग गर्नुपर्नेछ ।&lt;/ref&gt;

==निधन==
डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो । उनको निधनको समाचार नेपाली सञ्चारमाध्यमहरूले प्रकाशित गरेका थिए । उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==कृतिहरू==
===नेपाली===
* ''राजेन्द्र विमलका कथाहरू''
* ''खहरेको तिर्खा''
* ''समयका आँखा''
* ''मिथिलाको इतिहास, संस्कृति र कला परम्परा''
* ''गद्य, पद्य र नाटक''
* ''फिस्टी रानी''
* ''रोएको जून''

===मैथिली===
* ''इतिहासक घाओ''
* ''पचास वर्ष मैथिली कथा''
* ''ई हमरे कथा थिक''
* ''सूर्यास्तसँ पहिने''
* ''सीता''
* ''नौटंकी चलिरहल अछि''
* ''दोहाइ बाबा भुँइयाँ''

उपरोक्त कृतिहरू तथा अन्य प्रकाशनहरूको विस्तृत विवरण साहित्यिक अभिलेख तथा लेखकसम्बन्धी प्रकाशित सामग्रीमा पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%टको-बेला-साहित्यकारले-नबोले-कसले-बोल्ने |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाहिरी लिङ्कहरू==
* [https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ मदन पुरस्कार गुठीमा राजेन्द्र विमल]
* [https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको प्रज्ञा पुरस्कार सूची]
* [https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार सूची]
* [https://www.sahityapost.com/ साहित्यपोस्ट]
* [https://www.lokaantar.com/ लोकान्तर]

[[श्रेणी:नेपाली साहित्यकार]]
[[श्रेणी:मैथिली साहित्यकार]]
[[श्रेणी:नेपाली कथाकार]]
[[श्रेणी:नेपाली कवि]]
[[श्रेणी:नेपालका प्राध्यापक]]
[[श्रेणी:जनकपुरका व्यक्ति]]</text>
      <sha1>mx99jng2kq42he8ev64pzwgu0p8geel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369394</id>
      <parentid>1369392</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44471-48</username>
        <id>80275</id>
      </contributor>
      <origin>1369394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25253" sha1="6ftb4h9mrdtq9kdg2fw3zfngu93gpt2" xml:space="preserve">== राजेन्द्र विमलका कथागत प्रवृत्तिहरू ==
{{Orphan|date=मे २०१३}}

'''डा. राजेन्द्र विमल''' (सन् १९४७–२०२६) नेपाली तथा मैथिली साहित्यका वरिष्ठ, प्रतिष्ठित तथा बहुआयामिक साहित्यकार, कथाकार, कवि, भाषाविद्, समालोचक तथा प्राध्यापक थिए । साहित्य, भाषा, शिक्षा तथा सांस्कृतिक चिन्तनका क्षेत्रमा दीर्घकालसम्म सक्रिय रहँदै उनले नेपाली तथा मैथिली वाङ्मयको विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएका थिए । उनको जन्मनाम '''राजेन्द्र लाल''' थियो र साहित्यिक जगतमा उनी सम्मानपूर्वक '''डा. राजेन्द्र विमल''' नामबाट परिचित भए । उनी जनकपुरधामको कायस्थ परिवारमा जन्मिएका थिए ।

कथालेखनमा दीर्घकालदेखि समर्पित रूपमा सक्रिय रहेका डा. राजेन्द्र विमलले मधेश तथा मिथिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय जीवनलाई साहित्यिक संवेदनशीलताका साथ प्रस्तुत गर्दै नेपाली आख्यान साहित्यमा विशिष्ट योगदान पुर्‍याएका थिए । उनको यही साहित्यिक योगदानका लागि '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' द्वारा सम्मानित गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;

'''वरिष्ठ तथा सम्मानित साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो ।''' नेपाली तथा मैथिली साहित्यमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याएका उनको निधनलाई साहित्यिक तथा बौद्धिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण क्षतिको रूपमा लिइयो । उनको पार्थिव शरीरलाई '''राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि''' गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==जीवनी==
उनको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ मा देवीचोक, जनकपुर–१० मा भएको थियो । अत्यन्त जिज्ञासु तथा अध्ययनशील स्वभावका विमलले नेपाली, हिन्दी तथा मैथिली भाषामा उच्च शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनले भाषाविज्ञान विषयमा विद्यावारिधि (पीएचडी) उपाधि प्राप्त गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०२९ सालदेखि [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा नेपाली विषयको अध्यापनमा संलग्न रहँदै उनले लामो समयसम्म अध्यापन, अनुसन्धान तथा साहित्यिक सिर्जनाका माध्यमबाट शैक्षिक तथा साहित्यिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका थिए । प्राध्यापनसँगै उनी पत्रकारिता तथा साहित्यिक सम्पादनका कार्यमा पनि सक्रिय थिए । वि.सं. २०२९ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय क्याम्पसको बुलेटिनका संस्थापक सम्पादकका रूपमा उनले भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==शिक्षा तथा प्राध्यापन==
राजेन्द्र विमलले नेपाली, हिन्दी तथा मैथिली भाषामा उच्च शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनले भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि (पीएचडी) उपाधि प्राप्त गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा दीर्घकालसम्म नेपाली विषय अध्यापन गर्दै उनले विशेषतः मिथिला क्षेत्रका मैथिलीभाषी विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषामा उच्च शिक्षा प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । नेपाली भाषा तथा वाङ्मयको समृद्धिमा पुर्‍याएको योगदानका कारण उनलाई '''जगदम्बा–श्री पुरस्कार २०६६''' प्रदान गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=राजेन्द्र विमल |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}&lt;/ref&gt;

==साहित्यिक जीवन==
डा. राजेन्द्र विमल नेपाली तथा मैथिली साहित्यका सशक्त तथा बहुआयामिक स्रष्टाका रूपमा परिचित थिए । कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, समालोचना, अनुवाद तथा अनुसन्धानात्मक लेखनका विभिन्न विधामा उनले सिर्जनात्मक योगदान दिएका थिए । उनका कृतिहरूमा मिथिला तथा मधेशको सामाजिक जीवन, भाषा, संस्कृति, मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक विभेद, राजनीतिक परिवर्तन तथा समसामयिक यथार्थको विविध पक्ष अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

उनका नेपाली तथा मैथिली भाषाका दुई दर्जनभन्दा बढी कृति प्रकाशित भएको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ । उनको साहित्यिक सिर्जनाले मिथिलाको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवन र समकालीन नेपाली समाजका विविध प्रश्नलाई अभिव्यक्त गरेको छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==कृतिहरू==
===नेपाली===

* ''राजेन्द्र विमलका कथाहरू''
* ''खहरेको तिर्खा''
* ''समयका आँखा''
* ''मिथिलाको इतिहास, संस्कृति र कला परम्परा''
* ''गद्य, पद्य र नाटक''
* ''फिस्टी रानी''
* ''रोएको जून''

===मैथिली===

* ''इतिहासक घाओ''
* ''पचास वर्ष मैथिली कथा''
* ''ई हमरे कथा थिक''
* ''सूर्यास्तसँ पहिने''
* ''सीता''
* ''नौटंकी चलिरहल अछि''
* ''दोहाइ बाबा भुँइयाँ''

==साहित्यिक योगदान==
डा. राजेन्द्र विमलले नेपाली तथा मैथिली भाषा–साहित्यबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन, साहित्यिक आदानप्रदानलाई विस्तार गर्न तथा मिथिला र मधेशको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनलाई साहित्यमा अभिव्यक्त गर्न दीर्घकालीन योगदान दिएका थिए । उनले भाषा, साहित्य र शिक्षाका क्षेत्रमा निर्वाह गरेको भूमिका उनका साहित्यिक र शैक्षिक योगदानसँगै स्मरणीय मानिन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==पाठ्यक्रममा समावेश रचनाहरू==
उनका विभिन्न रचनाहरू विद्यालयदेखि विश्वविद्यालय तहसम्मका नेपाली तथा मैथिली पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको उल्लेख छ । ''बन्धनबाट मुक्ति'' कथा कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यक्रममा तथा ''लङ्का दहन'' कथा स्नातक तहको अनिवार्य नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार तथा सम्मान==
राजेन्द्र विमलले नेपाली, मैथिली तथा भाषाविज्ञानका क्षेत्रमा गरेको दीर्घकालीन योगदानका लागि विभिन्न प्रतिष्ठित राष्ट्रिय तथा साहित्यिक पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेका थिए ।

* '''जगदम्बा–श्री पुरस्कार २०६६''' — नेपाली भाषा–वाङ्मय तथा शिक्षाको क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=राजेन्द्र विमल |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}&lt;/ref&gt;
* '''नेपाल प्रज्ञा सामाजिकशास्त्र, संस्कृति तथा दर्शन प्रज्ञा पुरस्कार २०६९–२०७०''' — नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको आधिकारिक पुरस्कार अभिलेखमा डा. राजेन्द्र प्रसाद विमलको नाम प्राप्तकर्ताका रूपमा उल्लेख छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=प्रज्ञा पुरस्कार |url=https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ |website=नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान}}&lt;/ref&gt;
* '''राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार २०६९''' — नेपाली कला तथा साहित्य क्षेत्रमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=राष्ट्रिय कलाश्री सम्मान र पुरस्कार |url=https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php |website=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान}}&lt;/ref&gt;
* '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' — मधेश तथा नेपाली आख्यान साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;
* '''प्रतिभा सम्मान २०२०''' — नेपाली भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठानद्वारा साहित्यकार डाक्टर राजेन्द्र विमल र युवा कवि विमला तुम्खेवा पुरस्कृत |url=https://pahilopost.com/content/20210131102127.html |work=पहिलोपोस्ट |date=३१ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt;
* '''मैनाली कथा पुरस्कार''' — नेपाली कथा साहित्यमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=‘मैनाली कथा पुरस्कार’ र ‘मैनाली कथा सम्मान’ कथाकार राजेन्द्र विमल र आख्यानकार लोकेन्द्रबहादुर चन्दलाई |url=https://www.brtnepal.com/2018/04/02/43289.html |work=BRT Nepal |date=२ अप्रिल २०१८}}&lt;/ref&gt;
* '''सावित्री केशर कथा सम्मान २०७७''' — साहित्य तथा नेपाली राष्ट्रिय चेतनामा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=दुई प्रख्यात सर्जकलाई सम्मान गरिने |url=https://sahityapost.com/literature-news/31910/ |work=साहित्यपोस्ट |date=२०२१}}&lt;/ref&gt;
* '''नेपाल विद्यापति मैथिली भाषा/साहित्य पुरस्कार २०६८''' — मैथिली भाषा तथा साहित्यमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite report |title=मधेश प्रदेशमा सोइत र सोलकन |url=https://martinchautari.org.np/storage/files/madhesh-pradeshma-paidal-anusandhan-gopal-thakur.pdf |publisher=मार्टिन चौतारी}}&lt;/ref&gt;
* '''चन्द्रकला खनाल अहिंसा स्रष्टा सम्मान २०८०''' — साहित्यिक तथा मानवीय मूल्यका पक्षमा योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमलसहित १५ जना स्रष्टा सम्मानित |url=https://www.ratopati.com/story/395012/samman/ |work=रातोपाटी |date=२६ कात्तिक २०८०}}&lt;/ref&gt;
* '''बीपी कोइराला स्मृति साहित्य सम्मान २०८०''' — साहित्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदानका लागि ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=बीपी साहित्य पुरस्कार विमल र प्रजातन्त्र सेनानी सम्मान शर्मालाई प्रदान गरिने |url=https://www.nepalkhoj.com/2023/09/04/327867/ |work=नेपालखोज |date=४ सेप्टेम्बर २०२३}}&lt;/ref&gt;
* विभिन्न साहित्यिक स्रोतहरूमा '''साझा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, गोपालप्रसाद रिमाल सम्मान, कुलचन्द्र कोइराला सम्मान, मिथिला विभूति तथा वैद्यनाथ सियादेवी मैथिली पुरस्कार''' प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2 |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;

==अनुवाद तथा अन्य साहित्यिक गतिविधि==
नेपाली, मैथिली तथा हिन्दी भाषाबीच साहित्यिक आदानप्रदानका लागि उनले विभिन्न कृतिहरूको अनुवाद गरेका थिए । उनले विभिन्न साहित्यिक, सांस्कृतिक तथा रचनात्मक माध्यममा समेत योगदान पुर्‍याएका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;

==परिवार==
उपलब्ध पारिवारिक विवरणअनुसार उनका दुई पुत्र '''अभाष लाभ''' र '''विभाष लाभ''' थिए । अभाष लाभ ज्येष्ठ पुत्र हुन् र मैथिली संगीत तथा गायन क्षेत्रमा सक्रिय रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ । विभाष लाभ उनका कान्छा पुत्र हुन् ।

==निधन==
डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो । उनको निधन नेपाली तथा मैथिली साहित्यिक क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण क्षतिको रूपमा लिइएको छ । उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाहिरी लिङ्कहरू==

* [https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ मदन पुरस्कार गुठीमा राजेन्द्र विमल]
* [https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको प्रज्ञा पुरस्कार]
* [https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार अभिलेख]
* [https://pahilopost.com/content/20210131102127.html प्रतिभा सम्मानसम्बन्धी समाचार]
* [https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar लोकान्तर प्रोफाइल]

[[श्रेणी:नेपाली साहित्यकार]]
[[श्रेणी:मैथिली साहित्यकार]]
[[श्रेणी:नेपाली कथाकार]]
[[श्रेणी:नेपाली कवि]]
[[श्रेणी:भाषाविद्]]
[[श्रेणी:नेपालका प्राध्यापक]]
[[श्रेणी:जनकपुरका व्यक्ति]]</text>
      <sha1>6ftb4h9mrdtq9kdg2fw3zfngu93gpt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुटु</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29115</id>
    <revision>
      <id>1369346</id>
      <parentid>1369273</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7803" sha1="gny2idlnllqoxlhm4qgplpvm8o5w5p1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- आधारभूत जानकारी  --&gt;| name = 
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = चौकुने गाउँपालिकाको सदरमुकाम
| motto = &lt;!-- चित्र र नक्सा--&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = &lt;!-- NepalSurkhetDistrictmap.png --&gt;
| mapsize = 300px
| map_caption = सुर्खेत जिल्लाका गाउँ विकास समितिहरूको नक्सा
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
&lt;!-- अवस्थिति --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[सुर्खेत जिल्ला]]
&lt;!-- राजनीति --&gt;| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| established_title = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date = &lt;!-- क्षेत्रफल    --&gt;
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 64.97&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_total_sq_mi = &lt;!-- जनसङ्ख्या   --&gt;
| population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]]
| population_footnotes = 
| population_note = 
| population_total = 7640
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = जातीयता
| population_blank2_title = Religions
&lt;!-- साधारण जानकारी  --&gt;| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| coordinates = {{coord|28.43|81.79|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = 
| blank_name = 
| blank_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यपश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[भेरी अञ्चल]], [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित पश्चिमको एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] हो । [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या ७६४० रहेको थियो जसमध्ये ३६९२ पुरुष र ३९४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ १४२२ घरधुरी रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/07/pulationandhousing-census-2011.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}&lt;/ref&gt; यो हाल [[चौकुने गाउँपालिका]]को सदरमुकाम हो।

यो ठाउँ एकदमै ऐतिहासिक मानिन्छ । माथिल्लो भेगका डाँडाहरूबाट हेर्दा यो समथर गुटु उपत्यकाको रमणीय दृश्य हेर्न पाइन्छ । यो गुठि शब्द भएर गुठु वा गुटु भएको भन्ने सुन्न पाइन्छ । 

यहाँका पहिलो बस्ती यहाँका अछामी [[घोडासैनी]] जोशी ब्राह्मणहरू हुन् । रेक्चा हुँदै उपत्यका गुटुमा यिनीहरूले खेतीपाती गरेको पाइन्छ । पूर्वमन्त्री [[शिवराज जोशी]], राष्ट्रिय स्तरमा परिचित पत्रकार डायमण्ड जोशीहरूको परिवार नै गुटुको पहिलो बस्ति भएको सुन्न पाइन्छ । उनीहरूसँगै यहाँ बुढा क्षेत्री बयकहरू र अछामको [[घोडासैन]] कै दलितहरूलाई उनीहरूले सँगै ल्याएका थिए । त्यसबेला दमाह बजाउने (दमाई) दलित बिना कुनै पनि शुभ अशुभ कार्यहरू अघि बढ्दैनथे । अहिले पनि यो परम्परा कायम छ । राम जोशीले पहाडको रेक्चा उपत्यका पत्ता लगाएको इतिहास छ । [https://www.annapurnapost.com/news/58599/]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=घोडासैनी - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%80 |access-date=2026-08-06 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}&lt;/ref&gt;

यहाँ घोडासैनी, धमाला, देउकोटा, बुढा क्षेत्री, बयक, थापा र दलीत बस्ति यहाँको पुरानो बस्ति हो .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=चौकुने गाउँपालिकाकाे कार्यालय गुटु, सुर्खेत {{!}} “दिगो र तीब्र बिकास चौकुनेको रहर, गुणस्तरीय शिक्षा र व्यावसायिक कृषिमा लहर” |url=https://chaukunemun.gov.np/ |access-date=2026-08-12 |website=chaukunemun.gov.np}}&lt;/ref&gt;


[[चित्र:सन् २०११ को गुटु उपत्यकाको दृश्य वा Gutu valley in 2011.jpg|पाठ=Gutu valley in 2011|581x581पिक्सेल]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{ढाँचा:सुर्खेत जिल्लाका गाविस तथा नगरपालिकाहरू|state=कर्णाली}}
[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका ठाउँहरू]]</text>
      <sha1>gny2idlnllqoxlhm4qgplpvm8o5w5p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जेसिका अल्बा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29269</id>
    <revision>
      <id>1369354</id>
      <parentid>1368348</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74114" sha1="j4pmjbxcdxjyc5y0a3pyle9wn1go4zm" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = जेसिका अल्बा
| image        = Jessica Marie Alba, TechCrunch Disrupt NY 2016 - Day 3 (cropped).jpg
| caption      = सन् २०१६ मा अल्बा
| birth_name   = जेसिका मारिया अल्बा
| birth_date   = {{birth date and age|1981|4|28}}
| birth_place  = {{nowrap|[[पोमोना, क्यालिफोर्निया]], संयूक्त राज्य अमेरिका}}
| occupation   = अभिनेत्रि
| years_active = १९९४–हाल
| spouse       = {{marriage|[[क्यास वारेन]]|2008|}}
| partner      = [[माइकल वेदर्लि]] (२०००-२००३)
| children     = हनर मारिया &lt;small&gt;(जन्म २००८)&lt;/small&gt;
}}

'''जेसिका मारिया अल्बा''' (जन्म: २८ अप्रिल १९८१)&lt;ref name=&quot;AlbaH&quot;&gt;{{cite web |url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |title=Jessica Alba:Biography on MSN |accessdate=2008-07-14 |year=2008 |publisher=[[MSN]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603130314/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |date=2012-06-03 }}&lt;/ref&gt; एक [[अमेरिकी]] चलचित्र तथा टेलभिजन [[अभिनेत्री]] हुन। उनले १३ वर्षको उमेरमा [[क्याम्प नोव्हेर]] र [[सीक्रेट वर्ल्ड अफ एलेक्स म्याक]] (१९९४)बाट अभिनय क्षेत्रमा प्रवेश गरिन। उनी [[डार्क एन्जल]] नामक टेलि-शृङ्खलाबाट मु्ख्य अभिनेत्रिको रूपमा अगाडि आईन। पछि उनले [[हनी]] (२००३), [[सिन सिटी]] (२००५), [[फ्यान्टास्टिक फोर]] (२००५), [[इनटु द ब्लु]] (२००५) र २००७को दुबै चलचित्र [[फ्यान्टास्टिक फोर: राइज अफ द सिल्भर सफर]] र [[गुड लक चक]] लगायतका धेरै चलचित्रहरूमा अभिनय गरिन।

जेसिका अल्बालाई [[यौन प्रतीक]] मानिन्छ र अक्सर उनको आकर्षण प्रति सञ्चारको ध्यान केन्द्रित रहन्छ। सन २००६मा म्याक्सिम नामक पत्रिकाले &quot;कामुक १००&quot;को सूची र AskMen.comले &quot;९९ सर्वाधिक वांछित महिला&quot;को सूचीमा एक नम्बरमा तथा २००७मा FHMले &quot;विश्वका कामुक महिला&quot;को सूचीमा समेत सूचीकृत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;fhm&quot;&gt;{{cite web|url=http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156|title=Jessica Alba Is FHM’s Sexiest Woman|accessdate=2009-07-31|work=[[FHM]]|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080401101918/http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156|archivedate=April 1, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401101918/http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156 |date=2008-04-01 }}&lt;/ref&gt; मार्च २००६मा [[प्लेब्वाई]] पत्रिकाले आफ्नो मुख्यपृष्ठमा उनको तस्बीर छापेकोमा आपत्ति जनाउँदै उनले अदालतमा मुद्दा हालिन तर पछि मुद्दा फिर्ता लिइन। जेसिका अल्बाले आफ्नो अभिनय वापत [[टीन च्वाइस अवार्ड]] र &quot;टेलीभिजनमा [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि स्याट्रन अवार्ड]] लगायतका विभिन्न पुरस्कार र उनको टेलीशृङ्खला [[डार्क एन्जल]]मा प्रमुख भूमिकाको लागि [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]]मा मनोनयनमा परेकि थिइन।

== बाल्यकाल ==

जेसिका अल्बा पोमोना, [[क्यालिफोर्निया]]को [[पोमोना]]मा मार्क अलबा र क्याथरिन जेन्सेन(अल्बा)को सन्तानको रूपमा जन्मिएकि थिइन।&lt;ref name=&quot;AlbaH&quot; /&gt; उनकी आमा [[डेनिश]] र [[फ्रेन्च क्यानाडियन]] वंशकि र उनको पिता [[मैक्सिकन अमेरिकी]] थिए। उनका भाइ [[जोसुआ अल्बा]] पनि कलाकार नै हुन। उनका बुवा वायु सेनामा जागीरे हुनाले उनको परिवार, [[मिसिसिपी]]को [[बिलोक्सि]] र [[टेक्सास]]को डेल रियो, हुदै अन्तमा क्यालिफोर्नियामा बसोबास गर्न थाल्यो, यसबेला उनी नौ वर्षकि थिईन।&lt;ref name=peoplebio&gt;{{cite web|author=Jessica Alba |url=http://www.people.com/people/jessica_alba/biography |title=Jessica Alba Biography |publisher=People.com |date= |accessdate=2009-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indalba&quot;/&gt; अल्बाले आफ्नो परिवार &quot;अति रुढिवादी परिवार - एक पारम्परिक, क्याथोलिक, ल्याटिन अमेरिकी परिवार&quot; र आफू धेरै उदार बताएकि छन, उनी आफुलाई पाँच वर्षको उमेरमा नै एक &quot;नारीवादी&quot;को रूपमा पहिचान गरेको बताउँछिन।&lt;ref name=elle-changeling&gt;{{cite web | work = [[Elle (magazine)|Elle]] | url = http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/The-Changeling2/Jessica-Alba2 | accessdate = 23 June 2009 | title = The Changeling | first = Maggie | last = Bullock | date = 4 February 2009}}&lt;/ref&gt;
जेसिका अल्बाको बाल्यकाल जीवन शारीरिक विकृतिहरूबाट संक्रमित थियो। उनी बाल्यकालमा दुई पटक फोक्सो संकुचन हुने समस्या, एक वर्षमा ४-५ पटक [[न्युमोनिया|निमोनिया]] साथै [[एपेन्डिक्स]] र टन्सिल जस्ता रोगहरूबाट ग्रस्त भएकि थिईन। उनको बाल्यकालको ज्यादा समय अस्पतालमा बितेकाले उनी बिद्यालय जानबाट समेत बञ्चित भईन। अल्बा सानो हुँदा उनी दमको बिरामी पनि भइकि थिईन। उनले १६ वर्षको उमेरमा उच्च माध्यमिक बिद्यालयबाट स्नातक गरेकि थिईन।&lt;ref&gt;[http://www.contactmusic.com/info/jessica_alba &quot;Jessica Alba - Contactmusic.com&quot;]. ''contactmusic.com''. Retrieved August 1, 2010.&lt;/ref&gt; त्यस पछि उनले [[एटलान्टिक थिएटर कम्पनीमा]] काम गर्न थालिन। &lt;ref name=&quot;peoplealba&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/jessica_alba |title=Jessica Alba|accessdate=23 April 2008 |work= People}}&lt;/ref&gt;

== अभिनय जीवन ==

जेसिका अल्बाले पांच वर्षको उमेर देखि नै अभिनयमा रुचि देखाईन। १९९२ मा, ११ वर्ष हुँदा अल्बाले आमा उनलाई, [[क्यालिफोर्निया]]को [[बेवर्ली हिल्स]]मा हुने अभिनय प्रतियोगितामा भाग लिन जानको लागि मनाईन। उनले यस प्रतियोगिताको विशिष्ट पुरस्कार &quot;सितैमा अभिनय तालीम&quot; जित्न सफल भईन र पहिलो पटक अभिनयको ज्ञान लिन थालिन। यसको नौ महिना पछि एक चलचित्र निर्माण प्रतिनिधिले उनलाई अन्बन्धन गरे।&lt;ref name=&quot;peoplebio&quot;/&gt;&lt;ref name=peoplealba /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | magazine = Hollywood Life | month = September / October | year = 2005 | pages = 44–49, 106}}&lt;/ref&gt; उनले सन् १९९४मा [[क्याम्प नोह्वेर]]मा एउटा सानो भूमिकामा अभिनय गरेर आफ्नो अभिनय यात्राको शुरुवात गरिन। त्यस शृङ्खलामा उनलाई उक्त भूमिकाको लागि दुई हप्ताको लागि मात्र रखिइएकोमा पछि त्यसकी मुख्य अभिनेत्रि मध्य एकले छोडेकोले उनलाई दुई महिनाको लागि प्रमुख भूमिकामा खेल्ने अवसर मिल्यो।

अल्बाले बच्चाको भूमिकामा दुई राष्ट्रिय टिभी विज्ञापनहरू: [[निन्टेन्डो]] र [[जेसी पेनी]]मा देखा परिन। त्यसपछि उनी विभिन्न स्वतन्त्र चलचित्रहरूमा अभिनय गरिन। उनले [[निकलोडियन टेलीभिजन]] च्यानलमा प्रसारण हुने हांस्य-टेलीशृङ्खला [[सिक्रेट वल्ड अफ एलेक्स म्याक]]को तीनवटा भागमा अभिनय गरिन। यसपछि अल्बाले टेलीशृङ्खला [[फ्लिपर]]को दुई सिजनको शृङ्खलामा ''माया''को भूमिकामा अभिनय गरिन। अल्बा प्रोफेसनल एसोसिएसन अफ डाइभिङ्ग इन्सट्रक्टर (PADI)बाट प्रमाणपत्र प्राप्त गोताखोर हुन्, उनले आफ्नै आमाको संरक्षकत्वमा हिड्न सिक्नु भन्दा अगाडि नै पौडन सिकेकि थिइन, उनको यो कौशल [[अस्ट्रेलिया]]मा बनाइएको एक चलचित्रमा उपयोग गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;daily&quot;&gt;{{cite web |url=http://iworks.factiva.com/du/iworksarticledisplay.aspx?napc=v&amp;acc=DAISTA0020051018e1ag0008j |title=Water babe Jess in big screen splash |format=paid registration required |accessdate=24 April 2008 |work=[[Daily Star (United Kingdom)|Daily Star]] |date=16 October 2005 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219185343/http://iworks.factiva.com/du/iworksarticledisplay.aspx?napc=v&amp;acc=DAISTA0020051018e1ag0008j |date=19 December 2008 }}&lt;/ref&gt;

१९९८ मा, उनले [[स्टीवन बोच्को]]को अपराध-नाटक [[ब्रुकलीन साउथ]]को पहिलो सत्रको शृङ्खलामा मेलिस्सा हउरको भूमिकामा, [[बेभर्ली हिलस्, ९०२१०]]को दुई शृङ्खलामा लेन्नेको भूमिकामा र [[द लभ बोट: द नेक्स्ट वेभ]]को एक शृङ्खलामा लायलाको भूमिकामा देखा परिन। १९९९ मा, त्यो [[रेन्डी क्वाइड]]को हास्यशृङ्खलामा [[P.U.N.K.S.]]मा अभिनय गरिन।&lt;ref name=&quot;cbs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/28/earlyshow/leisure/celebspot/main683508.shtml |title=Jessica Alba Goes To 'Sin City' |accessdate=24 April 2008 |work=[[CBS]] |date=28 March 2005}}&lt;/ref&gt; हाईस्कूलबाट स्नातक तहको उपाधि प्राप्त गरेपछि उनी [[विलियम एच. म्यासी]] र उनको पत्नी, [[फेलिसिटी हफम्यान]] सँग [[पुलिट्जर पुरस्कार]] विजेता चलचित्र निर्देशक र नाटककार, [[डेविड म्यामेट]] र एच. म्यासीले विकास गरेको एटलान्टिक थिएटर कम्पनीमा अभिनय कला सिकिन।&lt;ref name=&quot;peoplealba&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lawson |first=Terry |url=http://www.atlantictheater.org/page.aspx?id=12016741 |title=Atlantic Theater Company History |accessdate=24 April 2008 |work=[[Atlantic Theater Company]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224044026/http://www.atlantictheater.org/page.aspx?id=12016741 |date=24 February 2012 }}&lt;/ref&gt;

जेसिका अल्बाले सन् १९९९मा [[नेभर बिन किस्सड]]मा [[ड्रयु ब्यारिमोर|ड्रिउ ब्यारिमोर]] सँग उनको उच्च बिद्यालय गुटको एक सदस्यको भूमिकामा तथा हास्य-डरलाग्दो चलचित्र [[आइडल ह्यान्ड]]मा [[डेवोन सावा]]को विपरितमा महिलाको प्रमूख भूमिकामा अभिनय गरेर [[हलिउड|हलीवुड]]को ठूलो पर्दामा उदाइन।&lt;ref name=&quot;theage&quot;/&gt; उनलाई लेखक / निर्देशक [[जेम्स क्यामरून]]ले [[फक्स ब्रोडकास्टिङ कम्पनी]] द्वारा निर्मित चलचित्र [[डार्क एन्जल]]मा एक अनुवांशिक-इंजीनियर सुपर-सैनिक; [[म्याक्स ग्वेभारा]]को भूमिकाको लागि १२०० उम्मेद्वारहरू मध्यबाट छनौट गरेर एउटा ठूलो मौका प्रदान गरे। क्यामरूनको सह-निर्देशनमा बनेको यस शृङ्खलामा अल्बाले २००२ सम्म दुई सत्रहरूमा अभिनय गरिन, यसबाट उनी [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]]को लागि मनोनित हुनु संगसंगै आलोचित पनि हुनु पर्‍यो।&lt;ref name=&quot;theage&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.theage.com.au/news/film/look-at-me/2007/06/21/1182019240554.html |title=Look at me |accessdate=24 April 2008 |work=[[The Age]] |date=22 June 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seattletimes&quot;&gt;{{cite web |last=Lawson |first=Terry |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2001805635_jessicaalba03.html |title=Look at me |accessdate=24 April 2008 |work=[[Knight Ridder Newspapers]] |publisher=[[The Seattle Times]] |date=8 December 2003}}&lt;/ref&gt; अल्बा पछि डार्क एन्जलको तयारी गर्दै गर्दा anorexiaबाट ग्रस्त भएको महसुस गरिन।

अल्बाले [[डार्क एन्जल]]मा उनको भूमिकाबाट वैकल्पिक अभिनेत्रीको लागि [[टीन च्वाइस अवार्ड]] र सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि [[स्याट्रन अवार्ड(टीभी)]] प्राप्त गरिन। सन २००६मा [[सीन सिटी]]मा ऊनको &quot;कामुक अभिनय&quot;को लागि [[एमटीभी मूभी]] अवार्ड प्राप्त गरिन।&lt;ref name=&quot;imdbjess&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0004695/awards |title=Awards for Jessica Alba |work=[[IMDb]] |accessdate=24 April 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;maxim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;askmenprofile&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.askmen.com/women/actress_60/61_jessica_alba.html |title=Jessica Alba profile |accessdate=24 April 2008 |work=[[AskMen.com]]}}&lt;/ref&gt; उनको अभिनयले आलोचित पनि हुनु परेको छ, तथापि, २००७मा [[अवेक]], [[गुड लक चक]], र [[फ्यान्टास्टिक फोर: राइज अफ सिल्भर सफर]]मा उनको अभिनयको लागि सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागि [[रज्जी]] अवार्डको लागि उनको नाम मनोनित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.razzies.com/history/07nomActr.asp | title = 28th Annual Razzie Award Nominees for Worst Actress | work = [[Razzie Awards]]}}&lt;/ref&gt; उनी २००५मा पनि यहि पुरस्कारको लागि [[फ्यान्टास्टिक फोर]] र [[इनटु द ब्लू]]मा उनको अभिनयको लागि उनको नाम मनोनित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.razzies.com/history/05nomActr.asp |title=Razzies 2006 Nominees for Worst Actress |work=[[Razzie Awards]] |accessdate=2 September 2009}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Fantastic 4 II (Jessica Alba getting makeup done 2).jpg|thumb|right|200px|जेसिका अल्बा फ्यान्टास्टिक ४को सुटिङ्ग स्थलमा]]
अल्बाले अभिनय गरेका भूमिकाहरू मध्ये: [[हनी]]मा एक महत्त्वाकांक्षी नर्तकी [[नृत्यनिर्देशक]], [[सीन सिटी]]मा [[कामुक नर्तकी]] [[न्यान्सी क्याल्लन]], मार्वल-कमिककि एक पात्र सू स्ट्रोम र [[फ्यान्टास्टिक फोर]]मा [[इनविजिबल वूमन]] [[(एक अदृष्य महिला)]]को भूमिका सबैभन्दा उल्लेखनीय भूमिकाहरू हुन। यसको लगतै एक वर्षमा उनले फ्यान्टास्टिक फोरको दोस्रो भागमा र [[इनटु द ब्लू]]मा र केही वर्ष पछि [[गुड लक चक]]मा अभिनय गरिन।&lt;ref name=&quot;imdbjess&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sfchronicle&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/07/08/DDGQ2DJSU21.DTL&amp;type=movies |title=Fantastic Four Movie Review |accessdate=16 May 2008 |work=[[The San Francisco Chronicle]] |date=8 July 2005 |first=Mick |last=LaSalle }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010214410/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2005%2F07%2F08%2FDDGQ2DJSU21.DTL&amp;type=movies |date=10 October 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usatoday&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2003-11-30-alba-honey_x.htm |title=Jessica Alba flows like 'Honey' |accessdate=24 April 2008 |work=[[USA Today]] |date=30 November 2003 | first=James | last=Endrst}}&lt;/ref&gt; अल्बा [[२००६मा एमटीभी मूभी पुरस्कार]]मा कार्यक्रम सञ्चालिका बनिन र [[किङ्ग कङ्ग]], [[मिशन: इम्पोसिबल-३]] र [[डान ब्राउन|द दा भिन्ची कोड]]मा अतिथि भुमिकामा देखा परिन। &lt;ref name=&quot;mtvmovie&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/archive/year.jhtml?year=2006#summary |title=2006 MTV Movie Awards |accessdate=24 April 2008 |work=[[MTV]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107045111/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2007/#summary |date=7 January 2012 }}&lt;/ref&gt; फेब्रुअरी २००८ मा, उनले [[एकेडेमि अफ मोशन पिक्चर आर्ट्स एण्ड साइन्स]]को [[विज्ञान र प्रविधिकी पुरस्कार]]को कार्यक्रम सञ्चालिकाको रूपमा प्रस्तुत भइन।&lt;ref name=&quot;apkesq&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&amp;nav=menu191_2_1 |title=Jessica Alba dazzles self-professed nerds as academy hands out science and tech Oscars |accessdate=23 April 2008 |agency=[[Associated Press]] |publisher=Kesq.com |date=10 February 2008 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080605230922/http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&amp;nav=menu191_2_1 |archivedate=June 5, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605230922/http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&amp;nav=menu191_2_1 |date=5 June 2008 }}&lt;/ref&gt; अल्बाका बुकिङ्ग प्रतिनिधिहरू [[प्याट्रिक व्हाइटसेल]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Claude |last=Brodesser |url=http://www.variety.com/article/VR1117794355.html?categoryid=18&amp;cs=1 |title=Whitesell exits CAA |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=27 February 2001 |accessdate=2 September 2009}}&lt;/ref&gt; र ब्राड काफारेल्ली&lt;ref name=&quot;playboy&quot;/&gt; हुन।

२००८ मा, जेसिका अल्बाले [[हङकङ|हङ्गकङ्ग]]को पून:निर्मित चलचित्र [[द आइ]]मा अभिनय गरेर हरर-चलचित्रहरूमा पनि अभिनय शुरुवात गरिन।&lt;ref name=&quot;indalba&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pro.imdb.com/title/tt0406759/news?year=2007 |title=Lionsgate whets appetites |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=15 April 2008 |accessdate=26 June 2009 |format=subscription required}}&lt;/ref&gt; यि चलचित्र १ फेब्रुअरी २००८मा प्रथम प्रदर्शन भयो, तर आलोचकहरूले यस चलचित्रलाई राम्रो तरिका लिएनन्,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/10008606-eye/ |title=The Eye |accessdate=2 February 2008 |work=[[Rotten Tomatoes]]}}&lt;/ref&gt; यसमा अल्बाको अभिनयलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै तरिकाले लिइएको थियो। यसबाट अल्बाले [[टीन च्वाइस फर च्वाइस मुभी एक्ट्रेस: हरर/थ्रिलर]] पाउनाका साथै [[सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागिरज्जी अवार्ड]]को लागि पनि उनको नाम मनोनयनमा परेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0406759/awards |title=Awards for The Eye |work=[[IMDb]] |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt; यसको वाहेक, उनले माइक मायर्स र जस्टिन टिम्बरलेक सँग अभिनय गरेको &quot;बक्स अफिस बम&quot; 'लव गुरुबाट पनि उनी सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागिरज्जी अवार्डको लागि मनोनित भएकि थिइन।&lt;ref name=&quot;imdbjess&quot;/&gt;

२००८को अन्त्य तिर, अल्बाले [[एन इन्भिजिबल साइन अफ माइ वन]]मा मुख्य भूनिकाको लागि अनुबन्धन भइन।&lt;ref name=invisible&gt;{{cite news | last = Heath | first = Paul | url = http://www.variety.com/article/VR1117991811.html?categoryid=13&amp;cs=1 | title = Jessica Alba Turns 'Invisible' | work = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = 8 September 2008 | accessdate = 21 September 2010}}&lt;/ref&gt; यो चलचित्र नोभेम्बर २००८मा समाप्तमा भयो&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.screeninglog.com/journal/2008/11/5/jessica-alba-spotted-on-invisible-sign-set.html |title=Jessica Alba spotted on Invisible Set |last=Tabouring |first=Franck |work=Screening Blog |date=5 November 2008 |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt; तर उत्पादन तथा वितरण कार्य २०११मा मात्र भयो।&lt;ref&gt;[http://www.ifcfilms.com/films/an-invisible-sign &quot;An Invisible Sign&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721191418/http://www.ifcfilms.com/films/an-invisible-sign |date=2015-07-21 }}. ''IFC Entertainment''. Retrieved 2011-03-17.&lt;/ref&gt;
अल्बा एकै नामको पुस्तकको चलचित्र [[द किलर इनसाइड मी]]मा केट हडसन र केसीअफलेकसँग अभिनय गरिन।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloody-disgusting.com/news/14372 |title='Killer Inside Me' Finds New Director and Cast |work=[[Bloody Disgusting]] |date=17 November 2008 |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt; यस चलचित्रमा उनी जइस स्कटल्यान्ड नामकि एक वेश्याको भूमिका निभाएकि छन।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0954947/ |title=The Killer Inside Me |work=[[IMDb]] |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |last=Borys |first=Kit |title=Simon Baker nabs 'Killer' role |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=11 May 2009 |accessdate=18 May 2009 |format=subscription required |archiveurl=http://web.archive.org/20090515102118/www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |archivedate=15 May 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515102118/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |date=15 May 2009 }}&lt;/ref&gt; यो चलचित्र २०१०मा जारी भएको थियो।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.themovieinsider.com/m4128/the-killer-inside-me/ |title=The Killer Inside Me |work=The Movie Insider |accessdate=26 June 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717102654/http://www.themovieinsider.com/m4128/the-killer-inside-me |date=17 July 2009 }}&lt;/ref&gt; २०१०मा नै अल्बाले [[जूलिया रोबर्टस]], [[ऐनी ह्याथवे]], [[जेसिका बिल]], [[एम्मा रोबर्टस]], [[एश्थन कुचर]] र [[जेनिफर गार्नर]] सँग &lt;ref name=imdb-valentines-day /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.empireonline.com/news/feed.asp?NID=25155 |title=Three More Join Valentine's Day |last=Hewitt |first=Chris |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;valbus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0817230/business |title=Box office / business for Valentine's Day |work=[[IMDb]] |accessdate=23 June 2009}}&lt;/ref&gt; रोमान्टिक कमेडी चलचित्र [[प्रणय दिवस|भ्यालेन्टाइन डे]]मा अभिनय गरिन।&lt;ref name=imdb-valentines-day&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0817230/ |title=
Valentine's Day (2010) |work=[[IMDb]] |accessdate=23 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hollywoodreporter&gt;{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |title=[[The Hollywood Reporter]] |date=11 May 2009 |accessdate=2 September 2009 |format=subscription required |archiveurl=http://web.archive.org/20090515100841/www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |archivedate=15 May 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515100841/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |date=15 May 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.buzzsugar.com/Garry-Marshall-Gets-Cast-Valentines-Day-3143951 |title=Garry Marshall Gets a Cast For ''Valentine's Day'' |work=Buzzsugar |accessdate=21 September 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126235656/http://www.buzzsugar.com/Garry-Marshall-Gets-Cast-Valentines-Day-3143951 |date=26 January 2013 }}&lt;/ref&gt; यो चलचित्र १२ फेब्रुअरी २०१०मा रिलिज भयो। &lt;ref name=&quot;valbus&quot;/&gt;

== सामाजिक छवि ==

सन् २००१मा अल्बा [[म्याक्सिम]] पत्रिकाले १०० कामुक महिलाको सूचीमा पहिलो स्थानमा सूचीकृत गरेको थियो। २००५मा उनले भनिन कि &quot;मैले आफनो फाइदाको लागि केही हद सम्म कामुकताको उपयोग गरेकि छु, जबकि दर्शकहरूलाई म उनिहरूलाई पनि चाहान्छु भन्ने सोचाइ राख्नको लागि मार्गदर्शन गर्दछु।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/jessica_alba/biography/0,,20005720_10,00.html |title=Jessica Alba Biography |work=People |accessdate=25 June 2009}}&lt;/ref&gt; सन २००७मा अल्बा [[पिपुल पत्रिका]]को सबैभन्दा सुन्दर ५० मानिसहरू मध्यमा नामांकित भएकि थिईन र यसै पत्रिकाको सबैभन्दा सुन्दर १०० जनाको सूचीमा पनि देखा परिन। सन २००२ मा, Hollywood.comले गरेको एक सर्वेक्षणमा अल्बाले &quot;२००२ का कामुक महिला स्टार&quot;को पाँचौं स्थानको लागि मत पाउनाका साथै १० Sci-Fi Babesमा ४ नं.मा, FHM आफ्नै सर्वेक्षणमा कामिक केटीहरूको सूचीमा ६ नं.मा र ''स्टफ'' पत्रिकाको २००२ संस्करणको &quot;विश्वका १०२ कामुक महिला&quot;को सूचीमा १२ नं.मा सूचीकृत भईन।&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.imdb.com/news/ni0069946/ | work = WENN | accessdate = 25 June 2009 | title = Kournikova Turns 21 With Sexiest Woman Title | date = 10 June 2002}}&lt;/ref&gt; २००५ मा, उनी पुन: म्याक्सिम पत्रिकाको कामुक १००को सूचीमा पाँचौं स्थान परिन।&lt;ref name=&quot;jessica alba bio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0004695/bio |title=Jessica Alba Biography |accessdate=25 June 2009 |work = [[IMDb]]}}&lt;/ref&gt;

[[प्लेब्वाई पत्रिका]]ले आफ्नो मार्च २००६को अंकको मुख्यपृष्ठमा अल्बालाई २५ कामुक हस्तिहरू मध्य एक र उक्त वर्षको कामुक कलाकार भनेर नामांकित गर्‍यो। उनले प्लेब्वाई पत्रिकालाई उनको यो [[इनटु द ब्लू]] चलचित्रको प्रचारको लागि खिचिएको तस्बीर आफ्नो अनुमति बिना नै छापेको भनेर आपत्ति जनाउँदै अदालतमा मुद्दा हालिन। तर पछि प्लेब्वाई पत्रिकाका सञ्चालक [[ह्यूग हेफनर]]ले माफि माग्दै जेसिका अल्बाको सहयोगमा चलेका दुईवटा च्यारिटीहरूमा सहयोग गर्ने वाचा गरेपछि उनले मुद्दा फिर्ता लिएकि थिइन।&lt;ref name=&quot;playboy&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,1180254,00.html |title=Playboy Apologizes to Jessica Alba |last=Silverman |first=Stephen M. |accessdate=21 September 2010 |work=People}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Jessica Alba at Fantastic Four- Rise London Premiere 5.jpg|thumb|right|200px|लण्डनमा प्रशंसकहरूलाई अटोग्राफ दिंदै जेसिका अल्बा]]
२००६ मा, अल्बा इ! टेलीभिजनको कामुक शरीर भएका १०१ सेलिब्रेटिहरूको सूचीमा ३ नं.मा राख्यो। सन २००६मा [[AskMen.com]]ले सर्वाधिक वांछनीय महिलाहरूको लागि पाठकहरूबाट गरेको मत संकलनमा उनी १ नम्बरमा चुनिइन,&lt;ref name=&quot;askmenalba2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.askmen.com/specials/2006_top_99/jessica-alba-1.html|title=Jessica Alba (profile)|accessdate=2008-04-23|work=[[AskMen.com]]|year=2006}}&lt;/ref&gt; भने २००७ मा, [[म्याक्सिम पत्रिका]]ले उनलाई आफ्नो &quot;उत्कृष्ट १००&quot;को सूचीमा दोस्रो स्थानमा राख्यो।&lt;ref name=&quot;maxim&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.maximonline.com/Girls/Jessicaalba/slideshow/1126/47.aspx?src=GM7070:MD|title=Maxim Top 100 for 2007|accessdate=2008-04-23|work=[[Maxim (magazine)|Maxim]]|year=2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605083030/http://www.maximonline.com/Girls/Jessicaalba/slideshow/1126/47.aspx?src=GM7070%3AMD |date=2008-06-05 }}&lt;/ref&gt; एफ एच एमले आफ्ना बेलायति तथा अमेरिकि संस्करणमा अल्बालाई &quot;२००७ कि लागि विश्वकि सबैभन्दा कामुक महिला&quot;मा आठ लाख मतका साथ नम्बर १ घोषणा गरेपछि,&lt;ref&gt;[http://www.fhm.com/girls/covergirls/jessica-alba Jessica Alba at FHM.com]&lt;/ref&gt; [[जिक्यू]] र [[स्टाइल]] दुवै पत्रिकाले उनलाई २००८ जून र मेमा आफ्नो मुख्यपृष्ठमा राख्यो।&lt;ref name=&quot;menstyle&quot;&gt;{{cite web|url=http://video.men.style.com/?fr_story=6d59b836ad0746f01d5e61f3986e4825313460a5&amp;rf=bm|title=GQ: The Jessica Alba Video|accessdate=2008-04-23|work=[[Style.com]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415143206/http://video.men.style.com/?fr_story=6d59b836ad0746f01d5e61f3986e4825313460a5&amp;rf=bm |date=2008-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;instyle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.instyle.com/instyle/products/productfinder/issue/0,,1625011,00.html|title=In Style June 2007|accessdate=2008-04-23|work=[[InStyle]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222193705/http://www.instyle.com/instyle/products/productfinder/issue/0%2C%2C1625011%2C00.html |date=2008-02-22 }}&lt;/ref&gt; सन २००८मा म्याक्सिम पत्रिकाको &quot;कामुक १००&quot;मा छानिएर अल्बा विश्वका सबैभन्दा आकर्षक महिलाहरू मध्य एकको रूपमा चिनिइन।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.maxim.com/Girls/34JessicaAlba/slideshow/24847/2463.aspx |title=2009 Hot 100 |work=[[Maxim (magazine)|Maxim]] |accessdate=25 June 2009 |date=6 May 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110153355/http://www.maxim.com/Girls/34JessicaAlba/slideshow/24847/2463.aspx |date=10 January 2009 }}&lt;/ref&gt; अल्बा २००७मा एफ एच एमले आफ्नो लात्भियन संस्करणमा २००७को मत सर्भेक्षणमा कामुक केटीहरूको सूचीमा पहिलो स्थानमा छानिइन। अल्बा २००७मा एम्पाईर पत्रिकाको १०० कामुक मूभी स्टारमा चौँथो स्थानमा परिन। २००६ र २००७मा नर्वेजियन FHMको सर्वेक्षणमा सबैभन्दा बढी मत प्राप्त गरी अल्बा विश्वकी सबैभन्दा कामुक महिला मध्य १ नं.मा छानिइन।&lt;ref name=&quot;jessica alba bio&quot;/&gt; अल्बा २००९मा क्याम्परी क्यालेन्डरमा देखिइन, क्याम्परी अल्बाको स्वीमसुट र अग्लो हिल भएको जुत्तामा खिचिएका कामुक मुद्राका तस्वीरहरू संलग्न ९९९९ प्रति क्यालेन्डर प्रकाशित गरेको थियो। &lt;ref name=&quot;Jessica Alba Bares Body After Baby for Calendar&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20243751,00.html |title=Jessica Alba Bares Body After Baby For Calendar |accessdate=25 June 2009 |work=People}}&lt;/ref&gt; अल्बा म्याक्सिम पत्रिकाको कामुक १००को सूचीमा ३४ नं. मा, विजार्ड पत्रिका टीभीका कामुक महिलाको सूचीमा २ नं.मा र जिक्यू पत्रिकामा सबै समयका चलचित्र क्षेत्रका २५ कामुक महिलाहरू मध्यामा एकमा नामांकित भएकि थिइन।&lt;ref name=&quot;jessica alba bio&quot;/&gt;

{{quote box|width=35%|align=left|quote=&quot;I think there are ambitious girls who will do anything to be famous, and they think men in this business are used to women doing that. Contrary to how people may feel, I've never used my sexuality. That's not part of it for me. When I'm in a meeting, I want to tell you why I'm an asset, how I'm a commodity, how I can put asses in the seats, not, 'There's a chance you're going to be able to fuck me.' That's never been my deal.&quot;|source=अल्बाले अभिनय क्षेत्रमा आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्नको लागि योन अपीलको प्रयोग नगरेको सम्बन्धि उनको भनाई, २००८&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Don-t-Mess-With-Jess |title=Don't Mess With Jess |accessdate=25 June 2009 |work=[[Elle (magazine)|Elle]]}}&lt;/ref&gt;}}
&quot;कुनै तरिकाले, मलाई [[नेटली पोर्टम्यान]]सँग यस्तो भएको छ भन्ने मलाई लाग्दैन&quot; भन्ने टिप्पणी गर्दै अल्बाले आफुलाई प्रस्तावित भूमिकाहरूमा अश्लील महिलाको भूमिका निर्वाह गर्न भय रहेको बताइन।&lt;ref name=&quot;afwt&quot;/&gt; अल्बाले एक अन्तर्वार्तामा भनिन कि उनी आफुलाई एक अभिनेत्रीको रूपमा गम्भीरताका साथ लिन चाहान्छिन तर मानन ​​है कि त्यो फिलिमहरूको लागि छ कि त्यो अन्यथामा कुनै दिलचस्पी हैन गर्नको लागि आफ्नो कैरियरको निर्माण गर्दै भन्एको छ कि अंततः त्यो आफ्नो फिलिम परियोजनाहरूमा र अधिक आषा हो चयनात्मक हुनु हुनेछ गर्नको आवश्यकता छ।&lt;ref name=&quot;afwt&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.moono.com/news/news01099.html |title=Alba Fears Whore Typecast |accessdate=31 July 2007 |work=WEEN |publisher=Moono |date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो कन्ट्र्याक्टमा अ-नग्नताको बँदा नै राखेकि छन। उनलाई सिन सिटीका निर्देशकहरू, [[फ्रान्क मिलर]] र [[रबर्ट रोड्रिग्वेज]]ले उक्त चलचित्रमा नग्न हुनको लागि विकल्प दिएका थिए तर उनले &quot;म नग्नता गर्दिन, कदापि गर्दिन। नग्नताले मलाई एक खराब अभिनेत्री बनाइदिन्छ। शायद म यस्ता केही चीजहरूको लागि बिक्दिन। तर यस प्रति मलाई धेरै ज्यादा चिन्ता लाग्छ &quot; भन्दै प्रस्ताव अस्वीकार गरिन।&lt;ref name=Elle2006/&gt; उनले [[जिक्यू]] शुटिङमा उनले कम कपडा लगाएको सम्बन्धमा उनले टिप्पणि गरेकि छन कि &quot; उनीहरू चाहाँदैन थिए कि म ग्र्यानि पेन्टी लगाऊँ तर मैले भने कि, यदि म माथिल्लो भागमा नग्न हुनुछ भने म ग्र्यानि पेन्टी लगाउँछु।&quot;&lt;ref name=&quot;christian&quot;&gt;{{cite web |last=Gardetta |first=Dave |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/alba%20turns%20her%20back%20on%20christian%20pals%20who%20made%20her%20feel%20ashamed |title=Alba Turns Her Back on Christian Pals Who Made Her Feel Ashamed |accessdate=23 April 2008 |work=[[GQ]] |publisher=[[Contactmusic.com]] |date=23 March 2005 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620004249/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/alba%20turns%20her%20back%20on%20christian%20pals%20who%20made%20her%20feel%20ashamed |date=20 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
=== धार्मिकता ===

जेसिका अल्बा उनको किशोरावस्थामा एक क्याथोलिकको थिइन।&lt;ref&gt;http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443&amp;gt1=28101 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220135941/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443 |date=2010-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gardetta|first=Dave|url=http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847 |title=The Sinner|accessdate=2008-04-23 |work=[[GQ]]|publisher=[[Style.com]]|month=April | year=2005 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080416165610/http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847 |archivedate = April 16, 2008}}&lt;/ref&gt; तर चार वर्ष उनले &quot;एक वृद्ध पुरूष म सँग ठोकिए र मेरो युवा पादरीले मैले उत्तेजक कपडा लगाएकोले यस्तो भएको बताए, जबकि मैले लागाएकि थिइन। यसले मलाई म कुनै विपरीत लिङ्गिको लागि रहरलाग्दि हुनु मेरो नै गल्ति भए झै लाग्ने बनायो र यसबाट मलाई आफू महिला हुनु प्रति नै लज्जा महशुस गर्नु पर्ने बनायो&quot; भन्दै, आफनो उपस्थितिको तुलना गरिएको महशुस गरेर चर्च जान छाडिन।&lt;ref&gt;{{cite web | date=October 11, 2006 | accessdate=May 14, 2009 | title=Alba Alters Religious Beliefs | url=http://www.moono.com/news/news03203.html | publisher=moono.com}}&lt;/ref&gt;

अल्बा &quot;मैले सोचेकि थिए कि यो एक राम्रो मार्गदर्शक हुनेछ, तर यो मेरो जीवन पद्दति अनुरूपको विल्कुलै रहेनछ&quot; भन्दै, [[बाइबिल]]मा विवाह पूर्वको योन सम्पर्क र [[समलैंगिकता]] तथा मजबूत महिलाको भूमिकाको कमी भएकोमा आपत्ति जनाउँदै चर्चको भर्त्सना गरकि थिइन।&lt;ref name=&quot;Elle2006&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html | title = Jessica Alba - ELLE | last = Itzkoff | first = Dave | publisher = Elle.com | accessdate = 2007-12-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107104150/http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html |date=2006-11-07 }}&lt;/ref&gt; उनको धार्मिकआस्था १५ वर्षको उमेरमा पतन भयो जब उनले १९९६मा टेलीशृङ्खला [[शिकागो होप]]मा [[सूजाक रोग]] लागेकि किशोरीको रूपमा अतिथी भूमिकामा अभिनय गरेकि थिइन। चर्चमा उनको साथीहरले उनको यस भूमिका प्रति नकारात्मक प्रतिक्रिया व्यक्त गरेपछि उनको चर्चप्रतिको विश्वास हरायो।&lt;ref name=&quot;peoplebio&quot;/&gt; हुनत, चर्च छोडेपनि उनी आफुलाई भगवान प्रति आस्था विश्वास रहेको बताउँछिन।&lt;ref name=&quot;new&quot;&gt;{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584 |title=Glamour's October Cover Girl — Dark Angel Jessica Alba Reveals Her Obsessions, Love, and God — p.256; October issue on newsstands Sept. 11, 2001 |author=Glamour Magazine |accessdate=2008-05-18 |year=2008 |publisher=[[Glamour Magazine]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625031038/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584/print |date=2008-06-25 }}&lt;/ref&gt;

=== परिवार तथा आफन्त ===

जनवरी २०००मा [[डार्क एन्जल]] फिल्मांकन गर्ने क्रममा अल्बाको उनका सहकर्मी कलाकार माइकल विदर्ली, जुन उनीहरूको बाह्र वर्षको उमेर अन्तरको कारण विवादित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.imdb.com/news/wenn/2001-10-16#celeb3 | title = Dark Angel Lovers Defend Relationship | accessdate = 29 December 2007 | work = WENN | date = 16 October 2001}}&lt;/ref&gt; विदर्ली अल्बालाई उनको बीसौं जन्मदिनमा प्रस्ताव राखेका थिए, जुन उनले सहज रूपमा स्वीकार गरेकी थिइन।&lt;ref name=&quot;indalba&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/jessica-alba-she-wooed-hollywood-with-her-sultry-looks-ndash-but-now-shes-getting-serious-812464.html |title=Jessica Alba: She wooed Hollywood with her sultry looks – but now she's getting serious |last=Mottram|first=James|accessdate=2008-04-23 |work= The Independent | location=London | date=21 April 2008}}&lt;/ref&gt; अगस्ट २००३ मा, अल्बा र विदर्लीले उनीहरू बीचको सम्बन्ध समाप्त भएको घोषणा गरे।&lt;ref name=peoplebio /&gt; जुलाई २००७ मा, अल्बाले सम्बन्ध तोडिनुको बारेमा भनेकि थिईन कि &quot;मलाई पनि थाहा छैन [हाम्रो सम्बन्ध किन भयो]। म एक कुमारी थिए। उ म भन्दा १२ वर्ष जेठो थियो। सोचेको थिए कि उ राम्रो सँग बुझ्दछ। मेरो अभिभावक पनि खुशी थिएनन्। वहाँहरू वास्तवमा धार्मिक प्रवृत्तिका हुनुहुन्छ। वहाँहरू मान्नु ​​हुन्थ्यो कि यदि उनीहरू यसमा विश्वास नगर्ने भए भगवान बाइबल लेख्ने अनुमति दिनुहुन्न थियो। म पूर्ण रूपमा अलग तरिकाको छु।&quot;&lt;ref name=&quot;starpulse&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/|title=Jessica Alba's Parental Relationship Was Strained By Engagement|accessdate=2008-04-23|work=Starpulse|date=July 11, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531001548/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/ |date=2008-05-31 }}&lt;/ref&gt; एल्बा एक समयमा [[मर्गन फ्रिम्यान]], [[शन कनरी]], [[रोबर्ट रेडफोर्ट]], र [[माइकल केन]]को लागि सन्दर्भ बनाउँदै भनेकि थिइन कि उनले आफ्नो आदर्श साथीको रूपमा एक परिपक्व ब्यक्तिलाई कल्पना गरेकि थिइन। उनले भनिन, &quot;मैले यसमा परिपक्व व्यक्तिलाई लिन्छु, उनीहरू व्यबहारीक र धेरै जानेका हुन्छन्।&quot;&lt;ref name=&quot;femalefirst&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/56902004.htm|title=Jessica Alba: Older men are ideal partners|accessdate=2008-04-23 |work=Femalefirst.co.uk}}&lt;/ref&gt;

अल्बाले अभिनेता [[माइकल वारेन]]का छोरा [[क्याश वारेन]]लाई २००४मा [[फ्यान्टास्टिक फोर]]को निर्माणको क्रमामा भेटेकि थिइन।&lt;ref name=&quot;peopleengaged&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20168345,00.html |title=Jessica Alba Engaged!|last=Jordan|first=Julie|accessdate=2008-04-23 |work=People|date=December 27, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eonline&quot;&gt;{{cite web |last=Finn|first=Natalie |url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=fd542a5d-6126-4059-ab62-9df839abe451&amp;sid=fd-news |title=Jessica Alba Engaged! |accessdate=2008-04-23 |work=[[E!]] Online |date=December 27, 2007}}&lt;/ref&gt; अल्बाले १९ मे २००८ सोमबारमा लस एन्जलसमा वारेनसँग विवाह गरिन।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |title=Jessica Alba Marries Cash Warren |publisher=''A Socialite's Life'' |date=2008-05-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527034616/http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |date=2008-05-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20201377,00.html |title=Jessica Alba Gets Married to Cash Warren! |last=Jordan |first=Julie |publisher=''People Magazine'' |date=2008-05-20}}&lt;/ref&gt; ७ जून २००८मा अल्बाले सेडर्स-सिनाई मेडिकल सेन्टरमा एक छोरी (हनर मारिया वारेन)लाई जन्म दिईन।&lt;ref&gt;{{cite news |agency=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |title=Jessica Alba has baby girl |publisher=[[Reuters]] |date=9 June 2008 |accessdate=21 September 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205031745/http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |date=5 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;name=&quot;Jessica Alba Welcomes Baby Girl&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20204184,00.html |title=Jessica Alba Welcomes a Baby Girl|accessdate=2008-06-07 |work=[[People Magazine]]|date=June 7, 2008}}&lt;/ref&gt; हनर मारिया वारेनको पहिलो तस्वीरहरू ओके! पत्रिकामा छापियो, यसको लागि पत्रिकाले १.५ लाख डलर भुक्तानि गरेको थीयो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.accesshollywood.com/top-ten-most-expensive-baby-photos_gallery_1458/image_77021 |title=Top Ten Most Expensive Baby Photos |work=Access Hollywood |accessdate=2 September 2009}}&lt;/ref&gt; अल्बाले भनेकि थिइन कि उनलाई अझ धेरै बच्चाहरू पाउन मनलागेको छ।&lt;ref name=&quot;contactmusickids&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/alba%20i%20want%20to%20have%20lots%20of%20kids_1025504|title=Alba: 'I want to have lots of kids'|accessdate=2008-04-23|work=Contactmusic.com|date=March 20, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501000051/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/alba%20i%20want%20to%20have%20lots%20of%20kids_1025504 |date=2009-05-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20276359,00.html |title=Jessica Alba Deals with Daughter's Teething |last=Triggs |first=Charlotte |work=People |date=4 May 2009 |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt; १६ फेब्रुअरी २०११मा, अल्बाले उनी र वारेन उनीहरूको दोस्रो बच्चाको आशा गर्दैछन भन्ने कुरा पुष्टि गरिन।&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=7356319n &quot;Jessica Alba Pregnant&quot;]. ''CBS News''. February 16, 2011. Retrieved April 2, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.people.com/people/article/0,,20466689,00.html &quot;Jessica Alba Is Pregnant&quot;]. ''People''. February 16, 2011. Retrieved April 2, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/uberblog/b226504_oh_baby_jessica_albas_pregnant.html &quot;Oh, Baby! Jessica Alba's Pregnant!&quot;] ''E!''. February 17, 2011. Retrieved April 2, 2011.&lt;/ref&gt;

== अभिनित चलचित्र तथा टेलिशृङ्खला ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|- style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot;| चलचित्र
|- style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;background:#ccc&quot;| वर्ष
! style=&quot;background:#ccc&quot;| चलचित्र
! style=&quot;background:#ccc&quot;| भूमिका
! style=&quot;background:#ccc&quot;| टिप्पणी
|-
| १९९४
| ''[[क्याम्प नोव्हेयर]]'' 
| गेल 
| पहिलो चलचित्र
|-
| १९९५
| ''[[भेनस राइजिङ्ग]]'' 
| योङ्ग ईव 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 1999 
| ''[[P.U.N.K.S.]]'' 
| सामन्था स्वोबोडा 
| 
|-
| ''[[नेभर बीन किस्ड]]'' 
| क्रिस्टन लिओसिस 
| 
|-
| ''[[आइडल ह्यान्ड्स]]'' 
| मोली 
| 
|-
| २०००
| ''[[प्यारानोइड]]'' 
| च्लोए 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २००३
| ''[[द स्लिपिङ्ग डिक्शनरी]]'' 
| सेलिमा 
| [[एक डिभिडी प्रीमियर मूभीमा डिभिडी एक्जिक्यूटिब अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस]]
|-
| ''[[हनी]]'' 
| हनी ड्यानियल्स 
| मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी लिपलक]] (&lt;small&gt;[[मेखी फिफर]]सँग सहभागि&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी केमिस्ट्री]] (&lt;small&gt;[[मेखी फिफर]]सँग सहभागि&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस - ड्रामा/एक्शन एडभैन्चर]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस ब्रेकआउट मूभी स्टार - फिमेल (महिला)]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००५ 
| ''[[सिन सिटी]]'' 
| [[न्यासी कलहन]] 
| [[एमटिभी मूभी अवार्ड फर सेक्सिएस्ट परफर्मेन्स]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस - एक्शन/एडभैन्चर/थ्रिलर]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट सपोर्टिङ्ग एक्ट्रेस]]
|-
| ''[[फ्याटास्टिक फोर]]'' 
| [[सू स्ट्रोम|सू स्ट्रोम(अदृष्य महिला)]] 
| मनोनित — [[इमेजन फाउन्डेशन अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[एमटिभी मूवी अवार्ड फर बेस्ट हीरो]]
|-
| ''[[इनटू द ब्लू]]'' 
| स्याम 
| मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| २००७ 
| ''[[नक्ड अप]]'' 
| स्वयं 
| क्यामियो (अनाकलित)
|-
| ''[[फयान्टास्टिक फोर: राइज अफ सिल्भर सर्फर]]'' 
| [[सू स्ट्रोम|सू स्ट्रोम(अदृष्य महिला)]] 
| [[निकेलोडियोन किड्स' च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी: हिस्सी फिट]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस: एक्शन एडभेन्चर]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)&lt;br /&gt;मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]]
|-
| ''[[द टेन]]'' 
| लिज ऐनी ब्लेजर 
| 
|-
| ''[[गुड लक चक]]'' 
| क्याम वेक्स्लर 
| मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)
|-
| ''[[अवेक]]'' 
| स्याम लकवुड 
| मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)&lt;br /&gt;मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००८ 
| ''[[द आई]]'' 
| सिडनी वेल्स 
| [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस: हरर/थ्रिलर]]&lt;br /&gt;मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)&lt;br /&gt;मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]]
|-
| ''[[मीट बिल]]'' 
| लुसी 
| 
|-
| ''[[द लव गुरु]]'' 
| जेन बुलार्ड 
| मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]]
|-
| २००९
| ''[[एन इनभिजिबल साइन अफ माइ वन]]'' 
| मोना ग्रे 
| (पूर्ण)
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| २०१० 
| ''[[द किलर इनसाइड मी]]'' 
| जोयस लेकल्याड&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; 
| (पूर्ण)
|-
| ''[[सिन सिटी २]]'' 
| [[न्यासी कलहन]] 
| (निर्माण-पूर्व)
|-
| ''[[म्याचेट]]'' 
| सर्टाना
| (निर्माणाधिन)
|-
| ''[[भ्यालेन्टाइन्'स डे]]'' 
| मोरेली क्लार्कसन 
| (निर्माणाधिन)
|-
| ''[[लिटिल फकर्स]]'' 
| एन्डि गार्सिया&lt;ref&gt;{{cite news |title = Laura Dern at head of 'Fockers' class |first = Borys |last = Kit |url = http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i41da967fff242c955e14838a6344870d |work = [[The Hollywood Reporter]] |publisher = [[e5 Global Media]] |date = October 18, 2009 |accessdate = August 2, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110121759/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i41da967fff242c955e14838a6344870d |date=January 10, 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Jessica Alba becomes a 'Little Focker' |first = Steven |last = Zeitchik |first2 = Borys |last2 = Kit |url = http://riskybusiness.hollywoodreporter.com/2009/09/29/jessica-alba-little-fockers/ |work = Risky Business at [[The Hollywood Reporter]] |publisher = [[e5 Global Media]] |date = September 29, 2009 |accessdate = August 2, 2010 |archiveurl = http://www.webcitation.org/5rft1q3TP |archivedate = August 2, 2010 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
| -
|-
| २०११ 
| ''[[स्पाइ किड ४: अल द टाइम इन द वल्ड]]'' 
| मारिसा कर्टेज विल्सन 
| -
|- style=&quot;background:#ccc;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|टेलीभिजन
|- style=&quot;background:#ccc;text-align:center&quot;
! वर्ष
! शीर्षक
! भूमिका
! टिप्पणी
|-
| १९९५-९७ 
| ''[[फ्लिपर]]'' 
| माया ग्राहम 
| आवर्ती (बार-बार)&lt;br /&gt;मनोनित — योङ्ग स्टार अवार्ड-बेस्ट परफर्मेन्स बाइ ए डेटाइम टिभी प्रोग्राम (१९९८)
|-
| २०००-०२ 
| ''[[डार्क एंजल]]'' 
| [[म्याक्स ग्वेरा]]/X5-452 
| मुख्य भूमिका&lt;br /&gt;मनोनित — [[गोल्डेन ग्लोब अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस – टेलीभिजन सिरीज ड्रामा]] (२०००)&lt;br /&gt;विजयी — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस अन टेलीभिजन]] (२००१)&lt;br /&gt;मनोनित — [[योङ्ग आर्टिस्ट अवार्ड फर बेस्ट परफर्मेन्स इन अ टिभी ड्रामा सिरीज - लीडिंग योङ्ग एक्ट्रेस]] (२००१)&lt;br /&gt;विजयी — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर TV - च्वाइस एक्ट्रेस]] (२००१)&lt;br /&gt;विजयी — टिभी गाइड अवार्ड फर ब्रेकआउट स्टार अफ द इयर (२००१)&lt;br /&gt;मनोनित - टिभी गाइड अवार्ड फर ब्रेकआउट स्टार अफ द इयर इन अ न्यू सिरीज (२००१)&lt;br /&gt;मनोनित — [[ALMA अवार्ड फर आउटस्ट्यान्डिङ्ग एक्ट्रेस इन अ टेलीभिजन सिरीज]] (२००२)&lt;br /&gt;मनोनित — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस इन अ टेलीभिजन सिरीज]] (२००२)&lt;br /&gt;मनोनित — [[किड्'स च्वाइस अवार्ड फर फेवरेट फिमेल एक्शन हीरो]] (२००२)&lt;br /&gt;मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर टिभी - च्वाइस एक्ट्रेस - ड्रामा]] (२००२)
|- style=&quot;background:#ccc;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|टेलिभिजनमा अतिथि कलाकारको रूपमा अभिनय
|- style=&quot;background:#ccc;text-align:center&quot;
! वर्ष
! शीर्षक
! भूमिका
! टिप्पणी
|-
| १९९४ 
| ''[[द सीक्रेट वर्ल्ड अफ एलेक्स म्याक]]'' 
| जेसिका 
| &quot;स्कूल डान्स&quot; (सीजन १, शृङ्खला ५)&lt;br /&gt;&quot;हूप वार&quot; (सीजन १, शृङ्खला २)&lt;br /&gt;&quot;द ऐक्सिडेन्ट&quot; (सीजन १, शृङ्खला १)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1996 
| ''[[एबिसी आफ्टरस्कूल स्पेशल]]'' 
| क्रिस्टी 
| &quot;टू सून फर जेफ&quot; (सीजन २५, शृङ्खला १)
|-
| ''[[शिकागो होप]]'' 
| फ्लोरी हर्नान्डीज 
| &quot;सेक्सुअल पर्वर्सिटी इन शिकागो होप&quot; (सीजन २, शृङ्खला १८)
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १९९८ 
| ''[[ब्रुकलिन साउथ]]'' 
| मेलिसा हौएर 
| &quot;एक्सपोजिङ्ग जोन्सन&quot; (सीजन १, शृङ्खला १२)
|-
| ''[[बेवर्ली हिल्स, ९०२१०]]'' 
| लिएन 
| &quot;मेकिङ्ग अमेन्ड्स&quot; (सीजन ८, शृङ्खला २३)&lt;br /&gt;&quot;द नेचर अफ नर्चर&quot; (सीजन ८, शृङ्खला २५)
|-
| ''[[द लभ बोट: द नेक्स्ट वेभ]]'' 
| लायला 
| &quot;रिमेम्बर?&quot; (सीजन १, शृङ्खला २)
|-
| २००३ 
| ''[[MADtv]]'' 
| [[जेसिका सिम्पसन]] 
| &quot;शृङ्खला #9.5&quot; (सीजन ९, शृङ्खला ५)
|-
| २००४ 
| ''[[एनटूरेज]]'' 
| स्वयं 
| &quot;द रिव्यू&quot; (सीजन १, शृङ्खला २)
|-
| २००५ 
| ''[[ट्रिपिन्']] '' 
| स्वयं 
| &quot;कोस्टा रिका&quot; (सीजन १, शृङ्खला ६)&lt;br /&gt;&quot;होन्डुरस&quot; (सीजन १, शृङ्खला ५)
|-
| २००९ 
| ''[[द अफिस]] '' 
| स्वयं/सोफी 
| &quot;[[स्ट्रेस रिलीफ]]&quot; (सीजन ५, शृङ्खला १५)
|}

== पुरस्कार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|-
! वर्ष
! पुरस्कार
! पुरस्कार शीर्षक
! मनोनयन कार्य
! नतीजा
|-
| २००१
| [[आल्मा (ALMA) अवार्ड]]
| ब्रेकथ्रु एक्ट्रेस अफ द एयर
| -
| {{Won}}
|-
| २००५
| योङ्ग हलिवुड अवार्ड
| भोलिका सूपरस्टार
| -
| {{Won}}
|-
| rowspan=2|२००७
| [[टिभी ल्यान्ड अवार्ड]]
| सानो पर्दा / ठूलो पर्दाका कलाकार (महिला)
| -
| {{nom}}
|-
| [[स्पाइक गाइज' च्वाइस अवार्ड|स्पाइक टिभी गाइज' च्वाइस अवार्ड]]
| कामुक जेसिका
| -
| {{Won}}
|-
| rowspan=2|२००८
| [[पिपुल्स च्वाइस अवार्ड]]
| उत्कृष्ट महिला एक्सन स्टार
| -
| {{nom}}
|-
| [[पिपुल्स च्वाइस अवार्ड]]
| उत्कृष्ट लिडिङ्ग लेडी
| -
| {{nom}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;5&quot;| {{small|(स्रोत: [http://www.imdb.com/name/nm0004695/awards IMDb.com])}}
|}

== सन्दर्भ सूची ==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाहिरी सूत्रहरू==
* {{IMDb name|4695}}
* {{Amg name|268078}}
* {{people.com}}
{{Commonscat|Jessica Alba}}
==यी पनि हेर्नुहोस्==

[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८१ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी नारीवादीहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:लस एन्जलसका अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>j4pmjbxcdxjyc5y0a3pyle9wn1go4zm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नुवाकोट दरबार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29524</id>
    <revision>
      <id>1369357</id>
      <parentid>1367558</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* २०७२ को भूकम्प */</comment>
      <origin>1369357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25791" sha1="sjhdrpjcpasrk0x0qa5hbjavouul0o8" xml:space="preserve">{{Infobox building
|name= साततले दरबार
|image=Nuwakot Darbar.jpg
|caption= नुवाकोट दरबार
|map_type= 
|latitude=
|longitude=
|iso_region= 
|location_town= [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]
|location_country= नेपाल
|architect=
|client=
|engineer= 
|construction_start_date=
|completion_date=वि.सं. १८१९
|date_demolished=२०७२ वैशाख १२
|cost= अज्ञात
|structural_system= ईँट र सुर्खी 
|style= [[छाने शैली|प्यागोडा]]
|size= रोपनी
}}
'''नुवाकोट दरबार''' [[शाह वंश|शाह वंशीय]] राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले १८औँ शताब्दीमा निर्माण गरेको एक दरबार हो र यो [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[विदुर नगरपालिका]]को [[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]]मा अवस्थित छ। [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]ले [[ललितपुर]]का कालिगढ झिकाई वि.सं. १८१९ मा भव्य नौतले दरबार बनाउन लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता :: |title=नेपाल एकीकरण इतिहासको जीवन्त साक्षी नुवाकोट दरबार पुनर्निर्माणको नयाँ अध्याय (तस्बिरहरू) |url=https://www.setopati.com/social/372555/ |access-date=2026-07-25 |website=Setopati |language=en-US}}&lt;/ref&gt; पछि [[विसं १९९० को महाभूकम्प|नब्बे सालको महाभूकम्प]]ले गर्दा दुई तल्ला भत्किएर यो दरबार सात तले मात्र हुन पुगेको थियो। पुरातात्विकविद् डा. साफल्य अमात्यका अनुसार तत्कालीन अवस्थामा [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]]हरूले पाँच तल्ला र सर्व-साधारण जनताले तीन तल्लासम्मको घर बनाउने गरेका थिए। उपत्यकाका मल्ला राजाहरूको घमण्ड तोड्नकै लागि पृथ्वीनारायण शाहले मन्दिर शैलीको नौतले दरबार बनाउन लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=जिर्ण अवस्थामा नुवाकोट सात तले दरबार (फोटो फिचरसहित) |url=https://www.farakpatra.com/2018/07/14/6261/ |access-date=2026-07-25 |website=फरक पत्र |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
साततले दरबारलाई ग्रीष्मकालीन दरबारका रूपमा उपयोग गरी अर्को शीतकालिन दरबारका रूपमा वि.सं. १८२२ मा [[शेरा दरबार]]को निर्माण भएको थियो। सात तल्ला रहेको बार्दलीबाट आक्रमणकारीलाई टाढैबाट देख्न सकिने र युद्ध बन्दीका लागि थुन्ने खोरका साथै दरबारको वास्तुकलालाई लिइन्छ। यस दरबार अघिल्तिरको तिलिङ्गा घर जसलाई पछि गएर गारद घर भन्न थालियो। साथै उत्तर पूर्व कुनाको [[रणबहादुर शाह]]को बैठक घर पनि शाह कालमा निर्माण भएको थियो। 

दरबारलाई [[राष्ट्रियकरण]] गरेको थियो। सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको दरबार भएकोले [[पुरातत्व विभाग (नेपाल)|पुरातत्व विभाग]]मा राखिएको थियो। २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र घोषणा भएपछि २०६८ वैशाख १३बाट नुवाकोट दरबार ; सङ्ग्रहालयका रूपमा परिणत भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.tesroankha.com/166/2017/01/18 नर्मल नुवाकोट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924204738/http://www.tesroankha.com/166/2017/01/18 |date=2020-09-24 }}&lt;/ref&gt; [[युनेस्को]]ले यस क्षेत्रलाई [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|विश्व सम्पदा सूची]]को सम्भावित सूचीमा समावेश गरेको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nuwakot Palace Complex |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5260/ |access-date=31 March 2021 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt;

== मुख्य दरबार ==
[[चित्र:Nuwakot Darbar 01.JPG|अङ्गुठाकार|भूकम्प भन्दा पहिलेको नुवाकोट दरबार (फागुन १६, २०७१)|बायाँ]]हालको मुख्य दरबार {{NepaliDateConverter|nepaliyear=1801}} मा पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट जितेपछि निर्माण गरिएको थियो। नुवाकोटको विजय पछि, उनले एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिनको लागि उपयुक्त स्थानमा रहेको ठानेर गोरखाबाट राजधानी नुवाकोटमा सारेका थिए।
[[File:Nuwakot_Durbar_site.JPG|thumb|Nuwakot Darbar 01]]
दरबार सात तल्लाको छ र त्यसैले स्थानीयहरूले यसलाई 'सत-तल्ले-दरबार' पनि भन्छन्। पृथ्वीनारायण शाहले मल्लकालीन रङ्गमहलबाट नै प्रशासन सञ्चालन गरेका थिए । साँगा, नाल्दुम, सिन्धुली, मकवानपुर जितेपछी ठूलो भएको प्रशासन सम्हाल्न अर्को ठूलो दरबार चाहिएकाले यो दरबार निर्माण गर्न आवश्यक महसुस भयो। पृथ्वीनारायण शाह [[कीर्तिपुरको युद्ध|कीर्तिपुर]] आक्रमण गर्ने योजनामा [[दहचोक]]मा व्यस्त रहेकाले युवराज [[प्रतापसिंह शाह|प्रतापसिंह]]को रेखदेखको यो दरबारको निर्माण भएको थियो ।&lt;ref&gt;{{Citation |last=History in Nepali |title=SHAH 18 {{!}}{{!}} Why did King Prithvi Narayan Shah prefer to live in Nuwakot? {{!}} Nuwakot {{!}} Nuwakot Palace {{!}} |date=2022-02-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ph0D9-SYFpQ |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;  

यस दरबारको लम्बाई x चौडाइ ८४ फिट x ३६ फिट छ। दरबारको मुख्य ढोका पूर्वतिर फर्केको छ। दरबार ६ फिट मोटाईको पर्खाल भएको किल्लाको रूपमा बनाइएको छ। विभिन्न तल्लाहरूमा [[आँखी झ्याल]] राखिएका छन्।

=== भुइँ तला ===
साततले दरबारको भुइँतलामा विभिन्न भैरव र मातृकाका मूर्तिहरू राखिएका छन्। भूकम्प अगाडि नुवाकोट भैरवीको जात्रामा प्रयोग गरिने खट यही राखिन्थ्यो। यसभित्रको भाग सुरक्षाकर्मीले पहरा दिन र सो भित्रको कोठा सुरक्षाकर्मीको सुत्नको लागि प्रयोग गरिन्थ्यो । 

=== पहिलो तला ===
यस तलाको दक्षिणतर्फको एउटा कोठा पूजा कोठाको रूपमा रहेको छ । यस कोठालाई हालसम्म गोप्य नै राखिएको छ । यसको उत्तरतिरको कोठा भने राजपरिवारका महिला सदस्यहरूका निम्ति सिङ्गार गर्ने र अन्य प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्थ्यो । यसको पूर्वतिरको भागलाई बैठकको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । बैठक कोठा (श्रीनगर कक्ष भनिन्छ) भएकोले यस तलामा आँखी झ्यालहरू राखिएका छन् ।

=== दोस्रो तला ===
यस तलामा भर्‍याँङको दायाँबायाँका कोठाहरूमध्ये दक्षिणको कोठा पूजाकोठाको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । यस कोठालाई दशैं कोठाको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो । यो तलाको अगाडिको भाग राजाको बैठकको रूपमा रहेको थियो । उत्तरतर्फको कोठामा पूजा सामग्री तयार गर्नको लागि राखिएको थियो । तीनमुखे कलात्मक सँ झ्याः (आँखी झ्याल) यस तलाको मुख्य आकर्षणको केन्द्र रहेको छ ।

=== तेस्रो तला ===
[[चित्र:An_opening_at_Sat_Talle_Durbar_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|अङ्गुठाकार|दरबारको तेस्रो तलाको बर्दली]]
यस तलालाई विशेष तला मानिन्थ्यो । यो तलामा चारैतिर हेर्न मिल्ने गरी बार्दली निकालिएको थियो । यसै तलामा मनोरञ्जनको लागि ठूलो कोठा बनाइएको थियो । यसबाहेक यस तलामा भर्‍याङका दुवैतर्फ १÷१ वटा कोठा बनाइएको थियो । पूर्वको ठूलो कोठाबाट बार्दली हुँदै ती दुवै स—साना कोठामा जान हुने गरी ढोका राखिएका छन् । पृथ्वीनारायण शाह पनि यसै तलामा सुत्थे । ती दुई कोठामा उनका दुई रानीहरू सुत्थिन् ।

=== चौथो तला ===
[[चित्र:Nuwakot.jpg|अङ्गुठाकार|279x279पिक्सेल|साततले दरवारबाट देखिएको नुवाकोटको एक दृष्य]]यस तलामा दरबारमा हुने सबै किसिमका धार्मिक कार्य, होम तथा अन्य सांस्कृतिक कार्यका बेला भाइ-भारदार जम्मा भई सरसल्लाह गर्न तथा भोजभतेरका लागि यो चौथो तलाको प्रयोग गरिन्थ्यो । राजपरिवारका तर्फबाट सम्पन्न गर्नुपर्ने भैरवीको जात्रामा धामी तथा द्वारेका साथ सम्पन्न गरिने विधि विधान पनि यसै तलामा गर्ने गरिन्छ । यसरी भारदारको भेला र भोजभतेरका लागि प्रयोग हुने भएकोले यस तलामा चारैतिर राम्रो हावा आउने गरी झ्यालहरू राखिएका छन् । 

=== पाँचौँ तला ===
यस तलामा राजा र राजपरिवारका सुरक्षाका लागि र छैठौँ तलामा बन्दी गरिएकाको निगरानीको लागी सिपाहीँहरू बस्थे । त्यसैले यस ठाउँ झट्ट हेर्दा नदेख्ने गरी या कम प्रकाश आउने गरी बनाइएको थियो । यो पाँचौँ तलामा रहेकोले यहाँबाट दरबारको बाहिरी भागमा के कस्तो भइरहेको छ राम्रोसँग देख्न सकिन्थ्यो तर बाहिरका मानिसले ती भित्र रहेका सुरक्षाकर्मीहरूलाई देख्दैनथे । यो तला अलि साँघुरो रहेको र यसको बीच भागमा सिधा उभिन सकिने भए पनि छेउतिर साँघुरो भएका कारण सुतेरमात्र बाहिर हेर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ ।

=== छैठौँ तला ===
यस तलालाई कैदको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको छैठौँ तलामा राजद्रोही र युद्घका विशेष बन्दीहरूलाई कैदमा राखिन्थ्यो । त्यसैले यस तलालाई कालकोठरी भनिन्थ्यो । यो तलामा उज्यालो कममात्र आउँथ्यो । यसको उचाइ ४ फीट जतिमात्र रहेको छ । [[तनहुँ राज्य|तनहुँका राजा]] त्रिविक्रम सेन, [[बहादुर शाह]] र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपर]]का बालनरसिंहलाई यहाँ कैद गरिएको थियो।

=== सातौँ तला ===
यो सबैभन्दा अन्तिम वा माथिल्लो तला हो र सातौं तलालाई बुर्जाको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो।। यो भाग बुर्जाकार रूपमा बनाइएको छ। यो नै दरबारको सबैभन्दा सानो क्षेत्र भएको रमणीय भाग हो। यहाँबाट पूर्वमा कविलासको डाँडा र तादीको फाँट, दक्षिणमा [[देवीघाट]], पश्चिममा त्रिशुली सामरी उपत्यका, उत्तरमा गोसाईकुण्डको डाँडा र केही हिमशिखरहरू पनि देखिन्छन् । यो उच्च भागमा रहेकोले त्यतिबेला नुवाकोटका जनतालाई केही सूचना दिन र मानिस जम्मा गर्न यहीबाट विगुल बजाइन्थ्यो। छानामा ग्लेज्ड टाइल प्रयोग गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;panta20122&quot;&gt;{{cite journal |author=Panta, S. |date=2012 |title=A Cultural Study of Sindure/Bhairavi Jatra Nuwakot |publisher=Department of Nepalese History, Culture and Archaeology}}&lt;/ref&gt;

== जोडिएका संरचना ==
[[चित्र:Nuwakot_Durbar_before_Earthquake_2015.jpg|अङ्गुठाकार|तिलिङ्गा घर र रंगमहल]]
=== रंगमहल ===

मुख्य दरबारको दक्षिण-पूर्व तर्फ रंगमहल अवस्थित छ। पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट जित्नु अगाडि नै यसको निर्माण भैसकेको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका राजाहरूले नुवाकोट आइपुग्दा यसलाई मनोरञ्जनको लागि पनि प्रयोग गर्थे।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot;&gt;{{cite journal |author=Panta, S. |date=2012 |title=A Cultural Study of Sindure/Bhairavi Jatra Nuwakot |publisher=Department of Nepalese History, Culture and Archaeology|url=https://elibrary.tucl.edu.np/JQ99OgQIizUxyjI9nB0on9OyLkqsGIf4/api/core/bitstreams/767d242e-d57d-4ec7-b19c-f43d48a43e38/content|journal=CENTRAL DEPARTMENT OF NEPALESE HISTORY, CULTURE
AND ARCHAEOLOGY}}&lt;/ref&gt;

=== गारद घर/ तिलिङ्गा घर ===
[[चित्र:A_durbar_at_Nuwakot_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|तिलिङ्गा घर]] 
मुख्य दरबारको पूर्वी भागमा एउटा गारद घर छ जहाँ सेना, हात हतियार र गोला बारुद राखिन्थ्यो।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt;

=== रणबहादुर शाहको घर ===

उत्तर-पूर्व तर्फ, राजा रणबहादुर शाहको घर छ। यो १८५२ मा निर्माण गरिएको थियो। यो भवन भग्नावशेषमा परिणत भएको थियो। यो भवन राजा महेन्द्रको समयमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt;

=== पाटनका राजाको दरबार, लाम्पाटी ===
[[चित्र:1-IMG_2204_copy.jpg|पाठ=Lam Pati|अङ्गुठाकार|पाटनका राजाको दरबार, लाम्पाटी]]
पाटनका राजाको दरबार भएको लाम्पाटी [[भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)|भैरवी मन्दिर]]को छेउमा अवस्थित छ । यसमा छतमा टाइलसहित दुई तल्लाहरू छन्। हाल, यो दरबार संग्रहालयको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

== दरबार वरपरका मन्दिरहरू ==

=== भैरवी मन्दिर ===
{{मुख्य|भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)}}
[[चित्र:Pray_Nuwakot.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|भैरवी मन्दिर]]
मन्दिरको मुख्य ढोका पश्चिमतर्फ फर्किएको छ । मुख्य मन्दिर प्यागोडा आकारमा बनाइएको छ। पर्खाल परम्परागत ईंटहरू र काठ शिल्पहरूद्वारा निर्माण गरिएका छन्। मन्दिरभित्र विभिन्न देवता र आष्टमातृकाको मूर्ति राखिएको छ । धातुको प्रयोग गरेर बनेको सिंहको जोडी र ढुङ्गाबाट बनेको अर्को जोडी मुख्य ढोका अगाडि राखिएको छ। मुख्य सिँढीको दुबै छेउमा दुई महिलाको हात सिन्दुरले भरिएको मूर्ति छ। हालको तामाको छाना [[बहादुर शाह]]ले १८५० मा राखेका थिए ।
{{clear}}

=== नारायण र विष्णु मन्दिर ===
यो मन्दिर गारद घर नजिकै रहेको मुख्य दरबारको पूर्वी भागमा अवस्थित छ। यो मन्दिर मल्लको मल्लकालमा निर्माण गरिएको थियो। मन्दिरमा १४९८ को [[रिपु मल्ल]]को शिलालेख भेटिएको थियो।

=== तलेजु भवानी मन्दिर ===
[[चित्र:Taleju_Bhagwati_Mandir.jpg|अङ्गुठाकार|तलेजु भगवती मन्दिर]]
[[चित्र:Taleju_(framed)_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|अङ्गुठाकार|दरबारभित्रबाट देखिने तलेजु मन्दिरको दृश्य ]]
यो मन्दिर मुख्य दरबारबाट लगभग १५० मिटरको दूरीमा एउटा सानो पहाडमाथि अवस्थित छ। यो मन्दिर मल्लहरूले निर्माण गरेका थिए किनकि तलेजुलाई मल्लहरूको इस्टदेवी मानिन्छ। यो मन्दिर पाँच तल्ले छ। निर्माण मिति अज्ञात छ; यद्यपि, यो १४०० को दशकतिर निर्माण गरिएको हुन सक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt; [[तलेजु भवानी]] पूजा गर्ने प्रचलन आज पनि जीवित छ। विभिन्न चाडपर्वहरूमा देवी तलेजुको पूजा गरिन्छ।

=== बुद्ध स्तुप ===

==२०७२ को भूकम्प==
२०७२मा दरबार क्षेत्र [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|भूकम्प]]ले तहसनहस भयो। भूकम्पपछि दरबारको मुख्य भवनका साथै रङ्गमहल, गारद घर, तलेजु भवानी मन्दिर, सेतोपाटी, लाम्पाटी र विष्णु मन्दिर जस्ता संरचनाहरू ध्वस्त भएका थिए। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२ को भूकम्प]]ले अधिक क्षति पुर्‍याएको यो सम्पदाको पुनर्स्थापनाका लागि नेपाल र चीन सरकारबीच भएको सम्झौतापछि चिनियाँ टोलीले नै काम थालेको छ।&lt;gallery&gt;
Earthquake ruin palace.jpg|भूकम्पले क्षतिग्रस्त दरबार
Nuwakot Palace (4).jpg|भूकम्पले तहसनहस दरबार क्षेत्र 
Temple of Taleju.jpg|भूकम्पले क्षतिग्रस्त तलेजु मन्दिर
Malla_Palace.jpg|क्षतिग्रस्त रंगमहल 
Nuwakot Durbar Renovation.jpg|टेको लगाएर अडाइएको भूकम्पले क्षतिग्रस्त दरबार
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह]]
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक दरबारहरू]]
[[श्रेणी:नुवाकोट]]</text>
      <sha1>sjhdrpjcpasrk0x0qa5hbjavouul0o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369358</id>
      <parentid>1369357</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* भैरवी मन्दिर */</comment>
      <origin>1369358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26038" sha1="4blwanphry5ke13t4mu03wy3xxh69ox" xml:space="preserve">{{Infobox building
|name= साततले दरबार
|image=Nuwakot Darbar.jpg
|caption= नुवाकोट दरबार
|map_type= 
|latitude=
|longitude=
|iso_region= 
|location_town= [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]
|location_country= नेपाल
|architect=
|client=
|engineer= 
|construction_start_date=
|completion_date=वि.सं. १८१९
|date_demolished=२०७२ वैशाख १२
|cost= अज्ञात
|structural_system= ईँट र सुर्खी 
|style= [[छाने शैली|प्यागोडा]]
|size= रोपनी
}}
'''नुवाकोट दरबार''' [[शाह वंश|शाह वंशीय]] राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले १८औँ शताब्दीमा निर्माण गरेको एक दरबार हो र यो [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[विदुर नगरपालिका]]को [[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]]मा अवस्थित छ। [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]ले [[ललितपुर]]का कालिगढ झिकाई वि.सं. १८१९ मा भव्य नौतले दरबार बनाउन लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता :: |title=नेपाल एकीकरण इतिहासको जीवन्त साक्षी नुवाकोट दरबार पुनर्निर्माणको नयाँ अध्याय (तस्बिरहरू) |url=https://www.setopati.com/social/372555/ |access-date=2026-07-25 |website=Setopati |language=en-US}}&lt;/ref&gt; पछि [[विसं १९९० को महाभूकम्प|नब्बे सालको महाभूकम्प]]ले गर्दा दुई तल्ला भत्किएर यो दरबार सात तले मात्र हुन पुगेको थियो। पुरातात्विकविद् डा. साफल्य अमात्यका अनुसार तत्कालीन अवस्थामा [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]]हरूले पाँच तल्ला र सर्व-साधारण जनताले तीन तल्लासम्मको घर बनाउने गरेका थिए। उपत्यकाका मल्ला राजाहरूको घमण्ड तोड्नकै लागि पृथ्वीनारायण शाहले मन्दिर शैलीको नौतले दरबार बनाउन लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=जिर्ण अवस्थामा नुवाकोट सात तले दरबार (फोटो फिचरसहित) |url=https://www.farakpatra.com/2018/07/14/6261/ |access-date=2026-07-25 |website=फरक पत्र |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
साततले दरबारलाई ग्रीष्मकालीन दरबारका रूपमा उपयोग गरी अर्को शीतकालिन दरबारका रूपमा वि.सं. १८२२ मा [[शेरा दरबार]]को निर्माण भएको थियो। सात तल्ला रहेको बार्दलीबाट आक्रमणकारीलाई टाढैबाट देख्न सकिने र युद्ध बन्दीका लागि थुन्ने खोरका साथै दरबारको वास्तुकलालाई लिइन्छ। यस दरबार अघिल्तिरको तिलिङ्गा घर जसलाई पछि गएर गारद घर भन्न थालियो। साथै उत्तर पूर्व कुनाको [[रणबहादुर शाह]]को बैठक घर पनि शाह कालमा निर्माण भएको थियो। 

दरबारलाई [[राष्ट्रियकरण]] गरेको थियो। सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको दरबार भएकोले [[पुरातत्व विभाग (नेपाल)|पुरातत्व विभाग]]मा राखिएको थियो। २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र घोषणा भएपछि २०६८ वैशाख १३बाट नुवाकोट दरबार ; सङ्ग्रहालयका रूपमा परिणत भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.tesroankha.com/166/2017/01/18 नर्मल नुवाकोट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924204738/http://www.tesroankha.com/166/2017/01/18 |date=2020-09-24 }}&lt;/ref&gt; [[युनेस्को]]ले यस क्षेत्रलाई [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|विश्व सम्पदा सूची]]को सम्भावित सूचीमा समावेश गरेको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nuwakot Palace Complex |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5260/ |access-date=31 March 2021 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt;

== मुख्य दरबार ==
[[चित्र:Nuwakot Darbar 01.JPG|अङ्गुठाकार|भूकम्प भन्दा पहिलेको नुवाकोट दरबार (फागुन १६, २०७१)|बायाँ]]हालको मुख्य दरबार {{NepaliDateConverter|nepaliyear=1801}} मा पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट जितेपछि निर्माण गरिएको थियो। नुवाकोटको विजय पछि, उनले एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिनको लागि उपयुक्त स्थानमा रहेको ठानेर गोरखाबाट राजधानी नुवाकोटमा सारेका थिए।
[[File:Nuwakot_Durbar_site.JPG|thumb|Nuwakot Darbar 01]]
दरबार सात तल्लाको छ र त्यसैले स्थानीयहरूले यसलाई 'सत-तल्ले-दरबार' पनि भन्छन्। पृथ्वीनारायण शाहले मल्लकालीन रङ्गमहलबाट नै प्रशासन सञ्चालन गरेका थिए । साँगा, नाल्दुम, सिन्धुली, मकवानपुर जितेपछी ठूलो भएको प्रशासन सम्हाल्न अर्को ठूलो दरबार चाहिएकाले यो दरबार निर्माण गर्न आवश्यक महसुस भयो। पृथ्वीनारायण शाह [[कीर्तिपुरको युद्ध|कीर्तिपुर]] आक्रमण गर्ने योजनामा [[दहचोक]]मा व्यस्त रहेकाले युवराज [[प्रतापसिंह शाह|प्रतापसिंह]]को रेखदेखको यो दरबारको निर्माण भएको थियो ।&lt;ref&gt;{{Citation |last=History in Nepali |title=SHAH 18 {{!}}{{!}} Why did King Prithvi Narayan Shah prefer to live in Nuwakot? {{!}} Nuwakot {{!}} Nuwakot Palace {{!}} |date=2022-02-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ph0D9-SYFpQ |access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;  

यस दरबारको लम्बाई x चौडाइ ८४ फिट x ३६ फिट छ। दरबारको मुख्य ढोका पूर्वतिर फर्केको छ। दरबार ६ फिट मोटाईको पर्खाल भएको किल्लाको रूपमा बनाइएको छ। विभिन्न तल्लाहरूमा [[आँखी झ्याल]] राखिएका छन्।

=== भुइँ तला ===
साततले दरबारको भुइँतलामा विभिन्न भैरव र मातृकाका मूर्तिहरू राखिएका छन्। भूकम्प अगाडि नुवाकोट भैरवीको जात्रामा प्रयोग गरिने खट यही राखिन्थ्यो। यसभित्रको भाग सुरक्षाकर्मीले पहरा दिन र सो भित्रको कोठा सुरक्षाकर्मीको सुत्नको लागि प्रयोग गरिन्थ्यो । 

=== पहिलो तला ===
यस तलाको दक्षिणतर्फको एउटा कोठा पूजा कोठाको रूपमा रहेको छ । यस कोठालाई हालसम्म गोप्य नै राखिएको छ । यसको उत्तरतिरको कोठा भने राजपरिवारका महिला सदस्यहरूका निम्ति सिङ्गार गर्ने र अन्य प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्थ्यो । यसको पूर्वतिरको भागलाई बैठकको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । बैठक कोठा (श्रीनगर कक्ष भनिन्छ) भएकोले यस तलामा आँखी झ्यालहरू राखिएका छन् ।

=== दोस्रो तला ===
यस तलामा भर्‍याँङको दायाँबायाँका कोठाहरूमध्ये दक्षिणको कोठा पूजाकोठाको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । यस कोठालाई दशैं कोठाको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो । यो तलाको अगाडिको भाग राजाको बैठकको रूपमा रहेको थियो । उत्तरतर्फको कोठामा पूजा सामग्री तयार गर्नको लागि राखिएको थियो । तीनमुखे कलात्मक सँ झ्याः (आँखी झ्याल) यस तलाको मुख्य आकर्षणको केन्द्र रहेको छ ।

=== तेस्रो तला ===
[[चित्र:An_opening_at_Sat_Talle_Durbar_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|अङ्गुठाकार|दरबारको तेस्रो तलाको बर्दली]]
यस तलालाई विशेष तला मानिन्थ्यो । यो तलामा चारैतिर हेर्न मिल्ने गरी बार्दली निकालिएको थियो । यसै तलामा मनोरञ्जनको लागि ठूलो कोठा बनाइएको थियो । यसबाहेक यस तलामा भर्‍याङका दुवैतर्फ १÷१ वटा कोठा बनाइएको थियो । पूर्वको ठूलो कोठाबाट बार्दली हुँदै ती दुवै स—साना कोठामा जान हुने गरी ढोका राखिएका छन् । पृथ्वीनारायण शाह पनि यसै तलामा सुत्थे । ती दुई कोठामा उनका दुई रानीहरू सुत्थिन् ।

=== चौथो तला ===
[[चित्र:Nuwakot.jpg|अङ्गुठाकार|279x279पिक्सेल|साततले दरवारबाट देखिएको नुवाकोटको एक दृष्य]]यस तलामा दरबारमा हुने सबै किसिमका धार्मिक कार्य, होम तथा अन्य सांस्कृतिक कार्यका बेला भाइ-भारदार जम्मा भई सरसल्लाह गर्न तथा भोजभतेरका लागि यो चौथो तलाको प्रयोग गरिन्थ्यो । राजपरिवारका तर्फबाट सम्पन्न गर्नुपर्ने भैरवीको जात्रामा धामी तथा द्वारेका साथ सम्पन्न गरिने विधि विधान पनि यसै तलामा गर्ने गरिन्छ । यसरी भारदारको भेला र भोजभतेरका लागि प्रयोग हुने भएकोले यस तलामा चारैतिर राम्रो हावा आउने गरी झ्यालहरू राखिएका छन् । 

=== पाँचौँ तला ===
यस तलामा राजा र राजपरिवारका सुरक्षाका लागि र छैठौँ तलामा बन्दी गरिएकाको निगरानीको लागी सिपाहीँहरू बस्थे । त्यसैले यस ठाउँ झट्ट हेर्दा नदेख्ने गरी या कम प्रकाश आउने गरी बनाइएको थियो । यो पाँचौँ तलामा रहेकोले यहाँबाट दरबारको बाहिरी भागमा के कस्तो भइरहेको छ राम्रोसँग देख्न सकिन्थ्यो तर बाहिरका मानिसले ती भित्र रहेका सुरक्षाकर्मीहरूलाई देख्दैनथे । यो तला अलि साँघुरो रहेको र यसको बीच भागमा सिधा उभिन सकिने भए पनि छेउतिर साँघुरो भएका कारण सुतेरमात्र बाहिर हेर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ ।

=== छैठौँ तला ===
यस तलालाई कैदको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको छैठौँ तलामा राजद्रोही र युद्घका विशेष बन्दीहरूलाई कैदमा राखिन्थ्यो । त्यसैले यस तलालाई कालकोठरी भनिन्थ्यो । यो तलामा उज्यालो कममात्र आउँथ्यो । यसको उचाइ ४ फीट जतिमात्र रहेको छ । [[तनहुँ राज्य|तनहुँका राजा]] त्रिविक्रम सेन, [[बहादुर शाह]] र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपर]]का बालनरसिंहलाई यहाँ कैद गरिएको थियो।

=== सातौँ तला ===
यो सबैभन्दा अन्तिम वा माथिल्लो तला हो र सातौं तलालाई बुर्जाको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो।। यो भाग बुर्जाकार रूपमा बनाइएको छ। यो नै दरबारको सबैभन्दा सानो क्षेत्र भएको रमणीय भाग हो। यहाँबाट पूर्वमा कविलासको डाँडा र तादीको फाँट, दक्षिणमा [[देवीघाट]], पश्चिममा त्रिशुली सामरी उपत्यका, उत्तरमा गोसाईकुण्डको डाँडा र केही हिमशिखरहरू पनि देखिन्छन् । यो उच्च भागमा रहेकोले त्यतिबेला नुवाकोटका जनतालाई केही सूचना दिन र मानिस जम्मा गर्न यहीबाट विगुल बजाइन्थ्यो। छानामा ग्लेज्ड टाइल प्रयोग गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;panta20122&quot;&gt;{{cite journal |author=Panta, S. |date=2012 |title=A Cultural Study of Sindure/Bhairavi Jatra Nuwakot |publisher=Department of Nepalese History, Culture and Archaeology}}&lt;/ref&gt;

== जोडिएका संरचना ==
[[चित्र:Nuwakot_Durbar_before_Earthquake_2015.jpg|अङ्गुठाकार|तिलिङ्गा घर र रंगमहल]]
=== रंगमहल ===

मुख्य दरबारको दक्षिण-पूर्व तर्फ रंगमहल अवस्थित छ। पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट जित्नु अगाडि नै यसको निर्माण भैसकेको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका राजाहरूले नुवाकोट आइपुग्दा यसलाई मनोरञ्जनको लागि पनि प्रयोग गर्थे।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot;&gt;{{cite journal |author=Panta, S. |date=2012 |title=A Cultural Study of Sindure/Bhairavi Jatra Nuwakot |publisher=Department of Nepalese History, Culture and Archaeology|url=https://elibrary.tucl.edu.np/JQ99OgQIizUxyjI9nB0on9OyLkqsGIf4/api/core/bitstreams/767d242e-d57d-4ec7-b19c-f43d48a43e38/content|journal=CENTRAL DEPARTMENT OF NEPALESE HISTORY, CULTURE
AND ARCHAEOLOGY}}&lt;/ref&gt;

=== गारद घर/ तिलिङ्गा घर ===
[[चित्र:A_durbar_at_Nuwakot_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|तिलिङ्गा घर]] 
मुख्य दरबारको पूर्वी भागमा एउटा गारद घर छ जहाँ सेना, हात हतियार र गोला बारुद राखिन्थ्यो।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt;

=== रणबहादुर शाहको घर ===

उत्तर-पूर्व तर्फ, राजा रणबहादुर शाहको घर छ। यो १८५२ मा निर्माण गरिएको थियो। यो भवन भग्नावशेषमा परिणत भएको थियो। यो भवन राजा महेन्द्रको समयमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt;

=== पाटनका राजाको दरबार, लाम्पाटी ===
[[चित्र:1-IMG_2204_copy.jpg|पाठ=Lam Pati|अङ्गुठाकार|पाटनका राजाको दरबार, लाम्पाटी]]
पाटनका राजाको दरबार भएको लाम्पाटी [[भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)|भैरवी मन्दिर]]को छेउमा अवस्थित छ । यसमा छतमा टाइलसहित दुई तल्लाहरू छन्। हाल, यो दरबार संग्रहालयको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

== दरबार वरपरका मन्दिरहरू ==

=== भैरवी मन्दिर ===
{{मुख्य|भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)}}
[[चित्र:Pray_Nuwakot.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|भैरवी मन्दिर]]
मन्दिरको मुख्य ढोका पश्चिमतर्फ फर्किएको छ । मुख्य मन्दिर प्यागोडा आकारमा बनाइएको छ। पर्खाल परम्परागत ईंटहरू र काठ शिल्पहरूद्वारा निर्माण गरिएका छन्। मन्दिरभित्र विभिन्न देवता र आष्टमातृकाको मूर्ति राखिएको छ । धातुको प्रयोग गरेर बनेको सिंहको जोडी र ढुङ्गाबाट बनेको अर्को जोडी मुख्य ढोका अगाडि राखिएको छ। मुख्य सिँढीको दुबै छेउमा दुई महिलाको हात सिन्दुरले भरिएको मूर्ति छ। केही स्रोतले यो मन्दिर १७८३ मा [[जगज्जय मल्ल|जगतजय मल्ल]] वा गगजय मल्लले बनाएको उल्लेख गरेको छ।  हालको तामाको छाना [[बहादुर शाह]]ले १८५० मा राखेका थिए ।
{{clear}}

=== नारायण र विष्णु मन्दिर ===
यो मन्दिर गारद घर नजिकै रहेको मुख्य दरबारको पूर्वी भागमा अवस्थित छ। यो मन्दिर मल्लको मल्लकालमा निर्माण गरिएको थियो। मन्दिरमा १४९८ को [[रिपु मल्ल]]को शिलालेख भेटिएको थियो।

=== तलेजु भवानी मन्दिर ===
[[चित्र:Taleju_Bhagwati_Mandir.jpg|अङ्गुठाकार|तलेजु भगवती मन्दिर]]
[[चित्र:Taleju_(framed)_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|अङ्गुठाकार|दरबारभित्रबाट देखिने तलेजु मन्दिरको दृश्य ]]
यो मन्दिर मुख्य दरबारबाट लगभग १५० मिटरको दूरीमा एउटा सानो पहाडमाथि अवस्थित छ। यो मन्दिर मल्लहरूले निर्माण गरेका थिए किनकि तलेजुलाई मल्लहरूको इस्टदेवी मानिन्छ। यो मन्दिर पाँच तल्ले छ। निर्माण मिति अज्ञात छ; यद्यपि, यो १४०० को दशकतिर निर्माण गरिएको हुन सक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।&lt;ref name=&quot;panta2012&quot; /&gt; [[तलेजु भवानी]] पूजा गर्ने प्रचलन आज पनि जीवित छ। विभिन्न चाडपर्वहरूमा देवी तलेजुको पूजा गरिन्छ।

=== बुद्ध स्तुप ===

==२०७२ को भूकम्प==
२०७२मा दरबार क्षेत्र [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|भूकम्प]]ले तहसनहस भयो। भूकम्पपछि दरबारको मुख्य भवनका साथै रङ्गमहल, गारद घर, तलेजु भवानी मन्दिर, सेतोपाटी, लाम्पाटी र विष्णु मन्दिर जस्ता संरचनाहरू ध्वस्त भएका थिए। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२ को भूकम्प]]ले अधिक क्षति पुर्‍याएको यो सम्पदाको पुनर्स्थापनाका लागि नेपाल र चीन सरकारबीच भएको सम्झौतापछि चिनियाँ टोलीले नै काम थालेको छ।&lt;gallery&gt;
Earthquake ruin palace.jpg|भूकम्पले क्षतिग्रस्त दरबार
Nuwakot Palace (4).jpg|भूकम्पले तहसनहस दरबार क्षेत्र 
Temple of Taleju.jpg|भूकम्पले क्षतिग्रस्त तलेजु मन्दिर
Malla_Palace.jpg|क्षतिग्रस्त रंगमहल 
Nuwakot Durbar Renovation.jpg|टेको लगाएर अडाइएको भूकम्पले क्षतिग्रस्त दरबार
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह]]
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक दरबारहरू]]
[[श्रेणी:नुवाकोट]]</text>
      <sha1>4blwanphry5ke13t4mu03wy3xxh69ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>किरण चेम्जोङ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44912</id>
    <revision>
      <id>1369323</id>
      <parentid>1364662</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17151" sha1="167pm7ozldohm5b96phmmtz0j9nquk7" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name           = किरण चेम्जोङ
| image          = Kiran Chemjong by @SubasTheOne.jpg
| fullname       = किरण चेम्जोङ कुमार लिम्बु&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soccerway.com/players/kiran-chemzong/181676/|title=Nepal - K. Chemzong - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|website=सकरवे डटकम|access-date=२०१९-०७-२२}}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{birth date and age|1990|3|24|df=y}}&lt;ref&gt;https://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=345313/index.html&lt;/ref&gt;
| birth_place    = [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]], [[नेपाल]]
| height         = {{height|ft=6|in=2}}
| position       = [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]]
| currentclub    =  [[मिनर्वा पञ्जाब फुटबल क्लब|मिनर्वा पञ्जाब]]
| clubnumber     = १६
| youthyears1    = 
| youthclubs1    = [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]]
| years1         = सन् २००८–२००९
| clubs1         = [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]]
| caps1          = 
| goals1         = 
| years2         = सन् २००९–२०१६
| clubs2         = [[थ्री स्टार क्लब]]
| caps2          = 
| goals2         = 
| years3         = सन् २०१६–२०१७
| clubs3         = [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]]
| caps3          = 
| goals3         = 
| years4         = सन् २०१७–२०१८ 
| clubs4         = टिसी स्पोर्ट्स क्लब
| caps4          = 
| goals4         = 
| years5         = सन् २०१८ 
| clubs5         = [[मिनर्वा पञ्जाब फुटबल क्लब|मिनर्वा पञ्जाब]]
| caps5          = ८ 
| goals5        =० 
| years6         = सन् २०१८– २०१९
| clubs6         = टिसी स्पोर्ट्स क्लब
| caps6          = 
| goals6         =
| years7         = सन् २०१९–
| clubs7         = [[मिनर्वा पञ्जाब फुटबल क्लब|मिनर्वा पञ्जाब]]
| caps7          = ६ 
| goals7       = ०
| nationalyears1 = सन् २००८–
| nationalteam1  = [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली टोली|नेपाल]]
| nationalcaps1  = ६२&lt;ref&gt;http://www.national-football-teams.com/player/39267/Kiran_Chemjong.html&lt;/ref&gt;
| nationalgoals1 = ०
}}
'''किरण चेम्जोङ ''' (पुरा नाम: किरण कुमार चेम्जोङ लिम्बु; जन्म:सन् १९९० मार्च २०) [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का वर्तमान गोकरक्षक र कप्तान हुन्। उनी एन्फा एकेडेमी उत्पादन पनि हुन्। सन् २०१७ देखि उनी व्यवसायिक फुटबल खेलका लागि [[माल्दिभ्स]]को क्लब टिसी स्पोर्ट्स क्लबमा अनुबन्धित भएका थिए भने सन् २०१९ देखि उनी भारतको आइलिगमा खेल्ने पञ्जाबको एक व्यवसायीक फुटबल क्लब मिनार्व पञ्जाबमा अनुबन्धित भएका छन्।&lt;ref name=अनलाइनखबर&gt;{{cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/781758|title=किरण चेम्जोङ भारतीय क्लब मिनर्वा पञ्जाबमा दोस्रोपटक अनुबन्धित|author=|date=२०७६ साउन २|work=अनलाइन खबर|accessdate=१७ माघ २०७६}}&lt;/ref&gt; किरण नेपाली फुटबल इतिहासका उत्कृष्ट फुटबल खेलाडीहरू मध्येका एक हुन्। किरण चेम्जोङ फुटबल मैदानमा गोलरक्षकक्षरको भुमिकामा विपक्षी टोली विरूद्व उत्रने गर्दछन्।

किरणले नेपालको नेपाल राष्ट्रिय लिग सहित अन्य दुई विदेशी राष्ट्रका प्रतिष्ठित लिग उपाधि समेत जिति सकेका छन्।

==प्रारम्भिक जीवन==

==खेल जीवन==
===क्लब जीवन===
====थ्री स्टार====
किरण चेम्जोङले थ्री स्टार क्लबमा हुदाँ नेपाल राष्ट्रिय लिग २०१५ को उपाधि सहित थुप्रै नेपाली घरेलु फुटबल प्रतियोगिता समेत जितेका थिए ।

====टिसी स्पोर्ट्स====
किरण चेम्जोङ २०१७ मा पहिलोपटक टिसी स्पोर्टस् क्लबका लागि अनुबन्ध भएका थिए। २०१६ मा नेपालले पहिलो एएफसी आधिकारिक प्रतियोगिताको उपाधि जित्दा उत्कृष्ट प्रदर्शनी गरेको आधारमा उनलाई टिसी स्पोर्ट्स क्लबले अनुबन्ध गरेको थियो। उनी सम्मिलित टिमले २०१७ मा भारतमा आयोजित सेख कमल अन्तराष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता २०१७ जितेको थियोे। उनले पहिलो खेल टिसी स्पोर्ट्स क्लबको लागि फेब्रुअरी २०१७ मा बाङ्लादेशको क्लब विरुद्ध खेलेका थिए जसमा उनले निकै प्रभावशाली प्रदर्शन देखाएका थिए। उक्त खेल क्लबले १-० ले जित्न सफल भएको थियो।&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|title=गोल नेपाल डटकममा किरण चेमजोङको प्रोफाइल|url=http://www.goalnepal.com/player_profile-pid-12.html|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=६ जून २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714155750/http://www.goalnepal.com/player_profile-pid-12.html |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; प्रतियोगिता अवधि भर उत्कृष्ट प्रदर्शनी गरेका कारण उनी प्रतियोगिताको उत्कृष्ट खेलाडी तथा [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]] समेत घोषित भएका थिए। किरण चेम्जोङ सम्मिलित टिसी स्पोर्ट्स क्लबले माल्दिभ्सको शीर्ष डिभिजन लिग २०१८ धिवेही प्रिमियर लिगको उपाधि जितेको थियो। लिग उपाधिसँगै किरण प्रतियोगिताको सर्वोत्कृष्ट गोलरक्षक चुनिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.com/football/44873|title=किरणको टिसी स्पोर्ट्सलाई लिग उपाधि, किरण उत्कृष्ट गोलरक्षक चुनिए|author=|date=|work=हाम्रो खेलकुद|accessdate=माघ २०७६}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; किरणको टिसी स्पोर्ट्स क्लबले लिगको १६ खेलमा १३ जित, १ बराबर र २ हारसहित ४० अङ्क जोड्दै लिग उपाधिमाथि कब्जा जमाएको थियो। किरणले प्रतियोगिता अवधिभर खेलेका १६ खेल मध्ये ११ खेलमा क्लिन सिट राख्न सफल भएका थिए। उनले जम्मा ५ खेलमा मात्र गोल खाएका थिए। किरणलाई यसै प्रदर्शनलाई आधार मानेर सर्वोत्कृष्ट गोलरक्षकको उपाधि पनि प्रदान गरिएको थियो।

====मिनर्वा पञ्जाब====
२०१८ जनवरी २३, मा किरणले हिरो आई लिग क्लब मिनर्वा पञ्जाब फुटबल क्लबसँग उक्त संस्करणको आई लिगका लागि सम्झौता गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Kathmandu Tribune&quot;&gt;{{cite web|title=Hero I-League: Minerva Punjab FC signs Nepal's Kiran Chemjong | url=https://kathmandutribune.com/hero-league-minerva-punjab-fc-signs-nepals-kiran-chemjong/| accessdate=24 Jan 2018}}&lt;/ref&gt; किरणले आफ्नो पहिलो खेल नेरोका एफसी विरूद्व उसैको घरेलु मैदानमा गरेका थिए। उनले इस्ट बङ्गाल फुटबल क्लब विरूद्वको खेलमा ५० औँ मिनेटमा एक उत्कृष्ट पेनाल्टी बचाउ समेत गरेका थिए साथै उनले उक्त खेलमा म्यान अफ दि म्याच वा हिरो अफ द म्याचको सम्मान प्राप्त गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=I-League: East Bengal miss penalty, hold Minerva for a 2-2 draw |url=https://www.timesofindia.com/sports/football/i-league/i-league-east-bengal-miss-penalty-hold-minerva-for-a-2-2-draw/articleshow/62711950.cms|work=टाइम्स अफ इन्डिया|}}&lt;/ref&gt; किरणले यस क्लबबाट कुल ८ खेलहरू खेलेका थिए भने यसै क्लबबाट भारतको प्रतिस्थित लिग [[२०१७-१८ आई-लिग]]को उपाधि समेत जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Minerva give India another champion team from Punjab |url=http://www.espn.in/football/indian-i-league/story/3411481/minerva-punjab-win-historic-i-league-title|work=इएसपिएन|}}&lt;/ref&gt; सन् २०१९ देखि उनी भारतको आइलिगमा खेल्ने पञ्जाबको एक व्यवसायीक फुटबल क्लब मिनार्व पञ्जाबमा अनुबन्धित भएका छन्।&lt;ref name=अनलाइनखबर/&gt;

===अन्तर्राष्ट्रिय जीवन===
चेम्जोङ सन् २०१३बाट नेपाली टोलीको नियमित गोलकिपरबाट स्थान बनाई राष्ट्रिय टिमका लागि खेल्न सुरू गरेका हुन् ।

नेपाले पहिलो पटक एसियाली फुटबल महासङ्घ (एएफसी) ले आयोजना गरेको प्रतियोगिताको रूपमा २०१६ एएफसी सोलिडारिटी कपको उपाधि जित्ने क्रममा गोलरक्षक किरण चेम्जोङको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । लाओसबिरुद्धको सेमिफाइनल खेलको पेनाल्टी सुटआउटमा तीन पेनाल्टी रोकेर नायक भएका उनी नेपाली टोलीका नम्बर एक गोलरक्षकका रूपमा स्थापित भए ।

उनले २०१८ मा सम्पन्न ओलम्पिक छनोटमा पनि जापानविरुद्ध उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए । बंगलादेशमा सम्पन्न [[साफ च्याम्पियनसिप]]मा टोलीको कप्तानी समेत गरेका किरणको प्रदर्शन प्रभावशालि रहेको थियो ।

==व्यक्तिगत जीवन==

==मुख्य-उपाधिहरू==
===राष्ट्रिय टिम===
;{{झण्डा चिन्ह|नेपाल}} 
*'''[[एएफसी सोलिडारिटी कप]]'''
** '''विजेता (१): [[२०१६ एएफसी सोलिडारिटी कप|सन् २०१६]]
**Winner (C) Three Nation Cup : 2021

===क्लब===
====थ्री स्टार====
*[[नेपाल राष्ट्रिय लिग]] (१) : [[२०१५ नेपाल राष्ट्रिय लिग|२०१५]]

====टिसी स्पोर्ट्स क्लब====
*[[भारत|सेख कमल अन्तराष्ट्रिय कप]] (१) : २०१७
*धिवेही प्रिमियर लिग (१) : २०१८

====मिन्नरेभा पञ्जाब====
*[[आई लिग]] (१) : २०१७-१८

==व्यक्तिगत सम्मान तथा पुरस्कार==
*सेख कमल अन्तराष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता २०१७ उत्कृष्ट खेलाडी

*सेख कमल अन्तराष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता २०१७ उत्कृष्ट गोलकिपर 

*[[पल्सर स्पोर्ट्स अवार्ड २०७३]]उत्कृष्ट वर्ष पुरूष खेलाडी

*२०१८ धिवेही प्रिमियर लिग उत्कृष्ट गोलरक्षक

*[[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०६६-६७]] उत्कृष्ट गोलरक्षक

*[[एन्फा अवार्ड २०७५]] देश बाहिर व्यवसायिक क्लब फुटबल खेल्ने उत्कृष्ट खेलाडी&lt;ref&gt;{{cite web |title=अभिषेक र मञ्जलीलाई उदयमान खेलाडीको अवार्ड|url=https://www.khelpati.com/sports-organization/8341|website=khelpati.com|accessdate=आइतवार, वैशाख २२, २०७६}}&lt;/ref&gt;

* [[दमक गोल्डकप]] २०७५ का उत्कृष्ट खेलाडी। &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nayabulanda.com/2018/05/11/15696|title=पुलिस दमक गोल्डकप च्याम्पियन, गोलरक्षक किरण चेम्जोङ उत्कृष्ट खेलाडी घोषित|author=|date=बैशाख २०७५|work=नयाँ बुलन्द|accessdate=१७ माघ २०७६}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131151846/https://www.nayabulanda.com/2018/05/11/15696 |date=2020-01-31 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामाग्रीहरू==
{{reflist}}

{{नेपाली फुटबल टिम/२०१६ सोलिडरिटि कप}}
{{नेपाली फुटबल टिम/२०१८ साफ च्याम्पियनसिप}}

[[श्रेणी:नेपाली फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९९० मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:पुरुष फुटबल गोलरक्षकहरू]]</text>
      <sha1>167pm7ozldohm5b96phmmtz0j9nquk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोफी अन्नान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47038</id>
    <revision>
      <id>1369333</id>
      <parentid>1364906</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7919" sha1="r6bitljs2rgrmg3ynm7db0wp6r87qvf" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| birthname          = कोफी अट्टा अन्नान
| image         =Kofi Annan 2012 (cropped).jpg
| imagesize     = 260px
| order         = [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र संघको ७ औ महासचिव]]
| term_start    = १ जनवरी १९९७
| term_end      = ३१ डिसेम्बर २००६
| deputy        = [[Louise Fréchette]] (1997–2006)&lt;br /&gt;[[Mark Malloch Brown, Baron Malloch-Brown|Mark Malloch Brown]] (2006)
| predecessor   = [[बुतरस बुतरस-घाली|बुत्रोस बुत्रोस-घाली]]
| successor     = [[बान कि-मुन|वान कि मुन]]
| birth_date    = {{Birth date|1938|04|08}}
| birth_place   = [[Kumasi]], [[Gold Coast (British colony)|Colony of the Gold Coast]], [[British Empire]]
| death_date    = {{Death date and age|2018|08|18|1938|04|8}}
| alma_mater    =[[Kwame Nkrumah University of Science and Technology]]&lt;br /&gt;[[Macalester College]]&lt;br /&gt;[[Graduate Institute of International Studies]]&lt;br /&gt;[[MIT]]
| death_place   =
| nationality   = [[घाना]]
| spouse        = नाने मारिया लागर्ग्रेन
| party         =
| religion      = इसाई (Protestant)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement' – United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archiveurl=http://archive.is/1x0Z |archivedate=13 July 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |date=12 January 2005 }}&lt;/ref&gt;
| vicepresident =
|}}

'''कोफी अट्टा अन्नान''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|k|oʊ|f|i|_|ə|ˈ|n|ɑː|n}}; जन्म ८ अप्रिल १९३८- मृत्यु १८ अगस्ट २०१८) [[घाना]]का कूटनीतिज्ञ हुन, उनी १ जनवरी १९९७ देखी ३१ डिसेम्बर २००६ सम्म संयूक्त राष्ट्र संघको सातौँ महासचिवको रूपमा सेवारत रहेका थिए । संयुक्त राष्ट्रसंघको सबैभन्दा उच्च पदमा पुग्ने उनी पहिलो अश्वेत अफ्रिकी हुन्।

अन्नान र [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]] २००१मा विकासशिल राष्ट्रहरूको सहयोगको लागि [[विश्व एड्स तथा स्वास्थ्य कोष]]को स्थापना गरे वापत प्राप्त [[नोबेल पुरस्कार|नोवल पुरस्कार]]मा सह-प्राप्तकर्ता भए।

== बाल्यकाल तथा शिक्षा ==
कोफी अन्नानको जन्म घानाको कुमासीको कोफान्ड्रोस भागमा भएको थियो, जुन पछि गोल्ड कोस्टको ब्रिटिश बस्ती भयो। उनको जुम्ल्याहा जन्म भएको थियो जुन घानी संस्कृतिमा सम्माननिय हुन्छ। उनकी जुम्ल्याहा दिदी एफुआ अट्टा अन्नानको १९९१मा मृत्यू भयो। उनीहरूको बीचको संयूक्त नाम &quot;अट्टा&quot;को अर्थ [[फान्टे भाषा|फान्टे]] र [[आकन भाषा|आकन]] भाषामा &quot;जुम्ल्याहा&quot; हुन्छ। उनीहरू दुवैको जन्म राज्यको कुलिन परिवारहरू मध्य  एकमा भएको थियो, उनीहरूका हजुरबुवा र काकाहरू [[आदिवासी समुदाय]] प्रमूख थिए।&lt;ref&gt;[http://www.williamshawcross.com/index.php?page=annan &quot;Kofi Annan – The Man To Save The World?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114194400/http://www.williamshawcross.com/index.php?page=annan |date=2014-01-14 }}, ''Saga Magazine'', November 2002&lt;/ref&gt;

कोफी अन्नानले १९५४ देखि १९५७ सम्म्म [[केप कोस्ट]]मा १८७० तिर स्थापना भएको मेथोडिस्ट [[आवासिय विद्यालय]] एलाईट म्फान्टसिपिम विद्यालयमा अध्ययन गरे। १९५७मा अन्नानले स्नातक तह पास गरेकै वर्ष घाना ब्रिटेनबाट स्वतन्त्र भएको थियो। १९५८मा उनले कुमासी कलेज अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी ( हालको क्वामे क्रुमाह कलेज अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी, घाना)मा अर्थशास्त्र विषयको अध्ययन शुरू गरे।

== करियरको प्रारम्भ ==

== [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को महासचिव ==
उनी महासचिव हुँदा २००३ मा अमेरिकाले सञ्चालन गरेको [[इराक युद्ध]]को विरोध गरेका थिए ।कोफी अन्नानले राष्ट्र सङ्घीय बडापत्रको विपरीत अमेरिकाले इराकमा आक्रमण गरेको अभिव्यक्ति दिँदै आएका थिए । शान्ति स्थापनाका लागि  उनले गरेको कामलाई सम्मान गर्दै  सन् २००१ को [[नोबेल शान्ति पुरस्कार|नोवेल शान्ति पुरस्कार]] दिइएको थियो।&lt;ref&gt;पूर्व महासचिव कोफी आननको निधन https://www.bbc.com/nepali/news-45233417&lt;/ref&gt;

== अवकास पछि ==
राष्ट्रसंघको महासचिवबाट अवकास पाएपछि उनलाई [[सिरियाली गृहयुद्ध]]को क्रममा सिरियामा शान्तिका लागि विशेष दुतका रूपमा पठाएको थियो ।&lt;ref&gt;संयुक्त राष्ट्र संघका पूर्व महासचिव कोफी अन्नानको निधन http://www.nayapatrikadaily.com/2018/08/18/84434/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819113157/http://www.nayapatrikadaily.com/2018/08/18/84434/ |date=2018-08-19 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सूची ==
{{reflist}}
{{Commonscat|Kofi Annan}}

[[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिवहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९३८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:सन् २०१८ मा मृत्यु]]</text>
      <sha1>r6bitljs2rgrmg3ynm7db0wp6r87qvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केल्यानी लेइ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50199</id>
    <revision>
      <id>1369332</id>
      <parentid>1364607</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6968" sha1="rhn6m0f12ne7wm73h77hg3wvr96n0se" xml:space="preserve">{{Orphan|date=सेप्टेम्बर २०१२}}

{{Infobox adult biography
| name            = केल्यानी लेइ 
| image           = Kaylani_Lei_2011.jpg
| caption         = २१ सेप्टेम्बर २०११ मा लस एन्जलसमा केल्यानी लेइ
| birth_name      = एस्ली स्पेल्डिङ&lt;ref name=NZHerald2/&gt;
| birth_date      = {{Birth date|1980|8|5}}
| birth_place     = [[सिङ्गापुर|सिंगापुर]]
| death_date      =
| death_place     =
| spouse          =
| height          = {{height|ft=4|in=11}}
| weight          = {{convert|99|lbs|kg}}
| eye_color       = Brown
| hair_color      = Black
| ethnicity       = [[फिलिपिनो नागरिक|फिलिपिनो]]
| alias           = Kalani, Keilani Lei
| number_of_films = १५२ (आइएएफडी अनुसार)
| website         = [http://www.kaylanilei.net/ www.kaylanilei.net]
| spelling        = &lt;!-- US for color, UK for colour --&gt;
}}

'''केल्यानी लेइ''' (जन्म ५ अगस्ट १९८०) अमेरिकन [[अश्लील चलचित्रका कलाकार|अश्लील चलचित्र अभिनेत्री]] तथा कामोत्तेजक नर्तकी '''एस्ली स्पेल्डिङ'''&lt;ref name=&quot;NZHerald2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10596920&amp;pnum=2|title=Details emerge of former All Black's drunken crash|date=November 11, 2008|work=[[The New Zealand Herald]]|accessdate=January 25, 2010|author=Carolyne Meng-Yee|coauthors=Marina Ionesco and Rebecca Milne}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111081401/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1 |date=November 11, 2011 }}&lt;/ref&gt; को उपनाम हो । उनी हाल [[विकेड पिक्चर]]को लागि काम गर्छिन ।&lt;ref name=TVNZ&gt;{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/content/606452 |title=What's the goss? |date=August 24, 2005 |work=[[Television New Zealand]] |accessdate=October 8, 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016122917/http://tvnz.co.nz/content/606452 |date=October 16, 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NZHerald&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/column/story.cfm?c_id=1500998&amp;objectid=10379652 |title=In the women's mags: Cats are fighting and All Black sex pix are missing |date=May 1, 2006 |work=[[The New Zealand Herald]] |accessdate=October 8, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AVNInsider&gt;[http://www.avn.com/performer/profiles/32835.html AVNInsider profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928014723/http://www.avn.com/performer/profiles/32835.html |date=2008-09-28 }}. Retrieved October 2, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Independent&gt;Byron Kelleher (November 5, 2006). [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20061105/ai_n16829167 &quot;‘We're the best in the world – and now we have to prove it’&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014043038/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20061105/ai_n16829167 |date=2007-10-14 }}. ''The Independent''. Archived at FindArticles.com. Retrieved October 2, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AsianSexGazette&gt;Dale Granger (August 24, 2005). [http://www.asiansexgazette.com/asg/southeast_asia/southeast06news16.htm &quot;Top Asian porn star finds love in the All Blacks&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013121916/http://asiansexgazette.com/asg/southeast_asia/southeast06news16.htm |date=2007-10-13 }}. ''[[Asian Sex Gazette]]''. Retrieved October 2, 2007.&lt;/ref&gt;

==व्यक्तिगत जीवन==
केल्यानी लेइको  [[न्युजिल्यान्ड|न्युजिल्याण्ड]]का [[रग्बी युनियन]] [[स्क्रम-हाफ (रग्बी युनियन)|हाफब्याक]] [[बाइरन केलेहर]]&lt;ref name=&quot;TVNZ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NZHerald&quot; /&gt; सँग २००५ देखि २००६ सम्म सम्बन्ध थियो । उनी केलेहरसँग २००६ सम्म न्युजिल्याण्डमा बस्थिन ।

== अवार्डहरू ==
*२००८ नाइटमुभ्स एडल्ट इन्टरटेन्टमेन्ट अवार्ड – बेस्ट फेमेल पर्फर्मर (एडिटर्स च्वाइस)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://business.avn.com/articles/32841.html |title=NightMoves Crowns 16th Annual Award Winners |accessdate=October 15, 2008 |author=David Sullivan |date=October 14, 2008 |publisher=AVN.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227051534/http://business.avn.com/articles/NightMoves-Crowns-16th-Annual-Award-Winners-52771.html |date=February 27, 2012 }}&lt;/ref&gt;
*२०१० [[एभिएन पुरस्कार|एभिएन अवार्ड]] – उत्कृष्ट सामुहिक यौन दृश्य – ''२०४०''&lt;ref name=avn10win&gt;{{cite web |title=2010 AVN Award Winners Announced |publisher=AVN.com |url=http://business.avn.com/articles/37142.html |date=January 10, 2010 |accessdate=January 10, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113093712/http://business.avn.com/articles/37142.html |date=January 13, 2010 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सूची==
{{reflist}}

==बाहिरी लिङ्कहरू==
{{Commons category|Kaylani Lei}}

*{{myspace|kaylanixxx}}
*{{twitter|kaylani_lei}}
* {{IMDb name|1360099|Kaylani Lei}}
* {{iafd name|id=KeilaniLei|gender=female|name=Kaylani Lei}}
* {{afdb name|id=30036|gender=female|name=Kaylani Lei}}
* [http://www.wickedpictures.com/tour/?action=profile&amp;model_id=708 Kaylani Lei Bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022031340/http://www.wickedpictures.com/tour/?action=profile&amp;model_id=708 |date=2011-10-22 }} at Wicked Pictures

{{Commonscat|Kaylani Lei}}

{{Persondata
| NAME              = Lei, Kaylani
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = American pornographic actress
| DATE OF BIRTH     = August 5, 1980
| PLACE OF BIRTH    = [[Singapore]]
| DATE OF DEATH     =
| PLACE OF DEATH    =
}}
{{DEFAULTSORT:Lei, Kaylani}}
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी महिला कामुक नर्तकहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म]]
[[श्रेणी:एभिएन पुरस्कार विजेताहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]


{{porn-actor-stub}}</text>
      <sha1>rhn6m0f12ne7wm73h77hg3wvr96n0se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इन्टरनेट सोसाइटी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53718</id>
    <revision>
      <id>1369307</id>
      <parentid>1357265</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11188" sha1="i04wa92q0zzwwnznottbym0qns70wde" xml:space="preserve">{{Orphan|date=मे २०१३}}

'''इन्टरनेट सोसाइटी''' [[:en:Internet Society|Internet Society(ISOC)]] इन्टरनेट सेवाग्राहीहरूको साझा संस्था हो। यसको स्थापना स्वायत्त, गैरराजनीतिक, गैरनाफामुखी र सेवामुलक संस्थाका रूपमा सन् १९९२मा भएको हो।

इन्टरनेट सोसाइटी ग्लोबलको नेपाल च्याप्टरको रूपमा [[इन्टरनेट सोसाइटी नेपाल]] कार्यरत छ।

इन्टरनेट सोसाइटी इन्टरनेट प्रविधिमा विश्वमा भैरहेका विकास तथा परिवर्तनहरूको सन्दर्भमा वहश, छलफल, अनुसन्धान तथा चर्चा गर्ने गर्दछ।

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

==बाह्य सूत्र==
* [http://www.internetsociety.org www.internetsociety.org]
* [http://www.isoc.net.np/ आधिकारिक वेवसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209011110/http://www.isoc.net.np/ |date=2013-02-09 }}
* [http://www.isoc.org/internet/history/ietfhis.shtml IETF and ISOC] by [[Vint Cerf]]

==च्याप्टरहरू==
इन्टरनेट सोसाइटीका विश्वभर विभिन्न देशमा च्याप्टर रहेका छन्। जुन् अङ्ग्रेजी अक्षरको वर्णानुक्रममा तल उल्लेख गरिएको छ।
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: २;&quot;&gt;
*[http://www.isoc.org.ar Capitulo Argentino de Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910205510/http://www.isoc.org.ar/ |date=2012-09-10 }} - Argentina
*[http://www.isoc.am ISOC-AM] - Armenia
*[http://www.isoc-au.org.au ISOC-AU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517031917/http://isoc-au.org.au/ |date=2014-05-17 }} - Australia
*[http://www.bis.org.bh Bahrain Internet Society Chapter] - Bahrain
*ISOC BD - Bangladesh
*[http://www.isoc-ecc.org ISOC European Chapters Coordinating Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830210034/http://www.isoc-ecc.org/ |date=2018-08-30 }} - Barcelona - Europe
*[http://www.internetsociety.be ISOC Belgium vzw] - Belgium
*[http://www.wallonie-isoc.org ISOC Wallonie] - Belgium - Wallonia
*[http://www.isoc.bj ISOC BJ] - Benin
*[http://www.isoc.org.br ISOC BR] - Brazil
*[[Internet Society - Bulgaria]]
*[http://www.isoc.bi ISOC BI] - Burundi
*ISOC Cambodia - Cambodia
*ISOC Cameroon - Cameroon
*ISOC Canada - Canada - National
*[http://www.isocquebec.org ISOC Quebec] - Canada - Québec
*[http://www.isoctoronto.org ISOC Toronto] - Canada - Toronto
*ISOC Colombia - Colombia
*ISOC CG - Congo
*ISOC DRC - Democratic Republic of the Congo
*[http://www.isoc.dk ISOC DK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217210618/http://www.isoc.dk/ |date=2006-02-17 }} - Denmark
*[http://www.isoc.org.ec ISOC EC] - Ecuador
*[http://www.ise.org.eg ISOC EG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425024909/http://www.ise.org.eg/ |date=2009-04-25 }} - Egypt
*[http://www.isoc-e.org ISOC England] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130318215633/http://isoc-e.org/ |date=2013-03-18 }} - ISOC UK - England
*[http://www.isoc.fi ISOC Finland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222071543/http://www.isoc.fi/ |date=2013-02-22 }} - Finland
*[http://www.isoc.fr ISOC FR] - France
*[http://www.isoc-gal.org ISOC-GAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723173524/http://www.isoc-gal.org/ |date=2017-07-23 }} - Galicia (Spain)
*ISOC GM - Gambia
*ISOC GE - Georgia
*[http://www.isoc.de/ ISOC DE] - Germany
*ISOC Ghana - Ghana
*[http://www.isoc.gr ISOC GR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308093436/http://www.isoc.gr/ |date=2010-03-08 }} - Greece
*[http://www.isoc.hk ISOC Hong Kong] - Hong Kong
*[http://www.isoc-hu.hu/ Hungary Chapter of ISOC (MITE)] - Hungary
*Delhi Chapter of the Internet Society - India - Delhi
*[http://www.isocindiachennai.org India Chennai Chapter of the Internet Society] - India - Chennai
*[http://www.isocindiakolkata.in India Kolkata Chapter of the Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222055926/http://www.isocindiakolkata.in/ |date=2013-02-22 }} - India - Kolkata
*[http://www.isocbangalore.org India Bangalore Chapter of the Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402210657/http://www.isocbangalore.org/ |date=2013-04-02 }} - India - Bangalore
*[http://ireland.isoc.org Irish Chapter of ISOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025211542/http://ireland.isoc.org/ |date=2006-10-25 }} - Ireland
*[[Israel Internet Association]] ([http://www.isoc.org.il/index_eng.html ISOC IL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825161825/http://www.isoc.org.il/index_eng.html |date=2012-08-25 }}) - Israel
*[http://www.isoc.it Società Internet] - Italy
*[http://www.iajapan.org ISOC JP] - Japan
*[http://kr.isoc.org ISOC KR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416080115/http://kr.isoc.org/ |date=2007-04-16 }} - Korea (Republic of)
*[[ISOC Luxembourg]] - Luxembourg
*[http://www.isoc.my ISOC MY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323132510/http://www.isoc.my/ |date=2013-03-23 }} - Malaysia
*ISOC Mali - Mali
*[http://www.isoc-mu.org ISOC MU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619204606/http://isoc-mu.org/ |date=2017-06-19 }} - Mauritius
*[http://www.isocmex.org.mx/ Sociedad Internet de Mexico] - Mexico
*[http://www.isoc-mu.org ISOC-MU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619204606/http://isoc-mu.org/ |date=2017-06-19 }} - Mauritius
*[http://www.misoc.ma/ MISOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206174439/http://www.misoc.ma/ |date=2013-02-06 }} - Morocco
*[http://www.isoc.net.np ISOC Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209011110/http://www.isoc.net.np/ |date=2013-02-09 }} - Nepal
*[http://isoc.nl ISOC NL] the Netherlands
*ISOC NE - Niger
*[http://www.isocnig.org.ng ISOC NG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402202725/http://www.isocnig.org.ng/ |date=2013-04-02 }} Nigeria
*[http://www.isocdisab.org Disability &amp; Special Needs Chapter of ISOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117021213/http://www.isocdisab.org/ |date=2018-11-17 }} - Non Geographic - Disability &amp; Special Needs
*ISOC NO - Norway
*[[PICISOC]] - Pacific Islands
*[http://www.isocpk.org ISOC PK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220092518/http://www.isocpk.org/ |date=2014-12-20 }} - Pakistan
*ISOC PS - Palestine
*[http://www.isoc.pe ISOC Peru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222073033/http://www.isoc.pe/ |date=2013-02-22 }} - Peru
*ISOCCP - Philippines
*[http://www.isoc.org.pl ISOC PL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122174627/http://www.isoc.org.pl/ |date=2013-01-22 }} Poland
*[http://www.isoc.pt ISOC PT] Portugal
*[http://www.isocpr.org ISOC PR] - Puerto Rico
*[http://www.isoc.org.pl ISOC Polska] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122174627/http://www.isoc.org.pl/ |date=2013-01-22 }} - Poland
*[http://www.isoc.ro/ ISOC RO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514190733/http://www.isoc.ro/ |date=2007-05-14 }} Romania
*Saudi Arabian Chapter of the Internet Society - Saudi Arabia
*[http://scotland.isoc.org Scottish Chapter of the Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010925180830/http://scotland.isoc.org/ |date=2001-09-25 }} - Scotland - UK
*ISOC SN - Senegal
*[http://www.isoc-srbija.org ISOC Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152458/http://isoc-srbija.org/ |date=2014-12-17 }} - Serbia
*[http://www.sierravisions.org/isocsl/ ISOC SL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228174238/http://www.sierravisions.org/isocsl/ |date=2010-02-28 }} - Sierra Leone
*[http://www.isoc-drustvo.si ISOC SI] - Slovenia
*[http://isoc.org.za ISOC-ZA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402210658/http://www.isoc.org.za/ |date=2013-04-02 }} - South Africa
*[http://www.isoc-es.org ISOC-ES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617134745/http://www.isoc-es.org/ |date=2013-06-17 }} - Spain
*[http://www.isocanda.org/ ISOC ANDA] - Spain - Andalucia
*AS ISOC - Spain - Asturia
*[http://www.unizar.es/isocara/ Aragonese Chapter of the Internet Society] - Spain - Aragon
*[http://www.isoc.cat ISOC CAT] - Spain, Andorra and France - Catalan Chapter
*[http://www.isoc-gal.org ISOC GAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723173524/http://www.isoc-gal.org/ |date=2017-07-23 }} - Spain - Galicia
*Madrid Chapter of the Internet Society - Spain - Madrid
*[http://www.isoc.sd Sudan Chapter of the Internet Society (SIS)]{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Sudan
*[http://www.isoc.se ISOC-SE] - Sweden
*[http://www.isoc.ch/ ISOC-CH] - Switzerland
*[http://www.isoc.org.tw/ ISOC TW] - Taiwan
*[http://www.isoc-th.org ISOC TH] - Thailand
*[http://www.isoc.tt ISOC-TT] - TRINIDAD AND TOBAGO
*[http://www.isoc.org.tn ISOC TN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815164827/http://isoc.org.tn/ |date=2013-08-15 }} - Tunisia
*[http://www.isoctr.org Istanbul-Turkey chapter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030120828/http://www.isoctr.org/ |date=2016-10-30 }} - Turkey - Istanbul
*Ugandan Chapter of the Internet Society - Uganda
*ISOC UAE - United Arab Emirates
*[http://www.isoc.org.uy Capitulo Uruguay de Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402172738/http://www.isoc.org.uy/ |date=2013-04-02 }} - Uruguay
*[http://www.isoc-chicago.org Chicago Chapter of the Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005060443/http://www.isoc-chicago.org/ |date=2012-10-05 }} - USA - Chicago
*ISOC Hawaii - USA - Hawaii
*[http://www.isoc-la.org ISOC Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125140125/http://www.isoc-la.org/ |date=2021-01-25 }} - USA - Los Angeles
*ISOC NJ - USA - New Jersey
*[http://www.isoc-ny.org ISOC NY] - USA - New York Metropolitan Area
*[http://www.salsa.net South Central Texas Chapter] - USA - Texas
*[http://www.dcisoc.org Washington DC Chapter of Internet Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126112059/http://www.dcisoc.org/ |date=2010-01-26 }} - USA - Washington
*ISOC VE - Venezuela
&lt;/div&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[Jonathan B. Postel Service Award]]
{{कमन्सश्रेणी|Internet Society}}

[[श्रेणी:सूचना प्रविधि]]
[[श्रेणी:इन्टरनेट]]
[[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू]]</text>
      <sha1>i04wa92q0zzwwnznottbym0qns70wde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दीपिका पादुकोण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61709</id>
    <revision>
      <id>1369387</id>
      <parentid>1368956</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52576" sha1="l44xen36ms4x0acr4qha302glx9qwkp" xml:space="preserve">{{विशेष लेख|व्यक्तित्व}}
{{Infobox person
| name = दीपिका पादुकोण&lt;br&gt;({{en|Deepika Padukone}})
| image = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| imagesize = 
| caption = सन् २०१८ मा पादुकोण
| birth_date = {{birth date|1986|1|5}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Happy 27th b'day Deepika Padukone|trans-title=दीपिका पादुकोण को 27वाँ जन्मदिन मुबारक हो|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130107224248/http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html |date=2013-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|trans-title=जीवनी: दीपिका पादुकोण|date=2012-07-23|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=2014-12-31 }}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[कोपनहेगन]], [[डेनमार्क]]
| occupation = अभिनेत्री
| years_active = २००४–वर्तमान&lt;ref name=&quot;summer&quot;&gt;{{cite web|last=मेनन|first=सिता|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer |trans-title = इस गर्मी में सफेद जाओ |accessdate=13 अगस्त 2013|date=2005-04-21|work=[[रीडिफ.कॉम]]}}&lt;/ref&gt;
| spouse = रणवीर सिंह&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/deepika-padukone-ranveer-singh-are-married-now-wedding-ceremony-ends-in-italy/story-OrrIJnMvTwI1wSwl7JbWqM.html|title=Deepika Padukone, Ranveer Singh are married now, wedding ceremony ends in Italy|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;
| height = {{height|ft=5|in=8}} &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celebheightweight.com/2014/11/deepika-padukone-height-weight-bra-size-shoe-size-body-measurements-waist-hips/|title=Deepika Padukone Height, Weight, Bra Size, Shoe Size, Body, Measurements, Waist, Hips|publisher=Celebrity Measurements|date= |accessdate=2015-09-27}}&lt;/ref&gt;
}}
'''दीपिका पादुकोण''' ({{IPA-hns|d̪iːpɪkaː pəɖʊkoːɳ|उच्चारण}}; जन्म ५ जनवरी १९८६) एक भारतीय अभिनेत्री एवं मोडल हुन्। उनी बलिउड चलचित्र उद्योगकी सबैभन्दा चर्चित अभिनेत्रीहरू मध्ये एक र सर्वाधिक पारिश्रमिक लिने भारतीय महिला अभिनेत्रीमा पर्छिन्। उनले आफ्नो जीवनयात्रा [[बलिउड]]मा स्थापित गरिसकेकी छिन् र हालसम्म दुई [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरिसकेकी छिन्।

पादुकोण, ब्याडमिन्टन खेलाडी [[प्रकाश पादुकोण]]की छोरी हुन। उनको जन्म [[कोपनहेगन]]मा भएको हो र हुर्काई [[बेङ्गलोर]]मा भएको हो। बाल्यवस्थामा उनले राष्ट्रियस्तरको ब्याडमिन्टन च्याम्पियनसिप खेलेकी छन् तर फेसन मोडल बन्नका लागि उनले ब्याडमिन्टन खेल छाडेकी थिइन्। मोडलिङ क्षेत्रबाट प्रवेश गरेकी उनले चाँडै चलचित्रमा अभिनय गर्ने अवसर प्राप्त गरिन्। सन् २००६ मा [[कन्नड चलचित्र]]  ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''मा मुख्य भूमिकामा उनले चलचित्र जगतमा पदार्पण गरिन्। पादुकोण त्यसपछि दोहोरो भूमिकामा उनको पहिलो बलिउड ब्लकबस्टर सन् २००७ मा प्रदर्शित ''[[ओम शान्ति ओम]]''बाट गरिन् जसले उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिलाएको थियो। पादुकोणद्वारा अभिनित ''[[लभ आज कल]]'' (२००९) र ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'' (२०१०) चलचित्रमा गरिएको दमदार अभिनयको लागि उनले निकै चर्चा कमाइन्। साथै त्यसै समयमा उनीद्वारा अभिनित ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) र हाँस्य चलचित्र ''[[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]]'' (२०१०) चलचित्रले नकारात्मक समीक्षा पाएको थियो।

सन् २०१२ मा प्रदर्शित बक्स अफिस हिट ''[[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]]'' चलचित्रले उनको अभिनय यात्रामा आयाम त थप्यो नै उनको अभिनयलाई सम्मान प्रदान गर्दै विभिन्न पुरस्कार समारोहमा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि नामाङ्कन समेत गराएको थियो। त्यसपछि उनी ''[[ये जवानी है दीवानी]]'' (२०१३), ''[[चेन्नई एक्सप्रेस]]'' (२०१३) र ''[[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इयर]]'' (२०१४) जस्ता हाँस्य चलचित्र जुन [[सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने भारतीय चलचित्रहरू|सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने बलिउड चलचित्र]] रहेका थिए त्यस्ता चलचित्रमा मुख्य महिला पात्रको अभिनय गरेर बलिउडमा आफ्नो स्थान जमाइन्। उनले सन् २०१३ मा ''[[गोलियों की रासलीला राम-लीला]]'' नामक चलचित्रमा दमदार अभिनय गरेर [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]] जितेकी थिइन्।

अभिनय क्षेत्र बहेक पादुकोण रङ्गमञ्चमा भाग लिने गरेकी छिन् साथै उनले एक भारतीय पत्रिकाको लागि लेख समेत लेखिसकेकी छिन्। यस बाहेक उनले विभिन्न ब्रान्ड र उत्पादनको लागि स्थायी रूपमा विज्ञापन गर्ने गरेकी छिन्। महिलाको हक तथा अधिकारको लागि पनि उनले बेला बखत आवाज उठाउने गरेकी छिन्।

== व्यक्तिगत जीवन र मोडलिङ करियर==
दीपिका पादुकोणको जन्म ५ जनवरी १९८६ मा [[डेनमार्क]]को [[कोपनहेगन]]मा भएको हो। उनको जन्म [[कोङ्कणी भाषा|कोंकणी]] भाषी परिवारमा भएको हो।&lt;ref name=&quot;bio1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|accessdate=6 August 2013|date=23 July 2012|work=Hindustan Times|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archivedate=31 December 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=31 December 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|accessdate=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx |date=21 August 2013 }}&lt;/ref&gt; उनको बुवा, [[प्रकाश पादुकोण|प्रकाश]], एक भूतपूर्व अन्तर्राष्ट्रियस्तरका सम्मानित ब्याडमिन्टन खेलाडी थिए। उनकी आमा उज्जाला एक यात्रु एजेन्ट थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=The Star|date=4 August 2008|accessdate=29 August 2013}}{{subscription required|via=Highbeam}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html |date=10 June 2014 }}&lt;/ref&gt; उनकी कान्छी बहिनी अनिसा गोल्फ खेलाडी हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika’s link-ups don’t bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|accessdate=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry |date=6 January 2014 }}&lt;/ref&gt; उनको हजुरबुवा रमेश मैसुर ब्याडमिन्टन सङ्घका प्रशासक थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|accessdate=3 August 2015}}&lt;/ref&gt; पादुकोण जब एक वर्षकी थिइन् त्यस समय उनको परिवार [[भारत]]को [[बेङ्गलोर]] बसाइसराई गरे ।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|accessdate=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt; उनले बेङ्गलोरको [[सोफिया उच्च विद्यालय]]बाट प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् र प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको अध्ययन [[माउन्ट कार्मेल कलेज, बेङ्गलोर|माउन्ट कार्मेल कलेज]]बाट गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|publisher=Rediff.com|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; उनी मानविकी संकाय अन्तर्गत [[समाजशास्त्र]] विषयमा [[स्नातक तह|स्नातक]] तहको पढाइ गर्न [[इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय खुल्ला विश्वविद्यालय]]मा भर्ना भइन् तर पछि उनले समयको व्यस्तता तथा मोडलिङ गर्ने समयको अनियमितताले पढाइ स्थगन गरिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|accessdate=6 August 2013|date=30 December 2007|archiveurl=|archivedate=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;

[[File:Padukone with family.jpg|thumb|left|upright=1.3|alt=Deepika Padukone is posing with her father, mother and sister|सन् २०१४ को [[५९औं फिल्मफेयर पुरस्कार]] समारोहमा दीपिका पादुकोण आफ्नो अभिभावक तथा बहिनीसँग]]
पादुकोण बच्चा हुँदा कठिन सामाजिक अवस्था स्वीकार गरिन् जसले गर्दा उनको धेरै साथीहरू थिएनन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; उनको जीवनको लक्ष्य ब्याडमिन्टन थियो, जुन उनले युवा उमेरदेखि नै प्रतिस्पर्धात्मक तरिकाले खेल्ने गर्थिन्। सन् २०१२ को एक अन्तरवार्तामा पादुकोणले आफ्नो दिनचर्याको बारेमा भनेकी थिइन् &quot;म सधैँ बिहान ५ बजे उठ्थेँ र शारीरिक कसरत गर्न जान्थे, विद्यालय जान्थे, ब्याडमिन्टन खेल्न जान्थे, आफ्नो गृहकार्य गर्थें र सुत्न जान्थेँ।&quot;&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; पादुकोणले विद्यालय अवधिमा ब्याडमिन्टनमा आफ्नो जीवन बनाउन जारी राखिन् र राष्ट्रियस्तरको च्याम्पियनसिपमा भाग लिइन्। उनले राज्यस्तरका बेसबल प्रतियोगितामा पनि आफ्नो सहभागिता जनाइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Banerjee|first=Soumyadipta|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-was-a-state-level-baseball-player-deepika-padukone-1349480|title=I was a state level baseball player: Deepika Padukone|work=Daily News and Analysis|accessdate=3 August 2013|date=18 February 2010}}&lt;/ref&gt; शिक्षा तथा खेल करियरमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित राखिरहेकै बेला पादुकोणले बाल कलाकारको रूपमा समेत कार्य गरिन्। उनी ८ वर्षको उमेरमा एक दुई विज्ञापन अभियानमा देखा परिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101100100.htm|title=The long and short of the ramp|work=The Hindu|accessdate=3 August 2013|date=11 August 2004}}&lt;/ref&gt; १० कक्षामा अध्ययन गर्दा उनले आफ्नो ध्यान परिवर्तन गरी फेसन मोडल बन्ने निर्णय गरिन्। &lt;ref name=&quot;model&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/613309.cms|title=Smash hit on the ramp|work=The Times of India|first=Asha|last=Chowdary|accessdate=3 August 2013|date=13 April 2004}}&lt;/ref&gt; सन् २००४ मा उनले [[प्रसाद बिडापा]]को संरक्षणमा पूर्ण समय मोडल बन्ने कार्यमा लागिन्।&lt;ref name=&quot;model&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Malani|first=Gaurav|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film|title=Deepika Padukone not a part of race|accessdate=3 August 2013|date=7 December 2011|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194256/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film |date=28 September 2013 }}&lt;br&gt;{{cite news|last=Saran|first=Rhea|title=Venus Rising?|url=http://www.verveonline.com/30/people/verve/venus/excerpt.shtml|accessdate=7 August 2013|work=Verve (magazine)}}&lt;/ref&gt;

करियरको प्रारम्भिक चरणमा पादुकोणले लिरिल साबुनको टेलिभिजन विज्ञापनले पहिचान प्राप्त गरिन्। त्यस सँगै उनले विभिन्न ब्रान्ड तथा उत्पादनको लागि मोडलिङ गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gahlaut|first=Kanika|url=http://indiatoday.intoday.in/story/prakash-padukone-daughter-deepika-in-new-liril-soap-ad/1/196716.html|title=Making a splash|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=12 April 2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBsSbRF|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Deepika Padukone: Biography|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Deepika-Padukone.htm|publisher=[[Zee News]]|accessdate=7 August 2013}}&lt;/ref&gt; सन् २००५ मा, उनले डिजाइनर [[सुनीत वर्मा]]को लागि पहिलो पटक [[लक्मे फेसन विक]]मा भाग लिइन् र [[किङफिसर (बियर)|किङफिसर]] फेसन अवार्डमा ''मोडल अफ द इअर''को अवार्ड जित्न सफल भइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Menon|first=Sita|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer|accessdate=3 August 2013|date=21 April 2005|publisher=Rediff.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Chowdhury|first=Smita R.|title=Glamour, glitz &amp; grace|url=http://www.telegraphindia.com/1050405/asp/calcutta/story_4572605.asp|accessdate=3 August 2013|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=5 May 2005}}&lt;/ref&gt; पादुकोणको प्रसिद्धिमा त्यस समय वृद्धि भयो जब उनलाई २००६ को [[किङफिसर पात्रो|किङफिसर क्यालेन्डर]]मा स्थान दिइयो ।&lt;ref name=&quot;meet&quot;/&gt; क्यालेन्डरका डिजाइनरका रूपमा रहेका [[वेन्डेल रोड्रिक्स]]ले पादुकोणमाथि टिप्पणी गर्दै भनेका थिए &quot;[[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]]पछि हामीसँग यस्तो सुन्दर र ताजा महिला थिएन्।&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://m.indiatoday.in/story/young-achievers-deepika-padukone-ms-dhoni-to-rabbi-shergill/1/181846.html|title=Young achievers: Deepika Padukone to Aditya Mittal, MS Dhoni to Rabbi Shergill|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=20 February 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBwTlZD|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; रोड्रिक्सले उनलाई गञ्जम ज्वेलरी कक्षामा हेरेका थिए र पछि उनले म्याट्रिक्स एजेन्सीका लागि पादुकोणलाई हस्ताक्षर गर्न भ्याए।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Vasudev|first=Shefalee|title=Powder Room|url=http://books.google.com/books?id=DzdfsXQEtqoC&amp;pg=PT61|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-297-3|page=61|year=2012}}&lt;/ref&gt; २१ वर्षको उमेरमा पादुकोण [[मुम्बई]] बसाइँ सरिन् र आफ्नो काकीको घरमा बसिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; त्यसै वर्ष, उनले [[हिमेश रेशमिया]]को म्युजिक भिडियो ''नाम है तेरा'' मा काम गर्ने अवसर पाइन् र त्यसमा गरेको अभिनयले व्यापक पहिचान प्राप्त गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=17 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

पादुकोणले चाँडै चलचित्र भूमिकाको लागि प्रस्ताव प्राप्त गर्न सुरू गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The hottest heroine in Kannada cinema|url=http://www.rediff.com/movies/2006/aug/24sld1.htm|publisher=Rediff.com|date=24 August 2006|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt;  आफ्नो अभिनयलाई अझ प्रभावकारी बनाउन पादुकोणले [[अनुपम खेर]]को चलचित्र संस्थानमा अभिनय कोर्समा भर्ना भइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|title=On course: Deepika Padukone joins Anupam Kher's Film Academy|url=http://indiatoday.intoday.in/story/badminton-star-prakash-padukone-daughter-deepika-shifted-to-mumbai/1/193374.html|work=India Today|date=11 July 2005|accessdate=6 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC0HxiV|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; रेशमियाको साङ्गीतिक भिडियोमा निर्देशक [[फराह खान]]ले पादुकोणको अभिनय हेरेकी थिइन् जसले गर्दा उनले पादुकोणलाई आफ्नो चलचित्र [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]]मा अभिनेत्रीको रूपमा चयन गरिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;meet&quot;/&gt;

==अभिनय करियर==

===चलचित्र सुरूवात र सफलता (२००६–०९)===
पादुकोणले सन् २००६ मा आफू [[इन्द्रजीत लङ्केश]]को निर्देशनमा [[कन्नड चलचित्र]] ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''बाट अभिनय क्षेत्रमा प्रवेश गर्न लागेको बताएकी थिइन्। &lt;ref name=&quot;meet&quot;&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Meet Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/2006/mar/14sd1.htm|publisher=Rediff.com|date=14 March 2006|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; उक्त रोमान्टिक हाँस्य चलचित्र [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु चलचित्र]] ''[[मनमधुदु]]''को रूपान्तरण रहेको थियो र पादुकोणलाई शीर्ष भूमिकामा अभिनेता [[उपेन्द्र (अभिनेता)|उपेन्द्र]]सँग तय गरिएको थियो । पादुकोण अभिनित कन्नड चलचित्रले उच्च व्यापारिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kumar|first=S.S|title=Ramya in a rush|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/ramya-in-a-rush/article3230859.ece|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Hindu|date=29 September 2006}}&lt;/ref&gt; [[रिडिफ.कम]]का आरजी विजयसारथीले पादुकोणको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै उनलाई ''आत्मीय दृश्यमा अझ बढी काम गर्नुपर्छ'' भनी थपेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|publisher=Rediff.com|date=15 September 2006|accessdate=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;

सन् २००६ को अन्तसम्ममा फराह खानको ''ह्याप्पी न्यू इअर'' को काम रोकियो र खानले [[पुनर्जन्म]]को कथामा आधारित नाटकीय चलचित्र ''[[ओम शान्ति ओम]]'' (२००७) को लागि पादुकोणलाई चलचित्रमा लिने निर्णय गरिन्। &lt;ref&gt;{{cite web|title='I was pulling SRK's hair out!'|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/10fchat.htm|publisher=Rediff.com|date=10 December 2007|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[बलिउड|हिन्दी चलचित्र उद्योग]]को पृष्ठभूमिमा तैयार पारिएको यस चलचित्रले सन् १९७० ताका सङ्घर्षरत् अभिनेताको कथा भन्दछ जो आफ्नो प्रेमिकाको हत्याको साक्षी भएर मर्छ र उसको प्रेमिकाको हत्याको बदला लिन पुनर्जन्म लिन्छ। यस चलचित्रको नायकको रूपमा [[साहरुख खान|शाहरूख खान]] एक समर्थकको भूमिकामा रहेका थिए भने पादुकोण दोहोरो भूमिकामा थिइन्।{{mdash}} पहिलो भूमिका शान्तिप्रिया, १९७० को शीर्ष अभिनेत्रीको रूपमा र पछि स्यान्डी, एक इच्छुक अभिनेत्रीको भूमिकामा रूपमा रहेकी थिइन्। उनले भनिन्, &quot;म शाहरूखलाई चलचित्रमा हेरेर ठूली भएकी हुँ र वहाँको म सधैँ अनुशरण गर्थें। वहाँसँग काम गरेर&amp;nbsp;... म ज्यादै खुसी महसुस गरिरहेकी छु। साथै फराहलाई पनि धन्यवाद दिन चाहन्छु जसले म माथि भरोसा गरेर वहाँसँग मलाई काम गर्ने मौका दिइन्।&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ray|first=Sarit|title=I'm a shy person: Deepika|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=2 November 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194317/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt; आफ्नो भूमिकाको तयारीको लागि पादुकोणले विभिन्न अभिनेत्रीहरू [[हेलन (अभिनेत्री)|हेलन]] र [[हेमा मालिनी]]को शारीरिक हाउभाउ पढ्न चलचित्र हेरिन्। जुन आजभोलिको अभिनेत्रीभन्दा ''ज्यादै भिन्न'' र ''अधिक मनोरम'' भएको महसुस गरिन ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Thakur|first=Shweta|title=I saw Hema Malini films for '70s look: Deepika|date=17 November 2007|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx|work=Hindustan Times|accessdate=10 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005230414/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx |date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt; तर, उनको आवाज भने आवाज कलाकार [[मोना घोष शेट्टी]]द्वारा स्वराङ्कित थियो ।&lt;ref name=&quot;mona dub&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan|title=Why is Deepika's Hindi in Kochadaiiyaan dubbed?|work=The Times of India|date=2 January 2013|accessdate=3 January 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105062349/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan |date=5 January 2014 }}&lt;/ref&gt; चलचित्रमा रहेको एक गीत ''धुम ताना'' मा पादुकोण भारतीय शास्त्रीय नृत्यकर्ताको रूपमा आफुलाई ढालेर नृत्य गरिन्। वर्षको चर्चित गीतहरू मध्ये एक साबित भएपछि [[डोर्लिङ किन्डर्सले]]ले भने पादुकोणले दर्शकलाई आफ्नो ''हस्त मुद्रा'' नृत्यले मन्त्रमुग्ध पार्न सफल भइन्।&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Book of Dance|url=http://books.google.com/books?id=EzKmKyugOjkC&amp;pg=PA113|date=3 September 2012|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=978-1-4093-2237-5|page=113}}&lt;/ref&gt; ''ओम शान्ति ओम'' सन् २००७ को व्यावसायिक सफल चलचित्र बन्न सफल रहयो र चलचित्रले विश्व्यापी {{INRConvert|1.49|b}} कारोबार गरेको थियो ।&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=13 October 2013|date=11 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205213224/http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat= |date=5 February 2012 }}&lt;/ref&gt; [[बलिउड हङ्गामा]]का [[तरण आदर्श]]ले चलचित्रको समिक्षा गर्दै ''दीपिकाको अभिनयमा एउटा उत्कृष्ट अभिनेत्रीसँग हुनुपर्ने सबै कला भएको भनि भनेका थिए'' ।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=18 December 2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBYXxYy|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[फिल्मफेयर पुरस्कार]]को वार्षिकोत्सवमा पादुकोणलाई सन् २००८ मा [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिइएको थियो र [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री]] श्रेणीको लागि नामाङ्कन गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;heroine&quot;&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/top-actresses-of-bollywood-ever/9/7051.html#photo35|title=Top heroines of Bollywood|accessdate=19 July 2013|date=10 May 2013|work=India Today|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC4LXB6|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:Padukone in 2009.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Deepika Padukone is smiling away from the camera|पादुकोण ''[[लभ आज कल]]'', २००९ को पहिलो दृश्य समारोहमा]]

बलिउड हङ्गामाले ''ओम शान्ति ओम'' को सफलताले पादुकोणको अभिनय करियरमा आयाम थपेको एक रिपोर्टमा उल्लेख गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tuteja|first=Joginder|title=Exploring the Box Office journey of Deepika Padukone&amp;nbsp;– Part 1|date=2 August 2013|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5321|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=10 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBdY9Zu|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; उनले यो सफलतालाई आफ्नो अर्को चलचित्रमा गायत्री (रणवीर कपुरको प्रेमिका)को भूमिकामा एक अस्ट्रेलियाली विद्यार्थी जो क्याब चालकको रूपमा [[यश राज फिल्म्स|यशराज फिल्म्स]]को हाँस्य रोमान्टिक चलचित्र ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) मा अभिनय गरिन्। यो चलचित्रले व्यावसायिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno scores at box office|url=http://www.rediff.com/movies/2008/aug/18box.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=20 April 2013}}&lt;/ref&gt; तर ''[[आउटलुक (पत्रिका)|आउटलुक]]'' को नम्रता जोशीले पादुकोणको अभिनयलाई सन्तोषजनक नभएको बताएकी थिइन्।।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|accessdate=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBjSin0|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;

सन् २००९ को पहिलो चलचित्रको रूपमा पादुकोण र [[अक्षय कुमार]]द्वारा [[निखिल आडवाणी]]को निर्देशनमा कुङ फु हाँस्य कथानक चलचित्र ''[[चाँदनी चौक टु चाइना]]'' रहेको थियो जसमा पादुकोणले भारतीय-चिनियाँ दिदी बहिनीको दोहोरो भूमिका निभाएकी थिइन्। [[वार्नर ब्रोज]]द्वारा निर्माण गरिएको यो चलचित्रले हिन्दी चलचित्रको इतिहासमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सबैभन्दा बढी सिनेमाघरमा प्रदर्शित गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Anderson|first=Jason|title=Chandni Chowk to China: Kung fusion hustle|url=http://www.thestar.com/entertainment/2009/01/16/chandni_chowk_to_china_kung_fusion_hustle.html|work=[[Toronto Star]]|date=16 January 2009|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; पादुकोणले आफ्नो भूमिकको लागि जापानी मार्सल आर्ट्स [[जुजुत्सु]]बाट सिखेकी थिइन् र आफ्नो सबै आक्रमक दृश्य आफैंले गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Deepika's unbelievable stunt!|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/nov/26slid1-deepika-unbelievable-stunt.htm?zcc=rl|publisher=Rediff.com|date=26 November 2008|accessdate=3 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lalwani|first=Vickeya|title=Yes, I'm dating Ranbir: Deepika|date=15 March 2008|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj|work=The Times of India|accessdate=3 September 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012195823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj |date=12 October 2013 }}&lt;/ref&gt; तर अपेक्षा गरिएको ठिक विपरित यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|554.7|m}} कमाइ गर्न सक्यो जबकि यस चलचित्रको निर्माण लागत {{INRConvert|800|m}} थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&amp;catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|publisher=Box Office India|accessdate=11 November 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU%3D |date=2 June 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|accessdate=6 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng |date=5 March 2016 }}&lt;/ref&gt; चलचित्र विश्लेषकहरूले पादुकोणको अभिनयलाई सामान्यत मन पराएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Strout|first=Justin|title=Ham Samurai|date=15 January 2009|url=http://www2.orlandoweekly.com/film/review.asp?rid=14086|work=[[Orlando Weekly]]|accessdate=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;

त्यसै वर्ष पादुकोणले नाटकीय चलचित्र ''[[बिल्लु]]'' (''लभ मेरा हिट हिट'' नामक गीत) मा आयटम डान्स गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&amp;page=4|title=Item Number in 'Billoo Barber'|publisher=[[MSN]]|date=6 January 2009|accessdate=2 May 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314143005/http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&amp;page=4 |date=14 March 2012 }}&lt;/ref&gt; त्यस लगतै उनी [[सैफअली खान|सैफ अली खान]]सँग रोमान्टिक नाट्य चलचित्र '' [[लभ आज कल]]'' मा अभिनय गरिन् जसको कथाकार र निर्देशक [[इम्तियाज अली (निर्देशक)|इम्तियाज अली]] थिए। यस चलचित्रले युवाहरूको बदलिदो सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरेको थियो। यस चलचित्रमा पादुकोणले एक सुदृढ सोच भएकी महिला मीरा पण्डेको भूमिका चरित्रार्थ गरेकी थिइन्। यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|1.2|b}}को कारोबार गरेको थियो। ''लभ आज कल'' ले सन् २००९ को सबैभन्दा बढी पैसा कमाउने तेस्रो चलचित्रको रूपमा आफूलाई प्रमाणित गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; ''[[डेली न्यूज एन्ड एनालायसिस]]'' का अनिरूद्ध गुहाले पादुकोणको बारे उल्लेख गर्दै ''अहिलेसम्म अभिनय गरेका चार चलचित्रहरू मध्ये सबैभन्दा उत्कृष्ट प्रदर्शन '' गरेको भनी लेखेका थिए भने ''द टाइम्स अफ इन्डिया'' का बलिउड विशेशज्ञ  [[निखत काजमी]]ले पादुकोणको अभिनयलाई ''उत्कृष्ट र दृढ'' भनी व्याख्या गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guha|first=Aniruddha|title=Review: Love Aaj Kal is the perfect date movie|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-love-aaj-kal-is-the-perfect-date-movie-1278796|work=Daily News and Analysis|date=31 July 2009|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kazmi|first=Nikhat|title=Love Aaj Kal|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Love-Aaj-Kal/movie-review/4838891.cms|work=The Times of India|date=30 July 2009|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt; यस चलचित्रको लागि पादुकोणले [[५५औँ फिल्मफेयर पुरस्कार]]मा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको नामाङ्कन पाएकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;bollywoodhungama1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

===करियर सङ्घर्ष (२०१०–११)===
सन् २०१० मा पादुकोणको पाँच चलचित्र प्रदर्शित भएको थियो। उनको पहिलो भूमिका विजय लालवाणीको [[मनोबैज्ञानिक रोमाञ्चकारी]] चलचित्र ''कार्तिक कलिङ कार्तिक'' थियो जसमा पादुकोणले एक हरेस खाइसकेको व्यक्ति ([[फरहान अख्तर]]द्वारा अभिनित) जो प्रत्येक विहान एक संदिग्ध फोन पाएर विभिन्न परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको व्यक्तिको सहयोगी प्रेमिकाको भूमिका गरिन्। [[भराइटी (पत्रिका)|भराइटी]] पत्रिकाका डेरेक एलेले चलचित्रलाई समीक्षा गर्दै चलचित्रको कथाबस्तुले दर्शकमाझ छाप छोड्न नसकेको र पादुकोणको &amp;nbsp;...निरीह भूमिकाले पनि चलचित्र सफल नभएको तर्क थपेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Elley|first=Derek|title=Review: &quot;Karthik Calling Karthik&quot;|url=http://variety.com/2010/film/reviews/karthik-calling-karthik-1117942367/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=8 March 2010|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt; व्यवसायिक रूपमा चलचित्र असफल भएको थियो।&lt;ref name=&quot;bo2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box office India|accessdate=14 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA%3D%3D |date=14 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

सो वर्ष उनको सबैभन्दा व्यवसायिक सफल चलचित्र [[साजिद खान]]को हाँस्यप्रधान चलचित्र [[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]] थियो जसले {{INRConvert|1.15|b}}को कारोबार गर्न सफल भएको थियो। यस चलचित्रमा उनी [[अक्षय कुमार]], [[रितेश देशमुख]], [[लारा दत्ता]], [[अर्जुन रामपाल]], [[जिया खान]] र [[बोमन इरानी]]सँग चित्रित गरिएका थिए।&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; [[राजा सेन]]ले चलचित्रलाई &quot;खराब अभिनयको चाड&quot; र पादुकोणद्वारा कमजोर अभिनय भनी वर्णन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sen|first=Raja|title=Gags that'll make you gag|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-housefull-is-painful/20100430.htm|publisher=Rediff.com|date=30 April 2010|accessdate=14 September 2013}}&lt;/ref&gt;
[[File:Deepika Padukone at an event.jpg|thumb|left|upright|alt=Deepika Padukone is sitting on a chair and smiling at the camera|पादुकोण ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'', २०१० को कार्यक्रममा]]
{{-}}

== प्रमुख चलचित्रहरू==
{{main|दीपिका पादुकोण फिल्मोग्राफी}}
* [[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]] (सन् २००६)
* [[ओम शान्ति ओम]] (सन् २००७)
* [[बच्ना ए हसिनो]] (सन् २००८)
* [[लभ आज कल]] (सन् २००९)
* [[लफङ्गे परिन्दे]] (सन् २०१०)
* [[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]] (सन् २०१२)
* [[ये जवानी है दीवानी]] (सन् २०१३)
* [[चेन्नई एक्सप्रेस]] (सन् २०१३)
* [[गोलियों की रासलीला राम-लीला]] (सन् २०१३)
* [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]] (सन् २०१४)
* [[पीकू]] (सन् २०१५)
* [[बाजीराव मस्तानी]]

== प्रसिद्धि ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
* {{Commonscat-inline|Deepika Padukone|दीपिका पादुकोण}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Twitter|deepikapadukone|दीपिका पादुकोण}}

==यो पनि हेर्नुहोस्==

{{सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार}}
{{फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार}}
{{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि आइफा अवार्ड}}
{{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि स्क्रिन अवार्ड}}
{{कमन्सश्रेणी|Deepika Padukone}}

{{Persondata &lt;!-- Metadata: see Wikipedia:Persondata. --&gt;
| NAME              = Padukone, Deepika
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = Indian actor
| DATE OF BIRTH     = 5 January 1986
| PLACE OF BIRTH    = [[Copenhagen]], Denmark
| DATE OF DEATH     =
| PLACE OF DEATH    =
}}
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय महिला मोडलहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:बेङ्गलोरका अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:मानसिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू]]
[[श्रेणी:बेङ्गलोरका महिला मोडलहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>l44xen36ms4x0acr4qha302glx9qwkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुरुत्वाकर्षण बल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69615</id>
    <revision>
      <id>1369341</id>
      <parentid>1368684</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>// Edit via Wikiplus</comment>
      <origin>1369341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="5skpny1u1dkqrf4gk10ijjsrjnbjaz4" xml:space="preserve">दुई वा सो भन्दा बढी [[आकाशिय पिण्ड]]हरूमा एक अर्काबिच उत्पन्न हुने आकर्षण [[बल]]लाई गुरुत्वाकर्षण बल भनिन्छ । उदाहरणका लागि [[पृथ्वी]] र [[चन्द्रमा]] बिच गुरुत्वाकर्षण बल उत्पन्न हुने भएकाले चन्द्रमा पृथ्वीबाट फुत्केर जान पाउँदैन । 
Rajababu Mehta law
[[ब्रह्माण्ड]]मा भएका हरेक [[तारा]], [[ग्रह]], [[उपग्रह]], [[शिशु ग्रह]] लगायत सबैमा गुरुत्वाकर्षण बल उत्पन्न भएको हुन्छ । त्यै भएर हाम्रो [[सौर्यमण्डल]]मा [[सूर्य]]को गुरुत्वाकर्षण बलका कारण ग्रहहरूले सूर्यलाई परिक्रमा गर्छ्न् ।

गुरुत्वाकर्षण बल सम्बन्धी प्रशिद्ध बैज्ञानिक [[आइज्याक न्युटन|आइज्याक न्यूटन]]ले [[न्युटनको गुरुत्वाकर्षणसम्बन्धी विश्वव्यापी नियम|गुरुत्वाकर्षणको नियम]] प्रतिपादन गरेका छ्न् ।

गुरुत्वाकर्षण बल सापेछ सिद्धान्तबाट पनि वर्णन गरिएको छ । जसमा गुरुत्वाकर्षण बल spacetime खुम्चिएर उत्पन्न हूने गर्छ । गुरुत्वाकर्षण बल ब्रह्माण्डमा सबै ठाउँमा लागु हुन्छ । न्यूटन को सिद्धान्त अनुसार यो बल गणित मा यस पकार रहेको छ । 
&lt;math&gt;F=\frac{Gm_1m_2}{d^2}&lt;/math&gt; जसमा     
 &lt;math&gt;m_1&lt;/math&gt;=पहिलो वस्तु को पिण्ड 
 &lt;math&gt;m_2&lt;/math&gt;=दोस्रो वस्तु को पिण्ड 
 &lt;math&gt;d^2&lt;/math&gt;=तिनीहरूको दुरी (square)
 &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;=gravitational constant&lt;math&gt;(6.67\times10^{-11})&lt;/math&gt;

[[आइज्याक न्युटन|न्युटन]]ले पता लगाको यो नियम [[ब्रह्माण्ड]]मा जुनै वस्तु मा पनि लागू हुन्छ । गुरूत्वाकर्षण बल अरु कुनै चिजबाट असर हुंदैन । यो बल ले वस्तु हरूलाई आफू तिर तान्ने गर्छ । [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन|अल्बर्ट आइन्सटाईन]]ले यस बललाई अर्कै मानेका छन् । उनको अनुसार यो बल होईन अर्कै चिज हो । [[माइकल फराडे|माईकल फराडे]]ले गुरुत्व बलले कसरी काम गर्छ भन्ने नियम बनाएका थिए । उनका अनुसार यो बल एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फिल्ड बनाएर जाने गर्छ तर आज पनि यो बल कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने रहस्यमयी नै छ । पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बल ९.८ न्युटन  हो । 

गुरुत्व बल प्रकृति को चार बल मध्य निकै कम्जोर बल हो । यस बल को फोर्स लाई एक ठाँउबाट अर्को ठाँउ मा ग्रविटोन (graviton) नामक पदार्थले पठाउन सहयोग गर्छ । यस बल ब्रह्माण्ड को सबै बस्तु मा लागु हुने गर्छ ।यो बलकै कारण दुई बस्तु एक आपस आकर्षित हुन्छन्।
[[श्रेणी:विज्ञान]]
[[श्रेणी:भौतिक विज्ञान]]
[[श्रेणी:भौतिक शास्त्र]]</text>
      <sha1>5skpny1u1dkqrf4gk10ijjsrjnbjaz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ज्याकलिन फर्नान्डिज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74448</id>
    <revision>
      <id>1369296</id>
      <parentid>1204246</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>Synced 3 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]])</comment>
      <origin>1369296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15572" sha1="mcc8m72cnxvl3qlg4w69vakziqvgmtz" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ज्याकलिन फर्नान्डिज&lt;br&gt;Jacqueline Fernandez
| image              = Jacqueline FBA 2017.jpg
| caption            = सन् २०१७ मा फेमिना ब्यूटी अवार्ड्समा फर्नान्डिज
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1985|08|11}}
| birth_place        = [[मनामा]], [[बहराइन]]
| alma_mater         = [[सिड्नी विश्वविद्यालय]]
| nationality        = श्रीलङ्काली
| occupation         = अभिनेत्री, मोडल
| years_active       = सन् २००९–वर्तमान
}}

'''ज्याकलिन फर्नान्डिज''' (जन्म ११ अगस्ट १९८५) एक श्रीलङ्काली अभिनेत्री, पूर्व मोडल, र सन् २००६ को [[मिस युनिभर्स श्रीलङ्का]] प्रतियोगिताको विजेता हुन् जो मुख्यतया [[बलिउड]]मा काम गर्छिन्। सन् २००९ मा, उनले '[[अलादिन (चलचित्र)|अलादिन]]' चलचित्रबाट [[बलिउड]]मा पदार्पण गरेकी थिइन् र त्यसपछि उद्योगमा करियर स्थापना गरेकी छिन्। क्यानडेली, श्रीलङ्काली र मलेसियाली मूलको बहुजातीय परिवारमा जन्मेकी, फर्नान्डिज बहराइनमा हुर्केकी थिइन्। [[सिड्नी विश्वविद्यालय]]बाट [[आम सञ्चार|आमसञ्चार]]मा स्नातक गरेपछि र श्रीलङ्कामा टेलिभिजन रिपोर्टरको रूपमा काम गरिसकेपछि, उनी मोडलिङ उद्योगमा प्रवेश गरेकी थिइन्। उनलाई सन् २००६ मा मिस युनिभर्स श्रीलङ्काको ताज दिइएको थियो, र उनले [[मिस युनिभर्स २००६]] मा उनको देशको प्रतिनिधित्व गरेकी थिइन्।

सन् २००९ मा भारतमा मोडलिङ असाइनमेन्टमा हुँदा, फर्नान्डिजले [[सुजोय घोश]]को काल्पनिक नाटक '[[अलादिन (चलचित्र)|अलादिन]]'को लागि सफलतापूर्वक अडिसन गरेकी थिइन्, जसले उनको अभिनय पदार्पण चिन्हित गर्दछ। मनोवैज्ञानिक थ्रिलर '[[मर्डर २]]' (सन् २०११) सँग फर्नान्डिजको सफलता भूमिका थियो, जुन उनको पहिलो व्यावसायिक सफलता थियो। यसपछि व्यावसायिक रूपमा सफल इन्सम्बल-हास्य '[[हाउसफुल २]]' (सन् २०१२) र एक्शन थ्रिलर '[[रेस २]]' (सन् २०१३) मा ग्ल्यामरस भूमिका थियो, जसले उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्रीको लागि आइफा पुरस्कार]] नामाङ्कन दिलाएको थियो। फर्नान्डिजले सर्वाधिक कमाई गर्ने एक्सन चलचित्र '[[किक (२०१४ चलचित्र)|किक]]' (सन् २०१४) र हास्य '[[हाउसफुल ३]]' (सन् २०१६) र '[[जुडवा २]]' (सन् २०१७) मा अभिनय गरेकी थिइन्।

उनको स्क्रिन अभिनय करियरको साथ, फर्नान्डिजले नृत्य वास्तविकता कार्यक्रम '[[झलक दिखला जा]]' (सन् २०१६–२०१७) को नवौँ सत्रमा निर्णायकको रूपमा काम गरिसकेकी छिन्। उनी विभिन्न ब्रान्ड र उत्पादनहरूका लागि लोकप्रिय सेलिब्रिटी समर्थनकर्ता हुन्। उनले मञ्च कार्यक्रमहरूमा भाग लिएकी छिन्, र मानवीय कार्यमा सक्रिय छिन्।

==प्रारम्भिक जीवन र मोडलिङ करियर==
फर्नान्डिजको जन्म ११ अगस्ट १९८५ मा&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=Jacqueline Fernandez – News, Videos &amp; Photos |url=https://www.vogue.in/topics/jacqueline-fernandez/ |magazine=VOGUE India |language=en-US |access-date=9 August 2018 }}&lt;/ref&gt; [[मनामा]], [[बहराइन]]मा भएको थियो&lt;ref name=&quot;HTDecember 2015&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/guys-get-away-with-so-much-like-food-says-actor-jacqueline-fernandez/story-yn6CuFWk1XETwdqbqWk4XJ.html |title=Guys get away with so much. Like food: Jacqueline Fernandez |last=Lopez |first=Rachel |date=23 December 2015 |website=Hindustan Times |publisher= |access-date=20 August 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821115015/http://www.hindustantimes.com/brunch/guys-get-away-with-so-much-like-food-says-actor-jacqueline-fernandez/story-yn6CuFWk1XETwdqbqWk4XJ.html |archivedate=21 August 2016 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zee&quot;&gt;{{cite web|last1=Handoo |first1=Ritika |title=Top 5 unknown facts about Jacqueline Fernandez! |url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/top-5-unknown-facts-about-jacqueline-fernandez_1643166.html |publisher=[[Zee News]] |accessdate=3 September 2015 |date=7 August 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150814015239/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/top-5-unknown-facts-about-jacqueline-fernandez_1643166.html |archivedate=14 August 2015 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;family&quot;&gt;{{cite news|last1=Gupta|first1=Priya|title=I would easily take a bullet for my family: Jacqueline|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/I-would-easily-take-a-bullet-for-my-family-Jacqueline/articleshow/17743133.cms|accessdate=4 September 2015|work=The Times of India|date=25 December 2012}}&lt;/ref&gt; र बहुजातीय परिवारमा हुर्केकी थिइन्। उनको बुबा, एलरोय फर्नान्डिज श्रीलङ्काली बर्गर हुन्, र उनकी आमा किम मलेसियाली&lt;!--please further clarify ethnicity, Malaysian is a nationality--&gt; मूलकी हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Holla |first1=Anand |title=Jacqueline Fernandez's done with diets |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/fitness/Jacqueline-Fernandezs-done-with-diets/articleshow/13895151.cms |accessdate=4 September 2015 |work=The Times of India |date=27 July 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506130847/http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/fitness/Jacqueline-Fernandezs-done-with-diets/articleshow/13895151.cms |archivedate= 6 May 2014 |df= }}&lt;/ref&gt; उनको मातृ हजुरआमा क्यानडेली हुन्।

==फिल्मोग्राफी==

===चलचित्रहरू===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| style=&quot;background:#ffc;&quot;| {{dagger|alt=चलचित्रहरू जुन अहिलेसम्म जारी गरिएको छैन}}
| चलचित्रहरू प्रदर्शन गर्दछ जुन अझै जारी गरिएको छैन
|}

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!scope=&quot;col&quot;| वर्ष
!scope=&quot;col&quot;| शीर्षक
!scope=&quot;col&quot;| भूमिका
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | टिप्पणीहरू
|-
| २००९
! scope=&quot;row&quot;| ''[[अलादिन (चलचित्र)|अलादिन]]''
| [[राजकुमारी जैस्मीन|जैस्मीन]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१०
! scope=&quot;row&quot;| ''[[जाने कहाँ से आयी है]]''
| तारा
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]]''
| धन्नो
| &quot;आपका क्या होगा (धन्नो)&quot; गीतमा विशेष उपस्थिति
|-
| २०११
! scope=&quot;row&quot;| ''[[मर्डर २]]''
| प्रिया
|
|-
| २०१२
! scope=&quot;row&quot;| ''[[हाउसफुल २]]''
| {{sort|कपूर|बोबी कपूर}}
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१३
! scope=&quot;row&quot;| ''[[रेस २]]''
| ओमिशा
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[रमैया वस्तावैया]]''
| आफैं
| &quot;जदु की झप्पी&quot; गीतमा विशेष उपस्थिति
|-
| 2014
! scope=&quot;row&quot;| ''[[किक (२०१४ चलचित्र)|किक]]''
| {{sort|मेहरा|शाइना मेहरा}}
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | २०१५
! scope=&quot;row&quot;| ''[[रोय (चलचित्र)|रोय]]''
| आयशा / टिया
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[बंगिस्तान]]''
| रोजाना (रोजी)
| क्यामियो
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ब्रदर्स (२०१५ चलचित्र)|ब्रदर्स]]''
| {{sort|फर्नान्डिस|जेनी फर्नान्डिस}}
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[डेफिनेसन अफ फियर]]''
| {{sort|फर्डिङ|सारा फर्डिङ}}
| बेलायती चलचित्र
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०१६
! scope=&quot;row&quot; |''[[हाउसफुल ३]]''
| गङ्गा &quot;ग्रेसी&quot; पटेल
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[ढिशूम|ढिशुम]]''
| इशिका
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[ए फ्लाइङ जट्ट]]'' 
| कृति
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०१७
! scope=&quot;row&quot; | ''[[अकर्डिङ टु म्याथ्यु]]''
| {{sort|रेनल्ड्स|ड्याफनी रेनल्ड्स}}
| श्रीलङ्काली चलचित्र
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ए जेन्टलम्यान]]'' 
| काव्या
|
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[जुडवा २]]'' 
| अलिश्का
|
|-
| rowspan=2 | २०१८
! scope=&quot;row&quot; | ''[[बागी २]]''
| आफैं
| &quot;[[एक दो तीन (गीत)|एक दो तीन]]&quot; गीतमा विशेष उपस्थिति&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43482472|title='Unpopular' Bollywood remix gets 18m views|date=21 March 2018|publisher=|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[रेस ३]]''
|जेसिका गोमेस
| 
|-
| rowspan=2 | २०१९
! scope=&quot;row&quot;| ''[[साहो]]''
| आफैं
| त्रिभाषी चलचित्र; &quot;ब्याड ब्वाई&quot; गीतमा विशेष उपस्थिति&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jacqueline and Prabhas sizzle in Saaho’s Bad Boy|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/jacqueline-and-prabhas-sizzle-in-saahos-bad-boy/articleshow/70723531.cms|accessdate=19 August 2019 |work=Times of India |date=19 August 2019 |language=english}}&lt;/ref&gt; 
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ड्राइभ (२०१९ चलचित्र)|ड्राइभ]]''
| तारा
| नेटफ्लिक्स चलचित्र&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/drive-first-look-sushant-singh-rajput-jacqueline-fernandez-start-shooting-for-karan-johar-s-film/story-n72TlGsc938nN89avF6FMM.html |title=drive first look sushant singh rajput jacqueline fernandez start shooting by karan johar |publisher=www.hindustantimes.com |access-date=1 March 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420173752/http://www.hindustantimes.com/bollywood/drive-first-look-sushant-singh-rajput-jacqueline-fernandez-start-shooting-for-karan-johar-s-film/story-n72TlGsc938nN89avF6FMM.html |archivedate=20 April 2017 |df= }}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|२०२०
! scope=&quot;row&quot;| ''[[मिसेज सिरियल किलर]]''
|सोना मुखर्जी
| नेटफ्लिक्स चलचित्र
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#ffc;&quot;| ''[[अट्याक (२०२० चलचित्र)|अट्याक]]'' {{dagger|alt=चलचित्रहरू जुन अहिलेसम्म जारी गरिएको छैन}} 
| टिबिए
|छायाँकन&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/attack-john-abraham-and-jacquline-fernandez-starts-shooting-for-the-action-thriller/articleshow/73166529.cms|title='Attack': John Abraham and Jacqueline Fernandez starts shooting for the action-thriller|accessdate=9 January 2020 |work= TheTimes of India |date=9 January 2020 |language=english}}&lt;/ref&gt; 
|}
&lt;!--Do not include future events. Only content that has a source indicating Fernandez has actually done the work this is to prevent vandalism. See [[WP:CRYSTAL]].--&gt;
&lt;!--Films without a valid source will be deleted from the Filmography.--&gt;

===टेलिभिजन===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!scope=&quot;col&quot;| वर्ष
!scope=&quot;col&quot;| शीर्षक
!scope=&quot;col&quot;| भूमिका
|-
| २०१६–२०१७
! scope=&quot;row&quot;| ''[[झलक दिखला जा (सिजन ९)|झलक दिखला जा]]''
| निर्णायक
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Jacqueline Fernandez|ज्याकलिन फर्नान्डिज}}
* {{IMDb name}}
* {{Instagram}}

[[श्रेणी:सन् १९८५ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:श्रीलङ्काली महिला मोडलहरू]]
[[श्रेणी:कन्नड चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>mcc8m72cnxvl3qlg4w69vakziqvgmtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:नेपालका मन्दिरहरू</title>
    <ns>10</ns>
    <id>77224</id>
    <revision>
      <id>1369344</id>
      <parentid>1084479</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6100" sha1="436sgnmhoahiwodiaqadd8lnhjb3f0s" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = नेपालका मन्दिरहरू
|title = नेपालका [[मन्दिर]]हरूको सूची
|titlestyle = background:#FFC569;
|basestyle = background:#bbeb85;
|bodyclass = hlist
|state = {{{state|autocollapse}}}
|image =[[चित्र:Pashupatinath.Overview.jpg|90px]]

|group1 = 
|list1  =
[[अर्घाकोट भगवती]] {{*}} [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ]] {{*}} [[आर्यघाट]] {{*}} [[आकाश देवी मन्दिर, अर्घाखाँची|आकाश देवी मन्दिर]] {{*}} [[इन्द्रायणी]] {{*}} [[उग्रतारा मन्दिर]] {{*}} [[ऋषिकेश मन्दिर]] {{*}} [[कङ्कालिनी मन्दिर]] {{*}} [[कन्काई माई]] {{*}} [[कमलविनायक मन्दिर]] {{*}} [[कमलाक्षी]] {{*}} [[कालिकादेवी]] {{*}} [[कृष्ण मन्दिर]] {{*}} [[कोडकडेनी देवी]] {{*}} [[खैरावाङदेवी]] {{*}} [[गजरा मन्दिर]] {{*}} [[गजुरमुखी मन्दिर]] {{*}} [[गढीमाई]] {{*}} [[गलेश्वरी]] {{*}} [[गहबामाई मन्दिर]] {{*}} [[गुह्येश्वरी]] {{*}} [[गोदावरी भगवती]] {{*}} [[घटालस्थान बाबा मन्दिर]] {{*}} [[चन्दननाथ दत्रात्रय]] {{*}} [[चन्द्रविनायक]] {{*}} [[चण्डेश्वरी मन्दिर]] {{*}} [[चाँगुनारायण मन्दिर]] {{*}} [[छाब्दी बाराही]] {{*}} [[छायाँनाथ मन्दिर]] {{*}} [[छिन्ताङ भगवती]]{{*}} [[छिन्नमस्ता भगवती]] {{*}} [[जलविनायक]] {{*}} [[जानकी मन्दिर]] {{*}} [[ज्वालापादेवी]] {{*}} [[तलेजु भवानी]] {{*}} [[तालबाराही मन्दिर]] {{*}} [[तौथलीमाई]] {{*}} [[त्रिपुरा सुन्दरी]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी (बुढी घटाल)]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर, बैतडी]] {{*}} [[ठूला केदार]] {{*}} [[थामा चौघेरा माईस्थान]] {{*}} [[दन्तकाली मन्दिर]] {{*}} [[देवलहाट मन्दिर]] {{*}} [[देवीस्थान भगवति]] {{*}} [[धुलेश्वर]] {{*}} [[नजरपुर मन्दिर]] {{*}} [[निङ्गलाशैनी मन्दिर]] {{*}} [[न्यातपोल मन्दिर]] {{*}} [[पलाञ्चोक]] {{*}} [[परशुराम धाम]] {{*}} [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] {{*}} [[पञ्चकोशी|पञ्कोशी धाम]] {{*}} [[पाताल भुमेश्वर महादेव मन्दिर]] {{*}} [[पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)]] {{*}} [[पिण्डेश्वर मन्दिर]] {{*}} [[पैक मन्दिर]] {{*}} [[बडिमालिका]] {{*}} [[बरदादेबी]] {{*}} [[बन्नाकेदार|बन्ना केदार]] {{*}} [[बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगञ्ज]] {{*}} [[बूढानीलकण्ठ मन्दिर]] {{*}} [[बुढासुब्बा मन्दिर]] {{*}} [[बेहडाबाबा]] {{*}} [[बंगलामुखी मन्दिर]] {{*}} [[भूटनदेवी मन्दिर]] {{*}} [[मण्डलीमाई]] {{*}} [[मनकामना मन्दिर]] {{*}} [[महाबौद्ध]] {{*}} [[महारूद्र मन्दिर]] {{*}} [[मायादेवी मन्दिर]] {{*}} [[मुक्तिनाथ]] {{*}} [[मेलौली भगवती मन्दिर]] {{*}} [[मैदी]] {{*}} [[मोतियाही शिवालय मन्दिर]] {{*}} [[मौलाकालिका मन्दिर]] {{*}} [[राम मन्दिर, थापाथली]] {{*}} [[राजदेवी मन्दिर, राजविराज]] {{*}} [[रुद्रायणी|रुद्रायणी मन्दिर]] {{*}} [[विन्ध्यवासिनी]] {{*}} [[विलासपुर मन्दिर]] {{*}} [[विवाह मण्डप (जनकपुर)]] {{*}} [[शक्तिपीठ]] {{*}} [[शिरस्थानदेवी]] {{*}} [[शैलेश्वरी मन्दिर]] {{*}} [[श्री शैल्य शिखर मालिकार्जुन मन्दिर]] {{*}} [[श्रीलक्ष्मीनारायण मन्दिर (माईधार)]] {{*}} [[लक्ष्मीनारायण मन्दिर]] {{*}} [[सतासीधाम]] {{*}} [[सरस्वती मन्दिर (कन्काई नगरपालिका ३)]] {{*}} [[सिद्ध पोखरी]] {{*}} [[सिजी मन्दिर]] {{*}} [[सिद्धनाथ मन्दिर|सिद्धनाथ]] [[सुदूर-पश्चिमकी नौ भगवती]] {{*}} [[सुपा देउराली]] {{*}} [[सुरमा भगवती]] {{*}} [[सुर्मासरोवर]] {{*}} [[सूर्यविनायक]] {{*}} [[स्फटिकेश्वर महादेव मन्दिर]] {{*}} [[वनदेवी मन्दिर]]
{{*}} [[सल्यानकाेट देवी मन्दिर]] {{*}} [[स्वर्गद्वारी]] {{*}} [[हलेसी महादेव]]
}}&lt;noinclude&gt;

{{collapsible option}}
[[Category:Nepal templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>436sgnmhoahiwodiaqadd8lnhjb3f0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थापाथली क्याम्पस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77674</id>
    <revision>
      <id>1369379</id>
      <parentid>1334486</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6032" sha1="0advo8ygtm6k9b00fzcp83vww7xdonl" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name                  = Institute of Engineering Thapathali Campus
| native_name           =  इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान &lt;br /&gt; थापाथली क्याम्पस
| native_name_lang      = ne
| image                 =
| image_size            = 150px
| image_alt             = 
| caption               = 
| latin_name            = 
| other_name            = 
| former_name           = टेक्निकल  ट्रेनिङ इन्स्टिच्यूट
| former_names.         =
| motto                 = 
| motto_lang            = 
| mottoeng              = 
| type                  = [[सार्वजनिक]] [[Coeducational]]
| established           = वि.सं. २०२९
| closed                = 
| founder               = 
| parent                = 
| affiliation           = [[इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान]], [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = 
| endowment             = 
| budget                = 
| officer_in_charge     = 
| chairman              = 
| chairperson           = 
| chancellor            = 
| president             = 
| vice-president        = 
| superintendent        = 
| provost               = 
| vice_chancellor       = 
| rector                = 
| principal             = 
| dean                  = 
| director              = 
| head_label            = क्याम्पस प्रमुख
| head                  = जनार्दन भट्ट
| academic_staff        = 
| administrative_staff  = 
| students              = 
| undergrad             = 
| postgrad              = 
| doctoral              = 
| other                 = 
| address               = [[माइतीघर,काठमाडौँ|माइतीघर]] , [[थापाथली]]
| city                  = [[काठमाडौँ ]]
| state                 = 
| province              = 
| country               = [[नेपाल]]
| postcode              = 
| coordinates           = 
| campus                = 
| language              = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] र [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]
| free_label            = 
| free                  = 
| colors                = 
| athletics             = 
| sports                = 
| athletics_nickname    = 
| mascot                = 
| sporting_affiliations = 
| website               = {{URL|http://www.thapathalicampus.edu.np|Thapathali Campus}}
| logo                  = 
| logo_size             = 
| logo_alt              = 
| footnotes             = 
}}
'''इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान थापाथली क्याम्पस'''&lt;ref&gt;{{cite web |title=IOE Thapathali Campus |url=http://www.thapathalicampus.edu.np |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104185540/http://thapathalicampus.edu.np/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt; त्रिभुवन विश्वविद्यालयका [[इन्जिनियरिङ]] अध्यापन गराउने चार ओटा आङ्गिक क्याम्पसहरू मध्येको एउटा क्याम्पस हो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Institute of Engineering|url=http://www.ioe.edu.np|3=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113021147/https://ioe.edu.np/ |date=2019-01-13 }}&lt;/ref&gt; यो क्याम्पस [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] अन्तरगत इन्जिनियरिङ अध्यापन गराउने एक स्वायत्त संस्थाको रूपमा रहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tribhuvan University|url=http://www.tu.edu.np|3=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511115411/http://tu.edu.np/ |date=2020-05-11 }}&lt;/ref&gt; यो क्याम्पस काठमाडौँ सहरको केन्द्र मैं, थापाथलीमा अवस्थित छ। यसको स्थापना मेकानिकल र अटोमोबाइल इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा आवश्यक दक्ष जनशक्तिको विकास गर्ने उद्देश्यले वि.सं. २०२९ सालमा भएको हो। वर्तमान यस क्याम्पसमा स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहमा इन्जिनियरिङका विभिन्न विषयहरूमा अध्ययन अध्यापन गराइन्छ। 

वर्तमान स्नातक तहमा यस क्याम्पसले [[इन्डस्ट्रियल इन्जिनियरिङ]], [[अटोमोबाइल इन्जिनियरिङ]] (वि.सं. २०७२ बाट), [[सिभिल इन्जिनियरिङ]], [[इलेक्टोनिक्स एण्ड कम्यूनिकेशन इन्जिनियरिङ]], [[मेकानिकल इन्जिनियरिङ]] र [[आर्किटेक्चर]] विषयहरूमा अध्यापन गराउँदै आएको छ। यसको साथै [[भूकम्प इन्जिनियरिङ]] र [[मेकानिकल डिजाइन र म्यानुफ्याक्चरिङ]] विषयमा स्नातकोत्तर विज्ञान विषयको समेत अध्यापन हुँदै आएको छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}


[[श्रेणी:नेपालका क्याम्पसहरू]]</text>
      <sha1>0advo8ygtm6k9b00fzcp83vww7xdonl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नरदेवी मन्दिर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79505</id>
    <revision>
      <id>1369351</id>
      <parentid>1264223</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="oes1qshwrni8jxs4n5yilwt0jtvkzlo" xml:space="preserve">{{refimprove|date=अगस्ट २०१५}}
{{ठुटो}}
{{Infobox Mandir
| name = नरदेवी मन्दिर &lt;br&gt; Naradevi Temple
| image = 
| image_alt = 
| caption =
| pushpin_map =
| map_caption = 
| latd =  | latm =  | lats =  | latNS = 
| longd =  | longm =  | longs =  | longEW = 
| coordinates_region =
| coordinates_display= title
| other_names = 
| proper_name = नरदेवी मन्दिर
| devanagari = 
| sanskrit_translit = 
| tamil = 
| marathi = 
| newari = 
| bengali = 
| country = [[नेपाल]]
| state/province = 
| district = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]]
| location = 
| elevation_m = 
| primary_deity = 
| important_festivals= 
| architecture =
| number_of_temples = 
| number_of_monuments= 
| inscriptions = 
| date_built = 
| creator = 
| website = 
}}
[[चित्र:Naradevi-Basantapur_Durbar_Square_(2).jpg|पाठ=Main view|अङ्गुठाकार|नरदेवी मन्दिर]]
'''नरदेवी मन्दिर''' वा '''न्यतभुलु अजिमा''' काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. १८ मा अवस्थित श्वेतकाली भगवतीलाई भनिन्छ। न्यतभुलु अजिमालाई शक्तिस्वरूपिणी कालीहरू मध्ये सबैभन्दा शान्त स्वभावकी मानिन्छ। न्यतभुलु अजिमाको आराधना गर्नाले सुख, समृद्धि र मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

== नामाकरण ==
यस देवीले पहिले नर अर्थात् मानिसहरूको बलि लिने हुनाले यस देवीलाई नरदेवी भनेको मानिन्छ। हाल यसरी नरबलि दिने चलन भने छैन। नरदेवीलाई न्यतपाच्वः वा नेटपाचो अजिमा पनि भनिन्छ।

== स्थान ==
काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. १८ मा नरदेवी टोलको चैबाटोमा यो मन्दिर अवस्थित छ। यसको पूर्वपट्टि किलागः त्वा, दक्षिणमा यतखा टोल, पश्चिममा दल्लु र रक्तकाली तथा उत्तरमा क्षेत्रपाटी टोल पर्दछ।

== सांस्कृतिक पक्ष ==
प्रत्येक वर्ष चौलागा औंशीका दिन न्येतभुलु अजिमाको तान्त्रिक नृत्य प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ। तर, प्रत्येक १२ वर्षा स्वेतकालीका देवीगणलाई ५ दिन अगाडि नै रातभर नगर परिक्रमा गराइन्छ। त्यसै अनुरूप गत बिहीबारदेखि जात्रा शुरु भएको थियो। स्वेतकालीको तान्त्रिक नृत्यमा अष्टमात्रृका गण लगायत १२ देवीको सहभागिता रहने गर्दछ। जात्रामा पञ्चवली पनि दिने गरिन्छ। वंशावली का अनुसार कलिगत संवत् ३८२५ मा काठमाडौँ नगर निर्माण गर्दा राजा गुणकामदेवले देशरक्षार्थ नगरको चारैतिर लुमडी अजिमा, कङ्ग अजिमा, म्हेपी अजिमा, मैती अजिमा, तकती अजिमा, ङेतमरु अजिमा, बछला अजिमा, लुती अजिमा स्थापना गरी खटजात्रा चलाएका हुन्।

==यो पनि हेर्नुहोस्==
# [[मन्दिर]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
* {{Commonscat-inline|Hindu temples in Nepal|नेपालका मन्दिरहरू}}
{{काठमाडौँका दर्शनीय स्थलहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका मन्दिरहरू]]</text>
      <sha1>oes1qshwrni8jxs4n5yilwt0jtvkzlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369352</id>
      <parentid>1369351</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4973" sha1="sdnf9vow6kxno7ikqhmpbnxyxsmu45i" xml:space="preserve">{{refimprove|date=अगस्ट २०१५}}
{{ठुटो}}
{{Infobox Mandir
| name = नरदेवी मन्दिर &lt;br&gt; Naradevi Temple
| image = Naradevi-Basantapur_Durbar_Square_(2).jpg
| image_alt = 
| caption =
| pushpin_map =
| map_caption = 
| latd =  | latm =  | lats =  | latNS = 
| longd =  | longm =  | longs =  | longEW = 
| coordinates_region =
| coordinates_display= title
| other_names = 
| proper_name = नरदेवी मन्दिर
| devanagari = 
| sanskrit_translit = 
| tamil = 
| marathi = 
| newari = 
| bengali = 
| country = [[नेपाल]]
| state/province = 
| district = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]]
| location = 
| elevation_m = 
| primary_deity = 
| important_festivals= 
| architecture =
| number_of_temples = 
| number_of_monuments= 
| inscriptions = 
| date_built = 
| creator = 
| website = 
}}
[[चित्र:Naradevi-Basantapur_Durbar_Square_(1).jpg|पाठ=Main view|अङ्गुठाकार|नरदेवी मन्दिर]]
'''नरदेवी मन्दिर''' वा '''न्यतभुलु अजिमा''' काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. १८ मा अवस्थित श्वेतकाली भगवतीलाई भनिन्छ। न्यतभुलु अजिमालाई शक्तिस्वरूपिणी कालीहरू मध्ये सबैभन्दा शान्त स्वभावकी मानिन्छ। न्यतभुलु अजिमाको आराधना गर्नाले सुख, समृद्धि र मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

== नामाकरण ==
यस देवीले पहिले नर अर्थात् मानिसहरूको बलि लिने हुनाले यस देवीलाई नरदेवी भनेको मानिन्छ। हाल यसरी नरबलि दिने चलन भने छैन। नरदेवीलाई न्यतपाच्वः वा नेटपाचो अजिमा पनि भनिन्छ।

== स्थान ==
काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. १८ मा नरदेवी टोलको चैबाटोमा यो मन्दिर अवस्थित छ। यसको पूर्वपट्टि किलागः त्वा, दक्षिणमा यतखा टोल, पश्चिममा दल्लु र रक्तकाली तथा उत्तरमा क्षेत्रपाटी टोल पर्दछ।

== सांस्कृतिक पक्ष ==
प्रत्येक वर्ष चौलागा औंशीका दिन न्येतभुलु अजिमाको तान्त्रिक नृत्य प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ। तर, प्रत्येक १२ वर्षा स्वेतकालीका देवीगणलाई ५ दिन अगाडि नै रातभर नगर परिक्रमा गराइन्छ। त्यसै अनुरूप गत बिहीबारदेखि जात्रा शुरु भएको थियो। स्वेतकालीको तान्त्रिक नृत्यमा अष्टमात्रृका गण लगायत १२ देवीको सहभागिता रहने गर्दछ। जात्रामा पञ्चवली पनि दिने गरिन्छ। वंशावली का अनुसार कलिगत संवत् ३८२५ मा काठमाडौँ नगर निर्माण गर्दा राजा गुणकामदेवले देशरक्षार्थ नगरको चारैतिर लुमडी अजिमा, कङ्ग अजिमा, म्हेपी अजिमा, मैती अजिमा, तकती अजिमा, ङेतमरु अजिमा, बछला अजिमा, लुती अजिमा स्थापना गरी खटजात्रा चलाएका हुन्।

==यो पनि हेर्नुहोस्==
# [[मन्दिर]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
* {{Commonscat-inline|Hindu temples in Nepal|नेपालका मन्दिरहरू}}
{{काठमाडौँका दर्शनीय स्थलहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]]
[[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका मन्दिरहरू]]</text>
      <sha1>sdnf9vow6kxno7ikqhmpbnxyxsmu45i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79514</id>
    <revision>
      <id>1369312</id>
      <parentid>1321226</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>हिमाल सुवेदीद्वारा [[नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची]] पृष्ठलाई [[नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]मा सारियो</comment>
      <origin>1321226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11852" sha1="7hp75amocaute9yyvwff0w4o7dxfksf" xml:space="preserve">{{ठुटो}}
यो सूची [[नेपाल]]का [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]का [[मन्दिर]]हरूको हो।

==अर्घाखाँची जिल्ला==
* [[सुपा देउराली मन्दिर]]
*[[श्री छत्रमहाराजको मन्दिर]],छत्रगञ्ज -४
* [[अर्घा भवानी मन्दिर]]
* [[पाणिनी मन्दिर]]
* [[शिव मन्दिर]], सन्धिखर्क

== [[काठमाडौँ|काठमाडौँ जिल्ला]] ==
* [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] ({{lang|en|Pashupatinath Temple}})
* [[भालेश्वर महादेव मन्दिर]]
* [[स्वयम्भूनाथ|स्वयम्भूनाथ मन्दिर]] ({{lang|en|Swayambhunath}})
* [[काष्ठमण्डप]] (Kashthamandap)
* [[अशोकविनायक मन्दिर|अशोक विनायक]] (Ashok Binayak)
* [[कार्यविनायक मन्दिर]] (Karyabinayak Temple)
* [[महादेव पार्वती मन्दिर]] (Mahadev Parwati Temple)
* [[देगुतलेजु]] (Degutaleju)
* [[कुमारी छें]] (Kumari Chhen)
* [[मजिपा लाखे छें]] ({{lang|en|Majipa Lakhey Chhen}})
* [[जैसीदेवल]] ({{lang|en|Jaishidewal}})
* [[नरदेवी मन्दिर]] ({{lang|en|Naradevi Temple}})
* [[रक्तकाली मन्दिर]] ({{lang|en|Raktakali Temple}})
* [[पचली भैरव]] ({{lang|en|Pachali Bhairabh}})
* [[तलेजु भवानी]] ({{lang|en|Taleju Bhawani Temple}})
* [[शोभा भगवती मन्दिर]] ({{lang|en|Shobha Bhagwati Mandir}})
* [[भद्रकाली मन्दिर]] ({{lang|en|Bhadrakali Temple}})
* [[मैतीदेवी]] मन्दिर ({{lang|en|Maitidevi Temple}})
* [[कालभैरव]] ({{lang|en|Bhairava Kal Bhairab}})
* [[बटुक भैरव मन्दिर]] ({{lang|en|Batuk Bhairab Temple}})
* [[गुह्येश्वरी मन्दिर]] ({{lang|en|Guhyeshwari Temple}})
* बज्रयोगीनि साँखु
* शालिनादी साँखु
* गोकर्ण तथा उत्तरबाहिनी
* [[भगवतीबहाल मन्दिर]] ({{lang|en|Bhagwatibahal Temple}})
* [[ज्ञानेश्वर महादेव र भैरवस्थान]] ({{lang|en|Gyaneshwor Mahadev &amp; Bhairavsthan}})
* [[संकटा]] ({{lang|en|Sankata}})
* [[महाकाल मन्दिर]] ({{lang|en|Mahankal}})
* [[चाबहिल गणेश मन्दिर]] ({{lang|en|Chabahil Ganesh Temple}})
* [[आकाश भैरव मन्दिर]] ({{lang|en|Akash Bhairab Temple}})
* [[बुद्धनीलकण्ठ मन्दिर]] ({{lang|en|Buddhanilkantha Temple}})
* [[सोह्रखुट्टे गणेश]] ({{lang|en|Sohrakhutte Ganesh}})
* [[सोह्रहाते गणेश]] ({{lang|en|Sohrahate Ganesh}})
* [[नीलबाराही मन्दिर]] ({{lang|en|Nil Barahi Temple}})
* [[भीमसेनस्थान]] ({{lang|en|Bhimsensthan}})
* [[श्वेत भैरव मन्दिर]] ({{lang|en|Swet Bhairab Temple}})
* [[गणेश मन्दिर]] ({{lang|en|Ganesh Temple (New Road)}})
* [[रणमुक्तेश्वर मन्दिर]] ({{lang|en|Ranamukteshwar Temple}})
* [[राम मन्दिर]] ({{lang|en|Ram Temple (Battisputali)}})
* [[पुलुकिसि छें]] ({{lang|en|Pulukishi Chhen}}
* [[पलांचोक भगवती]] ({{lang|en|Palanchowk Bhagwati (Hyumat)}})
* [[बाघभैरव मन्दिर]] ({{lang|en|Bagbhairaw Temple}})
* [[अष्टनारायण मन्दिर]] ({{lang|en|Asthanarayan Temple}})
* [[दक्षिणकाली मन्दिर|दक्षिणकाली भगवती ]] ({{lang|en|Dakshinkali Temple}})
* [[सेतो मछिन्द्ननाथ मन्दिर|सेतो मछिन्द्ननाथ मन्दिर]] ({{lang|en|Seto Machhindranath Tempal}})
सुन्दरीमाई मन्दिर सुन्दरीजल (Sundarimai Temple Sundarijal)
महाँकालेश्वर भैरव मन्दिर सुन्दरीजल (Mahankaleshowar Temple Sundarijal)
शैलमतेश्वर मन्दिर सुन्दरीजल (ShailamateshowarTemple Sundarijal)
बराहकर्णेश्वर मन्दिर सुन्दरीजल (Barahkarneshowar Temple Sundarijal)
श्वेतबाराही मन्दिर सुन्दरीजल (Swetbarahi Temple Sundarijal)
काकगंगेश्वर मन्दिर सुन्दरीजल (kaakagangeshowar Temple Sundarijal)

== [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला]] ==
* [[चण्डेश्वरी मन्दिर]] ({{lang|en|Chandeshwari Temple}})
* [[धनेश्वर मन्दिर]] ({{lang|en|Dhaneshwor Temple}})
* [[भगवती मन्दिर]] ({{lang|en|Bhagwati Temple}})
* [[नारायण मन्दिर]] ({{lang|en|Narayan Temple}})
* [[इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर]] ({{lang|en|Mahadev Mandir}})
* [[पलाञ्चोक|पलाञ्चोक भगवती]] ({{lang|en|Palanchok Bhagwati}})
*[[अष्टमात्रिका मन्दिर]]
धुलिखेल नगरपालिका   प्रशिद्ध मन्दिरहरू 
त्रिशक्ती हरिसिद्धि  मन्दिर 
गौखुरेश्वोर महादेव 
देवीस्थान काली मन्दिर 
शेषनारायण मन्दिर 
भगवती मन्दिर 
संखेश्वोर मन्दिर 
देविटार मन्दि

== [[कास्की जिल्ला]] ==
* [[भिमकाली मन्दिर]] (Bhimkali Mandir)
* [[विन्धबासीनी मन्दिर]] (Bindhabasini Mandir)
* [[तालबाराही मन्दिर]] (Talbarahi Mandir)
* [[ढोडवाराही मन्दिर]] (Dhodbarahi Mandir)
* [[कालीका मन्दिर]] (Kalika Mandir)
 
== [[गोरखा जिल्ला]] ==
* [[मनकामना मन्दिर]]

== [[दाङ जिल्ला]] ==
* [[चौघेरा रत्ननाथ मन्दिर]]
* [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ]]
* [[त्रिशूल|धारपानी मन्दिर]]
* [[बराह मन्दिर]]
* गढीटाकुरा मन्दिर
* सुदय रामेश्वर मन्दिर
* [[बगारबाबा मन्दिर]]
* [[देवीकोट मन्दिर]]

== [[धनुषा जिल्ला]] ==

== [[नवलपरासी जिल्ला]] ==

== [[प्युठान जिल्ला]] ==

* [[स्वर्गद्वारी|स्वर्गद्वारी मन्दिर]]
* [[कालिका मन्दिर]]

== [[भक्तपुर जिल्ला]] ==
* [[चाँगुनारायण मन्दिर]] ({{lang|en|Changunarayan Temple}})
* [[सूर्यविनायक मन्दिर]] ({{lang|en|Suryabinayak Temple}})
* [[जलविनायक मन्दिर]] ({{lang|en|Jalbinayak Temple}})
* [[थलविनायक मन्दिर]] ({{lang|en|Thalbinayak Temple}})
* [[सिद्धिविनायक मन्दिर]] ({{lang|en|Siddhibinayak Temple}})
* [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल मन्दिर]] ({{lang|en|Nyatapol Temple}})

== [[मकवानपुर जिल्ला]]==
लट्टाराम्मेश्वर मन्दिर (Lattarameswor Temple) भिमफेदी ०८, मकवानपुर &lt;ref&gt;लट्टाराम्मेश्वर मन्दिर (Lattarmeswor Temple) भिमफेदी ०८, मकवानपुर &lt;/ref&gt;
* [[वनस्खण्डी मन्दिर]] (Banaskhandi Temple)
* [[पशुपति मन्दिर]] (Pashupati Temple)
* [[भुटनदेवी मन्दिर]] (Bhutan Devi Temple)
* [[कुष्माण्ड सरोवर मन्दिर]](Kushmanda Sarobar)
 
== [[ललितपुर जिल्ला]] ==
* [[कृष्ण मन्दिर पाटन, बैतडी|कृष्ण मन्दिर, पाटन]] ({{lang|en|Krishna Mandir (Patan)}})
* [[बङ्गालामुखी मन्दिर|बंगलामुखी मन्दिर]] ({{lang|en|Bangalamukhee Mandir}})
* [[कुम्भेश्वर मन्दिर]] ({{lang|en|Kumbeshwar Mandir}})
* [[तलेजु मन्दिर, पाटन]] ({{lang|en|Taleju Mandir (Patan)}})
* [[जल विनायक]] ({{lang|en|Jal Binayak}})
* [[कुमारी छें]] ({{lang|en|Kumari Chhen (Patan)}})
* [[वटुक भैरव]] ({{lang|en|Batuk Bhairab (Lagankhel)}})
* [[टीका भैरव]] ({{lang|en|Tika Bhairab (Lele)}})
* [[सिदि लक्षमी]] ({{lang|en|Siddhi Laxmi (Purnachandi)}})
* [[तमकः ध्यो]] ({{lang|en|Tamak Dhyo (Jawalakhel)}})
* [[मिन नाथ मन्दिर (चाकुवा ध्यो)]] ({{lang|en|Min Nath (Tangal)}})
* [[छिन्नमस्ता, सप्तरी|छिन्नमस्ता]] ({{lang|en|Chinnamasta (Mangal Bazar)}})
* [[मातंगी]] ({{lang|en|Matangi (Mangal Bazar)}})
* [[विश्वकर्मा]] ({{lang|en|Bishwokarma (Ikhalukhu)}})
* [[कोपेश्वर महादेव]] ({{lang|en|Kopeshwor Mahadev (Mangal Bazar)}})
* [[भिमसेन मन्दिर]] ({{lang|en|Bimsen Temple (Mangal Bazar)}})
* [[मनकामना मन्दिर|मनकामना]] ({{lang|en|Manakamana (Patan)}})
* [[चामुन्डा मन्दिर, पाटन]] ({{lang|en|Chamunda Temple (Patan)}})
* [[मणिकेशव नारायण]] ({{lang|en|Mani Keshav Narayan Temple (Swotha)}})
* [[भुवनेश्वरी ग्वालटार|भुवनेश्वरी]] ({{lang|en|Bhubaneswori Temple (Nakabahil)}})
* [[महावौध्द]] ({{lang|en|Mahabouddha Temple (Sundhara)}})
* [[बज्र बाराहि]] ({{lang|en|Bajra Barahi Temple (Bajra Barahi)}})
* [[सन्तानेश्वर महादेव]] ({{lang|en|Santaneshwor Mahadev Temple (Bajra Barahi)}})
* [[कार्य विनायक मन्दिर ]] ({{lang|en|Karya Binayak Temple}})
* [[रातो मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर ]] ({{lang|en|Rato Machhindranath Temple (Patan, Nepal)}})
 
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी: विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]

==संखुवासभा जिल्लाः==
°Dharma devi Temple, Ankhibhuin

°Ram mandir, Madi

°Siddhakali Temple, Chainpur

°Manakamana Temple, Tumlingtar

°Waleswor siva linga, Baneswor

°Jaubari mahadev gufa, Panchkhapan

°Sabhapokhari, Sabhapokhari

°panchpokhari, Sabhapokhari

°Siva dhara, Makalu

°Barun tritha, Bhotkhola

°Dudhanath mahadev, Ankhibhuin
&lt;br /&gt;
[[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]]</text>
      <sha1>7hp75amocaute9yyvwff0w4o7dxfksf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयुश रिजाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81045</id>
    <revision>
      <id>1369319</id>
      <parentid>1308526</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T03:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले७|शीमे ले७]])।</comment>
      <origin>1369319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1724" sha1="5wqzprh8qge2l2rsf2sw4rhwafdsuv0" xml:space="preserve">{{db-person}}
'''आयुश रिजाल''' नेपाली चलचित्रका चचिल अभिनेता हुन् ।उनले अभिनेत्री[[रेखा थापा]]सँग २०११ मा प्रदर्शित चलचित्र ख़ुशी लगायत अन्य धेरै नेपाली चलचित्रमा आफ्नो अभिनय देखाई सकेका छन ।&lt;ref&gt;http://imdb.com/name/nm4296354/bio&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://reelnepal.com/name/1823/aayush-rijal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417101430/http://reelnepal.com/name/1823/aayush-rijal |date=2015-04-17 }}&lt;/ref&gt;
==जीवनी  ==
{{ठुटो}}
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{IMDb name|4296354}}
* [http://www.merocinema.com/celebrities/inner_celebrities/47  आयुष रिजाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124031349/http://www.merocinema.com/celebrities/inner_celebrities/47 |date=2015-11-24 }}

== यो पनि हेर्नुहोस् ==
[[आर्यन सिग्देल|■ आर्यन सिग्देल]]

[[जीवन लुइटेल|■ जीवन लुईटेल]]

[[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:धादिङ जिल्लाका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>5wqzprh8qge2l2rsf2sw4rhwafdsuv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369339</id>
      <parentid>1369319</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>सुधार गरियो</comment>
      <origin>1369339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7267" sha1="6qurnegeaqonscgfxl21bdh4tfopaxf" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = आयुश रिजाल
| image        =
| caption      = 
| image_size   = 200px
| birth_date   = {{birth date|1980|02|06}}
| birth_place  = [[धादिङ]], [[नेपाल]]
| occupation   = [[अभिनेता]]
| years_active = २००५ - वर्तमान
| spouse       = &lt;!-- Use article title or common name --&gt;
| children     = 
| parents      = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother       = रुक्मणी रिजाल &lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father       = लाल कुमार रिजाल &lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| awards       = डी सिने अवार्ड, नेपाल फिल्म डान्सर सिने अवार्ड, २०१३, ग्लोबल नेपाली फिल्म अवार्ड 
}}

'''आयुश रिजाल''', जसलाई गोपाल रिजाल नामले पनि चिनिन्छ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thahakhabar.com/news/44902|title='ढलेँ म ढलेँ'बाट उठेका आयुष 'हिफाजत'मा आइपुग्दा चम्किए|website=Thaha Khabar|accessdate=2 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.enayapatrika.com/2018/01/13/14616/|title=डेढ वर्षका लागि प्याक छु : आयुष रिजाल - Naya Patrika|date=13 January 2018|website=Enayapatrika.com|accessdate=2 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622083006/http://www.enayapatrika.com/2018/01/13/14616/|archive-date=22 June 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (जन्म: ६ फेब्रुअरी १९८०) एक नेपाली चलचित्र अभिनेता, सिर्जनात्मक निर्देशक तथा वाचक हुन्। उनका कामहरूमा म्युजिक भिडियो, टेलिभिजन विज्ञापन, वृत्तचित्र तथा ३० भन्दा बढी फिचर चलचित्र समावेश छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.osnepal.com/481187|title=Interview Actor Aayus Rijal With Saroj Pyakurel|website=Osenepal.com|accessdate=2 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.madhyanhadaily.com/2018/04/18/2075-01-05-wednesday/|title=2075-01-05 Wednesday|website=Madhyanhadaily.com|accessdate=2 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801094322/http://www.madhyanhadaily.com/2018/04/18/2075-01-05-wednesday/|archive-date=1 August 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; रिजालले आफ्नो चलचित्र यात्रा छायाकारको रूपमा सुरु गरेका थिए।

==राजनीतिक जीवन==
[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]]का क्रममा रिजाल [[नेपाली कांग्रेस]]निकट रहेको बताइएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=राजनीतिमा कलाकार : पार्टीका 'गहना' मात्रै?|url=https://shukrabar.nagariknetwork.com/news/3365|access-date=2021-12-01|website=Shukrabar|language=en}}&lt;/ref&gt;

==चलचित्र सूची==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका
|-
| २०१० || ''हिफाजत'' || अभिनेता
|-
| २०१० || ''खुसी'' || अभिनेता
|-
| २०११ || ''म बिर्सु कसरी'' || अभिनेता
|-
| २०११ || ''म माया गर्छु तिमीलाई'' || अभिनेता
|-
| २०११ || ''सौभाग्य'' || अभिनेता
|-
| २०११ || ''म छु नि तिम्रो'' || अभिनेता
|-
| २०१२ || ''सडक'' || अभिनेता
|-
| २०१२ || ''दिलमा सजाएँ तिमीलाई'' || अभिनेता
|-
| २०१२ || ''लभ इज लाइफ'' || अभिनेता
|-
| २०१२ || ''चन्द्रावती'' || अभिनेता
|-
| २०१३ || ''जलजला'' || अभिनेता
|-
| २०१३ || ''मेरो मनको साथी'' || अभिनेता
|-
| २०१४ || ''लावारिस'' || अभिनेता&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=s_EOwR0aQOc|title=New Nepali Movie 2017 - &quot;LAWARISH&quot; Full Movie -- Aayush Rijal, Yuna -- Latest Nepali Movie 2017|date=३१ जनवरी २०१७|accessdate=२ अगस्ट २०१८|publisher=[[युट्युब]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१५ || ''पाप'' || अभिनेता&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=uC_IRvnQLmk|title=PAAP - New Nepali Full Movie 2073 Ft. Sushma Karki, Aayush Rijal (Full HD)|date=२२ जुलाई २०१६|accessdate=२ अगस्ट २०१८|publisher=[[युट्युब]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || ''तिमी बिना'' || अभिनेता
|-
| २०१७ || ''मेरो देश'' || अभिनेता
|-
| २०१८ || ''अफिसर'' || अभिनेता
|-
| २०१८ || ''ब्ल्याक'' || अभिनेता
|-
| २०१९ || ''तुलसी'' || अभिनेता
|}

==म्युजिक भिडियो==
* ''नबिर्से तिमीलाई''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UqAbCOcGRII|title=Na birse timilai Na Paya Timilai.|first=|last=Ashishcone13|date=३१ जनवरी २०१०|accessdate=२ अगस्ट २०१८|publisher=[[युट्युब]]}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! पुरस्कार !! विधा !! चलचित्र !! नतिजा
|-
| २०११ || डी सिने अवार्ड २०६७ || उत्कृष्ट नवोदित अभिनेता || ''हिफाजत'' || {{Won}}
|-
| २०१७ || ग्लोबल नेपाली फिल्म अवार्ड || योगदान पुरस्कार || || {{Won}}
|-
| २०२१ || नेफ्टा फिल्म अवार्ड २०७५ || नकारात्मक भूमिकामा उत्कृष्ट अभिनेता || ''ब्ल्याक'' || {{Nominated}}
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:धादिङ जिल्लाका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>6qurnegeaqonscgfxl21bdh4tfopaxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ईशा शरवानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82888</id>
    <revision>
      <id>1369309</id>
      <parentid>1364188</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4964" sha1="bk0zkhltfvhiag4aqdkmjz8cnv46hhf" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name       = ईशा शरवानी
| image      = Isha Sharvani Backless.webp
| nationality = [[भारतीय]]
| imagesize = 
| yearsactive = २००५-हाल सम्म
| caption    = ईशा शरवानी २०१३मा
| othername  = 
| birth_date = {{birth date and age|1984|09|29}}
| birth_place = [[गुजरात]], [[भारत]]
| occupation = भारतीय समकालीन डान्सर, अभिनेत्री
| death_date  =
| death_place =
| website    = {{url|http://www.ishasharvani.com}}
}}
'''ईशा शरवानी''' (जन्म: {{birth date and age|1984|09|29}}) [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] चलचित्रहरूकी [[अभिनेत्री]] र भारतीय समकालीन डान्सर पनि हुन्।

==जीवनी==
ईशाको जन्म गुजरात, भारतमा २९ सेप्टेम्बर १९८४ मा भएको थियो। उनी [[अहमदाबाद]]मा बस्ने गर्थिन्। तिरुवनन्तपुरममा बस्नु भन्दा अघि उनी [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]], उडीसा, [[वृन्दावन]] र [[बेङ्गलोर]], जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा बसिन्। ईशाको माता पिताले तिरुवनन्तपुरम, केरलमा अकादामी फर आर्ट रिसर्च, ट्रेनिङ्ग र इनोवेशन (कला अनुसन्धान अकादमी, प्रशिक्षण र अभिनव) नामक एक कला विद्यालय स्थापित गरे, जहाँ उनीहरू १३-१४ वर्षको लागि बसेका थिए। १३ वर्षको उमेरमा, अपने नृत्य स्कूलमा उनीले आफ्नो आमा दक्षा सेठसँग नृत्यमा औपचारिक शिक्षण शुरू गरिन् र कलारिप्पयाट्टू, कथक र छऊ नृत्य सिकिन्। पछिल्लो सात वर्षहरूमा ईशाले बाईस देशहरूमा नृत्य प्रदर्शन गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;http://in.movies.yahoo.com/060802/128/66cwr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313232821/http://in.movies.yahoo.com/060802/128/66cwr.html |date=2007-03-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20050123-1.html Isha Sharvani: Married to the God of dance : Bollywood News : ApunKaChoice.Com&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2000/20000820/spectrum/main4.htm The Sunday Tribune - Spectrum - Article&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.indiadaily.com/editorial/12-15-04.asp India Daily – Subhash Ghai's new discovery Isha Sharvani - better than Madhuri and Ashwariya - ready for bold Bollywood&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20050112214900/http://www.indiadaily.com/editorial/12-15-04.asp |date=2005-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.invectura.com/contestants-list-of-jhalak-dikhhla-jaa-5/ |title=Contestants List of Jhalak Dikhhla Jaa 5 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619043443/http://www.invectura.com/contestants-list-of-jhalak-dikhhla-jaa-5/ |date=2012-06-19 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons category|Isha Sharvani|ईशा शरवानी}}
* [http://www.ishasharvani.com/ वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190313072842/http://www.ishasharvani.com/ |date=2019-03-13 }}
* [http://www.dakshasheth.com/ नृत्य कम्पनी वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405101825/http://www.dakshasheth.com/ |date=2011-04-05 }}
* {{IMDb name|id=1690618|name=Isha Sharvani}}
{{कमन्सश्रेणी|Isha Sharvani}}

[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८४ मा जन्म]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>bk0zkhltfvhiag4aqdkmjz8cnv46hhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निना दोब्रेव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83010</id>
    <revision>
      <id>1369305</id>
      <parentid>1165322</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T20:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sunlightson</username>
        <id>66105</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6139" sha1="8h7r0eph7fvad579b5hc6m2voq2v1d7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = निना दोब्रेव
| image       = Nina Dobrev during an interview in August 2018 02.png
| caption     = 
| birth_name  = निना कोन्स्टेनटिनोवा दोब्रेवा
| birth_date  = {{Birth date and age|१९८९|१|९}} 
| birth_place = [[सोफिया]], [[बुल्गेरिया]]
| nationality = बल्गेरियाई-क्यानेडियन
| occupation  = अभिनेत्री र मोडल
| yearsactive = २००६–वर्तमान
| height      = {{height|ft=5|in=6}} &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celebsheight.com/nina-dobrev-weight-height-bra-size-shoe-size-body-measurements-waist-hips/|title=Nina Dobrev Weight, Height, Bra Size, Shoe Size, Body, Measurements, Waist, Hips|publisher=Celebrities Measurement|date= |accessdate=2015-11-01}}&lt;/ref&gt;
}}
'''निना दोब्रेव''' (जन्म: '''निना कोन्स्टेनटिनोवा दोब्रेवा''', {{lang-bg|Нина Константинова Добрева}}; जनवरी ९, १९८९) बल्गेरियाली-क्यानेडेली अभिनेत्री र मोडल हुन् ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tv.com/nina-dobrev/person/473268/summary.html |title=Nina Dobrev – Summary |accessdate=सेप्टेम्बर २५, २००११ |work=TV.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827061721/http://www.tv.com/nina-dobrev/person/473268/summary.html |date=2011-08-27 }}&lt;/ref&gt; इनले ''दग्रासि: नेक्स्ट जनरेशन'' को छैठो देखि नवौ सत्रमा मिया जोन्स, एकल किशोर आमा, को भूमिका निभाएकी थिइन् । उनी वर्तमान समयमा सीडब्ल्यू टेलीविजन नेटवर्कको अलौकिक-किशोर ड्रामा टीवी शृङ्खला ''[[द वैन्पायर्स डायरीज]]'' मा एलीना गिल्बर्ट र कैथरीन पियर्सको किरदार निभाउ छिन् ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
निना दोब्रेवको जन्म [[सोफिया]], [[बुल्गेरिया]]मा भएको थियो । जब उनी दुई वर्षकी थिइन् तब उनी  [[क्यानडा|क्यानाडा]] गईसकेकी थिइन्, तथा इनको पालन-पोषन [[टोरन्टो]], [[ओण्टारियो]]मा भएको थियो । उनी धाराप्रवाह [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] र [[बुल्गारियन भाषा|बुल्गारियन]] भाषाहरू बोलछिन । इनको आमा कलाकार र पिता कम्प्युटर वैज्ञानिक हुन् ।
==क्यारियर==
[[File:Nina Dobrev at ETalk 2008.jpg|left|thumb|Dobrev at the 2008 Toronto International Film Festival]]]]
डोब्रेभको पहिलो ठूलो अभिनय भूमिका किशोर नाटक टेलिभिजन शृंखला ''Degrassi: The Next Generation'' मा मियाको रूपमा थियो, त्यो भूमिका उनले २००६ बाट तीन सिजनसम्म खेलेकी थिइन्।
उनी २००० को दशकको मध्यतिर केही फिचर फिल्महरूमा देखा परिन्, जसमध्ये ''Fugitive Pieces'' (२००७) र ''Away from Her'' (२००७) समावेश छन्। डोब्रेभले धेरै टेलिभिजन फिल्महरूमा पनि मुख्य भूमिका निभाइन्, जस्तै Sci Fi Channel Sci Fi Channel को ''Never Cry Werewolf'' (२००८), MTV को ''The American Mall'' (२००८), र दुई Lifetime ओरिजिनल फिल्महरू।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Foywonder |url=https://www.dreadcentral.com/news/6911/never-cry-werewolf-but-can-we-cry-rip-off/ |title=Never Cry Werewolf (But Can We Cry Rip-Off) |website=[[Dread Central]] |date=April 23, 2008 |access-date=June 13, 2017 |archive-date=May 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525062359/https://www.dreadcentral.com/news/6911/never-cry-werewolf-but-can-we-cry-rip-off/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://ew.com/article/2007/12/21/hsm-producers-doing-new-musical-mtv/ |title=&quot;HSM&quot; producers doing new musical for MTV |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=December 21, 2007 |access-date=June 13, 2017 |archive-date=February 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212201531/http://ew.com/article/2007/12/21/hsm-producers-doing-new-musical-mtv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons category|Nina Dobrev|निना द्रोबेव}}
* {{Official website|http://www.ninadobrev.com/}}
* {{IMDb name|2400045|निना द्रोबेव}}
* {{AllRovi person|535785|निना द्रोबेव}}
* {{tcmdb name|11164347|निना द्रोबेव}}

[[श्रेणी:क्यानडेली चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८९ मा जन्म]]</text>
      <sha1>8h7r0eph7fvad579b5hc6m2voq2v1d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टुन टुन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83077</id>
    <revision>
      <id>1369356</id>
      <parentid>1353306</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40279" sha1="1xwaydrrwnwyo1qpm0k1nz547depl49" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = टुन टुन 
| image              = 
| caption            = 
| birth_name         = उमा देवी खत्री
| birth_date         = {{Birth date|1923|07|11|df=y}}
| birth_place        = [[ब्रिटिस भारतको संयुक्त प्रान्त|संयुक्त प्रान्त]], [[ब्रिटिस भारतका प्रेसिडेन्सी र प्रदेशहरू|ब्रिटिस भारत]] (वर्तमानको [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]])
| death_date         = {{Death date|2003|11|24|df=y}}
| death_place        = [[मुम्बई]], [[भारत]]
| occupation         = {{plainlist|
* पार्श्वगायिका 
* अभिनेत्री 
* हास्य कलाकार 
}}
| imagesize          = 150px
| yearsactive        = सन् १९४६ - सन् १९९०
}}

'''टुन टुन'''&lt;ref name=&quot;pib&quot;&gt;{{cite web |url= http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rnov2003/25112003/r251120035.html|title= ...THE DEATH OF ACTRESS TUN TUN|date= २५ नोभेम्बर २००३|website= सूचना एवम् प्रसारण मन्त्रालय, भारत सरकार}}&lt;/ref&gt; नामले चिनिने '''उमा देवी खत्री''' (११ जुलाई १९२३ - २४ नोभेम्बर २००३)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2004/jan/08/guardianobituaries.india|title=Obituary: Tun Tun|last=पाण्ड्या|first=हरेश|date=८ जनवरी २००४|work=द गार्डियन|access-date=२४ फेब्रुअरी २०१९|language=बेलायती अङ्ग्रेजी|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; एक भारतीय पार्श्वगायिका, अभिनेत्री र हास्य कलाकार थिइन् । उनलाई हिन्दी चलचित्रको प्रथम महिला हास्य कलाकार मानिन्छ ।&lt;ref name=&quot;tricom&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2003/20031207/spectrum/main6.htm |title=Hindi cinema's first-ever comedienne |publisher=द ट्रिब्युन |date=७ डिसेम्बर २००३ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031222080403/http://www.tribuneindia.com/2003/20031207/spectrum/main6.htm |archivedate=२२ डिसेम्बर २००३ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901001054/http://www.tribuneindia.com/2003/20031207/spectrum/main6.htm |date=2013-09-01 }}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
उमा देवीको जन्म सन् १९२३ मा वर्तमानको [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]]को अमरोहा जिल्लामा भएको थियो । उनका अभिभावक र दाइलाई जग्गाको मुद्दामा मारिएको थियो । उनको निधनको दुई दिन अगाडि लिइएको शिशिर कृष्ण शर्मासँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेकी थिइन्, &quot;मलाई मेरो आमाबुबा को थिए, कस्तो देख्थे भन्ने केही सम्झना छैन । उनीहरूको मृत्यु हुँदा म दुई-अढाई वर्षको थिएँ होला । मेरा एक दाइ थिए जो आठ-नौ वर्षको हुनुहुन्थ्यो, उनको नाम हरि थियो । मलाई उनको बारेमा पनि धेरै थाहा छैन तर हामी अलिपुरमा बस्थ्यौँ । एक दिन उनको पनि हत्या भयो र मलाई दुई छाक खान पाउनको लागि नातेदारको घरमा काम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो । त्यसबेला म चार-पाँच वर्षकी थिए ।&quot;

उमा देवीको बाल्यकाल गरिबीमा बित्यो । पछि उनले निरीक्षक अख्तर अब्बास काजीलाई भेटे जसले उनलाई सहयोग गर्नुका साथै सकारात्मक रूपमा प्रभावित पनि गरे । [[भारतको विभाजन]]को समयमा काजी साहेबले [[पाकिस्तान]]को [[लाहोर]]मा बसाइ सरे । त्यसबेलाको परिस्थितिबाट दिक्क भई उमा देवी चलचित्रमा गाउनका लागि [[मुम्बई|बम्बई]] गइन् । अन्ततः काजी साहेब पनि बम्बई सरे, जहाँ सन् १९४७ मा उनीहरूको विवाह भयो ।

==कार्य जीवन==
२३ वर्षको उमेरमा उमा देवी आफ्नो घरबाट भागी [[मुम्बई|बम्बई]]मा सङ्गीतकार [[नौशाद]]को दैलोमा पुगेकी थिइन् जहाँ उनले नौशादले उनलाई गाउने अवसर नदिए आफैँलाई समुद्रमा फाल्ने धम्की दिएकी थिइन् । नौशादले उनको प्रदर्शनलाई अवसर दिई त्यहीँ उनलाई आफ्नो कामदारको पदमा छानेका थिए । उनले सन् १९४६ मा नजिरको ''वामिक आजरा''मा पार्श्वगायिकाको रूपमा आफ्नो कार्य जीवनको सुरुवात गरेकी थिइन् ।&lt;ref name=inde/&gt;&lt;ref name=&quot;guar&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.theguardian.com/news/2004/jan/08/guardianobituaries.india|title= Obituary – Tun Tun|date= ८ जनवरी २००४|website= द गार्डियन}}&lt;/ref&gt; उनले केही समय पछि नौशादसँग काम गरिरहने निर्माता-निर्देशक [[अब्दुल रशीद करदार]]सँग साझेदारी गरी [[नूरजहाँ]], [[राजकुमारी दुबे]], [[खुर्शीद बानु]] र [[जोहराबाई अम्बालेवाली]] जस्ता लोकप्रिय कलाकारसँग काम गर्ने मौका पाएकी थिइन् ।

सन् १९४७ मा नौशादको निर्देशनमा उनले करदारको ''दर्द''मा अभिनेत्री [[मुनावर सुल्ताना]]को पार्श्वगयिकाको रूपमा &quot;अफसाना लिख रही हूँ दिल-ए-बेकरार का&quot;, &quot;यह कौन चला मेरी आँखों में समा कर&quot; र &quot;आज मची है धूम झूम खुसी से झूम&quot; गाई लोकप्रिय बनेकी थिइन् । यसका साथै उनले [[सुरैया]]सँग &quot;बेताब है दिल दर्द-ए-मोहब्बत के असर से&quot; गाएकी थिइन् ।&lt;ref&gt;{{YouTube|XmtcvDnnAUg|&quot;Afsana Likh Rahi Hoon&quot;}}&lt;/ref&gt; टुन टुनले गएको &quot;अफसाना लिख रही हूँ&quot; सुनेर एक सज्जन यति मोहित भएका थिए कि उनी टुन टुनसँग समय बिताउन बम्बई सरेका थिए । अन्ततः उनीहरूको विवाह भई दुई छोरा र दुई छोरीको जन्म भयो । उनको पति, जसलाई उनले मोहन भन्थिन्, को सन् १९९२ मा मृत्यु भयो ।

''दर्द''को सफलता पछि सन् १९४८ मा टुन टुनले [[महबूब खान]]को ''अनोखी अदा''मा काम पाइन् जसमा &quot;काहे जिया डोले&quot; र &quot;दिल को लगाके हमने कुछ नहीं पाया&quot; जस्ता प्रख्यात एकल समावेश गरिएका थिए । यी गीतले उनलाई सबैभन्दा लोकप्रिय पार्श्वगायिका बनाएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.tribuneindia.com/2003/20031213/mailbag.htm|title= Tun Tun (Uma Devi) — a tribute|date= १३ डिसेम्बर २००३|website= द ट्रिब्युन|url-status= निष्क्रिय|archive-url= https://web.archive.org/web/20080328143056/http://www.tribuneindia.com/2003/20031213/mailbag.htm|archive-date= २८ मार्च २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328143056/http://www.tribuneindia.com/2003/20031213/mailbag.htm |date=2008-03-28 }}&lt;/ref&gt; त्यही साल उनले [[चेन्नई]]मा अवस्थित [[जेमिनाइ स्टुडियोज]]मा [[सुब्रमनियम श्रीनिवासन]]को ''चन्द्रलेखा''का लागि गीत गएपछि दक्षिण भारतमा पनि लोकप्रिय बनेकी थिइन् । यस चलचित्रमा उनको प्रख्यात गान &quot;सांझ की बेला&quot; समावेश गरिएको थियो जसले गर्दा उनी उत्तर देखि दक्षिण भारत सम्म नै प्रख्यात त बनिन् तर श्रीनिवासनसँगको साझेदारीले गर्दा उनले पहिले करदारसँग गरेको साझेदारीको उल्लङ्घन भयो जसले गर्दा उनले टन्नै घाटा व्यहोर्नुपर्यो ।

सङ्गीत र चलचित्रमा तीब्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको बेलामा पनि उनले आफ्नो पुरातन साङ्गीतिक शैलीलाई अँगालिरहेको हुनाले उनले [[लता मङ्गेशकर]] र [[आशा भोसले]] जस्ता आधुनिक पार्श्वगायिकासँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिनन् । अन्ततः उनको चुलबुले व्यक्तित्व र हास्यात्मक कलालाई ध्यानमा राखी नौशादले उनलाई अभिनयमा लाग्ने सुझाव दिए । टुन टुन [[दिलीप कुमार]]लाई अत्यन्तै मन पराउँथिन् र आफ्नो पहिलो चलचित्र दिलीप कुमारको साथमा नै खेल्ने सपना देखेकी थिइन् । उनको लगातार अनुनयको फलस्वरूप नौशादले आफ्नो साथी दिलीप कुमारलाई भनी सन् १९५० मा सार्वजनिक गरिएको ''बाबुल''मा समावेश गरियो । उक्त चलचित्रमा [[नरगिस]]लाई प्रमुख महिला पत्रको भूमिकामा राखिएको थियो । उनको चुलबुले स्वभावको कारणले नै दिलीप कुमारले उनलाई &quot;टुन टुन&quot; नामले बोलाउन थालेका थिए र उनले पनि यही नामको प्रयोग गर्न थालिन् ।&lt;ref name=&quot;tricom&quot;/&gt;

पछि गएर उनले सन् १९५४ मा सार्वजनिक गरिएको ''आरपार'', सन् १९५५ मा सार्वजनिक गरिएको ''मिस्टर और मिसेज ५५'' र सन् १९५७ मा सार्वजनिक गरिएको ''प्यासा'' जस्ता [[गुरु दत्त]]द्वारा निर्देशित चलचित्रमा भूमिका निर्वाह गरिन् ।&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.tribuneindia.com/2006/20060827/spectrum/main5.htm|title= Unfair fun|website= ट्रिब्युन इन्डिया}}&lt;/ref&gt; इस्वीको बीसौँ शताब्दीको छैटौँ र सातौँ दशकमा उनले कयौँ बलिउड हास्य चलचित्रमा विशेष भूमिका निभाइन् । उनले सन् १९८२ मा [[प्रकाश मेहरा]]द्वारा निर्देशित र [[अमिताभ बच्चन]]द्वारा प्रमुख भूमिका निभाइएको ''नमक हलाल''मा पनि अभिनय गरेकी थिइन् ।&lt;ref name=&quot;inde&quot;&gt;{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20031217/ai_n12717193|title=Obituary: Uma Devi|date=१७ डिसेम्बर २००३|website=दी इन्डिपेन्डेन्ट}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

पाँच वर्षको कार्य जीवनमा उनले [[भगवान दादा (अभिनेता)|भगवान दादा]], [[आगा (अभिनेता)|आगा]], [[सुन्दर (अभिनेता)|सुन्दर]], [[मुकरी]], [[धुमाल]], [[जोनी वाकर]] र [[केष्टो मुखर्जी]] लगायत अन्य हास्य कलाकारका साथ [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[उर्दु भाषा|उर्दू]] र [[पन्जाबी भाषा|पञ्जाबी]] भाषाहरूमा करिब २०० चलचित्रमा काम गरेकी थिइन् ।&lt;ref&gt;{{IMDb name|0876553|Tun Tun}}&lt;/ref&gt; सन् १९९० मा सार्वजनिक गरिएको ''कसम धन्दे की'' उनको अन्तिम चलचित्र थियो ।

उमा देवी खत्रीको कारणले वर्तमानमा समेत भारतमा मोटी महिलालाई टुन टुन भन्ने गरिन्छ ।

==मृत्यु==
चार सन्तान भएकी उमा देवी लामो समय देखि बिरामी थिइन् । अन्ततः २३ नोभेम्बर २००३ मा [[मुम्बई]]को [[अन्धेरी]]मा ८० वर्षको उमेरमा उनको मृत्यु भयो ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.lifeinlegacy.com/2003/WIR20031129.html#P43|title= Tun Tun|website= लाइफ इन लेगसी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130205218/http://www.lifeinlegacy.com/2003/wir20031129.html#P43 |date=2020-11-30 }}&lt;/ref&gt;

==अभिनय==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
! वर्ष!! शीर्षक!! भूमिका!! टिप्पणी
|-
|सन् १९९०
|''कसम धन्दे की''
|प्रेमा
|
|-
|सन् १९८९
|''शहजादे''
|हिटलरकी बेहुली 
|अश्रेयित
|-
|सन् १९८८
|''एक आदमी''
|
|
|-
|सन् १९८७
|''दीवाना तेरे नाम का''
|
|
|-
|सन् १९८६
|''खेल मोहब्बत का''
|नोकर्नी
|
|-
|सन् १९८५
|''लभर बोइ''
|फूलमती
|
|-
|सन् १९८५
|''घर द्वार''
|
|
|-
|सन् १९८५
|''सलमा''
|गायिका - &quot;मुमताजको विवाह&quot;
|
|-
|सन् १९८४
|''शोरगुल''
|
|
|-
|सन् १९८४
|''कमला''
|
|
|-
|सन् १९८४
|''राजा और रानी''
|हवल्दारकी श्रीमती 
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९८४
|''ऊँची उडान''
|
|
|-
|सन् १९८३
|''कुली''
|७ बालककी आमा
|
|-
|सन् १९८३
|''हादसा''
|महिला स्वास्थ्य समिति सदस्य
|
|-
|सन् १९८३
|''पेन्टर बाबु''
|कोयल
|
|-
|सन् १९८२
|''हीरों का चोर''
|
|
|-
|सन् १९८२
|''डिस्को डान्सर''
|बेहुली
|अश्रेयित
|-
|सन् १९८२
|''मेहेरबानी''
|
|
|-
|सन् १९८२
|''हथकडी''
|
|
|-
|सन् १९८२
|''अपराधी कौन ?''
|नर्स
|
|-
|सन् १९८२
|''मैंने जीना सीख लिया''
|मिस टुन टुन
|
|-
|सन् १९८२
|''नमक हलाल''
|कुकुर पालेकी महिला अतिथि
|
|-
|सन् १९८२
|''सम्राट''
|जहाजमा चढेकी महिला
|अश्रेयित
|-
|सन् १९८२
|''यह तो कमाल हो गया''
|
|
|-
|सन् १९८१
|''सन्नाटा''
|
|
|-
|सन् १९८१
|''बीवी-ओ-बीवी''
|मिसेज सिंहकी साथी - पौडी खेलने पुलमा बेहोस हुनछिन्
|अश्रेयित
|-
|सन् १९८१
|''साजन की सहेली''
|मरिया
|
|-
|सन् १९८०
|''अँधेरा''
|
|
|-
|सन् १९८० 
|''कुरबानी''
|कारमा रहेकी मोटी महिला
|
|-
|सन् १९८०
|''गोरी दीआं झांजरां''
|बुलबुलकी आमा
|
|-
|सन् १९८०
|''साजन मेरे में साजन की''
|
|
|-
|सन् १९८०
|''यारी दुश्मनी''
|
|
|-
|सन् १९७९
|''बातों बातों में''
|काल्पनिक न्यान्सीकी आमा
|
|-
|सन् १९७९
|''सरकारी मेहमान''
|बैङ्क कर्मचारी
|
|-
|सन् १९७९
|''लोक परलोक''
|सुन्दरी
|
|-
|सन् १९७८
|''दिल और दीवार''
|म्याडम
|
|-
|सन् १९७८
|''फन्देबाज''
|
|
|-
|सन् १९७८
|''अँखियों के झरोखे से''
|नाट्यशालामा मोटी महिला
|
|-
|सन् १९७८
|''नसबन्दी''
|टोनिका
|
|-
|सन् १९७८
|''आँख का तारा''
|
|
|-
|सन् १९७८
|''हीरालाल पन्नालाल''
|
|
|-
|सन् १९७८
|''प्रेमी गङ्गाराम''
|
|
|-
|सन् १९७८
|''सत्यम शिवम सुन्दरम''
|मोटी महिला
|
|-
|सन् १९७७
|''पण्डित और पठान''
|चम्पाकली
|
|-
|सन् १९७७
|''आप की खातिर''
|नर्तकी/गायिका
|
|-
|सन् १९७७
|''कविता''
|
|-
|सन् १९७७
|''त्याग''
|
|
|-
|सन् १९७७
|''अगर''
|चम्पाकली (अग्रवाल नोकर्नी)
|
|-
|सन् १९७७
|''अमानत''
|रेफरी
|
|-
|सन् १९७७
|''चाचा भतीजा''
|केस्टोकी बेहुली
|
|-
|सन् १९७७
|''दो शोले''
|
|अतिथि भूमिका
|-
|सन् १९७७
|''गायत्री महिमा''
|
|
|-
|सन् १९७७
|''पापी''
|लैला 
|
|-
|सन् १९७७
|''ट्याक्सी ट्याक्सी''
|९ बालककी आमा
|
|-
|सन् १९७७
|''आफत''
|
|
|-
|सन् १९७६ 
|''हेरा फेरी''
|मिसेज धनीराम
|
|-
|सन् १९७६ 
|''नागिन''
|नोकर्नी
|
|-
|सन् १९७६
|''आप बीती''
|लोर्ड्स शुजमा ग्राहक
|
|-
|सन् १९७६
|''भगवान् समय संसार में''
|
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९७६ 
|''बुन्दल बाज''
|राजारामको ग्राहक
|
|-
|सन् १९७६
|''रङ्गीला रतन''
|
|
|-
|सन् १९७५
|''आग और तूफान''
| 
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९७५
|''धोती लोटा और चौपाटी''
|नायिकाकी आमा
|
|-
|सन् १९७५
|''स्त्री पुरुष''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''अमिर गरिब''
|शासिका
|
|-
|सन् १९७४
|''नया दिन नई रात''
|मानसिक बिरामी
|
|-
|सन् १९७४
|''दिल दीवाना''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''हमराही''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''माँ बहन और बीवी''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''माइ फ्रेन्ड''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''सच्चा मेरा रूप है''
|
|
|-
|सन् १९७४
|''शैतान''
|मीना आडवाणी
|
|-
|सन् १९७४
|''ठोकर''
|मुक्तिकी श्रीमती
|
|-
|सन् १९७३
|''कच्चे धागे''
|रामसवन्ती भरोसे
|
|-
|सन् १९७३
|''बन्धे हात''
|कविता
|
|-
|सन् १९७३
|''हीरा''
|
|
|-
|सन् १९७३
|''जलते बदन''
|चमेली
|
|-
|सन् १९७३
|''नाग मेरे साथी''
|
|
|-
|सन् १९७२
|''गोमती के किनारे''
|पेट्रोल पम्पको मालिककी श्रीमती
|
|-
|सन् १९७२ 
|''ललकार'' 
|दन्को
|
|-
|सन् १९७२
|''आँखों आँखों में''
|मिसेज परेरा
|
|-
|सन् १९७२
|''अपराध''
|मिसेज फर्नान्डिज
|
|-
|सन् १९७२
|''बेइमान''
|
|
|-
|सन् १९७२
|''बिन्दिया और बन्दुक''
|
|
|-
|सन् १९७२
|''चोरी चोरी''
|
|
|-
|सन् १९७२
|''दिल दौलत दुनिया''
|बालककी आमा
|
|-
|सन् १९७२
|''एक हसीना दो दीवाने''
|फूल कुमारी
|
|-
|सन् १९७२
|''गरम मसाला''
|क्वीन खटोरिया
|
|-
|सन् १९७२
|''मेले मित्रन दे''
|
|पञ्जाबी चलचित्र
|-
|सन् १९७२
|''मोम की गुडिया''
|डेजीकी आमा
|
|-
|सन् १९७२ 
|''सबसे बडा सुख''
|
|
|-
|सन् १९७२ 
|''समाधि''
|कलावती
|
|-
|सन् १९७१ 
|''हङ्गामा''
|जगदीपकी आमा
|
|-
|सन् १९७१
|''उपासना''
|
|
|-
|सन् १९७१ 
|''एक पहेली''
|लिली
|
|-
|सन् १९७१ 
|''हलचल''
|फिलोमेना डिकोस्टा
|
|-
|सन् १९७१ 
|''जोहर मेहमूद इन हङ कङ''
|सोनियाकी काकी
|
|-
|सन् १९७१ 
|''प्रीत की डोरी''
|
|
|-
|सन् १९७१ 
|''श्री कृष्ण लीला''
|रसिलीकी काकी
|
|-
|सन् १९७१ 
|''तुलसी विवाह''
|सेनापतिकी सासु
|
|-
|सन् १९७१ 
|''वह दिन याद करो''
|
|
|-
|सन् १९७० 
|''हीर राँझा''
|अल्लाह राखी
|
|-
|सन् १९७० 
|''द ट्रेन''
|
|अतिथि भूमिका
|-
|सन् १९७० 
|''आँसु और मुस्कान''
|भगवन्ती
|
|-
|सन् १९७०
|''एहसान''
|मिसेज चतुर्मुख
|
|-
|सन् १९७०
|''गीत''
|चम्पावती
|
|-
|सन् १९७०
|''हिम्मत''
|टाइगरकी आमा
|
|-
|सन् १९७० 
|''पेहचान''
|गङ्गाकी सम्भाव्य बेहुली
|
|-
|सन् १९७० 
|''रूठा ना करो''
|नीताकी नोकर्नी
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९७० 
|''शराफत''
|चम्पाकली
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६९ 
|''दो रास्ते''
|पौडी खेल्ने पुलको परिचर
|
|-
|सन् १९६९ 
|''अन्जाना''
|मिसेज कपूर
|
|-
|सन् १९६९ 
|''अनमोल मोती''
|
|
|-
|सन् १९६९ 
|''बडी दिदी''
|
|
|-
|सन् १९६९ 
|''शर्त''
| पार्लरकी महिला
|
|-
|सन् १९६९ 
|''तलाश''
|कामिनी
|
|-
|सन् १९६८ 
|''दुनिया''
|छबीली 
|अश्रेयित
|-
|सन् १९६८ 
|''आबरू''
|ह्विस्की रानी
|
|-
|सन् १९६८ 
|''अभिलाषा''
|मोती महिला
|गीत: &quot;यारों हमारा क्या&quot;
|-
|सन् १९६८ 
|''बहारों की मन्जिल''
|ग्लोरी डिसिल्भा
|
|-
|सन् १९६८ 
|''दिल और मोहब्बत''
|
|
|-
|सन् १९६८
| ''हर हर गङ्गे''
|
|
|-
|सन् १९६८ 
|''कन्यादान''
|बन्सीकी सासु
|
|-
|सन् १९६८ 
|''किस्मत''
|
|
|-
|सन् १९६८ 
|''परिवार''
|सीतारामको कर्मचारी
|
|-
|सन् १९६८ 
|''साधु और शैतान''
|सुन्दरी
|
|-
|सन् १९६८ 
|''सुहाग रात''
|तितली बानू
|
|-
|सन् १९६७ 
|''पिण्ड दी कुडी''
|
|पञ्जाबी चलचित्र
|-
|सन् १९६७ 
|''आग''
|फूलमती
|
|-
|सन् १९६७ 
|''बद्रीनाथ यात्रा''
|वेश्यालयमा नोकर्नी 
|
|-
|सन् १९६७ 
|''सिआइडी ९०९''
|जुली फर्नान्डिज डिसिल्भा घोबेवाली
|
|-
|सन् १९६७ 
|''दिल ने पुकारा''
|कमला 
|
|-
|सन् १९६७ 
|''दुनिया नाचेगी''
|
|
|-
|सन् १९६७ 
|''गुनाहों का देवता''
|
|
|-
|सन् १९६७ 
|''हरे काँचकी चूडियां''
|जुलीकी आमा
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६७ 
|''उपकार''
|लखपतिकी श्रीमती
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६६ 
|''आखरी खत''
|
|
|-
|सन् १९६६
|''अफसाना''
|
|
|-
|सन् १९६६
|''दिल दिया दर्द लिया''
|मिसेज मुरलीधर
|
|-
|सन् १९६६ 
|''दिलगी''
|
|
|-
|सन् १९६६ 
|''कुंवारी''
|
|
|-
|सन् १९६६ 
|''लडका लडकी''
|राजकुमारी निर्मला देवी
|
|-
|सन् १९६६ 
|''फूल और पत्थर''
|मिसेज अलोपीनाथ (गुडकी)
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६६ 
|''सगाई''
|अनारकली
|
|-
|सन् १९६६ 
|''टार्जन और जादुई चिराग''
|
|
|-
|सन् १९६६ 
|''ठाकुल जरनैल सिंह''
|
|
|-
|सन् १९६६ 
|''अलीबाबा और ४० चोर''
|
|
|-
|सन् १९६५ 
|''जोहर मेहमूद इन गोवा''
|सिम्मीकी साथी
|
|-
|सन् १९६५ 
|''एक सपेरा एक लुटेरा''
|बिन्दु
|
|-
|सन् १९६५ 
|''जब जब फूल खिले''
|मेरी 
|अतिथि भूमिका
|-
|सन् १९६५ 
|''काजल''
|अम्बा
|
|-
|सन् १९६५ 
|''लुटेरा''
|
|
|-
|सन् १९६५
|''महाराज विक्रम''
|
|
|-
|सन् १९६५
|''मोहब्बत इसको कहते है''
|बेबी
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६५ 
|''राका''
|
|
|-
|सन् १९६५ 
|''रुस्तम-ए-हिन्द''
|
|
|-
|सन् १९६५ 
|''सहेली''
|५ बालककी आमा
|
|-
|सन् १९६४ 
|''चा चा चा''
|मोहनकी आमा 
|
|-
|सन् १९६४ 
|''राजकुमार''
|चम्पाकली
|
|-
|सन् १९६४ 
|''आया तूफान''
|महादासी
|
|-
|सन् १९६४ 
|''दारासिंह: आयरनम्यान''
|रङ्गीलीकी आमा
|
|-
|सन् १९६४ 
|''फरियाद''
|
|
|-
|सन् १९६४ 
|''गङ्गा की लहरें''
|नोकर्नी
|
|-
|सन् १९६४ 
|''कश्मीर की कली''
|रमा देवी
|
|-
|सन् १९६४ 
|''खुफिया महल''
|
|
|-
|सन् १९६४ 
|''मिस्टर एक्स इन बम्बई''
|कामिनी
|
|-
|सन् १९६३ 
|''ब्लफ मास्टर''
|लजवन्ती
|
|-
|सन् १९६३ 
|''एक दिल सौ अफसाने''
|विवाहमा उपस्थित अतिथि
|
|-
|सन् १९६३ 
|''एक राज''
|चम्पाकली
|
|-
|सन् १९६३ 
|''गहरा दाग''
|सुन्दरी
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६३ 
|''गोदान''
|
|
|-
|सन् १९६३ 
|''जब से तुम्हे देखा है''
|किटीकी नोकर्नी
|
|-
|सन् १९६३ 
|''कौन अपना कौन पराया''
|
|
|-
|सन् १९६३ 
|''नागरानी''
|चन्दकी साथी
|अश्रेयित
|-
|सन् १९६३ 
|''फूल बने अङ्गारे''
|कमलाकी जेठानी
|
|-
|सन् १९६३ 
|''शिकारी''
|
|
|-
|सन् १९६३ 
|''उस्तादों के उस्ताद''
|कवाली प्रतिस्पर्धाको आयोजक
|
|-
|सन् १९६३
|''सपनी''
|        
|पञ्जाबी चलचित्र 
|-
|सन् १९६२ 
|''चाइना टाउन'' 
|महाकाली
|
|-
|सन् १९६२ 
|''हाफ टिकट''
|असली मुन्नाकी आमा 
|
|-
|सन् १९६२ 
|''झूला''
|आमा
|
|-
|सन् १९६२ 
|''प्रोफेसर''
|फूल रानी
|
|-
|सन् १९६२
|''सन अफ इन्डिया''
|गोपालकी सौतेनी आमा
|
|-
|सन् १९६२
|''उम्मीद''
|
|
|-
|सन् १९६२ 
|''वल्लाह क्या बात है''
|
|
|-
|सन् १९६१
|''चौदहवी की चाँद''
|नसीबन 
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९६१
|''गङ्गा जमुना''
|भाजीवाली
|अश्रेयित
|-
|सन् १९६१
|''पासपोर्ट''
|रीता र शेखरलाई शरण दिने महिला
|
|-
|सन् १९६१
|''शमा''
|वी आपा
|
|-
|सन् १९६०
|''बम्बई का बाबु''
|
|
|-
|सन् १९६०
|''दिल अपना और प्रीत पराई''
|हसीना
|
|-
|सन् १९६० 
|''दिल भी तेरा हम भी तेरे''
|मोतीकी आमा 
|
|-
|सन् १९६०
|''एक फूल चार काँटे''
|जमुनाबाई
|
|-
|सन् १९६०
|''जाली नोट''
|मिसेज मलिक
|अश्रेयित
|-
|सन् १९६० 
|''किकली''
|
|
|-
|सन् १९६०
|''कोहिनूर''
|
|
|-
|सन् १९५९
|''बैङ्क प्रबन्धक''
|
|
|-
|सन् १९५९
|''भाई बहन''
|जुली
|
|-
|सन् १९५९
|''ब्ल्याक क्याट''
|मिसेज रमणलाल
|अश्रेयित
|-
|सन् १९५९
|''चाचा जिन्दाबाद''
|
|
|-
|सन् १९५९
|''जङ्गल किङ''
|
|
|-
|सन् १९५९
|''कागज के फूल''
|टेलिफोन सञ्चालक
|
|-
|सन् १९५९
|''कवि कालिदास''
|कालिदासकी सौतेनी आमा
|
|-
|सन् १९५९
|''कैदी नम्बर ९११''
|
|
|-
|सन् १९५९
|''उजाला''
|
|
|-
|सन् १९५८
|''१२ ओक्लक''
|कुमारी नटेश सुन्दरी
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५८
|''आखरी दाव''
|मुथुस्वामीकी छोरी
|
|-
|सन् १९५८
|''आजी बस शुक्रिया''
|
|
|-
|सन् १९५८ 
|''लजवन्ती''
|टुन टुन
|अश्रेयित
|-
|सन् १९५८
|''मालिक''
|
|
|-
|सन् १९५८
|''क्रिमिनल''
|लजवन्ती 'लाजो'
|
|-
|सन् १९५८
|''फिर सुबह होगी''
|रामकी जग्गाधनी
|अश्रेयित
|-
|सन् १९५८
|''सोलवाँ साल''
|आकाङ्क्षी अभिनेत्री/गायिका
|
|-
|सन् १९५७
|''प्यासा''
|पुष्पलता
|
|-
|सन् १९५७
|''क्याप्टेन किशोर''
|
|
|-
|सन् १९५७
|''दो रोटी''
|
|
|-
|सन् १९५७
|''मिर्जा साहिबान''
|
|
|-
|सन् १९५७
|''राम लक्ष्मण''
|
|
|-
|सन् १९५६
|''अनुराग''
|
|
|-
|सन् १९५६
|''सिआइडी''
|प्रहरी स्टेसनमा शिकायतकर्ता 
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५६
|''फिफ्टी फिफ्टी''
|
|
|-
|सन् १९५६
|''जागते रहो''
|सतीकी आमा 
|अश्रेयित
|-
|सन् १९५६ 
|''पकेटमार''
|शुकलकी सम्भाव्य सासु
|अश्रेयित
|-
|सन् १९५६
|''राज हात''
|
|
|-
|सन् १९५६
|''किस्मत का खेल''
|
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५५
|''श्री ४२०''
|मायाकी छिमेकी
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५५
|''अलबेली''
|
|
|-
|सन् १९५५
|''बहू''
|
|
|-
|सन् १९५५
|''हातिमताई की बेटी''
|
|
|-
|सन् १९५५
|''मरिन ड्राइभ''
|जोनीकी पत्नी
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५५
|''मिलाप''
|मिसेज अखरोडवाला
|
|-
|सन् १९५५ 
|''मिस्टर और मिसेज ५५''
|लिली डिसिल्भा
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५५ 
|''पहली झलक''
|नर्तकी 
|गीत: &quot;अच्छी सूरत हुई&quot;
|-
|सन् १९५५
|''उडन खटोला''
|हिराकी प्रेमिका
|टुन टुनको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५४
|''आरपार''
|रुस्तमकी आमा 
|
|-
|सन् १९५४ 
|''गुल बहार''
|
|उमा देवीको रूपमा श्रेयित
|-
|सन् १९५३
|''बाज''
|मालिस गर्ने महिला
|
|-
|सन् १९५३
|''गुनाह''
|
|
|-
|सन् १९५१
|''दीदार''
|रायकी नोकर्नी
|उमा देवीको रूपमा श्रेयितi
|-
|सन् १९५०
|''बाबुल''
|
|
|-
|}

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

==बाह्य कडी==
* {{IMDb name|0876553|टुन टुन}}
* {{Bollywood Hungama person|tun-tun}}

[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:बलिउड पार्श्वगायकहरू]]
[[श्रेणी:पन्जाबी मानिसहरू]]
[[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेशका अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>1xwaydrrwnwyo1qpm0k1nz547depl49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बुद्धिकर्ण राय खेवाङ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87244</id>
    <revision>
      <id>1369378</id>
      <parentid>1206307</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="666no72t2za928w5f7jpn7koigvb7ex" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  मोरङका राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = मोरङका प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>666no72t2za928w5f7jpn7koigvb7ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369380</id>
      <parentid>1369378</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* लिम्बुवान–गोरखा युद्ध */</comment>
      <origin>1369380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8537" sha1="0f5g5l47kq7fcrcc36ukay9ij3mvypd" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  मोरङका राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = मोरङका प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>0f5g5l47kq7fcrcc36ukay9ij3mvypd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369381</id>
      <parentid>1369380</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8597" sha1="7jrz7vnbdmyxygyhin1h1d7qquwfm8r" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  [[विजयपुर राज्य]] का राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = [[विजयपुर राज्य]] का प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>7jrz7vnbdmyxygyhin1h1d7qquwfm8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369385</id>
      <parentid>1369381</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10541" sha1="37pmsel6vr9cehumc4y9l5ql5qy2w64" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  [[विजयपुर राज्य]] का राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = [[विजयपुर राज्य]] का प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== हत्या ==
बुद्धिकर्णको हत्या वि.सं. १८३४ साउनको पहिलो वा दोस्रो साता गरिएको हुनसक्छ। गोरखालीहरूले विजयपुर कब्जा गर्नुअघि नै बुद्धिकर्ण राय विजयपुरबाट पलायन भएका थिए। बुद्धिकर्णको अन्त्य विना विजयपुरमा शान्ति छाउन सम्भव छैन भन्नेमा पृथ्वीनारायण शाह पनि थिए। उनी कुनै पनि हालतमा बुद्धिकर्णको अन्त्यका लागि पूर्वतिरको अभियानमा लागेका गोरखाली भारदारहरूलाई निर्देशन दिँदै थिए। गोरखालीहरू कुम्ले ब्यापारीको रूपमा विभिन्न ठाउँमा पुगे। कम्पनी सरकारको क्षेत्रभित्र पर्ने चिलमरी भन्ने ठाउँमा उनी लुकेर बसेको ठाउँ पत्ता लगाई रातको समयमा डाकाको रुपमा घर घेरा हाली उनलाई समाती लछारपछार गर्दै विजयपुर ल्याए। उनलाई कामदत्त सेनलाई मारेको अभियोग लगाई निष्ठुर ढङ्गले मारियो। उनको प्राण जान तीन दिन लागेको थियो।&lt;ref&gt;ह्यामिल्टन, सन् १८१९:१४१&lt;/ref&gt;
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>37pmsel6vr9cehumc4y9l5ql5qy2w64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369386</id>
      <parentid>1369385</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10637" sha1="eyxa9zes99b7grq157b4p4s0yg06puy" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  [[विजयपुर राज्य]] का राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = [[विजयपुर राज्य]] का प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== हत्या ==
बुद्धिकर्णको हत्या वि.सं. १८३४ साउनको पहिलो वा दोस्रो साता गरिएको हुनसक्छ। गोरखालीहरूले विजयपुर कब्जा गर्नुअघि नै बुद्धिकर्ण राय विजयपुरबाट पलायन भएका थिए। बुद्धिकर्णको अन्त्य विना विजयपुरमा शान्ति छाउन सम्भव छैन भन्नेमा पृथ्वीनारायण शाह पनि थिए। उनी कुनै पनि हालतमा बुद्धिकर्णको अन्त्यका लागि पूर्वतिरको अभियानमा लागेका गोरखाली भारदारहरूलाई निर्देशन दिँदै थिए। गोरखालीहरू कुम्ले ब्यापारीको रूपमा विभिन्न ठाउँमा पुगे। कम्पनी सरकारको क्षेत्रभित्र पर्ने चिलमरी भन्ने ठाउँमा उनी लुकेर बसेको ठाउँ पत्ता लगाई रातको समयमा डाकाको रुपमा घर घेरा हाली उनलाई समाती लछारपछार गर्दै विजयपुर ल्याए। उनलाई कामदत्त सेनलाई मारेको अभियोग लगाई निष्ठुर ढङ्गले मारियो। उनको प्राण जान तीन दिन लागेको थियो।&lt;ref&gt;ह्यामिल्टन, सन् १८१९:१४१&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>eyxa9zes99b7grq157b4p4s0yg06puy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369393</id>
      <parentid>1369386</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* हत्या */</comment>
      <origin>1369393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10719" sha1="iics0mqwi8fv08p033cac9bl38z4q7o" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix  = ''' श्री राजराजेश्वर''' 
|name    = बुद्धिकर्ण राय खेहावाङ
|house   = खेवाहाङ वंश
|father  = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|office  =  [[विजयपुर राज्य]] का राजा
|predecessor = राजा कामदत्त सेन
|successor = पद अन्त्य
|office2 = [[विजयपुर राज्य]] का प्रधानमन्त्री
|predecessor2 = विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङ
|successor2 = पद अन्त्य
}}
'''बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङ''' [[लिम्बुवान]] को [[विजयपुर राज्य]] [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]का प्रधानमन्त्री र अन्तिम [[विजयपुर राज्य|विजयपुरे]] राजा थिए। [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिङ चेम्जोङ्ले]] खेवाङ लेखेतापनि यसको खण्ड्न गर्दै इतिहासकार स्व. शिवकुमार श्रेष्ठले खेवाङ नभएर खेवाहाङ हुन भनी सच्याएका छन । मोरङ्गका राजा कामदत्त सेन मारिएका थिए, तब बुद्धिकर्ण राय खेवाहाङले आफूलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजा घोषणा गरेका थिए। उनी फेदाप राज्यका राजा मुरै हाङ खेवाहाङका वंशज हुन्। मुरै हाङ मोरङको प्रधानमन्त्री भएदेखि उक्त पद खेवाहाङरूमा वंशाणु भएको थियो। उनी प्रधानमन्त्री विचित्र चन्द्र राय खेवाहाङको पुत्र हुन्। उनी [[बिजयपुर]]का सुब्बा  पनि थिए। मोरङ राज्य त्यस समय [[सप्तकोशी नदी]]देखि [[माहानदी]] सम्म थियो र अहिलेको पूर्वी तराईका ३ जिल्ला: [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] र [[झापा जिल्ला|झापा]] जिल्ला। उनी वि.सं. १८३४ मा मारिए। हालको [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढा सुब्बा]] मन्दिर यिनै राजाको थान हो भन्ने भनाई लेखक [[इमानसिंह चेम्जोङ|इमान सिह चेम्जो]]ङको रहेको छ । स्थानिय मान्छन कि राजा बुद्धिकर्ण एक असल र सहयोगी राजा (राजा लाई [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]: मा  हाङ भनिन्छ ) ।

== लिम्बुवान–गोरखा युद्ध ==
{{मुख्य|लिम्बुवान–गोरखा युद्ध}}
कामदत्त सेन [[पृथ्वीनारायण शाह]]का फुपुका छोरा भएकाले यिनीहरूबीच गहिरो मित्रभाव थियो। वि.सं. १८२६ मा बुद्धिकर्ण रायले कामदत्त सेनको हत्याका लागि सिक्किमको सहयोग लिएर कामदत्त सेनको हत्या गराए। त्यसपछी विजयपुरका नयाँ शासक [[बुद्धिकर्ण राय खेवाङ|बुद्धिकर्ण खेवाङ]] र गोर्खाबीच राम्रो सम्बन्ध भएन । पृथ्वी नारायण शाहले [[रामकृष्ण कुँवर]] र [[अभिमानसिंह बस्न्यात]]लाई विजयपुर फत्ते गर्न पठाए रामकृष्ण कुँवर र अमरसिंह थापाहरू पहाडी भागबाट पसेका थिए भने अभिमानसिंह बस्न्यात र पारथ भण्डारीहरू तराई भागबाट प्रवेश गरे। मध्यवर्षादको उर्लंदो भेलमा अभिमानसिंहले गोरखाली सेनालाई हात्तीबाट [[सप्तकोशी नदी|कोशी]] पार गराई विजयपुरमा हमला गरे। हमलापछि बुद्धिकर्ण भागे। ८५ जना लिम्बू सैनिकको मृत्यु भयो। विजयपुर गोरखालीको अधीनमा पुगेपछि १० लिम्बुवानका लिम्बूहरूले सरदार [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई [[अरुण नदी|अरुण]] पार [[चैनपुर (स्पष्टता)|चैनपुर]]मा बोलाए । त्यसपछि अभिमानसिंह बस्न्यातको नेतृत्वको फौजले पल्लोकिरातमा पुगी उत्तरतिर तिब्बतको सिमाना र पूर्वमा [[तमोर नदी]]सम्म अधिकार गरे ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=४२१-४२२|date=२०६१|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; बस्नेतको नेतृत्वमा रहेको गोरखाली फौजले १८३१ साउन ५ गते विजयपुर हात लिए त्यो बेलाका हर्ताकर्ता बुद्धिकर्ण राय हात्तीमा सवार भई विजयपुरबाट भागे (आचार्य, २०६१:४२२)।

उनी भागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बुवानका तीन अगुवा सुब्बाहरू सुन राय, कुम राय र जङ्ग रायलाई वि.सं. १८३१ साउन सुदी १ सोमबार (तदअनुसार साउन २७ गते)एक लालमोहर पठाई लिम्बूहरूको खायनपायन थामिदिएको र सेन राजाले जस्तै उनीहरूलाई भूमीमाथिको अधिकार पनि पहिलेजस्तै गरिदिएको लालमोहर गरिदिए&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शंकरमान |title=प्राचीन नेपाल |journal=प्राचीन नेपाल |volume=३ |pages=२९-३०}}&lt;/ref&gt;।

यो लालमोहरलाई लिम्बूहरू आफूहरूसँग गोरखालीको सन्धि मान्छन्। लालमोहर गरिदिनुअघि गोरखाली भारदारहरूले नूनपानी छोएर लिम्बूहरूसँग वाचा गरेकोले लिम्बुवानमा यो सम्झौता नुनपानीको थितिको रूपमा पनि चर्चित छ।

== हत्या ==
बुद्धिकर्णको हत्या वि.सं. १८३४ साउनको पहिलो वा दोस्रो साता गरिएको हुनसक्छ। गोरखालीहरूले विजयपुर कब्जा गर्नुअघि नै बुद्धिकर्ण राय विजयपुरबाट पलायन भएका थिए। बुद्धिकर्णको अन्त्य विना विजयपुरमा शान्ति छाउन सम्भव छैन भन्नेमा पृथ्वीनारायण शाह पनि थिए। उनी कुनै पनि हालतमा बुद्धिकर्णको अन्त्यका लागि पूर्वतिरको अभियानमा लागेका गोरखाली भारदारहरूलाई निर्देशन दिँदै थिए। गोरखालीहरू कुम्ले ब्यापारीको रूपमा विभिन्न ठाउँमा पुगे। कम्पनी सरकारको क्षेत्रभित्र पर्ने चिलमरी भन्ने ठाउँमा उनी लुकेर बसेको ठाउँ पत्ता लगाई रातको समयमा डाकाको रुपमा घर घेरा हाली उनलाई समाती लछारपछार गर्दै विजयपुर ल्याए। उनलाई कामदत्त सेनलाई मारेको अभियोग लगाई निष्ठुर ढङ्गले मारियो। उनको प्राण जान तीन दिन लागेको थियो।&lt;ref&gt;[[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|ह्यामिल्टन]], सन् १८१९:१४१&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>iics0mqwi8fv08p033cac9bl38z4q7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टोबी मेग्वायर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87564</id>
    <revision>
      <id>1369294</id>
      <parentid>993651</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]])</comment>
      <origin>1369294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1591" sha1="qkqfux43m94e6hghe8f5vboaxqerdz6" xml:space="preserve">{{Infobox actor
| name           = टोबी मेग्वायर
| image          = Tobey Maguire 2007 Shankbone.jpg
| image size = 
| caption        = मेग्वायर स्पाइडर-म्यान ३ को समयमा, २००७
| birthname     = टोबियास विन्सेन्ट मेग्वायर
| birthdate     = {{Birth date and age|mf=yes|1975|6|27}}
| deathdate     =
| birthplace    = सन्ता मोनिका, क्यालिफोर्निया, अमेरिका
| deathplace    = 
| occupation     = अभिनेता
| yearsactive   = १९८८–वर्तमान
| spouse         = जेनिफर मएर-२००७
| children    = २
}}

'''टोबियास विन्सेन्ट &quot;टोबी&quot; मेग्वायर''' ({{lang-en|Tobias Vincent &quot;Tobey&quot; Maguire}}, जन्म २७ जून १९७५) एक अमेरिकी अभिनेता तथा निर्माता हुन् ।

== शुरूआती जीवन ==

== करियर ==

=== शुरूआती करियर ===

=== स्पाइडर-म्यान ===

== निजी जीवन ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{IMDb name|1497}}

[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७५ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>qkqfux43m94e6hghe8f5vboaxqerdz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369295</id>
      <parentid>1369294</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा +[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेताहरू]]; +[[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेताहरू]]; +[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेताहरू]]</comment>
      <origin>1369295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="irazu2sctmnuayntetfifxio0h0ly65" xml:space="preserve">{{Infobox actor
| name           = टोबी मेग्वायर
| image          = Tobey Maguire 2007 Shankbone.jpg
| image size = 
| caption        = मेग्वायर स्पाइडर-म्यान ३ को समयमा, २००७
| birthname     = टोबियास विन्सेन्ट मेग्वायर
| birthdate     = {{Birth date and age|mf=yes|1975|6|27}}
| deathdate     =
| birthplace    = सन्ता मोनिका, क्यालिफोर्निया, अमेरिका
| deathplace    = 
| occupation     = अभिनेता
| yearsactive   = १९८८–वर्तमान
| spouse         = जेनिफर मएर-२००७
| children    = २
}}

'''टोबियास विन्सेन्ट &quot;टोबी&quot; मेग्वायर''' ({{lang-en|Tobias Vincent &quot;Tobey&quot; Maguire}}, जन्म २७ जून १९७५) एक अमेरिकी अभिनेता तथा निर्माता हुन् ।

== शुरूआती जीवन ==

== करियर ==

=== शुरूआती करियर ===

=== स्पाइडर-म्यान ===

== निजी जीवन ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{IMDb name|1497}}

[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७५ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेताहरू]]</text>
      <sha1>irazu2sctmnuayntetfifxio0h0ly65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अभिमानसिंह बस्न्यात</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92430</id>
    <revision>
      <id>1369376</id>
      <parentid>1333725</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="4k1ts7w7av8hgqlodii74j6jpeno153" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix = श्री सेनाध्यक्ष
| name             = अभिमान सिंह बस्न्यात
|image = Abhiman Singh Basnet.jpg
|imagesize =200
|caption = अभिमान सिंह बस्नेतको तस्बिर
|birth_date     = वि.सं. १८०१
| birth_place   = [[गोरखा जिल्ला]]
|death_date    = वि. सं. १८५७
|death_place    = [[मोरङ जिल्ला]]
|father = [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]
|mother = शूरप्रभा थापा बस्न्यात
|religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]]
|battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]
|office = नेपालको सेनापति
| predecessor  = [[कालु पाँडे]]
| successor  = 
|relatives = [[नाहरसिंह बस्न्यात]], [[केहरसिंह बस्न्यात]] र भाइ [[धोकलसिंह बस्न्यात]]
}}

'''अभिमान सिंह बस्न्यात''' नेपाल एकीकरण पछिका पहिलो सैनिक कमाण्डर थिए ।&lt;ref&gt;https://www.google.com.np/search?q=49+generals+of+nepal+army&amp;client=ms-android-samsung&amp;prmd=ivn&amp;source=lnms&amp;tbm=isch&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi4mfrV8bPQAhXKPY8KHePXAJIQ_AUIBygB&amp;biw=360&amp;bih=559#imgrc=ndouwVZYFoTyxM%3A&lt;/ref&gt; कीर्तिपुर कब्जा गर्ने क्रममा जनरल कालु पाँडेको मृत्यु भएपछि यिनी गोर्खा सेनाका प्रधान सेनापति बनाइएका थिए । उनले असनमा ''मान मन्दिर'' बनाएका थिए जो अहिले तिलङ्गा घर छ ।

==सुरुवात==
उनको जन्म सेनापति बडावीर [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] र शूरप्रभा थापा बस्न्यातको तेस्रो पुत्रको रूपमा भयो । उनका दाजुहरू [[नाहरसिंह बस्न्यात]], [[केहरसिंह बस्न्यात]] र भाइ [[धोकलसिंह बस्न्यात]] हुन् ।
==मृत्यु==
अभिमानसिंहलाई [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] काला बन्जार क्षेत्र (हालको मोरङ र सुनसरी) क्षेत्र चढाईँ गर्न खटाइएको थियो । त्यहीँ ज्वरोको कारण उनको ५६ वर्षको उमेरमा वि.सं १८५७ मा निधन भयो । &lt;ref&gt;http://www.khaptadibasnet.org/research-articles/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006060730/http://www.khaptadibasnet.org/research-articles/ |date=2016-10-06 }}&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ साम्रगीहरू==
{{reflist}}
==यो पनि हेर्नुहोला==
*[[रामकृष्ण कुँवर]]
*[[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]
*[[बलभद्र शाह]]
*[[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]]

{{ठुटो}}
{{कमन्सश्रेणी|Abhiman Singh Basnyat}}

[[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]]
[[श्रेणी:बस्न्यात खलक]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]]
[[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]]</text>
      <sha1>4k1ts7w7av8hgqlodii74j6jpeno153</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कश्यप सागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93202</id>
    <revision>
      <id>1369320</id>
      <parentid>1368732</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15281" sha1="gwck3za7abtgqafxbdyxg7ei3j8myeb" xml:space="preserve">{{Infobox_lake
 |lake_name = कश्यप सागर
 |image_lake = Caspian Sea.png
 |caption_lake = कश्यप सागरको मानचित्र
 |image_bathymetry =
 |caption_bathymetry = 
 |coords = {{coord|40|N|51|E|type:waterbody|display=inline,title}}
 |type = एण्डोरिक, नुनिलो, स्थायी, प्राकृतिक
 |inflow = [[भोल्गा|भोल्गा नदी]]
 |outflow = [[वाष्पीकरण]]
 |catchment = {{convert|3626000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;vanderLeeden&quot;/&gt;
 |basin_countries = {{flagcountry|अजरबैजान}}&lt;br /&gt; {{flagcountry|ईरान}}&lt;br /&gt; {{flagcountry|कजाख्स्तान}}&lt;br /&gt; {{flagcountry|रूस}}&lt;br /&gt; {{flagcountry|तुर्कमेनिस्तान}}
 |length =
 |width =
 |area = {{convert|371000|km2|sqmi|abbr=on}}
 |depth = {{convert|184|m|abbr=on}}
 |max_depth = {{convert|1025|m|abbr=on}}
 |volume = {{convert|78200|km3|cumi|abbr=on}}
 |residence_time = २५० वर्ष
 |shore =
 |elevation = {{convert|-28|m|abbr=on}}
 |islands = 
 |islands_category = कश्यप सागरको द्वीप
 |cities = [[बाकु|बाकु]] (अजरबैजान), [[राश्त]] (ईरान), [[अकतउ]] (कजाखस्तान), [[मखाचकला]] (रूस), [[तुर्कमेनिस्तान]]
 |reference =&lt;ref name=&quot;vanderLeeden&quot;&gt;वान डर लीडेन, ट्रएज, एवम् टड, एड्स, ''द वाटर विश्वकोष'' द्वितीय संस्करण. चेल्सिया, एम.आई: लुविस पब्लिशर्स, १९९०, पृष्ठ १९६&lt;/ref&gt;
}}
'''कश्यप सागर''' ([[फारसी भाषा]]: {{Nastaliq|دریای مازندران}}, कश्यप सागर विश्वको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्देशीय पानीको स्रोत हो। जसलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो तालको रूपमा वर्णन गरिएको छ र सामान्यतया पूर्ण समुद्रको रूपमा चिनिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
यो [[युरोप]] र [[एसिया]] दुवैमा अवस्थित छ। काकेशसको पूर्वमा, मध्य एसियाको फराकिलो मैदानको पश्चिममा, पूर्वी युरोपमा दक्षिणी रूसको उर्वर मैदानको दक्षिणमा र इरानी पठारका पर्वतीय क्षेत्रको उत्तरमा अवस्थित छ। यसले ३७१,००० वर्ग किलोमिटर (१,४३,००० वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ (पूर्वतर्फ रहेको अत्यधिक नुनिलो गराबोगाजकोल लगूनलाई बाहेक), जुन [[जापान]]को क्षेत्रफल बराबर हो। यसको जलआयतन ७८,२०० घन किलोमिटर (१९,००० घन माइल) छ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&amp;q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&amp;q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यसको नुनिलोपन करिब १.२% (१२ ग्राम/लिटर) रहेको छ। जुन सामान्य समुद्री पानीको नुनिलोपनको करिब एक तिहाई मात्र हो। यसलाई उत्तरपूर्वमा [[काजाकिस्तान]], उत्तरपश्चिममा [[रूस]], दक्षिणपश्चिममा [[अजरबैजान]], दक्षिणमा [[इरान]] र दक्षिणपूर्वमा [[तुर्कमेनिस्तान]]ले घेरिएको छ। क्यास्पियन सागरको नाम प्राचीन इरानी '''कास्पी''' मानिसहरूबाट आएको हो।
यो ताल उत्तरदेखि दक्षिणसम्म १,२०० किलोमिटर (७५० माइल) फैलिएको छ। जसको औसत चौडाइ ३२० किलोमिटर (२०० माइल) रहेको छ। यसको कुल क्षेत्रफल ३८६,४०० किलोमिटर (१४९,२०० वर्ग माइल) छ भने सतह समुद्र सतहभन्दा लगभग २७ मिटर (८९ फिट) तल रहेको छ। यसको मुख्य ताजा पानीको प्रवाह, युरोपको सबैभन्दा लामो नदी भोल्गा, उथले उत्तरी छेउमा प्रवेश गर्छ। दुई गहिरो बेसिनहरूले यसको मध्य र दक्षिणी क्षेत्रहरू बनाउँछन्। यसले तापक्रम, लवणता र पारिस्थितिकीमा तेर्सो भिन्नता निम्त्याउँछ। दक्षिणमा समुद्री सतह समुद्र सतहभन्दा १,०२३ मिटर (३,३५६ फिट) तल पुग्छ, जुन बैकाल र टांगानिका तालहरू पछि पृथ्वीमा तेस्रो-सबैभन्दा कम प्राकृतिक गैर-समुद्री अवसाद हो। यसका मध्य र दक्षिणी भागहरू दुई गहिरा बेसिनहरूले बनेका छन्। जसले तापक्रम, लवणता र पारिस्थितिकीमा तेर्सो भिन्नता उत्पन्न गर्छ। दक्षिणी बेसिनको गहिराइ समुद्र सतहभन्दा १,०२३ मिटर (३,३५६ फिट) तलसम्म पुग्छ, जसले यसलाई बैकाल ताल र टांगानिका तालपछि पृथ्वीको तेस्रो-सबैभन्दा कम प्राकृतिक गैर-समुद्री अवसाद बनाउँछ।
३७१,००० वर्ग किलोमिटर (१४३,००० वर्ग माइल) क्षेत्रफल भएको कश्यप सागर सुपेरियर ताल भन्दा करिब पाँच गुणा ठूलो रहेको छ। जसको क्षेत्रफल ८२,००० वर्ग किलोमिटर (३२,००० वर्ग माइल) रहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029215637/http://www.epa.gov/glnpo/physfacts.html |title=Great Lakes – Physical Facts |publisher=United States Environmental Protection Agency |archive-date=29 October 2010 |access-date=1 January 2023}}&lt;/ref&gt; कश्यप सागर विभिन्न प्रजातिहरूको आवासस्थल हो र विशेष गरी क्याभियार तथा तेल उद्योगका लागि प्रसिद्ध छ।
तेल उद्योगबाट उत्पन्न प्रदूषण तथा यसमा मिसिने नदीहरूमा बनाइएका बाँधहरूले यसको पारिस्थितिकीमा नकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै मरुभूमीकरणको प्रक्रियाका कारण २१औँ शताब्दीभित्र यसको गहिराइ ९–१८ मिटर (३०–६० फिट) ले घट्ने अनुमान गरिएको छ। जसले पारिस्थितिकीय विनाश (इकोसाइड) निम्त्याउन सक्ने खतरा रहेको छ।&lt;ref name=&quot;Dumont1995&quot;&gt;{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-10-26_377_6551/page/673 |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheConversation20201223&quot;&gt;{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==व्युत्पत्ति==
कश्यप सागरको नाम '''कास्पी''' शब्दबाट आएको हो। जुन प्राचीन मानिसहरू ट्रान्सकाकेशियामा समुद्रको दक्षिण पश्चिममा बसोबास गर्ने गर्थे।&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080107011626/https://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt;
इरानमा यस ताललाई ''माजन्दरान सागर'' (फारसी: دریای مازندران) भनिन्छ। जुन यसको दक्षिणी किनारमा अवस्थित ऐतिहासिक माजन्दरान प्रान्तको नामबाट व्युत्पन्न भएको हो।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Zonn |first1=I.S. |last2=Kosarev |first2=A.N. |last3=Glantz |first3=M. |last4=Kostianoy |first4=A.G. |title=The Caspian Sea Encyclopedia |publisher=Springer Berlin Heidelberg |series=Encyclopedia of Seas |year=2010 |isbn=978-3-642-11524-0 |url=https://books.google.com/books?id=fvqYSoRvAI4C&amp;pg=PA290 |access-date=July 20, 2022 |page=290 |archive-date=October 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022516/https://books.google.com/books?id=fvqYSoRvAI4C&amp;pg=PA290 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
पुराना रूसी स्रोतहरूमा यसलाई ''ख्वालिन वा ख्वालिस सागर'' (रूसी: Хвалынское море / Хвалисское море) भनिएको पाइन्छ। जसको नाम ख्वारज्मिया क्षेत्रसँग सम्बन्धित मानिन्छ।&lt;ref&gt;Max Vasmer, ''Etimologicheskii slovar' russkogo yazyka'', Vol. IV (Moscow: Progress, 1973), p. 229.&lt;/ref&gt;
प्राचीन शास्त्रीय कालमा ग्रीक र फारसी स्रोतहरूमा यसलाई ''हार्कानियन सागर'' का रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]], [[Natural History (Pliny)|Natural History]] 6.35 et alibi.&lt;/ref&gt;

== जलाधार (बेसिन) देशहरू ==

=== सीमावर्ती देशहरू ===

==== उत्तर ====
{{flag|कजाख्स्तान}}
{{flag|रूस}}

==== पूर्व ====
{{flag|तुर्कमेनिस्तान}}

==== पश्चिम ====
{{flag|अजरबैजान}}

==== दक्षिण ====
{{flag|इरान}}

=== पूर्व सीमावर्ती देशहरू ===

==== उत्तर ====
{{flag|सोभियत सङ्घ}}

==== दक्षिण ====
{{flag|इरान}}(पहलवी इरान)

==== पश्चिम ====
ओटोमन साम्राज्य 1736

==भौतिक विशेषताहरू==

==यो पनि हेर्नुहोस्==
*[[अरल सागर]]
* [[मृत सागर]]
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Caspian Sea}}
{{Wiktionary|Caspian Sea}}
{{wikiquote}}
{{Commons category}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Caspian Sea |volume=5 |last1=Kropotkin |first1=Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin |last2=Bealby |first2=John Thomas |pages=452&amp;ndash;455 }}
* [http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php कश्यप सागरका नामहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910225221/http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php |date=2019-09-10 }}
* [http://www.parstimes.com/caspian/ कश्यप सागर क्षेत्र]
* [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html कश्यप समुद्री सतहमा परिवर्तनहरू बारे डेटिङ]

[[श्रेणी:एसियाका तालहरू]]</text>
      <sha1>gwck3za7abtgqafxbdyxg7ei3j8myeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोरखा दरबार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94463</id>
    <revision>
      <id>1369343</id>
      <parentid>1333728</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="4iy9op0qgfkurlad94923ze7o4az6n8" xml:space="preserve">[[गोरखा जिल्ला]]मा रहेको यो ऐतिहासिक दरबार गोरखा सहर भन्दा माथि पहाडको टुप्पामा रहेको छ। यस दरबार को पस्चिम दिशामा देवी [[गोरखकाली, गोरखा|गोरखकाली]]को मन्दिर रहेको छ। त्यहाँ एउटा पुरानो गुफा पनि छ जहाँ बाबा गोरखनाथको मुर्ति रहेको पाईन्छ। [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण]]मा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]] को जन्मस्थल रहेको यो दरबार नेपालको महत्त्वपुर्ण ऐतिहासिक स्थल मनिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.greathimalaya.com/gorkha.php|title=Gorkha|last=|first=|date=9/25/2017|website=|publisher=|accessdate=9/25/2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929022700/http://www.greathimalaya.com/gorkha.php |date=2017-09-29 }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
सन् १७२३ मा राजा पृथ्वी नारायण शाहको जन्म गोरखा दरबारमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/nepal/gorkha/attractions/gorkha-durbar/a/poi-sig/1171979/357147|title=Gorkha Durbar|last=|first=|date=9/25/2017|website=|publisher=|accessdate=9/25/2017}}&lt;/ref&gt; गोरखा राज्यको नाम बाबा गोरखनाथको नामबाट राखिएको मनिन्छ। भनिन्छ पृथ्वी नारायण शाहलाई राज्य एकीकरण गर्ने प्रेरणा पनि गोरखनाथबाट मिलेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.greathimalaya.com/gorkha.php|title=Gorkha|last=|first=|date=9/25/2017|website=|publisher=|accessdate=9/25/2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929022700/http://www.greathimalaya.com/gorkha.php |date=2017-09-29 }}&lt;/ref&gt;   [[चित्र:Gorkha Palace durbar.jpg|thumb|गोरखा दरबार]]
==References==
{{reflist}}

[[श्रेणी:ऐतिहासिक स्थलहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक दरबारहरू]]</text>
      <sha1>4iy9op0qgfkurlad94923ze7o4az6n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्रिपल एच</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99187</id>
    <revision>
      <id>1369362</id>
      <parentid>1367774</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249379" sha1="jt9q6nd8mo0ccso3xd1mto5muje0kus" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ट्रिपल एच
|image=Triple H in April 2016.jpg
|caption=एच सन् २०१६ अप्रिलमा
|birthname=पल माइकल लेवेस्क
|birth_place=न्यु होम्सपियर,[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
|residence=वेस्टर्न, अमेरिका 
|employer=[[डब्ल्युडब्ल्युई|डब्ल्यू.डब्ल्यू.ई.]]
|salary=$२.८ मिलियन (२०१६)
|birth_date={{birth date and age|1969|7|27|mf=y}}
|occupation= पेशेवर कुस्ती खेलाडी, अभिनेता
|title=
|years_active=१९९२-हालसम्म
|spouse={{Marriage|[[स्टेफिनी म्याकमेन]]&lt;br/&gt;|October 25, 2003}}
|partner=[[चाईना]] (१९९६-२०००)
|relations=[[भिन्स म्याकमेन]]&lt;br&gt;{{small|(ससुरा)}}&lt;br/&gt;[[लिन्डा म्याकमेन]]&lt;br&gt;{{small|(सासू आमा)}}&lt;br/&gt;[[सेन म्याकमेन]]&lt;br&gt;{{small|(जेठान)}}
|children=३ छोरी
|family=म्याकमेन परिवार
|website=[http://corporate.wwe.com/who-we-are/leadership#paul-levesque WWE Corporate Bio]
|module=
{{Infobox professional wrestler|child=yes
|names=हन्टर मर्टस् हेम्स्लि&lt;br&gt;जिन पल लेवेस्क&lt;br&gt;टेरा राईजिङ&lt;br&gt;'''ट्रिपल एच'''
|height={{height|ft=6|in=4}}
|weight={{convert|255|lb|kg|abbr=on}}
|billed=बोस्टर्न&lt;br/&gt;'''ग्रिन विच'''
|trainer=किलर
|debut= २४ मर्च १९९२
|retired=
}}
}}

'''पल माइकल लेवेस्क''' (२७ जुलाई, १९६९), रिङ्ग नाम ट्रिपल एच (उनको मूल डब्ल्युडब्ल्युई को नाम को संक्षिप्त नाम हन्टर हार्स्ट हेम्स्लि) ले चिनिन्छन्, एक अमेरिकी व्यापार कार्यकारी पेशेवर कुस्ती खेलाडी र अभिनेता हुन् साथै उनी एनएक्सटीको संस्थापक र वरिष्ठ निर्माता पनि हुन्।

लेवेस्कले सन् १९९२ मा आफ्नो रिङ नाम टेरा राईजिङ राख्दै इन्टरनेसनल रेस्लिङ फेडेरेसनमा आफ्नो पेशेवर कुस्ती कार्यकाल सुरु गरेका थिए जतिबेला उनी १९ वर्षका थिए।&lt;ref name=snapshot&gt;{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_2_4/ai_88761521 |title=ट्रिपल एच |publisher=रेस्लिङ डाइजेस्ट |accessdate=September 20, 2007 |date=August 2002 |archiveurl=https://archive.is/20071121150725/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_2_4/ai_88761521 |archivedate=November 21, 2007 |df=mdy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050131085400/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_2_4/ai_88761521/print |date=January 31, 2005 }}&lt;/ref&gt; सन् १९९४ मा उनी वल्ड च्याम्पियनसिप रेस्लिङमा आवद्ध भएका थिए जहाँ उनले आफ्नो रिङ नाम जिन पल लेवेस्क राखेका थिए। सन् १९९५ उनी वल्ड रेस्लिङ फेडेरेसनमा आवद्ध भएका थिए जहाँ उनले आफ्नो रिङ नामलाई हन्टर मर्टस् हेम्स्लिमा परिवर्तन गरिका थिए जुन पछि गएर छोट्करीमा ट्रिपल एचको बनेको थियो।&lt;ref name=&quot;WWEProfile&quot;&gt;{{cite web|url=http://us.wwe.com/superstars/raw/tripleh|title=ट्रिपल एचको बायोडाटा|accessdate=April 14, 2009|publisher=वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124220226/http://us.wwe.com/superstars/raw/tripleh/|archive-date=November 24, 2009yes|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; सन् १९९७ मा उनले र उनका साथी सन माइकल्सले मिलेर डि-जेनेरेसन एक्सको स्थापना गरेका थिए जुन डब्ल्यूडब्ल्यूएफको एक प्रमुख टोली बनेको थियो। एचले डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा पहिलो च्याम्पियनसिप जितेपछि उनले डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा अध्यक्ष भिन्स म्याकमेनको छोरी स्टेफिनी म्याकमेनसँग सन् १९९९ मा विवहा भएको थियो जसकारण उनी डब्ल्यूडब्ल्यूएफ कम्पनीमा मुख्य सचिव भएर काम गर्न पाएका थिए। प्रो रेस्लिङ टचका अनुसार ट्रिपल एच उत्तर अमेरिकाकै सबैभन्दा प्रख्यात र उत्कृष्ट रेस्लरका सुचिमा परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://pwtorch.com/artman2/publish/The_Specialists_34/article_48886.shtml|title=डब्ल्यूडब्ल्यूएफका खेलाडीहरू|last=मोरे|first=माइकल्स|date=March 31, 2011|website=प्रो रेस्लिङ टच|access-date=June 22, 2018}}&lt;/ref&gt;

स्टिफिनी म्यामेनसँग सन् २००३ मा कानुनी रूपमा विवहा गरेपछि उनी म्याकमेन परिवारका एक सदस्य बनेका थिए जसले जसले डब्ल्युडब्ल्युईको बहुमत स्वामित्व राख्छ। सन् २०११ एचले रिङमा कुस्ती खेल्ने क्रमलाई घटाउँदै डब्ल्युडब्ल्युईको लागि राजदूत र पर्दा पछाडिको व्यवस्थापन गर्ने गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;HHH411&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.411mania.com/wrestling/news/317078/Salaries-of-Vince-McMahon,-Triple-H-and-Other-WWE-Executives-Revealed.htm|title=ट्रिपल एचको तलब  |publisher=४११ मेनिया |accessdate=March 23, 2014}}&lt;/ref&gt; उनले हालसम्म डब्ल्युडब्ल्युईमा कुल २५ उपाधीहरू जितेका छन् जहाँ उनले ९ पटक डब्ल्युडब्ल्युई विजेता र पाँच पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता बनेका छन् जसलाई हाल डब्ल्युडब्ल्युईले समायोजन गरेको छ। अतिरिक्त रूपमा उनी १९९७ का किङ अफ द रिङ बिजेता हुन भने २०१६ र २००२ का रोयल रम्बल बिजेता पनि हुन्। उनले डब्ल्युडब्ल्युईमा कुल १४ विश्व च्याम्पियनसिप जितेका छन् जुन सबैभन्दा धेरै विश्व बिजेता जित्ने रिक फ्लेएर र जोन सिना पछिको तेस्रा हुन्। उनी विभिन्न पे-पर-भ्यु र कार्यक्रमहरूको शिर्षक र पोस्टरमा पनि देखा परेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-h.html|title=डब्ल्यूडब्ल्यूएफ र डब्ल्युडब्ल्युईको उपाधिहरू|accessdate=October 8, 2007|publisher=रेस्लिङ टाइटल्स}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918155550/http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-h.html |date=September 18, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwe-world-h.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट उपाधि|accessdate=October 8, 2007|publisher=रेस्लिङ टाइटल्स}}&lt;/ref&gt;

==बाल्यकाल==
पल माइकल लेवेस्क सन् १९६६ जुलाई २७ नासुवा न्यु हेमेसपियरमा जन्मिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/t/triple-h.html |accessdate= August 30, 2011|title=ट्रिपल एचको जानकारी|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; उनको एक बहिनी छिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhtourguide.com/famous_nh_people/index.htm|title=न्यू ह्याम्स्पिएरका प्रख्यात व्यक्तित्वहरू|publisher=एनएच टुर गाइड|accessdate=October 3, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215006/http://www.nhtourguide.com/famous_nh_people/index.htm |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt; लेवेस्कले पहिलो पटक जे स्ट्रोङबोको कुस्ती खेल हेरेका थिए जब उनी पाँच वर्षका थिए। उनले नशुवा दक्षिण उच्च विद्यालयमा अध्यन गरेका थिए जहाँ उनले बेसबल र बास्केटबल खेल्ने गरेका थिए। सन् १९८७ मा माध्यमिक स्तरको शिक्षा सकिएपछि १४ वर्षको उमेरमा उनले शारीरलाई तन्दुरुस्त बनाउनका लागि उनले एक प्रतिस्पर्धामा भाग लिएका किनकि उनी पछि कुस्ती खेलाडी जस्तै देखिन चाहन्थे।&lt;ref name=&quot;slam&quot;&gt;{{cite news| url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/helmsley.html|author1=मिल्नर, जोन |author2=जेसन |author3= |title=हन्टर हर्ट ह्याम्स्लि|accessdate=July 11, 2007|publisher=क्यानेडिएन अनलाइन एक्सप्लोवर|work=|date=December 5, 2004}}&lt;/ref&gt; उनी १९ वर्षको हुँदा सन् १९८८ मा टिनएज न्यु ह्याम्सपिएरमा भाग लिएका थिए भने उक्त प्रतिस्पर्धामा उनी विजेता बन्न सफल भएका थिए। उनले त्यस प्रतिस्पर्धा जितेपछि नाशुवामा गोल्ड जिम संस्थाको प्रबन्धक बन्ने मौका पाएका थिए।&lt;ref name=&quot;nhmagazine.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nhmagazine.com/October-2013/Q-A-With-Paul-Triple-H-Levesque/|title=डब्ल्युडब्ल्युईका प्रख्यात खेलाडी ट्रिपल एचसँगको अन्तरबार्ता|publisher=}}&lt;/ref&gt; उक्त संस्थाका प्रबन्धकको भूमिकामा रहेपछि उनलाई पहलवानका विश्व विजेता डेट आर्किडिसँग भेट गराइएको थियो जसले डब्ल्युडब्ल्युईमा पहिला कार्य गरेका थिए।&lt;ref name=time&gt;{{cite video|title=|people=ट्रिपल एच र चाईना|date=१९९९|medium=भिएचएस|publisher=वल्ड रेस्लिङ फेडेरेसन}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grips&gt;{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_5_20/ai_98539200 |title=ट्रिपल एच |author=पिटर म्यागुच |publisher=फ्लोक्स |accessdate=September 20, 2007 |date=July 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014024057/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_5_20/ai_98539200 |archivedate=October 14, 2007 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222131628/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_5_20/ai_98539200/print |date=December 22, 2007 }}&lt;/ref&gt; लेवेस्कको धेरै प्रयास पछि आर्किडिले उनलाई पूर्व कुस्ती खेलाडी किलर कवास्कीसँग भेट गराएका थिए, जसले माल्डेन म्यासेच्युसेजमा एक कुस्ती विद्यालयको सञ्चालन गरेका थिए।

==कुस्ती कार्यकाल==
=== सुरुवाती कार्यकाल (सन् १९९२-१९९४) ===
सन् १९९२ मा लेवेस्कले किलर कवास्की द्वरा सञ्चालित एक कुस्ती विद्यालयमा आफ्नो आधिकारिक कुस्ती जीवन सुरु गरेका थिए जहाँ उनका साथी चाईना र पेरी स्टर्नम रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestling-online.com/news/News_9/Full_interview_with_Triple_H_from_the_Flex_Magazin_119_printer.shtml|title=ट्रिपल
एचसँगको अन्तरबार्ता|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508110930/http://www.wrestling-online.com/news/News_9/Full_interview_with_Triple_H_from_the_Flex_Magazin_119_printer.shtml |date=2016-05-08 }}&lt;/ref&gt; लेवेस्कले आफ्नो पहिलो कुस्ती खेल ३४ मार्च १९९२ मा इन्टरनेसनल रेस्लिङ फेडेरेसनमा खेलेका थिए जहाँ उनको नाम टेरा राइजिङ रहेको थियोे। १९९२ जुलाईमा उनले म्याड डग रिचार्डलाई हराउँदै आइडब्ल्यूएफ ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपको उपाधि जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=y91D4O8cAAgC&amp;pg=PT39 |title= ट्रिपल एचको शारीरिक क्षेमता|publisher=रोवर्ट काप्रियो|date=}}&lt;/ref&gt; उनले सन् १९९४ सम्ममा पुर्वी कोस्ट इन्डिपेन्डेन्ट सर्किटमा पनि कुस्ती खेल्ने गरेका थिए भने त्यस समयमा उनका प्रबन्धक जोन रोडियो रहेका थिए।&lt;ref name=&quot;Rodeo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.johnrodeo.com/archives/yandek.html |title=जोन रोडियोसँगको अन्तरबार्ता |work=जोन रोडियो डटकम |date=September 16, 2001 |accessdate=April 27, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311020807/http://www.johnrodeo.com/archives/yandek.html |archivedate=March 11, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718175750/http://www.johnrodeo.com/archives/yandek.html |date=July 18, 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== विश्व च्याम्पियनसिप रेस्लिङ (सन् १९९४-१९९५) ===
सन् १९९४ को सुरुवाती महिनामा लेवेस्कले विश्व च्याम्पियनसिप रेस्लिङमा एक वर्षका लागि सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गर्दै आफ्नो कार्यकाल च्याम्पियनसिप रेस्लङमा पनि सुरु गरे जहाँ उनको नाम टेरर रिजेन रहेको थियो। उनको पहिलो टेलिभिजनका देखाइएको खेलमा उनले केथ कोललाई हराएका थिए जसका कारण उनलृ आफ्नो नाम परिवर्तन गर्दै टेरा राइजिङ राखेका थिए।&lt;ref name=&quot;threat&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_2?tag=artBody;col1|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005145417/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_2?tag=artBody;col1yes|archive-date=October 5, 2008|title=ट्रिपल थ्रेट|page=२|first=एलेक्स|last=म्याभरेज|publisher=रेस्लिङ डाइजेस्ट|accessdate=July 17, 2008|date=April 2001}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527215501/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973 |date=May 27, 2005 }}&lt;/ref&gt; उनले मध्य १९९४ मा फेरि आफ्नो नामलाई जिन पल लेवेस्क राखेका थिए। उक्त संस्थामा रहँदा उनलाए एक व्यक्तिले उनको थर फ्रान्सेली मुलबाट आएको भन्दै फ्रान्सेली भाषा बोल्न लगाएका थिए तर उनलाई उक्त भाषा नआएका कारण उनले जवाफ फर्काउन सकेका थिएनन्।&lt;ref name=&quot;threat2&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_3?tag=artBody;col1|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005145422/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_3?tag=artBody;col1yes|archive-date=October 5, 2008|title=ट्रिपल थ्रेट|first=एलेक्स|last=म्याभरेज|publisher=रेस्लिङ डाइजेस्ट|accessdate=July 17, 2008|date=April 2001}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527215501/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973 |date=May 27, 2005 }}&lt;/ref&gt; उनले त्यहाँ रहँदा आफ्नो अन्तिम चालको रूपमा पेडिग्रिको प्रयोग गर्थे भने उनको दुश्मनी एलेक्स राइटसँग थियो तर उनी राइटसँगको खेलमा हारेपछि उनीहरू बीचको दुश्मनी समाप्त भएको थियो। सन् १९९४ देखि १९९५ सम्म लेवेस्क लर्ड स्टिभ रिगलसँग साझेदारी गर्दै एक टोली गठन गरेका थिए भने लेवेस्क उक्त संस्था छाड्दै वल्ड रेस्लिङ फेडेरेसनमा सरुवन भएका कारण उनीहरू जोडि लामो समयसम्म टिक्न सकेको थिएन।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wcw/starrcad.html#94|title=स्टारटेज ९९९४ नतिजा|publisher=प्रो रेस्लिङ इतिहास|accessdate=July 13, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== विश्व रेस्लिङ फेड्रेसन/इन्टरटेन्मेन्ट/डब्ल्युडब्ल्युई ===
==== अन्तरमहादेशीय विजेता (सन् १९९५–१९९७) ====
लेवेस्कले डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा आफ्नो नाम हन्टर हर्ट्स ह्याम्स्लिको नामले कुस्ती खेल्न सुरु गरेका थिए। उनले ३० अप्रिल १९९५ का दिन डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा पर्दापण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://podcastone.com/Talk-Is-Jericho|title=जेरिकोको पोडकास्ट कार्यक्रम|publisher=पोडकास्ट}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227192705/http://podcastone.com/Talk-Is-Jericho |date=2017-12-27 }}&lt;/ref&gt; ह्याम्स्लिले डब्ल्यूडब्ल्यूएफको पे-पर-भ्यु समरस्ल्याममा आफ्नो पहिलो पे-पर-भ्यु खेल खेलेका थिए जहाँ उनले बब होलीलाई हराउन सफल भएका थिए। सन् १९९५ को सुरुवाती दिनहरूमा उनको हेनरी ओ गोडिनसँग द्वन्द्व चलेको थियो भने उनीहरूको खेलमा ह्याम्स्लि विजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm|title=रेस्लिङ च्यालेन्ज नतिजा|accessdate=July 12, 2007|publisher=डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहास|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629183751/http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm |archivedate=June 29, 2007}}&lt;/ref&gt; 
[[चित्र:Hunter Hearst Helmsley in 1996 (2).jpg|thumb|left|160px|सन् १९९६ मा ह्याम्स्लि]]
ह्याम्स्लिले आफ्नो डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा कार्यकाल सुरु गरेको केहि महिना सम्म निकै प्रसंसा पाएका थिए र उनले डुक डम्पस्टरसँग दुश्मनी राखेका थिए भने रोयल रम्बलमा भएको खेलमा उनी डम्पस्टरसँग हारेका थिए।&lt;ref name=&quot;summerslam95&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/1995/results|title=समरस्ल्याम १९९५ नतिजा|accessdate=March 21, 2015|publisher=डब्ल्यूडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; उक्त खेल पछि उनी विभिन्न महिला कुस्ती खेलाडीहरूसँग रिङमा आउने गरेका थिए जसमा टाइलिन र सी मार्कस् पनि पर्छन्। ह्याम्स्लिको  सेवक सेबल थिइन भने रेिलमेनिया १३ मा उनी द अल्टिमेटम वोरियरसँग हारेपछि उनले सबल माथि आफ्नो सबै रिस पोखेका थिए भने सेबललाई बचाउन मार्क मेरो आएपछि उनीहरू बीच तनाव बढेको थियो।&lt;ref name=&quot;iyh5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/iyh.html#5|title=इद ल हाउस ५ नतिजा|accessdate=March 21, 2015|publisher=प्रो रेस्लिङ इतिहास}}&lt;/ref&gt;

१ जुन १९९७ मा ह्याम्स्लि सुपरस्टारको एक श्रृङ्खलामा देखा परेका थिए जहाँ उनको खेल मार्टि गिर्नारको विरुद्धमा भएको थियो। उक्त खेलमा उनले ह्याम्स्लिले पेडिग्रिको कोशिस गरेका थिए तर गिर्नारले त्यस चाललाई गलत ढङ्गले बुझ्दै त्यसलाई डबल अन्डरहुक सुप्लेक्स सम्झेका थिए र एकै साथी उफ्रिन लाग्दा उनको टाउकोमा गम्भीर चोट लागेको थियो जसका कारण उनलाई तत्काल अस्पताल पुर्‍याइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/12/results|title=रेसलमेनिया १२ नतिजा|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=May 4, 2012}}&lt;/ref&gt; उनी निको भएपछि डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा उजुरी दिएका थिए भने उक्त घटनामा छलफल गर्नका लागि बिबादलाई अदालत सम्म पुर्‍याइएको थियो।

पर्दा पछाडि उनी कुस्ती खेलाडीहरूको समूह द क्लिकका सदस्य रूपमा रहेका थिए जसमा सन माइकल्स, केभिन नास, सिन वाल्टमेन र स्कट हल रहेका छन् जसलाई भिन्स म्याकमेन र डब्ल्यूडब्ल्यूएफका उथलपुथल बनाउने समूहको रूपमा लिने गरिन्छ। सन् १९९६ को किङ अफ द रिङ प्रतिस्पर्धामा उनले जित्नका लागि निर्धारित गरिएको थियो तर मेडिसन स्क्वायर गार्डन घटना पछि उक्त पद स्टोन कोल्डलाई दिइयो जसमा केभिन नास र 
स्कट हलले क्लिक समूह छाडेका थिए।&lt;ref name=&quot;onlineworldofwrestling1996&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1996/ |title= 'र' – १९९६ नतिजा |accessdate=July 12, 2007 |publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083518/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1996/ |archivedate=January 6, 2011 |df= }}&lt;/ref&gt; उक्त घटना पछि उनले धेरै सफलता प्राप्त गरेका थिए भने उनका प्रबन्धक रूपमा मिस्टर पर्फेक्ट बनेका थिए भने उनले २१ अक्टोबर १९९६ मार्को मिरोलाई हराउँदै पहिलो पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ अन्तरमहादेशीय विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;garner profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/m/marty-garner.html|title=मार्ट गर्डिन|accessdate=March 17, 2008|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; उनी अन्तरमहादेशीय विजेता बनेपछि उनले मिस्टर पर्फेक्टसँगको सम्बन्ध तोडेका थिए जसको कारण पर्फेक्टले डब्ल्यूडब्ल्यूएफ छाडेका थिए। &lt;ref name=&quot;game&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_4/ai_94123534?tag=artBody;col1|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005145411/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_4/ai_94123534?tag=artBody;col1yes|archive-date=October 5, 2008|title=द गेम|publisher=रेस्लिङ डाइजेस्ट|accessdate=July 20, 2008|date=December 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208072038/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_4/ai_94123534/print |date=December 8, 2007 }}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो उपाधि चार महिना सम्म गुमाएका थिएनन् तर १३ फेब्रुअरी १९९७ सोमबारको रातमा हुने 'र' को एक श्रृङ्खलामा उनी रकि माइभियासँग हार खाँदै च्याम्पियनसिप गुमाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite book|author=मिक फोलि|title=ह्याभ अ नाइस डे|publisher=कोलिन्स|year=2000|isbn=0-06-103101-1}}&lt;/ref&gt; अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिप गुमाएपछि उनको गोल्डस्टसँग दुश्मनी सुरु भएको थियो र उनीहरूको खेल रेसलमेनिया १३ मा भएको थियो भने उक्त खेलमा ह्याम्स्लि विजेता बनेका थिए र त्यस खेल देखि ह्याम्स्लिको अङ्गरक्षकको रूपमा चाईना आएकी थिइन।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xiii.htm|title=रेसलमेनिया १३|accessdate=August 10, 2007|publisher=पिडब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420234745/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xiii.htm |date=April 20, 2012 }}&lt;/ref&gt;

==== डि-जेनेरेसन एक्स (सन् १९९७–१९९९) ====
[[File:Chyna and Triple H.jpg|thumb|left|upright|अप्रिल १९९९ मा चाईना र ट्रिपल एच]]
ह्याम्स्लि सन् १९९७ को किङ अफ द रिङ्ग प्रतिस्पर्धाको अन्तिम खेलमा मेनकाइन्डलाई हराउँदै १९९७ को किङ अफ द रिङ्ग बन्न सफल भएका थिए र सबैको माझ लोकप्रिय बनेका थिए। त्यस कार्यक्रमको एक वर्ष पछि सन माइकल्स, चाईना ह्याम्स्लि र रिक रुड मिलेर डि जेनेरेसन एक्स (डि-एक्स) समूह गठन गरेका थिए। उक्त समूहले विभिन्न नारा र प्रोमोहरू बनाउँदै क्यानडा र ब्रेट हर्टको अपमान गरेका थिए भने त्यस बेला उनको नाम छोटकरीमा ट्रिपल एच राखिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/1997.htm|title=किङ अफ द रिङ -१९९७|accessdate=August 10, 2007|publisher=पिडब्ल्यूडब्ल्यूइडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227074009/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/1997.htm |date=February 27, 2012 }}&lt;/ref&gt; एचले डि-एक्सको स्थापना हुनु भन्दा धेरै अघि द हर्ट फाउन्डेसनको स्थापना भएको थियो र डिएक्स र।हर्ट फाउन्डेसनको दुश्मनी अन्त्य भएतापनि एचले हर्ट परिवारका ओवेन हर्टसँग भने दुश्मनी राखेका थिए जसका कारण उनीहरूको खेल युरोपेली च्याम्पियनसिपका लागि रेसलमेनिया १४ मा भएको थियो जसमा चाईनाले पहिलाको खेलमा अवरोध पुर्‍याएका कारण उनलाई सर्जेट सल्टरले हत्कडि लगाएका थिए तर उनले स्लटरको आखामा पाउडर छ्याप्दै खेलमा अवरोध पुर्‍याएका कारण ट्रिपल एचले हर्टलाई हराउन सफल भएका थिए।

रेसलमेनियन पछिको रोयल रम्बलमा माइकल्सलाई ढाडमा चोट लागेका कारण उनी अस्पतालमा भर्ना भएका थिए र डि-एक्सको नेतृत्व एचले लिएका थिए। रेसलमेनियाको अर्को रात एचले भर्खरै खेलमा फर्किएका एक्स-प्याकलाई आफ्नो समूहमा सामेल गराए भने उक्त टोली द न्यु एज आउटलजसँग साझेदारी गरेका थिए। सन् १९९८ पछि डि-एक्सले पहिलाको भन्दा पनि निकै प्रख्यात कमाएका थिए। यस समयमा एक घटना घटेको थियो जसमा ट्रिपल एचले नेसन्स अफ डोमिन्यान्सका नेता र डब्ल्यूडब्ल्यूएफका खलनायक [[ड्वेन जोनसन|द रक]]सँग द्वन्द्व सुरु गरेका थिए। द्वन्द्व सुरु भएपछि उनीहरू खेल अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिपका लागि समरस्ल्याममा एक सिंढी खेलमा भएको थियो भने उक्त खेलमा ट्रिपल एच बिजेता बनेका थिए। एक खेलमा एचको घुँडामा चोट लागेका कारण अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिप त्याग्नु गरेको थियो। द रकले सरभाइभर सिरिजमा डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विश्व च्याम्पियनसिप जिते पछि फेरि ट्रिपल एच र द रकको बीच प्रतिद्वन्द्वता सुरु भएको थियो जसका कारण डि-एक्सले द कर्पोरेसन स्टेबलसँग लडेका थिए जसको प्रमुख व्यक्तित्व द रक रहेका थिए। उक्त झगडा पछि ट्रिपल एचले एक पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न पाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1998/ |title=र – १९९८ नतिजा |accessdate=July 12, 2007 |publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080720104717/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1998/ |archivedate=July 20, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; उक्त खेल र इज वारमा २५ जनवरी १९९९ मा आइ क्विट म्याच आयोजना गरिएको थियो जसमा केनले चाईनालाई चकस्ल्याम हन्न लागेको दृश्य प्रदामा देखाएका कारण एचलाई आत्मसमर्पण गर्न दबाब दिएका थियो तर त्यसको विपरीत चाईनाले खेल सकिएपछि ट्रिपल एचलाई आक्रमण गर्दै द कर्पोरेसनको सदस्य बनेकी थिइन।

रेसलमेनिया १५ मा भएको केन र ट्रिपल एचको खेलमा चाईनाले हस्तक्षेप गरेकी थिइन तर जसका कारण एचले खेल हार्नु परेको थियो। उक्त खेल भएको रातमा ट्रिपल एचले डि-एक्सका सदस्य एक्स-प्याकलाई अन्तरघात गर्दै एक्स-प्याक र सेन म्याकमेनको खेलमा अवरोध पुर्‍याएका थिए जसका कारण म्याकमेनले खेल जित्दै युरोपेली च्याम्पियनसिप आँफुसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए। त्यस खेलपछि एचपनि द कर्पोरेसनको सदस्य बनेका थिए। अप्रिल पछि एचले डि-एक्सको सदस्यले लगाउने जस्तो पोशास लगाउन छाडेका थिए र कपाल पनि काट्दै छोटो बनाएका थिए। त्यसपछि उनको नजर डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप गएको थियो तर उनले बिजेतालाई जित्न सकेका थिएनन् जसले गर्दा ट्रिपल एच र मेनकाइन्डले एकै पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ बिजेता स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनलाई च्याम्पियनसिपका लागि चुनौती दिएका थिए। उनीहरू बीच खेल समरस्ल्याममा भएको थियो भने खेलमा मेनकाइन्डले एच र अस्टिलाई हराउँदै डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विजेता बन्न सफल भएका थिए। उक्त खेलको अर्को दिन र इन वारमा ट्रिपल एचले मेनकाइन्डलाई हराउँदै पहिलो पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विश्व विजेता बन्न सफल भएका थिए। उनले १६ सेप्टेम्बर १९९९ स्म्याकडाउनको एक श्रृङ्खलामा उक्त उपाधी भिन्स म्याकमेनसँग हारेका थिए जसका कारण अनफर्गिभन पे-पर-भ्युमा सिक्स प्याक च्यालेन्ज भएको थिय‍ जसमा डेभि ब्वाइ स्मिथ, बिग शो, केन, द रक, मेनकाइन्ड र ट्रिपल एच सामेल थिए भने उक्त खेलमा पनि एच विजेता बन्दै उपाधि पुन आफ्नो हात पार्न सफल भएका थिए। उनले एक खेलमा स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनलाई हराएका थिए भने सरभाइभर सिरिजमा उक्त उपाधि बिग शोसँग हारेका थिए। ट्रिपल एकले भिन्स म्याकमेनकि छोरी स्टेफिनी म्याकमेनलाई विवहा गर्दै भिन्ससँग द्वन्द्व जारी राखेका थिए र आर्मेज्डन कार्यक्रममा भएको उनीहरू बीचको खेलमा एचले म्याकमेनलाई हराएका थिए।

==== मिकमेन-हेम्स्लि काल (सन् २०००–२००१) ====
सन् २००० जनवरी देखि ट्रिपल एचलाई ''द गेम'' को उपनाम दिइएको थियो भने जसका कारण डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा उनी एक उत्कृष्ट कुस्ती खेलाडीका रूपमा परिचित भए र डब्ल्यूडब्ल्यूएफका उध्धोसक जिम रोजले उनलाई ''द सेरेबल एसाइन''को उपनाम दिएका थिए भने उक्त उपनाम ओवेन हर्टको सम्मानका दिइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0366464/bio|title=ओवेन हर्ट|publisher=[[इन्टरनेट चलचित्र डेटाबेस]]|accessdate=December 16, 2014}}&lt;/ref&gt; जनवरी ३ का दिन र इज वार कार्यक्रममा ट्रिपल एचले [[बिग सो|बिग शो]]लाई हराउँदै तेस्रोपटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/3044541403 |title=ट्रिपल एचको तेस्रो डब्ल्यूडब्ल्यूएफ उपाधि |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]] |accessdate=June 17, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080109012301/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/3044541403 |archivedate=January 9, 2008 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122141827/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/3044541403 |date=January 22, 2012 }}&lt;/ref&gt;

ट्रिपल एचले सन् २००० को सुरुमा मिक फोलीसँग द्वन्द्व सुरु गरेका थिए जसका कारण उनीहरूको खेल रेयल रम्बलमा एक स्ट्रिट फाइट म्याच भएको थियो जसमा ट्रिपल एचले फोलीलाई हराउँदै डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप आँफुसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए। उनीहरूको दुश्मनी नो वे आउटमा हेल इन ह सेल म्याचमा समाप्त भएको थियो जब ट्रिपल एचले मिक फोलीलाई हराउँदै फोलीलाई अवकाश लिन बाध्य बनाएका थिए।&lt;ref name=NoWayOut2000&gt;{{cite web|title=ट्रिपल एच विरुद्ध क्याक्टस ज्याक – डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिपका लागि हेल इन अ सेल म्याच|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/2000/mainevent|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=May 25, 2012|date=February 27, 2000}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलको २ महिना पछिको रेसलमेनियामा ट्रिपल एचको सामना अर्का खतरनाक कुस्ती खेलाडी [[ड्वेन जोनसन|द रक]]को विरुद्धमा भएको थियो तर उक्त खेलमा ट्रिपल एचले द रकलाई हराएका थिए। त्यस हारपछि ब्याकलासमा द रक र ट्रिपल एचको पुन एक पटक खेल भएको थियो भने त्यस खेलमा द रक विजेता बन्दै डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए जसका कारण ट्रिपल एच ११८ दिन सम्म मात्र बिजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xvi.htm|title=२००० रेसलमेनिया नतिजा|accessdate=August 17, 2007|publisher=पिडब्ल्युडब्ल्युईडब्ल्यू डटनेट}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413110302/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xvi.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलको तीन महिना पछिको ''द जजमेन्ट डे''मा द रक एकपटक फेरि ट्रिपल एचसँग सामना भएको थियो तर उक्त खेलमा ट्रिपल एच बिजेता बन्दै चौँथो पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विजेता बनेका थिए तर किङ अफ द रिङमा द रकले एकपटक पुन ट्रिपल एचलाई हराउँदै डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm|title=जजमेन्ट डे २००० नतिजा|accessdate=August 17, 2007|publisher=पिडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104827/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचको त्यसपछि [[क्रिस जेरिको]]सँग द्वन्द्व चलेको थियो र उनीहरू बीच खेल र इज वारको एक श्रृङ्खलामा भएको थियो भने खेलका रेफ्रिले छिटोछिटो खेलमा गणन गर्दा ट्रिपल एचले जोरिकोलाई हराउँदै पुन एक पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप हडप्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm|title=जजमेन्ट डे|accessdate=August 17, 2007|publisher=पिडब्ल्यूडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104827/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; उनीहरूको खेल फुल्ली लोडेड पे-पर-भ्युमा सम्पन्न भएको थियो जहाँ एचले जोरिकोलाई हराए। ट्रिपल एचले त्यसपछि [[कर्ट एङ्गल]]सँग दुश्मनी राखेका थिए जसका कारण उनीहरू खेल द रक विरुद्ध डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिपको लागि समरस्ल्याम कार्यक्रममा ट्रिपल थ्रेट बनाइएको थियो तर खेलमा द रकको जितसँगै उनले डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिप आँफुसँगै कायम गर्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gerweck.net/2010/05/31/fully-loaded-3/|title=२००० फुल्ली लोडेड प्रतिवेदन|publisher=ग्रिविच|accessdate=February 1, 2010}}&lt;/ref&gt; एच र एङ्गलको खेल एक पटक पुन अनफर्गिभन कार्यक्रममा भएको थियो तर उक्त खेल ट्रिपल एचकी प्रेमिका स्टेफिनी म्याकमेनको अवरोधका कारण एचले खेल जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite book|title=ट्रिपल एच जानकारी|last=लरा|first=जेनी|publisher=रिगेनबुक्स|year=2001|isbn=0-06-109895-7|page=122}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/shows/summerslam07/history/2000/results/ |accessdate=March 15, 2008 |title=समरस्ल्याम (२०००) नतिजा |publisher=वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224064424/http://www.wwe.com/shows/summerslam07/history/2000/results/ |archivedate=February 24, 2008 |df=mdy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224064424/http://www.wwe.com/shows/summerslam07/history/2000/results/ |date=February 24, 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLAM&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/SlamWrestlingPPV/aug28_summerslam.html|accessdate=March 15, 2008|title=समरस्ल्याम प्रतिवेदन|last=पावेल|first=जोन|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715121001/http://slam.canoe.ca/SlamWrestlingPPV/aug28_summerslam.html |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt;

ट्रिपल एच र कर्ट एङ्गको द्वन्द्व समाप्त भएपछि एचले स्टोन कोल्ड स्टिफ अस्टिनसँग दुश्मनी राखेका थिए जसका कारण उनीहरू दुश्मनी बल्झिएको थियो। नोभेम्बर २००० को सरभाइभर।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/2000/results|title=नो मर्सि २००० नतिजा|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=July 2, 2013|date=October 22, 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gerweck.net/2010/05/31/no-mercy-3/|title=नो मर्सि २००० प्रतिवेदन|publisher=ग्रिविच|accessdate=November 9, 2010}}&lt;/ref&gt; सिरिजमा ट्रिपल एचको सामना अस्टिनसँग भएको थियो भने उक्त खेलमा ट्रिपल एच बिचबाटै भागेका थिए त्यसैले अस्टिनले एचको कारलाई क्रेनले उचाल्दै १० फिट माथिबाट खसाल्दै उनको कारलाई ध्वस्त पारेका थिए।त्यस घटनाको अर्को हप्ता ट्रिपल एच 'र'मा फर्किँदै अस्टिनलाई पछाडिबाट आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनीहरू दुश्मनी झन् बढेको थियो र उक्त दुश्मनी २००१ सम्म रहेको थियो। उनीहरूको बीच हेल इन अ सेलमा खेल हुने निर्णय भएको थियो जसमा एचले अस्टिनलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gerweck.net/2010/05/27/survivor-series-3/|accessdate=December 6, 2010|title=सरभाइभर सिरिज १९९९ प्रतिवेदन|publisher=ग्रिविच}}&lt;/ref&gt; सन् २००१ मा ट्रिपल एचको [[द डेडम्यान|द अंडरटेकर]]सँग द्वन्द्व चलेको थियो भने रेसलमेनिया १७ मा भएको खेलमा अंडरटेकरले एचलाई हराएका थिए। रेसलमेनिया १७ पछिको अर्को रातमा ट्रिपल एचले अस्टिन विरुद्ध द रकको स्टिल केज म्याचमा अवरोध पुर्‍याउँदै अस्टिन र एच मिलेर द रकलाई कुटेका थिए जसका कारण खेल अस्टिनले जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2000/results/|title=सरभाइभर सिरिज २००० को आधिकारिक नतिजा|accessdate=March 20, 2008|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224051027/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2000/results/|archivedate=February 24, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=सरभाइभर सिरिज २००० प्रतिवेदन|url=http://www.gerweck.net/2010/05/31/survivor-series-4/|publisher=ग्रिविच|accessdate=March 31, 2011}}&lt;/ref&gt; त्यस घटना पछि अस्टिन र एच साथी बन्दै एक टोली गठन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2001/mainevent |title=नो वे आउट नतिजा |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]] |accessdate=September 20, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002213703/http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2001/mainevent/ |archivedate=October 2, 2008 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526092257/http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2001/mainevent |date=May 26, 2011 }}&lt;/ref&gt; ५ अप्रिलको एक स्म्याकडाउनमा ट्रिपल एचले जेरिकोलाई हराउँदै उनको तेस्रो अन्तरमहादेशीय उपाधि जितेका थिए भने त्यस खेलको दुई हप्तापछि [[जेफ हार्डी|जेफ हार्डि]]लाई हराउँदै चौँथो पटक उपाधि जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehistoryofwwe.com/raw01.htm|title='र' नतिजा २००० |accessdate=September 24, 2009|publisher=डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहास}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehistoryofwwe.com/smackdown01.htm|title=२००१ स्म्याकडाउन नतिजा|accessdate=September 24, 2009|publisher=डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहास}}&lt;/ref&gt; ब्याकलास कार्यक्रममा ट्रिपल एच र स्टिभ अस्टिनको जोडिले केन र द अंडरटेकरलाई हराउँदै पहिलो पटक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए भने त्यस क्रममा एच अझैपनि अन्तरमहादेशीय विजेता भएका कारण उनले एकैपटक दुई उपाधि सङ्कलन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/322664 |title=ट्रिपल एचको चौँथो उपाधि |accessdate=April 16, 2007 |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070422084301/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/322664 |archivedate=April 22, 2007 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070422084301/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/322664 |date=April 22, 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=लुसियो|last=गुरेरो|title=डब्ल्यूडब्ल्यूएफ बिग शो|date=April 30, 2001|work=सिकागो सन-टाइम्स|page=1}}&lt;/ref&gt;

२१ मे २००१ र इज वारको एक श्रृङ्खलामा ट्रिपल एच र स्टिभ अस्टिनक१ सामना डब्ल्यूडब्ल्यूएफ ट्याग टिम च्याम्पियनसिपका लागि क्रिस जेरिको र क्रिस बेनेटसँग भएको थियो र त्यस खेलमा जेरिकोले अस्टिनलाई वाल्स अफ जेरिकोमा फन्दामा पारेका थिए भने एचले उक्त फन्दाबाट अस्टिनलाई छुटाउन खोज्दा उनको खुट्टामा चोट लागेको थियो जसका कारण उनी त्यस खेल खेल्न सकेता पनि खेल पश्चात् उनको खुट्टामा गम्भीर चोट लागेका कारण उनलाई तत्काल अस्पताल पुर्‍याइएको थियो र त्यसका कारण उनी आठ महिना सम्म खेलमा फर्किन सकेका थिएनन् भने उनले आफ्नो सबै उपाधिहरू त्याग्नु परेको थियो।&lt;ref name=&quot;quad muscle 01&quot;&gt;{{cite news|first=एरिक|last=क्विन्स|title=ओवेन हर्टको मृत्यु|date=May 24, 2001|work=द स्टार लेजर|page=56}}&lt;/ref&gt;

==== विश्व ह्याभिवेट विजेता (सन् २००२–२००३) ====
[[File:HHHwmX8.jpg|right|thumb|रेसलमेनिया १८ मा डब्ल्यूडब्ल्यू अनडिस्प्युटेड च्याम्पियनसिप जितेपछि ट्रिपल एच]]
ट्रिपल एच निको हुँदै ७ जनवरी २००२ मा म्यडिसन स्वाएर गर्डेनमा भएको 'र' कार्यक्रममा फर्किएका थिए। उनले २००२ को रोयल रम्बल जित्दै रेसलमेनियाको मेन इभेन्टमा डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्याम्पियनसिपका लागि खेल्ने मौका पाएका थिए। रेसलमेनियामा डब्ल्यूडब्ल्यूएफ अनडिस्प्युटेड विजेता क्रिस जेरिकोलाई हराउँदै विजेता बनेका थिए। ट्रिपल एचले उक्त उपाधि एक महिना पछि ब्याकलास कार्यक्रममा हल्क होगनसँग हारेका थिए। ट्रिपल एच त्यसपछि डब्ल्यूडब्ल्यूएफ स्म्याकडाउनमा सरेका थिए जसका कारण उनी स्म्याकडाउनमा खेल्ने निर्णय भएको थियो भने स्म्याकडाउनमा क्रिस जेरिको पनि आएका कारण उनीहरू बीच द्वन्द्व पुन सुरु भएको थियो। जजमेन्ट डेमा ट्रिपल एचको सामना हेल इन अ सेलमा जेरिकोसँग भएको थियो भने त्यस खेलमा ट्रिपल एच विजेता बनेका थिए। ६ जुन २००२ स्म्याकडाउनको एक श्रृङ्खलामा ट्रिपल एचले हल्क होगनलाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई अन्डिस्प्युटेड च्याम्पियनसिपका लागि पहिलो दावेदार बनेका थिए भने किङ अफ द रिङ्गमा उनी द अंडरटेकरसँग हार खाँदै च्याम्पियनसिप जित्न असफल भएका थिए।

रोयल रम्बल र रेसलमेनियाको बीचमा म्यामेन र ह्याम्स्लिको विक्षेदनको बारेमा सबै सञ्चार माध्यममा बाहिर आएको थियो र ट्रिपल एच सन्चो भएर फर्किँदा स्टेफिनी र एचको सम्बन्ध टाढीएको थियो जसका कारण स्टेफिनीले ट्रिपल एचलाई आफ्नो पक्षमा त्याउन गर्भ रहेको भन्दै झुटो नाटक गरिकि थिइन।&lt;ref name=pregnancy&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/oww/hallofshame/preg.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070624113547/http://www.onlineworldofwrestling.com/oww/hallofshame/preg.html|archivedate=June 24, 2007|title=स्टेफिनी म्याकमेन|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=September 19, 2007}}&lt;/ref&gt; एचले पछि त्यो कुरा झुटो रहेको कुरा थाहा पाए र उनीहरूको विवहा पुन एक पटक गर्ने निर्णय गरेका थिए। स्टेफिनीले पछि जोरिकोसँग गठबन्धन गरेकी थिइन तर रेसलकेनियाको अर्को रात उनलाई ट्रिपल एचले पिन गरेका थिए जसका कारण स्टेफिनी बाध्य बनेकी थिइन।

त्यस घटनाको केही हप्तापछि सन माइकल्स पनि डब्ल्यूडबल्यूईमा फर्किएका थिए र उनले न्यु वल्ड अडर समूहमा आँफुलाई सामेल गराएका थिए। एनडब्ल्यूओका सदस्य बेभिन कास र सन माइकल्सले मिलेर ट्रिपल एचलाई पनि 'र'मा ल्याउने र समूहको एक हिस्सा बनाउने निर्णय गरेका थिए तर मिस्टर म्याकमेनले एनडब्ल्यूओलाई पुर्‍याएको क्षेतीका कारण समूहलाई बन्देज गर्दै 'र'को सामान्य प्रबन्धकको रूपमा एरिक बिसफलाई नियुक्त गरेका थिए भने बिसफको पनि एचलाई 'र'मा ल्याउने तर्खर रहेको थियो जसका कारण ट्रिपल एच ''र''मा आएका थिए। ट्रिपल एच ''र''मा आउने बित्तिकै सन माइकल्स र एनडबल्यूओका एक सदस्य बनेका थिए जसका कारण डि-एक्सका सदस्य एकै ठाउमा आएका थिए तर २२ जुलाईमा एचले आफ्नै साथी माइकल्सलाई आक्रमण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/020325.html|title=''र'' नतिजा: २५ मार्च २००२|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=September 19, 2007}}&lt;/ref&gt; त्यस आक्रमण एक हप्ता पछि ट्रिपल एचले माइकल्सको टाउको कारको काँचमा ठोक्काउँदै माइकल्स उनी भन्दा कम्जोर रहेको पुष्टि गरेका थिए। ट्रिपल एचले माइकल्सलाई आक्रमण गरेपछि उनीहरू एक अर्काबाट समूहको रूपमा छुट्टिएका थिए र उनीहरू खेल समरस्ल्याममा स्ट्रिट फाइट भएको थियो भने त्यस खेलमा माइकल्सले एचलाई हराएका थिए तर खेलको समाप्त पछि एचले माइकल्सलाई हम्मरले आक्रमण गरेका थिए।

२ सेप्टेम्बर २००२ भन्दा अगाडि डब्ल्युडब्ल्युईमा एक वटा मात्र डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप रहेको थियो तर ''र'' र स्म्याकडाउनको विघटन पछि स्म्याकडाउन र ''र''मा एक-एक डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप राखिएको थियो। समरस्ल्याम पछि तात्कालिक डब्ल्युडब्ल्युई अन्डिस्प्युटेड बिजेता [[ब्रक लेज्नर]] स्म्याकडाउनमा सरेपछि ''र''मा कुनैपछि उपाधि रहेको थिएन तर ''र''का सामान्य प्रबन्धक एरिक बिसफले ट्रिपल एचलाई डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्यामभिवेट च्याम्पियनसिप प्रदान गरेका थिए जसलाई ठूलो सुनको उपाधि पनि भन्ने गरिन्थ्यो भने उक्त उपाधि पहिला एनडब्ल्यूए विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप र डब्ल्यूसिडब्ल्यू विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपको पनि प्रतिनिधित्व गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/wweppv/vengeance02.html|title=भिगानेन्स २००० नतिजा|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=September 19, 2007}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचलाई उक्त उपाधि दिएपछि उनी पहिलो विश्व ह्याभिवेट बिजेता बनेका थिए र पहिलो पटक रब भेन डमसँग खेलेका थिए तर रिक फ्लोयरले खेलमा अवरोध पुर्‍याएका कारण एचले उपाधि आँफुसँगै कायम राखेका थिए।
[[File:TripleH WrestlemaniaRevenge2.JPG|thumb|left|२००५ अप्रिलमा ट्रिपल एच]]

२००२ अक्टोबरमा ट्रिपल एच र केनको बीच बिबादास्पद द्वन्द्व सुरु भएको थियो जसका कारण उनीहरूको खेल २० अक्टोबरका दिन नो मर्सिमा आयोजना गरिएको थियो जतिबेला ट्रिपल एच डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता थिए भने केन अन्तरमहादेशीय विजेता थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2002.htm|title=नो मर्सि-२००० नतिजा|accessdate=November 3, 2007|publisher=पिडब्ल्यूडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413110455/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2002.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा ट्रिपल एचले केनलाई हराउँदै दुईवटा उपाधिलाई समायोजन गरेका थिए। सरभाइभर सिरिजमा भएको इलिमिनेसज चेक्बरमा ट्रिपल एच सन माइकल्ससँग हार खाँदै च्याम्पियनसिप गुमाएका थिए भने ट्रिपल एचले आर्मेज्डनमा भ्यान डेमलाई हराउँदै विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपका लागि पहिलो दावेदार बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite video|date=२००६|title=म्याकमेन|medium=डिभिडि|publisher=वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट}}&lt;/ref&gt; पछि एचले माइकल्ससँग उपाधिका लागि खेल्ने मौका पाएका थिए जसमा एचले माइकल्सलाई हराउँदै उपाधि जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;wc267&quot;&gt;{{cite book|title=प्रो रेस्लिङ|last=रिनोल्ड|first=आर डि|year=२००३|publisher=इसिडब्ल्यू प्रेस|isbn=1-55022-584-7|page=267}}&lt;/ref&gt;

==== इभोलुसन (सन् २००३–२००५) ====
सन् २००३ फेब्रुअरीमा ट्रिपल एचले रिक फ्लेयर, रेन्डी ओर्टन र बाटिस्टासँग साझेदारी गर्दै इभोलुसन नामक एक टोली गठन गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/030303.html|title=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|publisher=|accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एच र रिक फ्लेयरले डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ट्याग टिम विजेता रव भेन डम र केनलाई उनीहरूको उपाधिका लागि चुनौती दिएका थिए तर त्यस खेलमा उनीहरू हार्न पुगेका थिए। इभोलुसन सन् २००२ देखि २००४ सम्म ''र''का एक शक्तिशाली समूहको रूपमा रहेका थिए भने उक्त टोलीले आर्मेजडन पे-पर-भ्युमा सबै सदस्यले च्याम्पियनसिप जितेका थिए।&lt;ref name=Unforgiven2003&gt;{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपका लागि ट्रिपल एच विरुद्ध बिल गोल्डबर्ग |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]] |accessdate=February 23, 2008 |date=September 21, 2003 |url=http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2003/mainevent/  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327053253/http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2003/mainevent/ |archivedate=March 27, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले सन् २००३ मा डब्ल्युडब्ल्युईको सबैभन्दा धेरै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप जित्ने पहिलो खेलाडी बनेका थिए भने उनले रेसलमेनिया १९ मा च्याम्पियनसिप बुकर टि विरुद्ध दाउमा राखेका थिए भने उक्त खेलमा एचले बुकर टिलाई हराएका थिए। एचले विजेता बनेको २८० दिनपछि २००३ सेप्टेम्बरको अनफर्गिभर पे-पर-भ्युमा च्याम्पियनसिप गोल्डबर्गसँग हारेका थिए जसमा गोल्डबर्गले खेल हारेमा डब्ल्यूडब्ल्यूबाट अवकाश लिनुपर्ने सर्त राखिएको थियो। एचले उनीहरूको पुन भएको खेलमा गोल्डबर्गलाई जित्न सकेका थिएनन् भने आर्मेज्डनमा भएको गोल्डबर्ग, केन र ट्रिपल एचको खेलमा ट्रिपल एचका साथिहरूले खेलमा अवरोध पुर्‍याएका कारणले एचले उपाधि एक पटक पुन आफ्नो बनाउन सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/040322.html|title=र नतिजा – २२ मार्च २२|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=February 18, 2016}}&lt;/ref&gt;

२९ डिसेम्बर ''र''को एक श्रृङ्खलामा ट्रिपल एचले आफ्नो उपाधि सन माइकल्ससँग दाउमा लगाएका थिए तर त्यस खेलमा कोहिपछि विजेता बन्न सकेका थिएनन्।&lt;ref name=&quot;PS123&quot;&gt;{{cite news|author=मार्टिन फिन|title=पावल स्ल्याम म्यागेजिन|work=प्यानिनक स्टेसन|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=September 22, 2004|pages=24–25}}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा कोहिपनी विजेता नबनेपछि उनीहरूको खेल सन् २००४ को रोयल रम्बलमा भएको थियो तर खेलमा रेफ्रिले १० गणना गर्दापनि कोहिपनि नउठेपछि ट्रिपल एचले उपाधि बचाएका थिए। ट्रिपल एचले रेसलमेनिया २० मा उपाधि क्रिस बेनेटसँग हारेका थिए भने उक्त खेलमा ट्रिपल एचले सन माइकल्स र क्रिस बेनेटसँग आँफ्नो उपाधि दाउमा लगाएका थिए। ट्रिपल एचले उपाधि हारेपछि २२ मार्च ''र''को एक श्रङ्खलामा उनी स्म्याकडाउनमा सरेका थिए तर उनले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप जित्न नसकेका कारण उनी पुन ''र''मा आएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/041129.html|title=''र'' – २९ नोभेम्बर २००४ नतिजा|accessdate=July 11, 2007|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; एच 'र'मा आएपछि उनले क्रिस बेनेटसँग रेसलमेरियामम गुमाएको विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप पुन एक पटक जित्ने कोशिश गरेका थिए। ट्रिपल एचले एक पटक क्रिस बेनेट र सन माइकल्ससँग ब्याकलासमा उपाधिका लागि भिडेका थिए तर उनले उपाधि जित्न असफल रहे।

एचले सन मनइकल्ससँगको दुश्मनी अन्त्य गरेका थिए जब उनले सन माइकल्सलाई हेल इन अ सेल म्याचमा हराएका थिए जुन डब्ल्युडब्ल्युईको सबैभन्दा लामो हेल इन अ सेल म्याच बनेको थियो। उनले माइकल्ससँगको दुश्मनी अन्त्य गरेपछि पुन बेनेटसँग आफ्नो द्वन्द्व सुरु गरेका थिए र उनीहरूको बीच खेल 
२६ जुलाईमा भिगानेन्समा ६०-मिनेट आइरन म्यान म्याचमा भएको थियो भने त्यस खेलमा युगिनले अवरोध पुर्‍याउँदै एचलाई स्टिलको कुर्सीले प्रहार गरेका कारण एचलेले खेल हार्दै उपाधि जित्न असफल बनेका थिए। युगिनले उनको खेलमा अवरोध पुर्‍याएको भन्दै एचले उनीसँगको खेल माग गरेका थिए भने त्यस खेलमा एचले युगिनलाई हराएका थिए। उक्त खेलको अर्को रातको ''र''मा ट्रिपल एचले रेन्डी ओर्टन सबैभन्दा युवा डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेतन बनेको ईर्ष्या गर्दै ओर्टनलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनीहरूको बीच खेल अनफर्गिभन पे-पर-भ्युमा सम्पन्न भएको थियो जहाँ एचले ओर्टनलाई हराएका थिए। टबो ट्युस्डे पे-पर-भ्युमा समर्थकको मतका अनुसार सन माइकल्सलाई एचको विश्व च्याम्पियनसिप लागि खेल्ने मौका दिइएको थियो भने त्यस खेलमा एजको हस्तक्षेपका कारण एचले उपाधि माइकल्सबाट बचाएका थिए। एचले बाटिस्टा, एज र स्टनस्काइसँग गठबन्धन गर्दै एक टोली बनाएका थिए भने उता तिर ओर्टनले पनि एक टोली गठन गरेका थिए जसमा  ओर्टन, क्रिस जेरिको, क्रिस बेनेट र माभेन रहेका थिए। दुई टोलीको खेल परम्परागत सरभाइभर सिरिजमा आयोजना गरिएको थियो जहाँ एचले ओर्टनलाई अन्तिममा खेलबाट निस्कासन गर्दै एचको टोली विजेता घोषित भएका थिए।&lt;ref name=&quot;PS127&quot;&gt;{{cite news|author=इभान्स एन्थोनी|title=पावर स्लयाम म्यागेजिन|work=न्यु इएर्स रिभोलुसन|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=January 21, 2005|pages=30–31}}&lt;/ref&gt; १९ नोभेम्बर २००४ का दिन ट्रिपल एचले आँफ्नो उपाधि बेनेट र एजसँग दाउमा राख्नु परेको थियो भने त्यस खेल बराबरीमा सकिएका कारण कोहिपनि विजेता बन्न सकेका थिएनन् जसका कारण डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप पहिलो पटक रित्तो भएको थियो। न्यू इएर रिभोलुसनमा ट्रिपल एचले इलिमिनेसन चेम्बर म्याच अन्तिममा इभोलुसनको अवरोधका कारण ओर्टनलाई हराउँदै पुन एकपटक विश्व ह्याभिवेट विजेता बनेका थिए भने उनीहरू पुन एकपटक रोयल रम्बलमा खेल भएको तर त्यस खेलमा पनि एचले ओर्टनलाई हराउँदै उनीहरू बीचको दुश्मनी अन्त्य गरेका थिए। रोयल रम्बलको त्यसहि रात बाटिस्टनले सन् २००५ को रोयल रम्बल जित्दै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवे च्याम्पियनसिपका लागि रेसलमेनिया २१ मा खेल खेल्न पाउने भएका थिए तर ट्रिपल एचले भने उनलाई आफ्नो च्याम्पियनसिपका लागि नखेलिकन डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न अनुरोध गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;PS131&quot;&gt;{{cite news|title=पमवल स्ल्याम म्यागेजिन|work=ब्याकलास २००५|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=May 21, 2005|pages=32–33}}&lt;/ref&gt; २१ फेब्रुअरी ''र''को एक श्रृङ्खलामा बाटिस्टाले एचलाई आक्रमण गरेका थिए र उनीसँगको रेसलमेनिया २१ मा हुने खेलको पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए। रेसलमेनिया २१ मा ट्रिपल एच बाटिस्टासँग हार खाँदै उपाधि गुमाएका थिए भने उनीहरूको पुन खेलमा हेल इन अ सेलमा भएको थियो जसमा बाटिस्टा एचलाई हेल इन अ सेल म्याचमा हराउने पहिलो खेलाडी बनेका थिए।
त्यस खेलपछि ट्रिपल एचले उनको घाँटीमा चोट लागेका कारण केही महिना आराम गरेका थिए।

ट्रिपल एच चार महिना पछि ३ अक्टोबर २००५ मा ''र''मा फर्किएका थिए भने उनी आउने बित्तिकै उनले आफ्ना पुराना साथी रिक फ्लेयरसँग टोली गठन गरेका थिए भने उक्त टोलीले कार्टिटो र क्रिस मास्टर्सको जोडिलाई हराएका थिए।&lt;ref name=&quot;KOK&quot;&gt;{{cite video|date=2008|title=ट्रिपल एच: द किङ हफ किङ|medium=डिभिडि|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई होम भिडियो}}&lt;/ref&gt; खेल सकिनरएको केही समय पछि ट्रिपल एचले फ्लेयरलाई घनले प्रहार गरेका थिए जसका कारण दुई साथी बीच द्वन्द्व सुरु भएको थियो। टबो ट्युस्डे कार्यक्रममा भएको फ्लेयर र एचको खेल स्टिल केजमा आयोजना गरिएको थियो भने त्यस खेलमा फ्लेयरले एचलाई हराएका थिए। उक्त खेलको केही दिन पछि एचले फ्लेयरलाई हराउँदै उनीहरू बीचको दुश्मनी अन्त्य गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;र – ३ अक्टोबर २००५ नतिजा&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/051003.html|title=र – ३ अक्टोबर २००५ नतिजा|accessdate=July 11, 2007|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;

==== डि-जेनेरेसन एक्सको पुनर्मिलन (सन् २००६–२००७) ====
[[File:Dx-sig-pose@commons.jpg|thumb|right|220px|डि-जेनेरेसन एक्सको आधिकारिक चिन्ह]]

सन् २००६ पनि डब्ल्युडब्ल्युईमै सबैभन्दा खतरनाक कुस्ती खेलाडीको रूपमा परिचित भएका थिए। उनले रेयल रम्बल २००६ का भाग लिएका थिए तर त्यस खेलमा उनलाई रे मेस्टेरियोले निस्कासन गरेका थिए जसका कारण उनले रेसलमेनियामा उपाधिका लागि खेल खेल्नबाट बन्चित भएका थिए तर रेसलमेनिया आउन केही दिन बाँकी छँदा उनले एक प्रतिस्पर्धाका विजेता बनेका थिए जसका कारण उनले [[रेसलमेनिया]] २२ मा डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न पाएका थिए।&lt;ref name=&quot;अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ&quot;/&gt; रेसलमेनिया २२ मा एचको सामना जोन सिनासँग भएको थियो भने उक्त खेलमा एचले सिनालाई आत्मसमर्पण गरेका थिए जसका कारण उनी खेल हारेका थिए। त्यस खेलको केही हप्तापछि सिना र एचको खेल पुन आयोजना गरिएको थियो जहाँ सिनालाई खेल हेर्न आउने सबै दर्शकले मन पराएका थिएनन् भने एचलाई सबैले समर्थन गर्दै उनका लागि नारा लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ट्रिपल एच विरुद्ध गोल्डबर्ग |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]] |accessdate=February 23, 2008 |date=September 21, 2003 |url=http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2003/mainevent/  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327053253/http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2003/mainevent/ |archivedate=March 27, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा पनि एचले च्याम्पियनसिप जित्न असफल बनेका थिए। त्यहि महिनाको ब्याकलास पे-पर-भ्युमा सिनाले आफ्नो उपाधिको सामना एज र एच विरुद्धमा गरेका थिए तर त्यस खेलमा पनि सिनाले एज र एचलाई हराएका थिए जसका कारण खेल सकिएपछि एचले दुवै एज र सिनालाई आँफुले प्रयोग गर्दै आएको हम्मरले आक्रमण गरेका थिए। ट्रिपल एचले सिनासँग धेरै खेलहरूमा हारेका कारण त्यस हारको आरोप भिन्स म्याकमेनलाई लगाएका थिए भने त्यसपछि एच र म्याकमेनको द्वन्द्व सुरु भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/040322.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – २२ मार्च २००४|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=February 18, 2016}}&lt;/ref&gt;

सन माइकल्स जुन १२ ''र''को एक श्रृङ्खलामा फर्किए र उनी आउने बित्तिकै ट्रिपल एचसँग मिल्दै डि-जेनेरेसन एक्सको पुन निर्माण गरेका थिए भने उनीहरू उक्त मिलन सन् २००२ पनिको पहिलो मिलन बनेको थियो जसका कारण खलनायकको भूमिकामा रहेका एचलाई पनि सबै दर्शकहरूको मन पराउन थालेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|author=मार्टिन फिन|title=पनवर स्ल्याम म्यागेजिन|work=१००४ अनफर्गिभन|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=September 22, 2004|pages=२४–२५}}&lt;/ref&gt; डि-एक्सले भिगानेस्स पे-पर-भ्युमा स्प्रिट स्क्वाडसँग ५ को विरुद्ध २ खेल भएको थियो भने त्यस खेलमा पनि एच र माइकल्स विजेता बनेका थिए। डि-एक्सले त्यसपछि भिन्स म्याकमेन, सेन म्याकमेन र द स्प्रिट स्क्वाडसँगको द्वन्द्व कायम राखेका थिए। डि-एक्सले १८ जुलाई २००६ सनिवारको राति प्रसारण हुने मेन इभेन्ट कार्यक्रममा एकपटक पुन स्प्रिट स्क्वाडलाई हराउन सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/041129.html|title=र – २९ नोभेम्बर २००४ नतिजा|accessdate=July 11, 2007|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; समरस्ल्याम पे-पर-भ्युमा डि-एक्सले एकपटक पुन म्याममेनहरूलाई हराएका थिए तर डब्ल्युडब्ल्युईका प्रमुख व्यक्तित्व मिस्टर म्याकमेनलाई आक्रमण गरेका कारणले डि-एक्सलाई धेरै कुस्ती खेलाडीहरूले आक्रमण गरेका थिए। अनफर्गिभन पे-पर-भ्युमा सेन म्याकमेन, भिन्स म्याकमेन र बिग शोको सामना हेल इन अ सेल भित्र डि-एक्स विरुद्धमा भएको थियो भने उक्त खेलमा कालकल्सले आफ्नो अन्तिम चाल स्विट चिन म्युजिकले भिन्स म्याकमेनलाई प्रहार गरेका थिए भने एचले उनको घाँटी पछाडि हम्मरको विँडले प्रहार गरेका थिए जसका कारण खेल डि-एक्सले जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|author=इभान्स एन्थोनी|title=पावर स्ल्याम म्यागेजिन|work=न्यू इएर्स रिभोलुसन|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=January 21, 2005|pages=३०–३१}}&lt;/ref&gt;

साइबर सन्डे पे-पर-भ्युमा डि-एक्सको सामना रेटेड आरकेओ (रेन्डी ओर्टन, एज र लिटा) सँग भएको थियो भने त्यस खेलका लागि एरिक बिसफ रेफ्रिको भूमिकामा रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=पावल स्ल्याम म्यागेजिन|work=ब्याकलास २००५|publisher=एसडब्ल्यू पब्लिकेसन्स|date=May 21, 2005|pages=32–33}}&lt;/ref&gt; रेफ्रि बिसफले रेटेड आरकेओलाई गैरकानुनी हतियार प्रयोग गर्न दिएका थिए जसका कारण खेल रेटेड आरकेओले जितेका थिए। सरभाइभर सिरिज पे-पर-भ्युमा डि-एक्सले रेटेड आरकेओ विरुद्ध खेल खेल्न पाउने निर्णय गरिएको थियो भने उक्त खेलमा डि-एकस्ले रेटेड आरकेओलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite video|date=२००८|title=ट्रिपल एच द किङ अफ किङ|medium=डिभिडि|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई होम भिडियो}}&lt;/ref&gt; जनवरी २००७ न्यु इयर्स रिभोलिसन पे-पर-भ्युमा डि-एक्सको सामना रेटेड आरकेओ विरुद्धमा हुने निस्चय गरिएको थियो भने त्यस खेलमा १५ मिनेटमा ट्रिपल एचको खुट्टामा चोट लागेको थियो जसका कारण खेल स्थगित गरिएको थियो भने उनलाई तत्काल अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। ९ जनवरी २००७ का दिन डक्टर जेम्स एन्ड्रयुले एचको सफलतापुर्ण उपचार गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;र – ३ अक्टोबर २००५ नतिजा&quot;/&gt;

==== डब्ल्युडब्ल्युई विजेता (सन् २००७–२००९) ====
[[File:Triple H WWE Champion 2008.jpg|thumb|left|200px|नोभेम्बर २००८ मा ट्रिपल एच डब्ल्युडब्ल्युई विजेता]]

ट्रिपल एच आफ्नो खुट्टामा चोट लागेको ७ महिना पनि समरस्ल्याममा फर्किएका थिए जहाँ उनले बुकर टिलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/august/2007.htm|title=समरस्ल्याम २००७ नतिजा|accessdate=September 2, 2007|publisher=पिडब्ल्यूडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413110500/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/august/2007.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलको २ महिना पछिको नो मर्सी कार्यक्रममा ट्रिपल एचको खेल उमागासँग हुने निस्चित गरिएको थियो तर त्यहि रात रेन्डी ओर्टन नयाँ डब्ल्युडब्ल्युई विजेता बनेपछि एचको खेल ओर्टनसँग निर्धारित गरिएको थियो जसका कारण उनीहरू बीच पुन द्वन्द्व चलेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/2007/matches/5267288|title=ट्रिपल एचले उमागालाई हराए|accessdate=May 4, 2012|date=October 7, 2007|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; उक्त रातको खेलमा एचले ओर्टनलाई हराउँदै आफ्नो कार्यकालको ११ अौँ डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप जितेका थिए।&lt;ref name=&quot;No Mercy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm|title=नो मर्सी २००७ नतिजा|accessdate=October 8, 2007|publisher=पिडब्ल्यूडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104154/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm |date=April 13, 2016 }}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले उपाधि जित्ने बित्तिकै मिस्टर म्याकमेनले एचको उपाधिकालाई उमागाले उनको सामना गर्ने भन्दै खेल निस्चित गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;No Mercy&quot;/&gt; त्यस खेलमा पनि एचले उमागालाई हराएका थिए भने ओर्टनले आँफुले गुमाएको उपाधिका लागि खेल्न पाउनु पर्छ भन्दै म्याकमेनलाई बताएका थिए जसका कारण एच र ओर्टनको खेल लास्ट म्यान स्ट्यान्डिङ म्याच आयोजना गरिएको थियो तर रेन्डी ओर्टनले एचलाई उध्धोसकको टोबुलमा आरकेओ हानेपछि एच उठ्न असमर्थ बनेका थिए जसका कारण खेलमा ओर्टनको जितसँगै नयाँ डब्ल्युडब्ल्युई विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/2008/matches/5908216|title=ट्रिपल एचले ''र''को इलिमेनेसन चेम्बर जिते|date=February 17, 2008|accessdate=May 4, 2012|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले एकपटक पुन इलिमिनेसन चेम्बर खेल जित्दै डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपका लागि एकपटक पुन उपाधिका लागि खेल्न पाउने भएका थिए जहाँ उनले जेफ हार्डिलाई&lt;ref name=&quot;No Mercy&quot;/&gt; अन्तिममा हराएका थिए। रेसलमेनियामा ओर्टनको खेल सिना र एचको विरुद्धमा भएको थियो भने त्यस खेलमा पनि ओर्टनको जित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/24/matches/6199854|title=रेन्डी ओर्टनले जोन सिना र ट्रिपल एचलाई हराए|date=March 30, 2008|accessdate=May 4, 2012|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; त्यस खेलको एक महिना पछिको ब्याकलास पे-पर-भ्युमा ओर्टन, सिना, एच र जेबिएलको बीच निस्कासन खेल भएको थियो जहाँ ट्रिपल एचले सबैलाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युईमै सबै धेरै डब्ल्युडब्ल्युई विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=च्याम्पियनसिपको इतिहास|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 27, 2008}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचको खेल एचको उपाधिका लागि ओर्टनसँग निर्धारित गरिएको थियो तर त्यस खेलमा पनि एचले ओर्टनलाई हराएका थिए र जजमेन्ट डेमा एकपटक पुन एचको खेल ओर्टनसँग भएको थियो भने त्यस खेलमा पनि एचको जित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|first=बब|last=कपूर|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/18/5609326.html|title=जजमेन्ट डे|accessdate=June 23, 2008|date=May 18, 2008|publisher=क्याडेनियन अनलाइन एक्सप्लोवर|work=स्ल्याम! स्पोट्स}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120718052924/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/18/5609326.html |date=July 18, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/30/5721341.html|title=वान नाइट स्ट्यान्ड|date=May 30, स्ट्यान्ड|first=म्याट|accessdate=May 4, 2012|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120724193637/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/30/5721341.html |date=July 24, 2012 }}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा ओर्टन घाइते भएपछि उनीहरूको दुश्मनी समाप्त भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|first=क्राइग|last=टिलो|url=http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|title=ओर्टन घाइते भएका छन्|accessdate=June 2, 2008|date=June 1, 2008|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216125325/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|archivedate=December 16, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216125325/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury |date=December 16, 2008 }}&lt;/ref&gt;

नाइट अफ च्याम्पियन पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एचको सामना जोन सिनासँग भएको थियो&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_26077.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई नाइट अफ च्याम्पियन नतिजा|date=September 29, 2008|last=केलर|first=वेड|authorlink=|accessdate=September 28, 2013|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}&lt;/ref&gt; भने उक्त खेलमा एचले सिनालाई हराउँदै विश्व विजेता कामय रहेका थए। २३ जुन 'र'को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एच स्म्याकडाउनमा सरेका थिए जसका कारण उनले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप आँफुसँगै लिएर गएका थिए&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06232008/|title=डब्ल्युडब्ल्युई डिजास्टर|last=सिटरसन|first=अब्रे|date=June 23, 2008|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=June 25, 2008}}&lt;/ref&gt; त्यसैले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप आधिकारिक रूपमा स्म्याकडाउनको बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/matches/7582302/results/ |accessdate=July 21, 2008 |title=डब्ल्युडब्ल्युई |last=एड्किन्स |first=जर्ज |date=July 20, 2008 |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723213545/http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/matches/7582302/results/ |archivedate=July 23, 2008 |df=mdy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723213545/http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/matches/7582302/results/ |date=July 23, 2008 }}&lt;/ref&gt; एच स्म्याकडाउनमा गएपछि उनले एजलाई द ग्रेट अमेरिकन ब्यासमा हराएका थिए र द ग्रेट खलीलाई समरस्ल्याममा हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/08/17/6484406.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई समरस्ल्याम प्रतिवेदन|date=August 17, 2008|last1=प्लमर|first1=डेल|last2=टायलवाक|first2=निक|accessdate=February 27, 2009|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडिएन अनलाइन एक्सप्लोवर}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120730124909/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/08/17/6484406.html |date=July 30, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/09/08/6698911.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई अनफर्गिभन|date=September 8, 2008|last=बिसफ|first=म्याट|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|accessdate=October 27, 2008}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629151951/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/09/08/6698911.html |date=June 29, 2012 }}&lt;/ref&gt; उनले उक्त च्याम्पियनसिप साइबर सन्डे र नो मर्सी पे-पर-भ्युमा जेफ हार्डिको विरुद्धमा खेलेका थिए तर दुवै खेलमा एचले जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/matches/8069684/results/|title=द गेम|last=ठिफिनो|first=लेनी|date=October 5, 2008|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=October 6, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WWETitleMatch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/8292514/results/|title=साइबर सन्डे|last=डिनिफो|first=लेनी|date=October 26, 2008|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=October 27, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530044510/http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/8292514/results/ |date=May 30, 2016 }}&lt;/ref&gt;

सरभाइभर सिरिज पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एचको उपाधि जेफ हार्डि र भ्ल्यादिमिर कोजलोभसँग दाउमा लगाइएको थियो तर हार्डि खेल खेल्न अशक्त भएपछि स्म्याकडाउनका सामान्य प्रबन्धक भिकी गुरेरोले एज खेलमा फर्किएको जानकारी गराएकी थिएन र एजलाई उक्त खेलमा सामले गराएकी थिइन।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2008/matches/8627844|title=एजले ट्रिपल एच र भ्ल्यादिमिर कोजलोभलाई हराए|date=November 23, 2008|accessdate=May 1, 2012|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा हार्डिले एचलाई पछाडिबाट स्टिलको कुर्सीले आक्रमण गरेका थिए भने त्यस मौकाको फाइदा उठाउँदै एजले आफ्नो छैटौँ विश्व च्याम्पियनसिप जितेका थिए भने एच २१० दिनसम्म विजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news08/1229313534.shtml|title=आर्मेजडन नतिजा – १२/१४/२००८|last=मार्टिन|first=एडम|date=December 14, 2008|publisher=रेसलभ्यु|accessdate=December 14, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216161902/http://www.wrestleview.com/news08/1229313534.shtml|archivedate=December 16, 2008|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले एजसँग पुन खेलको माग गरेका थिए तर उक्त खेलमा पनि एच हार्न पुगेका थिए। ट्रिपल एच २००९ को रोयल रम्बलमा ७ अौँ स्थानमा खेल्न आएका थिए तर उनलाई अन्तिममा ओर्टनले निस्कासन गराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/2009/matches/9050360/results/|title=आरकेओ सिटी|date=January 25, 2009|last=टेलो|first=क्रिग|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=January 27, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217012110/http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/2009/matches/9050360/results/ |date=December 17, 2009 }}&lt;/ref&gt; फेब्रुअरीमा आयोजना गरिएको इलिमिनेसन चेम्बर खेलका ट्रिपल एचले एकपटक पुन डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप हात पार्न सफल भएका थिए जुन २०११ सम्मको डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासकै सबैभन्दा धेरै पटक उपाधि जित्ने खेलाडी बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/matches/9253224/results/|title=डब्ल्युडब्ल्युई नतिजा|last=पिसेरो|first=मिच|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|accessdate=February 15, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304074552/http://www.wwe.com/shows/nowayout/matches/9253224/results/ |date=March 4, 2009 }}&lt;/ref&gt;

फेब्रुअरी १६ 'र'को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले रेन्डी ओर्टनले आक्रमण गर्नलागेका स्टेफिनी म्याकमेन र सेन म्याकमेनलाई बचाएका थिए। फेब्रुअरी २३ 'र'को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले रेन्डी ओर्टनलाई चुनौती दिएका थिए भने ट्रिपल एचले ओर्टन, रोड्स र डिबियासीलाई आँफुले प्रयोग गर्ने हम्मरे आक्रमण गर्न लागेका थिए भने उनीहरूलाई त्यहाँबाट लखटेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/02162009/|title=खेल परिवतन गर्ने व्यक्ति|last=सेटरसन|first=अब्रे|date=February 16, 2009|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 13, 2009}}&lt;/ref&gt; रेसरमेनिया २५ का ट्रिपल एचको सामना ओर्टनसँग भएको थियो भने उक्त खेलमा एचले ओर्टनलाई हराउन सफल भए। एचले सेन म्याकमेन र बाटिस्टासँग साझेदारी गर्दै द लेगेसि (ओर्टन, डिबियासी र रोड्स) सँग भिडन्त भएको थियो भने त्यस खेलमा द लेगेसीको जित भएको थियो। नाइट अफ च्याम्पियन पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एचले ओर्टनसँग हारेका थिए जसमा जोन सिनापनि सामेल थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/02232009/|title=&quot;द लेगिसी र ट्रिपल एच|last=सेटरिन|first=अब्रे|date=February 23, 2009|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 13, 2009}}&lt;/ref&gt;

==== डि-जेनेरेसन एक्स (सन् २००९–२०१०) ====
[[File:Triple H 2010 Tribute to the Troops.jpg|thumb|upright|२०१० डिसेम्बरमा ट्रिपल एच ट्रिब्युट टु द ट्रुप्स कार्यक्रममा]]

१० अगस्ट ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले सन माइकल्सलाई उनले काम गर्ने कार्यलयमा भेटबार्ता गर्दै उनलाई पुन डब्ल्युडब्ल्युईमा एक खेलाडीका रूपमा पर्कन आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/08102009/|first=जर्ज|last=एड्किन्स|title=एक कार्यक्रममा ट्रिपल एच|accessdate=August 10, 2009|date=August 10, 2009|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]}}&lt;/ref&gt; उक्त प्रस्तावलाई माइकल्सले स्विकार्दै ट्रिपल एचसँग एकपटक पुन साझेदारी गरेका थिए भने उनीहरूको खेल द लेगेसी (रेन्डी ओर्टन, टेड डिबियासी र कोडि रोड्स) को विरुद्धमा निर्धारित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/08/17/10492196.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई र|date=August 17, 2009|work=स्ल्यामा! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|accessdate=August 19, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120713172730/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/08/17/10492196.html |date=July 13, 2012 }}&lt;/ref&gt; १७ अगस्ट ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एच र सन माइकल्स आधिकारिक रूपमा डि जेनेरेसन एक्स समूह बनेका थिए भने उनीहरू अब रिङ्गमा पनि फर्किने भएका थिए। डि-एक्स र द लेगेसीको बीच खेल समरस्ल्याम पे-पर-भ्युमा आयोजना गरिएको थियो जहाँ डि एक्सले लेगेसीलाई हराएका थिए भने&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/2009/matches/11196552|title=डि-जेनेरेसन एक्सले द लेगेसीलाई हराए|date=August 23, 2009|accessdate=May 4, 2012|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; ब्रेकिङ पोइन्ट पे-पर-भ्युमा उनीहरूको पुन खेलमा द लेगेसीले डि-एक्सलाई हराएका थियो भने उक्त हार डि एक्सका लागि डब्ल्युडब्ल्युई इतिहासको लेगेसी विरुद्धको पहिलो हार थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wwebreakingpoint/2009/11459926|title=कोडि रेड्स र टेड डिबियासीले डि-जेनेरेसन एक्सलाई हराए|date=September 13, 2009|accessdate=May 4, 2012|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]}}&lt;/ref&gt;

हेल इन अ सेल पे-पर-भ्यूमा आयोजना गरिएको द लेगेसी र डि एक्सको खेल हिल इन अ सेल भित्र निर्धारित गरिएको थियो भने त्यस खेलमा डि-एक्सले द लेगेसीलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/10/05/11300786.html|title=हेल इन अ सेल नतिजा|last=स‍कोल|first=क्रिस|author2=|date=October 5, 2009|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|accessdate=October 6, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714103825/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/10/05/11300786.html |date=July 14, 2012 }}&lt;/ref&gt; सन माइकल्स, ट्रिपल एच र जोन सिनाको खेल सिनाको डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपका लागि सरभाइभर सिरिजमा भएको थियो तर उक्त खेलमा सिनाले दुवै माइकल्स र एचलाई हराउँदै विजेता कायम रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|first=डेल|last=प्लमर|author2=|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/11/23/11879686.html|title=सरभाइभर सिरिजमा भएको उपाधि परिवर्तन|accessdate=December 14, 2009|date=November 23, 2009|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|work=स्ल्याम! स्पोट्स}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120717080709/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/11/23/11879686.html |date=July 17, 2012 }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलपछि पनि माइकल्स र एच साथिका रूपमा रहेका थिए। १३ डिसेम्बर टिएलसी पे-पर-भ्युमा डि-एक्सले जेरी-शो ([[बिग सो|बिग शो]] र [[क्रिस जेरिको]]) लाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए भने उक्त उपाधि उनीहरूको समूहको रूपमा पहिलो सफलता थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_37357.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई टिएलसी प्रतिवेदन|last=काल्डवेल|first=जेम्स|date=December 13, 2009|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 16, 2009}}&lt;/ref&gt;

२१ डिसेम्बरका दिन ट्रिपल एचले हर्नस्वागल डि-एक्सको सदस्य बनेको घोषणा गरेका थिए र स्वागललाई डि-एक्सको सुभचिन्तकको रूपमा लिएका थिए।&lt;ref name=&quot;dx mascot&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/12/21/12235071.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=प्लमर|first=डेल|date=December 21, 2009|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एएक्सप्लोवर|accessdate=December 28, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120728143854/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/12/21/12235071.html |date=July 28, 2012 }}&lt;/ref&gt; ११ जनवरी २०१० 'र'को एक शृङ्खलामा माइक टाइसन अतिथिको भूमिकामा आएका थिए र टाइसनले जेरिकोसँग साझेदारी गर्दै डि-एक्सको विरुद्धमा रिङ्गमा उत्रिएका थिए तर खेलको समाप्तिसँगै टाइसनले आफ्नो साथी जोरिकोलाई आक्रमण गर्दै डि-एक्ससँग मिलेका थिए ।&lt;ref name=&quot;dx mascot&quot;/&gt; ८ फेब्रुअरी ''र''को एक शृङ्खलामा डि-एक्सले आफ्नो ट्याग टिम उपाधि शोमिज (बिग शो र द मिज) सँग हारेका थिए जुन खेल ट्रिपल थ्रेट थियो भने उक्त खेलमा द स्ट्रेट सोसाइटी (सिएम पङ्क र लुक ग्यालोज) पनि सामेल थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2009/1263270064.php|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – १/११/२०१०|last=गोल्डेन|first=मन्टर|date=January 11, 2010|publisher=रेिलभ्यु डटकम|accessdate=January 22, 2010}}&lt;/ref&gt; मार्च १ मा पुन आयोजना गरिऐको ट्याग टिम च्याम्पियनसिप खेलमा डि-एक्स शोमिजसँग हारेका थिए जसका कारण उनीहरूले आफ्नो उपाधि जित्न असमर्थ रहे भने उक्त खेलपछि सन माइकल्सले डब्ल्युडब्ल्युईमा कुस्ती खेल्न छाडेका थिए। माइकल्स र एचको सन् २०१० को ट्रिब्युट टु द ट्रुप्स कार्यक्रममा एकपटक पुनर्मिलन भएको थियो तर उनीहरूले जोडिको रूपमा कुस्ती खेल्न बन्द गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Raw0103&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2010/03/01/13076276.html|title=रेसलमेनिया|last=प्लमर|first=डेल|date=March 1, 2010|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|accessdate=April 9, 2010}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120717195117/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2010/03/01/13076276.html |date=July 17, 2012 }}&lt;/ref&gt;

२१ फेब्रुअरीमा आयोजना गरिएको इलिमिनेसन चेम्बरमा ट्रिपल एचले तात्कालिक डब्ल्युडब्ल्युई बिजेता सेमसलाई चेम्बर खेलबाट बाहिराएका थिए त्यहि पनि उनले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप जित्न असमर्थ रहे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2010/03/01/13076276.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''|date=March 1, 2010|last=प्लमर|first=डेल|accessdate=March 29, 2010|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120717195117/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2010/03/01/13076276.html |date=July 17, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1269831368 |title=रेसलमेनिया २६ नतिजा – ३/२८/२०१०  |date=March 28, 2010 |last=मार्टिन |first=एडम |accessdate=March 29, 2010 |publisher=रेसलभ्यु  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401034109/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1269831368 |archivedate=April 1, 2010 |df= }}&lt;/ref&gt; सेमसले उक्त खेलको दुई हप्तापछि एचलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनीहरूको खेल रेसलमेनिया २६ मा आयोजना गरिएको थियो भने त्यस खेलमा एचले सेमसलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wrestlingnewssource.com/feed_news-17510-PHOTO_Triple_H__Shawn_Michaels_DX_Return_for_T.php |title=डि जेनेरेसन एक्स |accessdate=December 19, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215164712/http://www.wrestlingnewssource.com/feed_news-17510-PHOTO_Triple_H__Shawn_Michaels_DX_Return_for_T.php |archivedate=December 15, 2010 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410014725/http://www.wrestlingnewssource.com/feed_news-17510-PHOTO_Triple_H__Shawn_Michaels_DX_Return_for_T.php |date=April 10, 2016 }}&lt;/ref&gt; रेसलमेनिया २६ मा द अंडरटेकर र माइकल्सको खेल जारी गरिएको थियो भने उक्त खेलमा माइकल्स अंडरटेकरसँग हारेका थिए जसका कारण माइकल्सले अवकाश लिन बाध्य भएका थिए। माइकल्सले आफ्नो बिदाई कार्यक्रममा सबैका अगाडि केही कुरा भन्न लागेका थिए तर उनलाई सेमसले आक्रमण गरेका थिए जसका कारण सेमस र माइकल्सको खेल एक्सट्रिम रुलमा आयोजना गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|first=स्टिभ |last=गेरविच |url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1292171243 |title=डब्ल्युडब्ल्युई ट्रिब्युट ट द ट्रुप्स-२०१० नतिजा |accessdate=December 21, 2010 |date=December 12, 2010 |publisher=रेसलभ्यु  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216004611/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1292171243 |archivedate=December 16, 2010 |df= }}&lt;/ref&gt;

==== मुख्य परिचालन अधिकारी (सन् २०११-२०१३) ====
[[File:Undertaker stares down HHH.jpg|thumb|left|230px|रेसलमेनियामा खेलहुन भन्दा केही हप्ता अघि ट्रिपल एच र द अंडरटेकर]]

२१ फेब्रुअरी २०११ ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एच चोट मुक्त भएर फर्किएका थिए भने उनले आउने बित्तिकै [[द डेडम्यान|द अंडरटेकर]]लाई रेसलमेनिया २७ मा चुनौती दिएका थिए जसन पछि गएर नो होल्ड्स ब्यार्ड म्याचमा सारिएको थियो। त्यस चुनौतीको एक हप्ता अगाडि ट्रिपल एचले सेमसलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण सेमस घाइतेहुँदै १० महिना सम्म उपचार गराउन बस्नु परेको थियो। रेसलमेनिया २७ मा द अंडरटेकरले ट्रिपल एचलाई हराएका थिए जसका कारण द अंडरटेकरको रेसमेनियामा अपराजित यात्रा कायमै रहेको थियो जुन तात्कालिक समयसम्म १९-० पुगेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2011/04/live_blog_from_wrestlemania_xxvii_triple_h_vs_the_undertaker.html|title=ट्रिपल एच विरुद्ध द अंडरटेकर -रेसलमेनिया २९|publisher=|accessdate=September 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052638/http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2011/04/live_blog_from_wrestlemania_xxvii_triple_h_vs_the_undertaker.html |date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;

जुलाई १८ ''र''को ऐक शृङ्खलामा ट्रिपल एच कार्यक्रमको अन्तिममा देखा पर्दै उनले आफ्ना ससुरा [[भिन्स म्याकमेन]]को पद लिने जानकारी गराएका थिए भने उनी त्यसपछि मुख्य परिचालन अधिकारीको रूपमा डब्ल्युडब्ल्युईमा काम गर्ने घोषण गरेका थिए। ट्रिपल एचले मुख्य परिचालन अधिकारीको पद सम्हालेका थिए भने तात्कालिक डब्ल्युडब्ल्युई विजेता सिएम पङ्क थिए जसले विजेता बन्ने बित्तिकै डब्ल्युडब्ल्युई छाडेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://us.wwe.com/shows/raw/2011-07-18/mcmahon-relieved-of-duties|title=&quot;भिन्स म्याकमेन|last=टेलो|first=क्रिग|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822134722/http://us.wwe.com/shows/raw/2011-07-18/mcmahon-relieved-of-duties|archivedate=August 22, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप र डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपलाई समायोजन गर्ने निर्णय भएको जानकारी गराएका थिए भने उनले समरस्ल्याममा [[जोन सिना]] र सिएक पङ्कको खेलमा रेफ्रिको भूमिका रहने घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2011/cena-punk-wwe-title|title=जोन सिना विरुद्ध सिएम पङ्क|accessdate=August 1, 2011|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; समरस्ल्याममा सिना र पङ्कको खेलमा सिनाले डोरीमा खुट्टा राख्दा पनि नदेखेका हुनाले पङ्क विजेता बनेका थिए। खेलको समाप्तिसँगै एचका पुराना साथी केभिन नाशले पङ्कलाई आक्रमण गर्दै अल्बर्टो डेल रियोलाई डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप जित्न मद्दत पुर्‍याएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.wwe.com/inside/kevin-nash-released|title=केभिन नाश|date=September 7, 2011|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt; उक्त आक्रमणको अर्को हप्ता पङ्कले ट्रिपल एचसँग नाशको विरुद्धमा खेल काग गरेका थिए तर एचले बाहिरी पक्षले खेलमा अवरोध पुर्‍याएको भन्दै नाशलाई निकाला गर्नु भन्दा अगाडि नाश र पङ्कको खेल जारी गरेका थिए। नाश र पङ्कको खेलमा जोन लाउरीनाइटिस, द मिज र आर ट्रुथले खेलमा अवरोध पुर्‍याएपछि नाशले खेल जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nightofchampions/2011/punk-tripleh|title=ट्रिपल एचले सिएम पङ्कलाई हराए|accessdate=December 5, 2011|last=टेलो|first=क्रिग|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; भिन्स म्याकमेन त्यसपछि ''र''मा फर्किएका थिए र आफ्नो पद सम्हाल्न थाले।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wwe.com/shows/wrestlemania/29/wrestlemania-29-results |title=रेसलमेनिया २९ नतिजा |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|date=}}&lt;/ref&gt; म्याकमेनले उनी काममा आउने बित्तिकै लाउरीनाइटिसलाई ''र''को सामान्य प्रबन्धकको रूपमा स्वीकृत गरेका थिए भने म्याकमेनले भिगानेन्स पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एच र सिएम पङ्कको खेल आर ट्रुथ र द मिजसँग हुने निस्चित गरेका थिए। खेलको अन्तरालमा नाशले एचलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण एचलाई अस्पताल पुर्‍याइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-10-10/results|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''|accessdate=October 12, 2011|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एच डिसेम्बर १२ का दिन स्लामे अवार्ड कार्यक्रममा फर्किएका थिए भने उनले डिसेम्बर १८ मा नाश र एचको खेल टिएलसीमा आयोजना गरिएको थियो भने उक्त खेलमा ट्रिपल एचले नाशलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/vengeance/2011/triple-h-punk-miz-truth|title=सिएम पङ्क र ट्रिपल एच विरुद्ध द मिज र आर ट्रुथ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=October 12, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-10-10/results|title=डब्ल्युडब्ल्युई र |accessdate=October 12, 2011|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2011/12/18/19141396.html|title=टिएलसी|date=December 18, 2011|last=हिलहाउस|first=डेभ|accessdate=December 18, 2011|work=स्ल्याम! स्पोट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}}&lt;/ref&gt;

ट्रिपल एच ३० जनवरी २०१२ मा ''र''को एक शृङ्खलामा फर्किएका थिए र उनले खेल हेर्न आएका हजारौँ व्यक्तिलाई केही भन्न लागेका थिए तर उनलाई द अंडरटेकरले अवरोध पुर्‍याउँदै एचलाई चुनौती दिएका थिए भने एचले उक्त प्रस्तावलाई अस्विकार गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-01-30/results|title=द अंडरटेकर|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|last=|first=मिच|date=January 30, 2012|accessdate=January 30, 2012}}&lt;/ref&gt; एचले चुनौती अस्विकार गरेपछि अंडरटेकरले उनलाई सन माइकल्सको छाँयामा हिन्ने एक कयर भनेर भनेका थिए जसको कारण ट्रिपल एच र द अंडरटेकरको खेल रेसलमेनिया २८ मा हेल इन अ सेलमा हुने निर्णय भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=कारा ए|title=डब्ल्युडब्ल्युई सिपर शो नतिजा|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-02-13/results|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=February 14, 2012|date=February 13, 2012}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा द अंडरटेकरले ट्रिपल एचलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/28/undertaker-triple-h-hell-in-a-cell|title=द अंडरटेकर विरुद्ध ट्रिपल एच|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 20, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/28/wrestlemania-28-results-the-undertaker-triple-h/page-5|title=एन्ड अफ द एरा|author=रायन मर्फी|date=February 4, 2012|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 2, 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071724/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/28/wrestlemania-28-results-the-undertaker-triple-h/page-5 |date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;

ट्रिपल एच अप्रिल ३० ''र''को एक शृङ्खलामा पुन फर्किएका थिए भने उनले [[ब्रक लेज्नर]]लाई डब्ल्युडब्ल्युईमा आउने पत्र नदिएका कारण लेज्नरले उनलाई आक्रमण गर्दै उनको हात भाँचिदिएका थिए भने ट्रिपल एच केही महिना सम्म खेलमा फर्किएका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-01-30/results|title=द अंडरटेकर फर्किए|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|last=|first=मिच|date=January 30, 2012|accessdate=January 30, 2012}}&lt;/ref&gt; जुन महिनामा आयोजना गरिएको नो वे आउट पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एचले ब्रक लेज्नरलाई चुनौती दिएका थिए तर लेज्नरका प्रबन्धक पल हेमेनले उनको उक्त चुनौती लेज्नरले अस्विकार गरे भन्ने जानकारी गराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=कारा.ए|title=डब्ल्युडब्ल्युई सुपर शो नतिजा|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-02-13/results|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=February 14, 2012|date=February 13, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/28/undertaker-triple-h-hell-in-a-cell|title=द अंडरटेकर विरुद्ध ट्रिपल एच (सन माइकल्स खेलका रेफ्रि)|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 20, 2012}}&lt;/ref&gt; डब्ल्यडब्ल्यूई ''र''को १००० अौँ शृङ्खलामा एचकी श्रीमती स्टेफिनी म्याकमेनले पल हेमेनलाई ट्रिपल एचले ब्रक लेज्नरलाई चुनौती दिएका छन् भन्ने कुरा खुलाएकी थिइन&lt;ref&gt;{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_62576.shtml|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=October 10, 2012}}&lt;/ref&gt; तर त्यसको अर्को रात लेज्नरले माइकल्सलाई पछाडिबाट आक्रमण गर्दै उनको हात भाँचिदिएकन थिए जसका कारण एचले लेज्नरलाई त्यहाबाट लखटेका थिए भने उनले लेज्नरलाई समाउन भने सकेनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा -
'र'को १००० अौँ शृङ्खला |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_63621.shtml|work=प्रोरेस्लिङ टच|accessdate=July 28, 2012}}&lt;/ref&gt; उक्त घटनाको ६ दिन पछिको समरस्ल्याम पे-पर-भ्युमा ट्रिपल एचको सामना ब्रक लेज्नरसँग भएको थियो भने खेलमा लेज्नरले एचलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_64255.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=October 11, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=बिसफ|first=म्याट|title=ट्रिपल एच र ब्रक लेज्नरको भिडन्त|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2012/08/19/20118431.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=October 11, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=मार्टिन |first=एडम |title=ट्रिपल एचको हालमा समस्या आएको छ |url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1345485116 |work=रेसलभ्यु |accessdate=October 11, 2012  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024023327/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1345485116 |archivedate=October 24, 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;

अगस्ट २७ ''र''को एक शृङ्खलामा एचले आफ्नो कुस्ती कार्यकालबाट अवकाश लिने निर्णय लिएका थिए तर उनको अवकाश लिनुमा कुनै पनि कारण उनले बताउन सकेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_64638.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=October 11, 2012}}&lt;/ref&gt; १७ डिसेम्बर ''र''को एक शृङ्खलामा एच कुस्ती खेल्न छाड्दै २०१२ को स्लामे अवार्ड कार्यक्रममा देखा परेका थिए जहाँ उनले आफ्नो कपाललाई छोटो बनाएका थिए।

ट्रिपल एच २५ फेब्रुअरी २०१३ मा ''र''को एक शृङ्खलामा फर्किएका थिए भने ब्रक लेज्नरले त्यहि दिन एचका ससुरा भिन्स म्याकमेनलाई आक्रमण गर्ने खेजेकन थिए तर उनी सफल रहेनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-02-25/wwe-raw-results-26094181|title=ब्रक लेज्नर र भिन्स म्याकमेन|work=डब्ल्युडब्ल्युई|last=|first=एन्थोनी|date=February 25, 2013|accessdate=February 26, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200059/http://www.wwe.com/shows/raw/2013-02-25/wwe-raw-results-26094181 |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt; त्यसपछिक‍ अर्को रात ट्रिपल एचले ब्रक लेज्नरलाई रेसलमेनिया २९ का लागि चुनौती दिएका थिए भने लेज्नरका प्रबन्धकले उक्त प्रस्ताव लेज्नरको पक्षमा स्विकार गरेका थिए तर उक्त खेलमा ट्रिपल एच हारे भने उनको डब्ल्युडब्ल्युईमा आफ्नो कार्यकाल समाप्त गर्नु पर्ने नियम बनाइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=रेसलमेनिया २९ भन्दा अगाडिको ''र''|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_69088.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_69177.shtml}}&lt;/ref&gt; त्यस घटनाको अर्को हप्ताको 'र'मा ट्रिपल एचले खेलको पत्रमा हस्ताक्षर गर्दै हेमेनलाई आक्रमण गरेका थिए। रेसलमेनिया २९ का दिन ट्रिपल एचले ब्रक लेज्नरलाई हराएका थिए जहाँ उनले लेज्नरलाई स्टिलको सिँढीमा पेडिग्रि हानेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_69381.shtml}}&lt;/ref&gt; १५ अप्रिल ''र''को एक शृङ्खलामा हेमेनले एचलाई लेज्नरसँग पुन खेल खेन्न भन्दै चुनौती दिएका थिए भने उक्त चुनौतीलाई स्विकार गर्दै एच र लेज्नरको खेल आँउदै एक्सट्रिपम रुलमा आयोजना गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ब्रक लेज्नरको ट्रिपल एचसँग एक्सट्रिम रुलका खेल |url=http://www.wwe.com/videos/brock-lesnar-attacks-3mb-paul-heyman-proposes-a-steel-cage-match-against-triple-26107914 |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=April 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130418114337/http://www.wwe.com/videos/brock-lesnar-attacks-3mb-paul-heyman-proposes-a-steel-cage-match-against-triple-26107914 |archivedate=April 18, 2013 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418114337/http://www.wwe.com/videos/brock-lesnar-attacks-3mb-paul-heyman-proposes-a-steel-cage-match-against-triple-26107914 |date=April 18, 2013 }}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा लेज्नरले एचको हात एकपटक पुन भाँचिदिएकन थिए जसका कारण एच खेल खेल्न असमर्थ रहे र खेल लेज्नरले जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ठब्ल्यूडब्ल्यूई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_70160.shtml#.UY7ydLWG3Cc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई एक्सट्रिम रुल नतिजा|url=http://www.cagesideseats.com/2013/5/20/4347158/wwe-extreme-rules-results-and-reactions-from-last-night-may-19-believe-in-gold}}&lt;/ref&gt;

त्यस खेलको अर्को हप्ताको ''र''मा ट्रिपल एचको सामना कर्टेक्स एक्सलसँग भएको थियो जसको पल हेमेन नयाँ प्रबन्धक रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-05-20/wwe-raw-results-26116382/page-10|title=कर्टेक्स एक्सलले ट्रिपल एचलाई हराए|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203531/http://www.wwe.com/shows/raw/2013-05-20/wwe-raw-results-26116382/page-10 |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-05-20/triple-h-injury-update-26116877|title=ट्रिपल एच घाइते भए पछिको विवरण|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229010341/http://www.wwe.com/shows/raw/2013-05-20/triple-h-injury-update-26116877 |date=2015-12-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/triple-h-exits-the-arena-wwe-app-exclusive-may-20-2013-26116567 |title=२० मे २०१३- ट्रिपल कुस्ती खेल्ने रिङ्गबाट बाहिर |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=September 14, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225152549/http://www.wwe.com/videos/triple-h-exits-the-arena-wwe-app-exclusive-may-20-2013-26116567 |archivedate=December 25, 2014 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225152549/http://www.wwe.com/videos/triple-h-exits-the-arena-wwe-app-exclusive-may-20-2013-26116567 |date=December 25, 2014 }}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचको दिमागमा कहि असर परेता पनि खेल खल्न लागेका थिए तर स्टेफिनी र भिन्स म्याकमेनले उनलाई कुस्ती खेल्नबाट रोक लगाएका थिए। त्यहि रात ट्रिपल एच एक्सलसँग हारेका थिए जबकि भिन्स म्याकमेनले खेलमा बचाउने घन्टी र हेडफोनहरू लग्दै खेललाई सुरुहुनबाट रोकेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/videos/playlists/triple-h-storms-off-raw|title= डब्ल्युडब्ल्युई ''र''मा ट्रिपल एच|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

==== द अथोरिटी (सन् २०१३-२०१६) ====
[[File:Triple H and Stephanie McMahon 2014.jpg|thumb|right|upright|द अथुरिटीको रूपमा ट्रिपल एच र स्टेफिनी म्याकमेन]]

अगस्ट १२ ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले समरस्ल्याममा हुने [[जोन सिना]] र [[डेनियल ब्रायन]]को डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप खेलमा आँफु अतिथि रेफ्रिको भूमिकामा हुने घोषणा गरेका थिए भने उनले ब्राड म्याडक्सलाई पेडिग्री हानेका थिए। समरस्ल्याममा ब्रायनले सिनालाई हराएपछि ट्रिपल एचले डब्ल्युडब्ल्युई विजेता ब्रायनलाई पेडिग्री हान्दै [[रेन्डी ओर्टन]]लाई आफ्नो मनी इन द बैक क्यास इन गर्नै मैका दिएका थिए भने ओर्टनले ब्रायनलाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई विजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2013/john-cena-daniel-bryan-26131903|title=डेनियल ब्रायनले जोन सिनालाई हराए, रेन्डी ओर्टनले मनि इन द बैङ्क क्यासी इन गर्दै विश्व विजेता बने|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182225/http://www.wwe.com/shows/summerslam/2013/john-cena-daniel-bryan-26131903 |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt; एचले आफ्नी श्रीमती स्टेफिनी म्याकमेसँग साझेदारी गर्दै द अथुरिटी नामक एक समूह गठन गरेका थिए जसमा द शिल्ड पनि सामेल थिए भने पछि केन पनि समूहको सदस्य बनेका थिए।

आँउदै हप्तामा एचले कुनै पनि कुस्ती खेलाडीले जसले अथुरिटीलाई नराम्रो भन्छ त्यसलाई ह्याडिकेफ म्याचमा सामेल गराउने गर्न सुरु गरेका थिए। त्यस बखत ट्रिपल एचले [[बिग सो|बिग शो]] र डल्फ जिग्लरलाई चेतावनी दिएका थिए भने एचले कोडि रोड्सलाई निकाला समेत गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/wwe-coo-triple-h-addresses-wwe-universe-concerns-over-a-new-regime-superstar-fir-26146347 |title=आधिकारिक प्रतिवेदनको प्रतिलिपी |accessdate=September 4, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905140339/http://www.wwe.com/videos/wwe-coo-triple-h-addresses-wwe-universe-concerns-over-a-new-regime-superstar-fir-26146347 |archivedate=September 5, 2013 |df=mdy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905140339/http://www.wwe.com/videos/wwe-coo-triple-h-addresses-wwe-universe-concerns-over-a-new-regime-superstar-fir-26146347 |date=September 5, 2013 }}&lt;/ref&gt; ७ अक्टोबर ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले बिग शोलाई पनि नाकाल्ने घोषणा गरेका थिए तर शोले जाने बेलामा एचलाई नक आउट पञ्च हानेका थिए जसका कारण बिग शो लाई तुरुन्तै त्यस ठाउँबाट हटाएका थिए। २०१३ स्लामे अवार्ड कार्यक्रममा ट्रिपल एचले रेन्डी ओर्टनलाई पेडिग्री हानेका थिए जब ब्रायनले ओर्टनलाई स्टेफिनी म्याकमेन माथि धक्का दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-12-09/wwe-raw-results-26169042/page-10|title=डब्ल्युडब्ल्युई नतिजा|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082643/http://www.wwe.com/shows/raw/2013-12-09/wwe-raw-results-26169042/page-10 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

रेसलमेनिया ३० मा ट्रिपल एचको खेल डेनियल ब्रायनको विरुद्धमा निर्धारित गरिएको थियो भने त्यस कार्यक्रममा ट्रिपल एच ब्रायनसँग हारेका थिए जसका कारण रेसलमेनियाको अन्तिम खेलमा ब्रायन रेन्डी ओर्टन र बाटिस्टाको डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप खेलमा सामेल हुने मौका पाएका थिए। एच र ब्रायनको खेल सकिएपछि एचले ब्रायनलाई स्टिलको कुर्सीले प्रहार गर्दै उनलाई स्टिलको सिँढीले प्रहार गरेका थिए जसका कारण ब्रायन घाइते भएका थिए। ब्रायन अशक्त हुँदाहुँदै पनि उनी रेसलमेनियाको अन्तिम खेलमा सामेल भएका थिए भने खेलमा ब्रायनले बनटिस्टालाई आत्मसमर्पण गराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=क्ल्याप|first=जोन|title=द शिल्डको विरुद्ध द इभोलुसन|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2014/the-shield-evolution-26230042|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=May 4, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173910/http://www.wwe.com/shows/extremerules/2014/the-shield-evolution-26230042 |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt; एचले ब्रायनको उपाधि हडप्नका लागि 
१८ अप्रिल स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा पुन इभोलुसनको गठन गरेका थिए जसका बाटिस्टा, रेन्डी ओर्टन र ट्रिपल एच रहेका थिए। इभोलुसनले निकै कोसिस गरेता पनि ब्रायनको उपाधि कव्जामा लिन सकेका थिएनन् भने त्यहि बेला द शिल्डले पनि द इभोलुसनका लागि काम गर्न बन्द गरेका थिए। एक्सट्रिम रुलमा इभोलुसन र द शिल्डको खेल निर्धारित गरिएको थियो भने खेलमा द शिल्डको जित भएको थियो। जुन २ ''र''को एक शृङ्खलामा बाटिस्टाले इभोलुसन छाडेका थिए जब ट्रिपल एचले उनलाई डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप खेल खेल्नबाट बन्चित गराए। ट्रिपल एचले पनि द शिल्डका सदस्य सेथ रोलिन्सलाई आफ्नो समूहमा ल्याएका थिए।&lt;ref name=&quot;raw102714&quot;&gt;{{cite web|last1=ट्डेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – १०/२७/२०१४ (जोन सिना विरुद्ध सेथ रोलिन्स)|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/51368-wwe-raw-results-10-27-14-live-results-from-san-antonio|website=रेसलभ्यु|accessdate=October 28, 2014}}&lt;/ref&gt;

अक्टोबर २७ ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले जोन सिनालाई आफ्नो समूहमा सामेल हुन आग्रह गरेका थिए भने उक्त प्रस्तावलाई सिनाले अस्विकार गरेका थिए। सिनाले उक्त प्रस्ताव अस्विकार गरेपछि ट्रिपल एचले ५ को विरुद्ध ५ इलिमिनेसन म्याच हुने घोषणा गरेका थिए जुन खेल सरभाइभर सिरिजका लागि निर्धारित गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;raw110314&quot;&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ११/३/२०१४ (रेन्डी ओर्टन विरुद्ध सेथ रोलिन्स)|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/51473-wwe-raw-results-11-3-14-live-results-from-buffalo|website=रेसलभ्यु डटकम|accessdate=November 4, 2014}}&lt;/ref&gt; टिम सिना र टिम अथुरिटीको खेल सरभाइभर सिरिजमा आयोजना गरेपछि डब्ल्युडब्ल्युईका प्रमुख व्यक्ति [[भिन्स म्याकमेन|मिस्टर म्याकमेन]]ले यदि टिम अथुरिटीले खेलमा खाल खायो भने अथुरिटीको सबै शक्ति हड्पिने छ भन्ने घोषणा गरेका थिए भने २१ नोभेम्बर स्म्याकडाउनको एक ट्रिपल एचले यदि टिम सिनाले हार खायो भने सिना बाहेक अरु सबै सदस्य डब्ल्युडब्ल्युईबाट निस्कासन हुने छन् भन्ने घोषणा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;sd112114&quot;&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन नतिजा – ११/२१/२०१४ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-smackdown-results/51770-wwe-smackdown-results-11-21-14-survivor-series-hype|website=रेसलभ्यु|accessdate=November 22, 2014}}&lt;/ref&gt; सरभाइभर सिरिज पे-पर-भ्युमा टिम सिनाका सदस्यले आँफ्नै टिमका कप्तान सिनालाई आक्रमण गर्दै टिम अथुरिटीको हिस्सा बनेका थिए। खेल चलिरहँदा स्टिङले डब्ल्युडब्ल्युईमा प्रदापर्ण गर्दै टिम अथुरिटीका सेथ रोलिन्स र ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण टिम सिनाका अन्तिम खेलाडी डल्फ जिग्लरले खेल टिम सिनाको लागि जित दिलाएका थिए। टिम अथुरिटीले टिम सिनासँग हारेपछि उनीहरू सबै शक्ति गुमेको थियो। 
[[File:Triple H at WM30.jpg|left|thumb|175px|ट्रिपल एच रेसलमेनिया ३० मा]]

द अथुरिटीले शासन सत्ता गुमाएपछि पनि रोलिन्सले सिनालाई द अथुरिटीमा ल्याउने प्रयास जारी राखेका थिए जुन एक कार्यक्रमको अन्तरगर कार्यक्रममा अध्धोसक एज र [[बिग सो|बिग शो]]को बिग राखिएको थियो। जनवरी १९ ''र''को एक शृङ्खलामा सिनाले केन , बिग शो र [[सेथ रोलिन्स|रोलिन्स]]को जोडि विरुद्धको खेलमा स्टिङले अवरोध पुर्‍याएका कारण खेल जित्न सफल हुँदै ट्रिपल एच र स्टेफिनी म्याकमेनले जागिरबाट निस्कासन गरिएका डल्फ जिग्लर, राइब्याक र एरिक रोवेनलाई पुन डब्ल्युडब्ल्युईमा छिराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=केलर|first1=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_82500.shtml|website=पिडब्ल्यू टच|accessdate=December 31, 2014}}&lt;/ref&gt; जनवरी २६ का दिन डब्ल्युडब्ल्युई डटकमले घोषणा गरे अनुसार ट्रिपल एचले स्टिङलाई फास्टलेनमा चुनौती दिएका थिए भने उक्त प्रस्तावलाई स्विकार गर्दै स्टिङले उक्त खेललाई रेसलमेनिया ३१ मा सारेका थिए। रेसलमेनिया ३१ मा डि-जेनेरेसन एक्सका अन्य सदस्यले खेलमा स्टिङलाई अवरोध पुर्‍याएका कारण एचले खेल जित्न सफल भएका थिए भने खेलको समाप्तिसँगै स्टिङले एचसँग हाल मिलाएका थिए। स्टिङको खेल पछि [[ड्वेन जोनसन|द रक]] र [[रोन्डा राउजी]]ले स्टेफिनी र ट्रिपल एचसँग झगडा गर्न खोजेका थिए तर एच र स्टेफिनी त्यहाँबाट लागेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=एसर|first1=म्याथ्युज|title=डब्ल्युडब्ल्युई फास्टल्यान्ड|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2015/02/23/22250331.html|website=क्यानेइ|accessdate=March 13, 2015}}&lt;/ref&gt;

लगभग सन् २०१५ सम्म ट्रिपल एचले अथुरिटीको नेताको रूपमा आफ्नो भूमिका बनाए भने त्यस समयमा केन र रोलिन्सले राम्रोसँग जोडिको रूपमा काम गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=पावेल|first1=जोन|title=रेसलमेनिया ३१|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2015/03/26/22309101.html|website=क्यानोइ|publisher=स्ल्यास रेस्लिङ|accessdate=March 30, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/rock-ronda-rousey-wrestlemania-in-the-news-27249603 |title=रेन्डा राउजी |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=July 12, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712102537/http://www.wwe.com/inside/rock-ronda-rousey-wrestlemania-in-the-news-27249603 |archivedate=July 12, 2015 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150712102537/http://www.wwe.com/inside/rock-ronda-rousey-wrestlemania-in-the-news-27249603 |date=July 12, 2015 }}&lt;/ref&gt; गृष्म ऋतुमा ट्रिपल एचले [[रोमन रेन्ज]], जोन सिना, [[ब्रक लेज्नर]] र स्टिङको विरुद्ध च्याम्पियनसिपको रक्षा गरेर रोलिन्सलाई परीक्षण गर्न थाले।

४ नोभेम्बरमा डब्लीन आयरल्यान्डमा रोलिन्सको खेल केनसँग आयोजना गरिएको थियो भने उक्त खेलमा केनलाई सनसेट पावरबमाको प्रयास गर्दा उनको खुट्टा भाँचिएको थियो र उनलाई&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/hellinacell/2015/seth-rollins-kane-28001063|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स विरुद्ध केन|author=केभिन|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=October 25, 2015|accessdate=June 20, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024070620/http://www.wwe.com/shows/hellinacell/2015/seth-rollins-kane-28001063 |date=October 24, 2015 }}&lt;/ref&gt; तत्काल नजिकको अस्पताल पुर्‍याइएको थियो जसका कारण उनले आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युई विश्व च्याम्पियनसिप गुमाउनु परेको थियो जसका कारण उनले ९ महिना सम्म कुस्ती खेलबाट अवकाश लिएका थिए उनी विश्व विजेता बनेको २२१ दिनमा उपाधि गुमाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/blakeoestriecher/2015/11/07/this-week-in-wwe-biz-seth-rollins-injured-and-stripped-of-title-sting-at-survivor-series-and-more/|title=डब्ल्युडब्ल्युई सेथ रोलिन्स|website=फोर्वस्|author=|accessdate=November 13, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ४/२७/२०१५ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/54206-wwe-raw-results-4-27-15-live-results-from-green-bay|website=रेसलभ्यु|accessdate=April 28, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ५/४/२०१५|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/54301-wwe-raw-results-5-4-15-live-results-from-montreal|website=रेसलभ्यु|accessdate=May 5, 2015}}&lt;/ref&gt; रोलिन्सले च्याम्पियनसिप छाडेपछि डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपका लागि एक प्रतिस्पर्धा हुने ट्रिपल एचले निर्णय गरेका थिए भने प्रतिस्पर्धाको अन्तिम खेल सरभाइभर सिरिजमा हुने निर्धारित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051|title=सेथ रोलिन्स नयाँ डब्ल्यूडब्ल्यू विश्व विजेता|website=डब्ल्युडब्ल्युई|date=November 5, 2015|accessdate=November 5, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051|archivedate=November 6, 2015|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051 |date=November 6, 2015 }}&lt;/ref&gt; ९ नोभेम्बरमा ट्रिपल एचले रोमन रेन्जलाई अथुरिटीमा सम्लग्न हुन अहावान गरेका थिए तर उक्त प्रस्तावलाई रेन्जले अस्विकार गरेका थिए। सरभाइभर सिरिज पे-पर-भ्युमा रेन्जले [[डिन एम्ब्रोज|एम्ब्रोज]]लाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=मर्फी|first1=रायन|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपका लागि खेलमा सेथ रोलिन्स विजयी|url=http://www.wwe.com/shows/wwepayback/2015/wwe-world-heavyweight-champion-seth-rollins-roman-reigns-randy-orton-dean-ambrose-27335106|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=May 17, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205173502/http://www.wwe.com/shows/wwepayback/2015/wwe-world-heavyweight-champion-seth-rollins-roman-reigns-randy-orton-dean-ambrose-27335106 |date=December 5, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_86322.shtml#.VbV0DvlVikp|title=डब्ल्युडब्ल्युई ब्याटलग्राउन्ड नतिजा |accessdate=July 19, 2015|website=प्रो रेस्लिङ टच|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई समरस्ल्याम नतिजा, ब्रक लेज्नर विरुद्ध अंडरटेकर|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_87122.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 23, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=केलर|first=वेड|authorlink=Wade Keller|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_87597.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई नाइट अफ च्याम्पियन्स|date=September 20, 2015|accessdate=September 25, 2015|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एच रेन्ज विश्व विजेता बनेको केही छिन पछि रेन्जलाई बधाई दिन आएका थिए भने एच रिङ्गमा आएपछि रेन्जले उनलाई स्पियर हानेका थिए भने रेन्जलाई पछाडिबाट सेमसले आक्रमण गर्दै आँफ्नो मनी इन&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051 |title=सेथ रोलिन्स घाइते |website=[[डब्ल्युडब्ल्युई]] |date=November 5, 2015 |accessdate=November 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051 |archivedate=November 6, 2015 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051 |date=November 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/blakeoestriecher/2015/11/07/this-week-in-wwe-biz-seth-rollins-injured-and-stripped-of-title-sting-at-survivor-series-and-more/|title=सेथ रोलिन्सको खुट्टामा चोट|author=|website=फोर्बस्|date=November 7, 2015|accessdate=November 13, 2015}}&lt;/ref&gt; द बैङ्क क्यास इन गर्दै विश्व विजेता बनेका थिए जसका कारण सेमस द अथुरिटीमा सामेल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=टेडेक्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ११/९/२०१५|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/56836-wwe-raw-results-11-9-15-full-coverage-from-manchester|website=रेसलभ्यु|accessdate=November 11, 2015|date=November 9, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=मर्फी|first1=रायन|title=रोमन
रेन्जले डिन एम्ब्रोजलाई प्रतिस्पर्धाको अन्तिम खेलमा हराए, सेमसले मनी इन द बैङ्क क्यास इन गर्दै विश्व विजेता बने|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2015/wwe-world-heavyweight-championship-tournament-finals-28164052|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=November 22, 2015|date=November 22, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225162713/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2015/wwe-world-heavyweight-championship-tournament-finals-28164052 |date=December 25, 2015 }}&lt;/ref&gt;

द अथुरिटीले नोभेम्बर ३० ''र''को शृङ्खलामा रेन्ज र सेमस बीच पुन खेल सञ्चालन गरेको थियो भने उक्त खेलमा यदि रोमनले ५ मिनेट १५ सेकेन्ड भित्रमा खेल जिते भने द उस्सो र डिन एम्ब्रोजले ट्याग टिम च्याम्पियनसिप र अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न पाउने सर्त राखिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=मार्टिन|first1=एडम|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ११/३०/२०१५ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/57016-wwe-raw-results-11-30-15-live-results-from-pittsburgh|website=रेसलभ्यु|accessdate=November 30, 2015}}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा सेमसका अन्य साथिले अवरोध पुर्‍याएका कारण रेन्जले खेल जितेका थिए तर उपाधि भन्ने जित्न सकेका थिएनन् भने उस्सो र एम्ब्रोजले उपाधिका लागि खेल खेल्न पाउने भएका थिए। टिएलसी पे-पर-भ्युमा सेमस र रेन्जको खेल उपाधिका लागि निर्धारित गरिएको थियो तर द लिग अफ नेसन्सले खेलमा हस्तक्षेप गरेका कारण सेमस डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप आँफुसँगै कायम राख्न सफल भए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई टिएलसी पे-पर-भ्यु|url=http://www.pwtorch.com/site/2015/12/13/1213-wwe-tlc-ppv-results-caldwells-ongoing-real-time-report/|website=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 14, 2015}}&lt;/ref&gt; खेल सकिएपछि रेन्जले सेमस र ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेका थिए भने उक्त आक्रमणका कारण ट्रिपल एच घाइते हुँदै केही महिनाका लागि अवकाश लिएका थिए।

ट्रिपल एच २०१६ रोयल रम्बल कार्यक्रममा घोषणा गनरिकन अन्तिम ३० मा रिङ्ग प्रवेश गरेका थिए। उनी रिङ्गमा आएको केही छिनमै तात्कालिक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता रोमन रेनजलाई बहिराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/wwe/news/14203/10142960/wwe-royal-rumble-2016-triple-h-wins-wwe-world-heavyweight-title|publisher=स्काइ स्पोर्ट्स|title=कसले जित्छ त रोयल रम्बल?|accessdate=January 25, 2016}}&lt;/ref&gt; एचले अन्तिममा डिन एम्ब्रोजलाई खेलबाट बाहिराउँदै आफ्नो कार्यकालको १४ अौँ डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;Raw2222016&quot;&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – २/२२/२०१६ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/57868-wwe-raw-results-2-22-16-live-results-from-detroit|website=रेसलभ्यु|accessdate=February 22, 2016}}&lt;/ref&gt; एचले पछि रेन्जसँग दुश्मनी राखेका थिए भने उनले पछि रेन्जको नाक स्टिलको सिँढीले प्रहार गर्दै भाँचेका थिए जसका कारण रेन्जले एचसँग पछि आँफ्नो बदला लिगेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/57942-wwe-raw-results-2-29-16-live-results-from-nashville|website=रेसलभ्यु|accessdate=February 29, 2016}}&lt;/ref&gt; एम्ब्रोजले ट्रिपल एचलाई चुनौती दिएका थिए भने एचले उक्त चुनौती स्विकार गर्दै रोडब्ल्कमा उनीहरूको खेल निर्धारित गरिएको थियो जसका एचले एम्ब्रोजलाई हराएका थिए।&lt;ref name=&quot;Roadblock&quot;&gt;{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोडब्लक नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/03/12/march12roadblockresults/|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 12, 2016}}&lt;/ref&gt; एम्ब्रोज, रेन्ज र लेज्नरको खेल फास्टलेनमा राखिएको थियो भने उक्त खेलका विजेताले डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपका लागि ट्रिपल एचसँग रेसलमेनिया ३२ मा उपाधिका लागि खेल खेल्न पाउने प्राबधान रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=2/डब्ल्युडब्ल्युई फास्टलेन नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/02/21/caldwellfastlaneppvreport/|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|date=February 21, 2016|accessdate=February 21, 2016}}&lt;/ref&gt; त्यस खेलमा रेन्जले एम्ब्रोज र लेज्नरलाई हराउँदै च्याम्पियनसिपको पहिलो दावेदार बनेका थिए। रेसलमेनिया ३२ मा रेन्जले एचलाई हराउँदै तेस्रोपटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप बनेका थिए भने ट्रिपल एच जम्मा ७० दिनका लागि विजेता रहे।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=रेसलमेनिया ३२ नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/04/03/wm32liveresults/|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=April 3, 2016}}&lt;/ref&gt;

रेसलमेनिया ३२ पछि द अथुरिटीको पनि विक्षदन भएको थियो भने ट्रिपल एचले डब्ल्युडब्ल्युई युके लाइभ टूरमा सामेल भएका थिए भने उनले पछि डब्ल्युडब्ल्युईका केही कार्यक्रम एनएक्सटी र क्रुजरवेट विभागका संस्थापकको रूपमा काम गरेका थिए। ट्रिपल एच क्रुजरवेट पिभाग अन्तरगत&lt;ref&gt;{{cite web|last1=पावेल|first1=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई क्रुजरवेट क्लासीक|url=http://prowrestling.net/site/2016/09/14/914-powells-wwe-cruiserweight-classic-live-review-the-finale-featuring-kota-ibushi-gran-metalik-zack-sabre-jr-and-tj-perkins/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=September 17, 2016}}&lt;/ref&gt; युके च्याम्पियनसिपका लागि टाइलर बेट र पिट डनको उपाधिको लागि खेल हेर्नका लागि आएका थिए र बेटले डनलाई जित्दै पहिलो पटक युके च्याम्पियनसिप जितेपछि एचले टाइलर बेटलाई उपाधि हस्तान्तरण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=पावेल|first1=जेसन|title=पहिलो डब्ल्युडब्ल्युई युके विजेता टाइलर बेट बनेका छन्|url=http://prowrestling.net/site/2017/01/15/115-wwe-uk-title-tournament-day-two-live-review-the-first-wwe-uk-champion/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=February 6, 2017}}&lt;/ref&gt;

==== विभिन्न दुश्मनी (सन् २०१६-२०१८) ====
फिन ब्यनलरले रोलिन्सलाई समरस्ल्याम हराएपछि उनी डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल च्याम्पियनसिप जितेका थिए र त्यस खेलमा ब्यालको पाखुरामाचोट लागेका कारण उनले युनिभर्सल च्याम्पियनसिप विजेता बनेको १ दिनमै उपाधि गुमाउनु परेको थियो। ब्यालरले च्याम्पियनसिप छाडेपछि युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि [[सेथ रोलिन्स|रोलिन्स]], [[रोमन रेन्ज|रेन्ज]], केभिन ओवेन्स र बिग क्यास मैदान उत्रिएका थिए जुन खेल फेटल ४-वे इलिमिनेसन म्याच बनाइएको थियो जहाँ ट्रिपल एच ''र''मा देखा परेका थिए भने उक्त खेलमा उनले हस्तक्षेप गर्दै रेन्जलाई पेडिग्रि हानेका थिए जसका कारण रेन्ज खेलबाट बाहिरिएका थिए।&lt;ref name=&quot;Raw08292016&quot;&gt;{{cite web|last1=केलर|first1=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' विवरण: युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि खेल|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/08/29/kellers-wwe-raw-review-829-ongoing-coverage-fatal-four-way-wwe-universal-title-match-kevin-owens-seth-rollins-roman-reigns-big-cass/|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 29, 2016}}&lt;/ref&gt; ट्रिपल एचले पुन रोलिन्सलाई आक्रमण गर्दै ओवेन्सलाई युनिभर्सल विजेता बन्न सहयोग गरेका थिए। ३० जनवरीका दिन रोलिन्सको खेल सेमि जेनसँग तय गरिएको थियो र त्यस खेलका विजेताले रोयल रम्बर २०१७ खेल्न पाउने नियम रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-raw-live-results-royal-rumble-go-home-show-228901|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|work=रेस्लिङ अवजर्भर|first=जेफ|last=ह्यामलिन|date=January 23, 2017|accessdate=February 6, 2017}}&lt;/ref&gt; त्यस खेलको बीचमा ट्रिपल एचको कुस्ती खेल्न आउने सङ्गीत बजाउँदै रोलिन्सलाई झुक्याइएको थियो जसका कारण खेल जेनले जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wrestlingnews.co/wwe-news/seth-rollins-calls-out-triple-h-at-nxt-takeover-san-antonio/|title=सेथ रोलिन्सले ट्रिपल एचलाई लड्नका लागि बोलाए|publisher=रेस्लिङ न्युज|first=केरी|last=जनवरी|date=January 28, 2017|accessdate=February 6, 2017}}&lt;/ref&gt; २८ जनवरीका दिन रोलिन्स एनएक्सटी टेक ओभर सान एन्टोनीयो कार्यक्रममा अवरोध पुर्‍याउँदै उक्त कार्यक्रममा सञ्चालक र स्थापक ट्रिपल एचलाई बोलाएका थिए तर त्यस कार्यक्रममा ट्रिपल एचले एनएक्सटीमा कार्यरत अन्य रेफ्रि र सुरक्षाकर्मीलाई बोलाई रोलिन्सलाई त्यस ठाउँबाट हटाउन आग्रह गरेका थिए त्यस पछि रोलिन्सलाई सबै जनाले समात्दै उनलाई त्यस ठाउँबाट हटाएका थिए। ३० जनवरी २०१७ मा ट्रिपल एच सन् २०१६ अगस्ट पछि पहिलो पटक रिङ्गमा आएका थिए भने उनले रोलिन्सले दिएको चुनौतीको स्विकार गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-raw-live-results-royal-rumble-fallout-229256|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|work=रेस्लिङ अवजर्भर|first=जेफ|last=ह्यामलिन|date=January 30, 2017|accessdate=February 6, 2017}}&lt;/ref&gt; त्यसर रातको अर्को हप्ता रोलिन्स रिङमा छँदा र ट्रिपल एच बाहिर हुँदा रोलिन्सलाई पछाडिबाट समोवा जोले आक्रमण गरेका थिए जसलाई एचले ल्याएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-news/seth-rollins-suffers-injury-during-his-brawl-samoa-joe-raw-229366|title=समोवा जो र सेथ रोलिन्स|work=रेस्लिङ अवजर्भर|first=जोसेफ|last=करी|date=February 1, 2017|accessdate=February 6, 2017}}&lt;/ref&gt; जोले रोलिन्सलाई बेहोस बनाएका थिए जसका कारण उनको फेरि पहिला भाँचिएको खुट्टामा चोट लागेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=एन्थोनी|title=सेथ रोलिन्स विरुद्ध ट्रिपल एच|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/33/seth-rollins-vs-triple-h|date=March 27, 2017|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=March 27, 2017}}&lt;/ref&gt; रेसलमेनिया ३३ मा रोलिन्स सामना ट्रिपल एचसँग भएको थियो र उक्त खेलमा रोलिन्सले एचले अन्तिम चालको रूपमा प्रयोग गर्ने पेडिग्रा हान्दै एचलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/33/seth-rollins-vs-triple-h-results|title=सेथ रोलिन्सले ट्रिपल एचलाई हराए|last=|first=एन्थोनी|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

नोभेम्बर १३ ''र''को एक शृङ्खलामा ट्रिपल एचले उनी परम्परागत सरभाइभर सिरिजमा ''र''को तर्थबाट खेल खेल्ने घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|first=अलफ्रिड |last= |url=https://www.forbes.com/sites/alfredkonuwa/2017/11/13/wwe-raw-results-news-and-notes-after-triple-hs-shocking-return/ |title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा |date=November 13, 2017}}&lt;/ref&gt; सरभाइभर सिरिजमा कर्ट एङ्गलले 'र'का कप्तानको भूमिकामा रहेका थिए भने एङ्गलले अन्तिममा स्म्याकडाउनका अन्तिम प्रतिद्वन्द्वीलाई निस्कृय गराउने क्रममा ट्रिपल एचले आफ्नै टोलीका कप्तान एङ्गललाई पेडिग्रि हान्दै उनलाई बहिराउन स्म्याकडाउनका सदस्यलाई सहयोग पुर्‍याएका थिए तर एङ्गल खेलबाट बाहिरीनि बित्तिकै एचले उनलाई आक्रमण गर्दै खेल ''र''को हातमा पारेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://bleacherreport.com/articles/2745204-triple-h-runs-into-videoboard-after-wwe-survivor-series|title=सरभाइभर सिरिजमा ट्रिपल एच|last=गोउल्ड|first=एन्ड्रयु|work=ब्लिचर प्रतिवेदन|access-date=November 20, 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/WWEJohnny05/status/932459223690153984|title=सरभाइभर सिरिजमा ब्रन स्ट्रोम्यान |last=जोनी|date=|website=@WWEJohnny05|language=en|access-date=November 20, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wwe.com/shows/survivorseries/2017/article/survivor-series-2017-results |title=सरभाइभर सिरिज २०१७ को पूण नतिजा: डब्ल्युडब्ल्युई ''स्म्याकडाउन र डब्ल्युडब्ल्युई ''र''को महाभिडन्त |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]]|date=}}&lt;/ref&gt; खेल सकिएपछि ''र''का अर्का खेलाडी ब्रन स्ट्रोम्यानले ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेका थिए। ट्रिपल एच त्यसपछिको अर्को दिनको ''र''मा देखा परेका थिए।
[[File:HHH &amp; Steph McMahon WM34 crop.jpg|thumb|रेसलमेनिया ३४ मा ट्रिपल एच र स्टेफिनी म्याकमेन]]
ट्रिपल एच पछि २०१८ को इलिमिनेसन चेम्बर कार्यक्रममा आएका थिए भने उक्त कार्यक्रममा [[रोन्डा राउजी]]को डब्ल्युडब्ल्युईमा आउने भन्दै पत्रमा हस्ताक्षर गर्ने निर्धारित गरिएको थियो। ट्रिपल एचले त्यस कार्यक्रममा राउजीलाई उनले रेसलमेनिया ३४ मा पर्दापण गर्ने पत्रमा लेखिएको थियो भने राउजी पहिला रेसलमेनिया ३१ मा पनि [[ड्वेन जोनसन|द रक]] साथमा द ट्रिपल एच र स्टेफिनी म्याकमेनलाई आक्रमण गरेकी थिइन। उक्त घटननका कारण राउजीले ट्रिपल एचलाई टेबलमा पछारिकी थिइन् भने स्टेफिनीले राउजीलाई थप्पड हानेकी थिइन् भने स्टेफिनी राउजीको डरले रिङ्ग छाडेकी थिइन भने राउजीले आगमन पत्रमा हस्ताक्षर गर्दै ''र''मा आएकी थिइन्। त्यस घटनाको अर्को रात राउजीले स्टेफिनी म्याकमेनलाई थप्पडको माफ माग्न लगाएकी थिइन भने एचले ''र''का प्रबन्धक [[कर्ट एङ्गल]]लाई आक्रमण गरेका थिए। त्यसको अर्को हप्ता एङ्गलले स्टेफिनी म्याकमेन र ट्रिपल एचको खेल रोन्डा राउजी र आँफुको विरुद्धमा रेसलमेनिया ३४ मा हुने घोषणा गरेका थिए। रेसलमेनिया ३४ मा राउजी र एङ्गलले एच र म्याकमेनलाई हराउन सफल भएका थिए। ट्रिपल एचले [[जेदाह]] साउदी अरबमा आयोजना गरिएको ग्रेटेस्ट रोयल रम्बलमा जोनी सिना विरुद्धको खेलमा पनि हारेका थिए।

==== डि-जेनेरेसन एक्सको तेस्रो पुनर्मिलन (सन् २०१८–हाल) ====
ट्रिपल एच रेसमेनिया ३४ मा खेल खेलेपछि त्यसको  ३ महिना पछि २३ जुलाई डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किएका थिए र उनले स्टेफिनी म्याकमेन र भिन्स म्यानमेनलाई पहिलो पटक डब्ल्युडब्ल्युईमा रहेका सबै महिला कुस्ती खेलाडीको मात्र इभोलुसन पे-पर-भ्यु हुने निर्णय गरेका थिए भने उनी पुन अन्तिम पटक द अंडरटेकरको विरुद्धमा खेल खेल्ने निर्णय गरेका थिए। २० अगस्ट २०१८ का दिन ट्रिपल एचले रेसलमेनिया २८ मा अंडरटेकरसँगको हारले गर्दा उनले एकपटक द अंडरटेकरलाई चुनौती दिए भने त्यसको अर्को हप्ता द अंडरटेकरले ''र''मा रेसलमेनिया २९ मा जे भएको थियो अब पनि त्यहि हुने छ भन्दै त्यहाबाट हिँडेका थिए। ट्रिपल एच र द अंडरटेकरको खेल ''द सुपर शो डाउन'' अष्ट्रेलियामा ६ अक्टोबर २०१८ मा आयोजना गरिएको थियो। उक्त खेलमा ट्रिपल एचले पहिलो पटक द अंडरटेकरलाई एकल खेलमा हराउन सफल भएका थिए।&lt;ref name=HellinaCellmatch&gt;{{cite web|title=द अंडरटेकर विरुद्ध ट्रिपल एच|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/28/undertaker-triple-h-hell-in-a-cell|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 20, 2012}}&lt;/ref&gt; खेल सकिएको केही छिन पछि ट्रिपल एच र सन माइकल्सले द अंडरटेकर र केनलाई सम्मान गर्दै उठाएका थिए तर द ब्रदर्स अफ डिस्ट्रक्सन (अंडरटेकर र केन) ले उनीहरूलाई आक्रमण गरेका थिए। अक्टोबर ८ मा सान माइकल्स र ट्रिपल एचले डि-जेनेरेसन एक्सको पुनर्मिलन भएको घोषणा गरेका थिए र साउदी अरबमा हुने क्राउन जोल्समा कार्यक्रममा उनीहरू द ब्रदर्स अफ डिस्ट्रक्सनको विरुद्धमा अन्तिम खेल खेल्ने जनाएका थिए। उनीहरूको खेलमा डि-एक्सले द ब्रदर्स हफ डिस्ट्रक्सनलाई हराउन सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dailymotion.com/video/x6wnkxc |title=ब्रादर्स अफ डिस्ट्रकसन विरुद्ध डि जेनेरेसन एक्सको खेलमा डि-एक्सले खेल जिते |publisher=[[डेलिमोसन|डेलीमोसन]]|date=१० अक्टोबर २०१८ |accessdate=}}&lt;/ref&gt;

== कुस्तीको क्षेत्रमा ==
* '''अन्तिम चाल'''
*
** इन्भर्टेड डेथ लक - (डब्ल्यूसिडब्ल्यू)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20070630212429/http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|archivedate=2007-06-30|title=ट्रिपल एचको खेल्ने तरीका|publisher=डब्ल्यूओडब्ल्यू}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630212429/http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html |date=2007-06-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/t/triple-h.html|accessdate=2008-08-07|title=ट्रिपल एच प्रोफाइल|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;
** ''पेडिग्री'' (डबल अन्डरहुक फेसबस्टर) 
* '''अन्य चालहरू''' 
** एबडामिनल स्ट्रेच&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** ब्याकब्रेकर 
** ब्लन्ट चोक&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** चप ब्लक&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/results/raw/raw2006/1162269129.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा - १०/३०/२००६|last=गोल्डेन|first=हन्टर|date=2006-10-30|publisher=रेसलभ्यु|accessdate=2009-10-28}}&lt;/ref&gt;
** ड्रप ट-होल्ड 
** फेसब्रेकर नी स्म्यास&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;observer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/content/view/6562/105/|accessdate=2008-09-08|date=2008-08-26|last=|first=माइकल C.|title=स्म्याकडाउन टेलिभिजन नतिजा अगस्ट २९ |publisher=रेस्लिङ अवजर्भर न्युजलेटर}}&lt;/ref&gt; ब्याक बडि ड्रप - काउन्टरको रूपमा 
** रिङ्गिङ नेकब्रेकर&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** फिगर फोर लेगलक&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** डिडिटी&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** हाई नी स्ट्राइक&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** जम्पिङ्ग नी ड्रप&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** माउन्टेन पन्चेस&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** रिङ्गिङ क्लोत्सलाइन&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** स्लिपर होल्ड&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
** स्पाइनबस्टर&lt;ref name=&quot;OWOW&quot;/&gt;
* '''प्रबन्धक''' 
** चाईना 
** रिक फ्लोयर 
** मिस्टर ह्यूस
** मिस्टर परफेक्ट 
** स्टेफिनी म्याकमेन
** भिन्स म्याकमेन
** सन माइकल्स
** सेबल
* '''उपनाम''' 
** &quot;द कनेक्टिकट ब्लूब्लड&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738 |title=ब्रेकिङ द मल्ड |publisher=ब्रेकिङ द मल्ड |date= |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080524032507/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738?tag=rbxcra.2.a.2 |date=2008-05-24 }}&lt;/ref&gt;
** '''&quot;द गेम&quot;'''
** &quot;'''द किङ अफ किङ&quot;'''
* '''प्रवेश सङ्गीत''' 
** &quot;ब्लू ब्लड&quot; (जिम जोनसन द्वारा)
** &quot;द डिएक्स ब्यान्ड द्वारा &quot;ब्रेक इट डाउन&quot; (डि-जनेरेसन एक्समा छँदा)
** &quot;माई टाइम&quot; 
** &quot;द गेम&quot;
** मोटरहेड द्वारा '''&quot;द गेम&quot;'''
** '''&quot;किङ अफ किङ&quot;''' मोटरहेड द्वारा

== व्यापारीक कार्यकाल ==
स्ट्याम्प फोर्डमा रहेको डब्ल्युडब्ल्युईको प्रमुख कार्यलयमा लेवेस्कले सन् २०१० मा कार्यकारी वरिष्ठ सल्लाहकार को रूपमा काम गर्ने मौका पाएका थिए भने सन् २०११ मा उनलाई डब्ल्युडब्ल्युईको प्रत्येक्ष कार्यक्रममा उप-प्रमुख अधिक्रितको रूपमा पद हस्तान्तरण गरिएको थियो।&lt;ref name=TripleHNewTitle&gt;{{cite web|url=http://wrestleview.com/viewnews.php?id=1283981091|title=ट्रिपल एचको अतिरिक्त जानकारी|work=रेसलभ्यु|last=मार्टिन|first=एडम|date=September 8, 2010|accessdate=September 8, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921063813/http://wrestleview.com/viewnews.php?id=1283981091|archivedate=September 21, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; उनले उक्त पद पाएपछि विश्वमा रहेका विभिन्न प्रतिभालाई कुस्ती क्षेत्रमा ल्याउने प्रयत्न गरेका थिए। लेवेस्कले उच्च-महत्त्वका खेलहरू हराउन श्रेय दिइएको छ जुन जोन सिना, रन्डि ओर्टन, बिटिस्टा, जेफ हार्डी, ब्रोक लेज्नर, डेनियल ब्रायन र रोमन रेन्ज जस्ता युवा कुस्ती खेलाडीहरूको कार्यकालमा बढाउन मद्दत पर्‍याएको छ।&lt;ref name=Wrestlemania22&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/john-cena-vs-triple-h-wrestlemania-22-wwe-championship-match-25059048 |title=जोन सिना विरुद्ध ट्रिपल एच |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=January 19, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205121522/http://www.wwe.com/videos/john-cena-vs-triple-h-wrestlemania-22-wwe-championship-match-25059048 |archivedate=February 5, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205121522/http://www.wwe.com/videos/john-cena-vs-triple-h-wrestlemania-22-wwe-championship-match-25059048 |date=February 5, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NoMercy2007&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/triple-h-vs-randy-orton-no-mercy-2007-wwe-championship-last-man-standing-match-25062276 |title=ट्रिपल एच विरुद्ध रेन्डी ओर्टन |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=January 19, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205154359/http://www.wwe.com/videos/triple-h-vs-randy-orton-no-mercy-2007-wwe-championship-last-man-standing-match-25062276 |archivedate=February 5, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205154359/http://www.wwe.com/videos/triple-h-vs-randy-orton-no-mercy-2007-wwe-championship-last-man-standing-match-25062276 |date=February 5, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wrestlemania21&gt;{{citeweb |url=http://www.wwe.com/videos/batista-vs-triple-h-for-the-world-heavyweight-championship-wrestlemania-21-15236116 |title=ट्रिपल एच विरुद्ध बाटिस्टा |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=January 19, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205132621/http://www.wwe.com/videos/batista-vs-triple-h-for-the-world-heavyweight-championship-wrestlemania-21-15236116 |archivedate=February 5, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183703/http://www.wwe.com/videos/batista-vs-triple-h-for-the-world-heavyweight-championship-wrestlemania-21-15236116 |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Armageddon2007&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/jeff-hardy-vs-triple-h-armageddon-2007-25062958 |title=जेफ हार्डि विरुद्ध ट्रिपल एच |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=January 19, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205114929/http://www.wwe.com/videos/jeff-hardy-vs-triple-h-armageddon-2007-25062958 |archivedate=February 5, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205114929/http://www.wwe.com/videos/jeff-hardy-vs-triple-h-armageddon-2007-25062958 |date=February 5, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ExtremeRules2013&gt;{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1645259-wwe-extreme-rules-2013-results-brock-lesnar-beats-triple-h-and-what-it-means|title=एक्सट्रिम रुल २०१३ नतिजा|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=January 19, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=VsDanielBryan&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/videos/daniel-bryan-defeats-triple-h-at-wrestlemania-30-wwe-2k14-simulation-26198594 |title=ट्रिपल एच र डेनिएल ब्रायन-रेसलमेनिया ३० |work=डब्ल्युडब्ल्युई |accessdate=January 19, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205125504/http://www.wwe.com/videos/daniel-bryan-defeats-triple-h-at-wrestlemania-30-wwe-2k14-simulation-26198594 |archivedate=February 5, 2016 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205125504/http://www.wwe.com/videos/daniel-bryan-defeats-triple-h-at-wrestlemania-30-wwe-2k14-simulation-26198594 |date=February 5, 2016 }}&lt;/ref&gt;

लेवेस्कले सन् २०१२ मा डब्ल्युडब्ल्युईको विकासशील क्षेत्र एनएक्सटीको पनि स्थापना गरेका थिए जसले डब्ल्युडब्ल्युईमा विभिन्न नयाँ प्रतिभालाई कुस्ती क्षेत्रमा ल्याउन मद्दत पुगेको छ जसमा विभिन्न देशहरूबाट महिलाको पनि उत्तिकै सहभागीता रहेको छ।&lt;ref name=NXTCall&gt;{{cite web|url=http://whatculture.com/wwe/5-things-we-learned-from-triple-hs-wwe-nxt-takeover-london-conference-call.php |title=ट्रिपल एच एनएक्सटीl |work=ह्वाट कल्चर |last=इन्टोस |first=केनी |date=December 11, 2015 |accessdate=January 17, 2016  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114182348/http://whatculture.com/wwe/5-things-we-learned-from-triple-hs-wwe-nxt-takeover-london-conference-call.php |archivedate=January 14, 2016 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NXTSoldOut&gt;{{cite web|url=http://www.wrestlinginc.com/wi/news/2015/1218/605918/more-wwe-nxt-events-sell-out/|title=डब्ल्यूडब्ल्यई एनएक्सटी इभेन्ट|work=रेस्लिङ इङ्क|last=मिडलटन|first=मार्क|date=December 18, 2015|accessdate=January 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NXTWomen&gt;{{cite web|url=http://www.denofgeek.us/random/wwe/251610/wwe-nxt-and-the-revival-of-womens-wrestling/|title=ट्रिपल एचले उनका समर्थकलाई धन्यवाद दिए|work=ग्रिक|last=थोमस|first=जेरेमी|date=December 28, 2015|accessdate=January 17, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230222623/http://www.denofgeek.us/random/wwe/251610/wwe-nxt-and-the-revival-of-womens-wrestling |date=December 30, 2015 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१३ मा लेवेस्कले कुल तलव १.५ मिलियन अमेरिकी डलरको रहेको थियो जुन उनी कुस्ती खेलबाट मात्रै आर्जन गरेका थिए भने उनले १.५ मिलियन अमेरिकी डलर डब्ल्युडब्ल्युई भन्डारबाट कमाएका थिए।&lt;ref&gt;[http://corporate.wwe.com/company/bios/p_levesque.jsp ट्रिपल एचको जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025083048/http://corporate.wwe.com/company/bios/p_levesque.jsp |date=2014-10-25 }}&lt;/ref&gt;

== लोककल्याणकारी कार्य ==
सन् २०१४ मा लेवेस्क र उनको पत्नी स्टेफिनीले कनर सम्मानमा (जसको ८ वर्षको उमेरमा क्यान्सरका कारण मृत्यु भएको थियो।) ''द कनरर्स क्विर'' संस्थाका स्थापना गरेकन थिए जसले बालबालिकाहरूलाई क्यन्सर रोगबाट बच्न र लड्न सहयोग गर्दै आएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.givetochildrens.org/butterflies3?tab=0&amp;frsid=67|title=कनर्स क्विर|publisher=पिट्सवर्गमा रहेको अस्पताल|accessdate=July 7, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810165616/https://www.givetochildrens.org/butterflies3?tab=0&amp;frsid=67 |date=August 10, 2015 }}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
लेवेस्कको सन् २००० मा स्टेफिनी म्याकमेनसँग विवहा भएको थियो भने जोडिले सन् २००३ मा कानुन रूपमा अदालतमा विवहा सम्पन्न गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/s/stephanie-mcmahon.html|title=विभिन्न कुस्ती खेलाडीहरूको जानकारी|work=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ|accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; उनीहरूको विवहा २५ अक्टोबर २००३ मा न्युयोर्कको स्लिपि हावेल चर्चमा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/itsagirl|title=एक युवती|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=July 26, 2006}}&lt;/ref&gt; उनीहरूको हाल तीन छोरीहरू रहेका छन् जो अरोरा रोज लेवेस्क (जन्म: २४ जुलाई २००६), मर्फी क्यारी लेवेस्क (जन्म: २८ जुलाई २००८), एभलिन लेवेस्क (जन्म: २४ अगस्ट २०१०) हुन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.owow.com/frameindex.htm?goto=http%3A//www.owow.com/RingsideWith/Stephanie/08Update.htm|title=स्टेफिनीले जन्म दिएकी छन्|accessdate=August 1, 2009|publisher=ओडब्ल्यूओडब्ल्यू|date=August 1, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531012441/http://www.owow.com/frameindex.htm?goto=http%3A%2F%2Fwww.owow.com%2FRingsideWith%2FStephanie%2F08Update.htm |date=May 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt |title=ट्रिपल एच |last= |first=ड्यान |date=August 3, 2008 |work=द मर्निङ जनरल |accessdate=August 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331163951/http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt |archivedate=March 31, 2012 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331163951/http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt |date=March 31, 2012 }}&lt;/ref&gt; लेवेस्कको स्टेफिनीसँग विवहा हुनु भन्दा अगाडि उनी चाईनासँग सम्बन्धमा रहेका थिए तर चाईनाको व्यक्तिगत समस्य र सन्तानको चाहना नभएका कारण उनीहरूको सम्बन्ध विक्षेदन भएको थियो। उनीहरूको प्रेम सम्बन्ध सन् १९९६ देखि १९९९ सम्म रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html|title=ट्रिपल एचएक|accessdate=January 3, 2011|publisher=आरएक्स मसल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313055050/http://rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html |date=March 13, 2016 }}&lt;/ref&gt;

सन् २००४ मा एचले ''मेकिङ द गेम ट्रिपल एच्स एप्रोच टु अ बेटर बडि'' नामक पुस्तक सार्वजनिक गरेका थिए जसमा शारीरको विकासको लागि गर्नु पर्न कुरा लगाएत उनको व्यक्तिगत जीवनको जानकारी र धारणाहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thelab.bleacherreport.com/the-great-fall-of-chyna/|title=चाईना|publisher=}}&lt;/ref&gt;

लेवेस्क ''मोटरहेड'' साङ्गीतिक समूहका ठूलो अनुयायी हुन् जसले उनको लागि डब्ल्युडब्ल्युईमा तीन वटा फरकफरक प्रवेश सङ्गीत दिएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last=जेरिको |first=क्रिस |url=https://www.amazon.com/dp/0743478886 |title=ट्रिपल एचले सार्वजनिक गरेको पुस्तक |publisher=एमेजन |accessdate=September 11, 2011}}&lt;/ref&gt; उक्त समूहका प्रमुख गायक लेमी लेवेस्कका सबैभन्दा मिल्ने साथी हुन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsroom.mtv.com/2011/03/01/triple-h-motorhead/|archive-url=https://archive.is/20130629222303/http://newsroom.mtv.com/2011/03/01/triple-h-motorhead/yes|archive-date=June 29, 2013|title=ट्रिपल एच र मोटरहेड|publisher=एमटिभी|accessdate=July 7, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709091747/http://newsroom.mtv.com/2011/03/01/triple-h-motorhead/ |date=July 9, 2015 }}&lt;/ref&gt; लेवेस्क ९ जनवरी २०१६ मा लमीको अन्तिम संस्कारमा सहभागी भएका थिए र उनले मोटरहेड र लेमीले उनलाई दिएका योगदानको र उनीहरूको मित्रताको बारेमा खुलाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/triple-h-speaks-at-lemmy-kilmister-memorial-service|title=ट्रिपल एचले लेमीको बारेमा केही बताए|date=January 10, 2016|accessdate=March 6, 2018|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर १५ आइटिभी लण्डनले लिएको उनको अन्तरबार्तामा उनले आँफु [[वेस्टह्याम युनाइटेड फुटबल क्लब|वेस्टह्याम एफसी]]का समर्थक भएको कुरा जानकारी गराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ट्रिपल एच वेस्टह्याम युनाइटेडका समर्थक|url=http://www.itv.com/news/london/2015-12-16/wrestler-triple-h-backs-west-ham-and-tips-andy-carroll-as-possible-grappling-future-star/|website=आइपीटिभी|accessdate=December 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://profootballtalk.nbcsports.com/2011/07/24/roethlisberger-wedding-draws-big-names-special-treatment/|title=जानकारी|date=2011-07-24|work=प्रो फुटबल टक|access-date=2018-06-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=ट्रिपल एच|author=|number=500311626231603200|date=August 15, 2014|title=ट्विटरमा केही भनाइहरू #IceBucketChallenge to #StrikeOutALS}}&lt;/ref&gt;

== चलचित्रहरू ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+टेलिभिजन
|-
! वर्ष
! शिर्षक
! भूमिका
! class=&quot;unsortable&quot; | कैफियत
|-
|१९९८
|''प्यासिफिक ब्लु''
|ट्रिपल एच
|
|-
|१९९८
|''द ड्रु क्यारी शो
|
|-
|२००१
|''म्याड टिभी''
|ट्रिपल एच
|
|-
|२००५
|''द ब्रिनि म्याक शो''
|ट्रिपल एच&lt;ref name=&quot;futon-20050203fox01&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20050203fox01 |title=ट्रिपल एच चलचित्रमा |accessdate=June 4, 2011 |author=द फुटन क्रिटिक |date=February 3, 2005 |publisher=}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|२००९
|''रोवर्ट चिकेन''
|ट्रिपल एच
|स्वर
|}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+चलचित्र
|-
! वर्ष
! शिर्षक
! भूमिका
! class=&quot;unsortable&quot; | कैफियत
|-
|२००४
|''ब्लेड: ट्रिनिटी''
|ग्रिमउड
|
|-
|२००६
|''रिलेटिभ स्टेन्जर्स''
|रेस्लर&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0505391/ |title=पल लेविस्क |accessdate=September 8, 2011 |publisher=[[इन्टरनेट चलचित्र डेटाबेस]]}}&lt;/ref&gt;
|ऋणमा
|-
|२०११
|''द चपेरवान''
|रेमन्ड
|
|-
|२०११
|''इन्साइड आउट''
|एजे जेन
|
|-
|१०१४
|''स्कबी डु- रेसलमेनिया''
|उनी आँफै
|स्वर
|-
|२०१४
|''डब्ल्युडब्ल्युई वर्कआउट सिरिज''
|उनी आँफै
|फिटनेस भिडियो
|-
|२०१६
|''स्कोबी-डु!''
|उनी आँफै
|स्वर
|}

== च्याम्पियनसिप र उपलब्धि ==
[[File:Triple H WWE Champion No Mercy 07.jpg|thumb|upright|ट्रिपल एच ९ पटक डब्ल्युडब्ल्युई विजेता]]
[[File:Triple H-WorldHeavyweight-Champ@Commons.jpg|thumb|upright|ट्रिपल एच पहिलो र ५ पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप]]
* '''इन्टरनेसनल रेस्लिङ फेडेरेसन'''
** आइडब्ल्यूएफ ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (१ पटक)
** आइडब्ल्यूएफ ट्याग टिम बिजेता (१ पटक)
* '''''प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन'''''
** वर्षको दुश्मनी (२०००) {{small|[[कर्ट एङ्गल]] विरुद्ध}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html|title=PWI Awards|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160121172943/http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html|archivedate=January 21, 2016|deadurl=no|work=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रसन|publisher=कप्पा पब्लिसिङ ग्रुप|accessdate=March 6, 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121172943/http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html |date=January 21, 2016 }}&lt;/ref&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००४) {{small|कृस बेनेट विरुद्ध}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००९) {{small| [[रेन्डी ओर्टन]] विरुद्ध}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२०१३) {{small| [[डेनियल ब्रायन]] विरुद्ध}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२००४) {{small| रेसलमेनिया २० मा कृस बेनेट र सन माइकल्स विरुद्ध }}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm |accessdate=June 28, 2008 |title=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन |publisher=रेस्लिङ जानकारी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616063308/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm |archivedate=June 16, 2008  |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२०१२) {{small|[[द डेडम्यान|द अंडरटेकर]] विरुद्ध}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** दशकको घृणित रेस्लर (२०००–२००९)
** वर्षको घृणित रेस्लर (२००३–२००५)&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** वर्षको घृणित रेस्लर (२०१३) – {{small|द अथुरिटीका सदस्य सहित}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** वर्षको घृणित रेस्लर (२०१४) – {{small| स्टेफिनी म्याकमेनसँग}}&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;
** दशसको उत्कृष्ट रेस्लर (२०००–२००९)
** वर्षको उत्कृष्ट रेस्लर (२००८)&lt;ref name=&quot;PWI Awards&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://profightdb.com/pwi-500/2000.html|title=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन|website=इन्टरनेट रेस्लिङ डाटाबेस|accessdate=March 6, 2018}}&lt;/ref&gt; र २००९&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html|title=द पिडब्ल्यूआइ|last=|first=केभिन|date=August 2009|work=द सन|accessdate=September 4, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206200628/http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html |date=February 6, 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|accessdate=September 6, 2010|title=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन उत्कृष्ट ५००|publisher=रेस्लिङ जानकारी Archive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707054220/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm|archivedate=July 7, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707054220/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi500yr.htm |date=July 7, 2011 }}&lt;/ref&gt;
* '''[[डब्ल्युडब्ल्युई]]'''
** डब्ल्युडब्ल्युई ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (१ पटक) – सन माइकल्ससँग&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213 |title=डि जेनेरेसन एक्स |accessdate=December 14, 2007 |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217082149/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213 |archivedate=December 17, 2009 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217082149/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213 |date=December 17, 2009 }}&lt;/ref&gt;
** विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (५ पटक)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/|title=विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपको इतिहास|accessdate=October 14, 2007|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;
** डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप (९ पटक)&lt;ref name=wwechamp&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप इतिहास|accessdate=October 14, 2007|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;
** अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिप (५ पटक)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/|title=अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिपको इतिहास|accessdate=October 14, 2007|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;
** डब्ल्युडब्ल्युई युरोपेली च्याम्पियनसिप (२ पटक)&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/euro/|title=युरोपेली च्याम्पियनसिप इतिहास|accessdate=October 14, 2007|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;
** डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (२ पटक) – स्टोन कोल्डसँग&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112 |title=स्टोन कोल्ड र ट्रिपल एच |accessdate=October 14, 2007 |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011033420/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112 |archivedate=October 11, 2007 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011033420/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112 |date=October 11, 2007 }}&lt;/ref&gt; (१) सन माइकल्ससँग (१)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131 |title=ट्याग टिम च्याम्पियनसिप इतिहास |accessdate=December 14, 2007 |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217075511/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131 |archivedate=December 17, 2009 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217075511/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131 |date=December 17, 2009 }}&lt;/ref&gt;
** किङ अफ द रिङ (१९९७)
** रोयल रम्बल (सन् २००२ र २०१६)
** सातौँ ट्रिपल क्राउन विजेता
** दोस्रो ग्र्यान्ड स्ल्याम विजेता
** स्लामे अवार्ड (३ पटक)
*** उत्कृष्ट कपाल (१९९७)
*** वर्षको उत्कृष्ट पल (२०११) – {{small|द अंडरटेकर विरुद्ध}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-12-12/2011-slammy-award-winners|title=२०११ स्लामे अवार्ड विजेता|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=March 6, 2018}}&lt;/ref&gt;
*** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२०१२) – {{small|द अंडरटेकर विरुद्ध}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2012-12-17/slammy-award-winners|title=२०१२ स्लामे अवार्ड विजेता|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=March 6, 2018}}&lt;/ref&gt;
* '''''रेस्लिङ अबजर्भर न्युजलेटर''''' 
** वर्षको दुश्मनी (२०००) {{small| मिक फोली विरुद्ध}}&lt;ref name=WON2010&gt;{{cite magazine|last=मेल्टजर|first=डेभ|authorlink=|date=January 26, 2011|title=वर्षको सबैभन्दा ठूलो दुश्मनी|magazine=रेस्लिङ अबजर्भर न्युजलेटर|publication-place=क्यापबेल|pages=1–40|issn=1083-9593}}&lt;/ref&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००४) {{small| कृस बेनेट र सन माइकल्स}}&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००५) {{small| बाटिस्टा विरुद्ध}}&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट रेस्लर (२०००)&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००२) {{small|केन विरुद्ध}}&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००६) {{small|सन माइकल्स विरुद्ध भिन्स म्याकमेन विरुद्ध शेन म्याकमेन}}&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको सबैभन्दा ठूलो दुश्मनी (२०११) {{small|केभिन नास विरुद्ध}}&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=माल्टजर|first=डेभ|authorlink=|date=January 30, 2012|title=वर्षको सबैभन्दा ठूलो दुश्मनी|magazine=रेस्लिङ अबजर्भर न्युजलेटर|location=क्यापबेल|issn=1083-9593}}&lt;/ref&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२००३) {{small|स्कट स्टाइनर विरुद्ध रोयल रम्बल २००३ मा}}&lt;ref name=WON2010/&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२०००८) {{small|एज विरुद्ध}}&lt;ref name=WON2010/&gt;

== सन्दर्भ सामग्री ==
{{reflist|3}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{Sister project links|wikt=no|d=Q44567|commons=Paul Michael Levesque|b=no|n=no|q=no|s=no|v=no|species=no|display=ट्रिपल एच}}
* {{IMDb name|name = ट्रिपल एच}}
* [http://corporate.wwe.com/who-we-are/leadership#paul-levesque ट्रिपल एचको जानकारी]

[[श्रेणी:कलाकार]]
[[श्रेणी:अमेरिकी पुरुष व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>jt9q6nd8mo0ccso3xd1mto5muje0kus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तनहुँ राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99395</id>
    <revision>
      <id>1369364</id>
      <parentid>1332120</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* हरकुमार दत्त सेन */</comment>
      <origin>1369364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49551" sha1="7fps8z1ossbwv43uswe9c4d66fc5huv" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|native_name            =तनहुँ राज्य 
|common_name            =तनहुँ&lt;!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --&gt;
|continent              = एसिया&lt;!-- Generates categories of the type &quot;Former countries in Europe&quot; --&gt;
|region                 =हिन्दु &lt;!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --&gt;
|era                    = मध्यकाल&lt;!-- Use: &quot;Napoleonic Wars&quot;, &quot;Cold War&quot;, etc. --&gt;
|status                 = [[तनहुँ जिल्ला]]&lt;!-- Status: see Category list on template page --&gt;
|status_text            = &lt;!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --&gt;
|empire                 = &lt;!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --&gt;
|government_type        = [[राजतन्त्र]]&lt;!-- To generate categories: &quot;Monarchy&quot;, &quot;Republic&quot;, etc. to generate categories --&gt;
&lt;!-- Rise and fall, events, years and dates --&gt;
&lt;!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say &quot;abolition&quot; or &quot;declaration&quot; --&gt;
|event_start            =स्थापना &lt;!-- Default: &quot;Established&quot; --&gt;
|date_start             =  &lt;!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --&gt;
|year_start             = विसं १६१०&lt;!-- Year of establishment --&gt;
|event_end              = विलयकाल&lt;!-- Default: &quot;Disestablished&quot; --&gt;
|date_end               = &lt;!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --&gt;
|year_end               = विसं १८४१&lt;!-- Year of disestablishment --&gt;
|event1                 = &lt;!-- Optional: other events between &quot;start&quot; and &quot;end&quot; --&gt;
|date_event1            = 
|event2                 = 
|date_event2            = 
|event3                 = 
|date_event3            = 
|event4                 = 
|date_event4            = 
|event5                 = 
|date_event5            = 
|event_pre              = &lt;!-- Optional: A crucial event that took place before &quot;event_start&quot; --&gt;
|date_pre               = 
|event_post             = &lt;!-- Optional: A crucial event that took place after &quot;event_end&quot; --&gt;
|date_post              = 
&lt;!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --&gt;
|p1                     = पाल्पा राज्य&lt;!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --&gt;
|flag_p1                = &lt;!-- Default: &quot;Flag of {{{p1}}}.svg&quot; (size 30) --&gt;
|image_p1               = &lt;!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --&gt;
|p2                     = 
|flag_p2                = 
|p3                     = 
|flag_p3                = 
|p4                     = 
|flag_p4                = 
|p5                     = 
|flag_p5                = 
|s1                     = नेपाल&lt;!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --&gt;
|flag_s1                = &lt;!-- Default: &quot;Flag of {{{s1}}}.svg&quot; (size 30) --&gt;
|image_s1               = &lt;!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --&gt;
|image_flag             = &lt;!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --&gt;
|flag_alt               = &lt;!-- Alt text for flag --&gt;
|s2                     = भारत
|image_flag2            = &lt;!-- Second flag --&gt;
|flag_alt2              = &lt;!-- Alt text for second flag --&gt;
|flag                   = &lt;!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --&gt;
|flag2                  = &lt;!-- Link target under flag2 image. Default: Flag of {{{common_name}}} --&gt;
|flag_type              = &lt;!-- Displayed text for link under flag. Default &quot;Flag&quot; --&gt;
|flag2_type             = &lt;!-- Displayed text for link under flag2. Default &quot;Flag&quot; --&gt;
|image_coat             = &lt;!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --&gt;
|coa_size               = &lt;!-- Size of coat of arms --&gt;
|coat_alt               = &lt;!-- Alt text for coat of arms --&gt;
|symbol_type            = &lt;!-- Displayed text for link under symbol. Default &quot;Coat of arms&quot; --&gt;
|symbol_type_article    = &lt;!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --&gt;
|image_map              = Tanahu district location.png
|image_map_caption      = नेपालको नक्शामा तनहुँ जिल्ला (रातो)
|image_map2             = &lt;!-- If second map is needed; does not appear by default --&gt;
|image_map2_alt         = 
|image_map2_caption     = 
|capital                = 
|national_motto         = 
|national_anthem        = 
|common_languages       = 
|religion               = 
|demonym                = 
|currency               = 
&lt;!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --&gt;
|leader1                = भ्रिंगी सेन&lt;!-- Name of king or president --&gt;
|leader2                = मम्मीर सेन
|leader3                = तुला सेन (त्रिविक्रम सेन )
|leader4                = दामोदर सेन
|year_leader1           = &lt;!-- Years served --&gt;
|year_leader2           = 
|year_leader3           = 
|year_leader4           = 
|title_leader           = राजा&lt;!-- Default: &quot;King&quot; for monarchy, otherwise &quot;President&quot; --&gt;
|representative1        = &lt;!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --&gt;
|representative2        = 
|representative3        = 
|representative4        = 
|year_representative1   = &lt;!-- Years served --&gt;
|year_representative2   = 
|year_representative3   = 
|year_representative4   = 
|title_representative   = &lt;!-- Default: &quot;Governor&quot; --&gt;
|deputy1                = &lt;!-- Name of prime minister --&gt;
|deputy2                = 
|deputy3                = 
|deputy4                = 
|year_deputy1           = &lt;!-- Years served --&gt;
|year_deputy2           = 
|year_deputy3           = 
|year_deputy4           = 
|title_deputy           = &lt;!-- Default: &quot;Prime minister&quot; --&gt;
&lt;!-- Legislature --&gt;
|legislature            = &lt;!-- Name of legislature --&gt;
&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
|stat_year1             = &lt;!-- year of the statistic, specify either area, population or both --&gt;
|stat_area1             = &lt;!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --&gt;
|stat_pop1              = &lt;!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --&gt;
|stat_year2             = 
|stat_area2             = 
|stat_pop2              = 
|today                  = &lt;!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --&gt;&lt;!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --&gt;
|footnote_a             = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
|footnote_b             = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
...
|footnote_h             = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
|footnotes              = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
}}
'''तनहुँ''' प्राचिन नेपालको [[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] प्रदेशमा पर्ने एक राज्य थियो । यो राज्य [[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसी राज्य]] समूहमा पर्ने एक राज्य हो । हाल यस राज्यको केही भूभागलाई [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] जिल्ला बनाइएको छ । तनहुँ जिल्ला [[गण्डकी अञ्चल|गण्डकी]] अञ्चलमा पर्ने एउटा पहाडी जिल्ला हो । यो  राज्य  [[गोरखा राज्य]] लगायत अन्य [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसी राज्य]] भन्दा निकै शक्तिशाली राज्यको रुपमा चिनिन्थ्यो. तर पनि यहाँको अव्यवस्थित शासन प्रणालीले गर्दा तनहूँको स्वतन्त्र अस्तित्व लोप हुन पुगेको थियो. सन् १५७५ मा मुकुन्द सेनाको साहिंला छोरा भृङ्गी सेनद्वारा स्थापित तनहुँमा सेनावंशीय राजाहरूले सन् १६८३ सम्म लगभग २०७ बर्ष राज्य संचालन गरेका थिए.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=घिमिरे |first=श्रीराम |date=२०४६ |title=तनहूँको राजनीतिक इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_113_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=१११ |pages=२२-२८ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510160035/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_113_full.pdf |date=2023-05-10 }}&lt;/ref&gt; 

==नामाकरण==
तनहुँको नाम रहनाको कारण विभिन्न विद्वानहरूले फरक-फरक पशे गरेका छन् यसको नामाकरण बारे सत्यतथ्य प्रमाण प्राप्त गर्न नसकिए पनि प्राप्त जानकारी अनुसार तनहुँको राजधानी तनहुँसुर वरपरका ३ वटा चुचुराहरू जहाबाट तनहुँ राज्यको सुरक्षा व्यवस्था हेरिन्थ्यो सोहि ३ चुचुरालाई आधार मानेर भएर कालान्तरमा तनङ्गु र पछि तनहु हनु गएको हो । 

&quot;वासुदेव रसानन्द&quot; संस्कृत ग्रन्थमा तनहुको तात्पर्य &quot;त्रितङ्गु राजधन्यो&quot; भनेर लखेको पनि पाइन्छ । यस भेगका प्रमखु स्थानको नाउँको पछाडि &quot;हुँ&quot; (&quot;काहुँ, मान्हुँ आदि) भनिने गरेकोले &quot;तनङ्ग&quot;मा &quot;हुँ&quot; थपिएर &quot;तर्नहुङ्ग&quot; हदै तनहुँ भएको पनि उत्तिकै पत्यारिलो दखिन्छ । प्राचीन समयमा तनहुँको दुई ठाउँमा तमारे र तामिन भन्ने गाउँ थिए र ती गाउँको नाउँबाट अपभ्रश भएर पछि तनहुँ रहनकुसाथै तनहुँ राजधानी रहेको तनहुँसुरमा र दनौली माथिको मानङ्गु डाडँमा क्रमशः चिउडो सानो भएका (तनहुनु) र चिउँडो ठूलो भएका (महाहनु) श्रृषिले तपस्या गरको हुनाले आज यस रूपमा तनहुँ र मानहुँ नाम बन्न/रहन गएको भन्ने पनि किंकंबदन्ती छ ।&lt;ref&gt;&quot;जिल्ला विकास समिति, तनहुँ&quot; &lt;/ref&gt;
==इतिहास==

=== स्थापना ===
पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको मृत्यु पछी उनले संगठित बनाएर राखेको [[पाल्पा राज्य]] टुक्रन गएको थियो। र तनहुँ भृङ्गी सेन नाम गरेका उनका छोराको भागमा परेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Modern Nepal, volume 1|first=डिल्लीरमण|last=रेग्मी|publisher=फर्मा के. एल. मुखोपाध्याय|year=सन् १९७५|page=६२|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_113_full.pdf|title=प्राचिन नेपाल:तनहूँको राजनीतिक इतिहास|first=श्रीराम|last=घिमिरे|publisher=पुरातत्व बिभाग|year=बि.सं २०४६ भदौ-असोज|page=२२|isbn=}}&lt;/ref&gt; [[मुकुन्द सेन]] एक धार्मिक प्रवृतिका राजा थिए र यिनले आफ्नो अन्तिम समयमा राजनीतिबाट अलग भएर देवघाटमा धार्मिक जीवन बिताएका थिए. आफू द्वारा विजित पाल्पा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्रहरूमा उनले आफ्ना छोराहरूलाई प्रशासक बनाएर पठाएका थिए र उनको मृत्यु भएपछि उनका छोराहरूले नै आफू प्रशासक भएको क्षेत्रलाई छुट्टै राज्यको रुपमा स्थापना गरी आफूलाई राजा बनाए र विशाल पाल्पा राज्य टुक्रिन पुगेको थियो। यसरी पाल्पा राज्य टुक्रेर निर्माण भएको एक राज्य तनहुँ राज्य थियो र ई.सं १५७५ देखि भ्रिंगी सेनले शासन चलाउन सुरु गरे। यसरी बनेको तनहूँ राज्यको क्षेत्र बर्तमान [[तनहुँ जिल्ला|तनहूँ]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] र [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाका केही भागसम्म फैलिएको थियो. यसबाहेक भारतको [[बिहार|विहार]] स्थित राम नगर राज्य पनि तनहूँ कै अधिनामा रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=पश्चिम नेपालको ऐतिहासिक अन्वेषण|first=सुर्यमणि|last=अधिकारी|publisher=नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र (सिनास) त्रिभुवन विश्वविद्यालय|year=बि.सं २०४३|page=१५९|isbn=}}&lt;/ref&gt;

तनहँ राज्यको इतिहास हेर्दा यो राज्य केवल एउटा राज्यको नाम मात्र रहको पाइदैन। नेपाल एकीकरण हुनु पुर्व चौविसे राज्यहरु मध्ये जमिन, धन र जनशक्तिमा सम्पन्न तनहुँ राज्य वर्तमान तनहुँ र चितवन जिल्लाका अतिरिक्त भारतको विहार राज्यको पश्चिमी चम्पारन जिल्ला अन्तर्गत रामनगर तथा वेतियाको भू-भागसम्म फैलिएको थियो।

=== बिलय ===
वि.स १६१० देखि १८३९ सम्मको २३० वर्षे अवधिसम्म पृथक अस्तित्वमा रही पाल्पाली राजा मणिमुकुन्दसेनका वंशज ९ जना सेनवंशी राजाहरु द्वारा शासित तनहुँ श्री ५ [[रणबहादुर शाह]] र राजमाता [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को शासनकालको एकीकरण अभियानमा नेपाल अधिराज्यमा गाभिन गयो।&lt;ref&gt;जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, तनहुँ आ.व २०७३/०७४ प्रकाशन&lt;/ref&gt;

==राजाहरूको वंशावली ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!सि
!राजा
!जीवनकाल
!शासनकाल
!टिप्पणी
|-
|१
|भृङ्गी सेन
|
|
|
|-
|२
|हंवीर सेन
|
|
|
|-
|३
|त्रिविक्रम सेन
|
|
|
|-
|४
|दामोदर सेन
|
|बि.सं १७१०
|
|-
|५
|दिग्विजय सेन
|
|
|
|-
|६
|कामराज दत्त सेन
|
|
|
|-
|७
|त्रिविक्रम सेन द्वितीय
|
|
|
|-
|८
|कामारीदत्त सेन
|
|१८२५
|आत्महत्या
|-
|९
|हरकुमार दत्त सेन
|
|
|अन्तिम राजा
|}

=== भृङ्गी सेन ===
[[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसे राज्य]] तनहूँको प्रथम राजाको रूपमा भृङ्गी सेन देखापर्दछन् । स्वतन्त्र राज्यको रूपमा तनहूँ-लाई स्थापित गरेर तनहँसूरलाई आफ्नो राजधानी बनाई यिनले राज्य सञ्चालन गरेका थिए । नयाँ स्थापित राज्य तनहूँको शासन सञ्चालन कुशलतापूर्वक गरी सङ्गठित बनाउने प्रयास पनि यिनले गरेका थिए । यिनको समयमा ढोर नामक सानो राज्यलाई तनहूँमा गाभ्ने काम भएको थियो भने मकवानपुर र तनहूँबीच सीमा विवाद उत्पन्न हुँदा [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]]को पूर्वी भाग लोहाङ्ग सेनको र पश्चिमी भाग भृङ्गी सेनको अधीनमा रहने गरी समस्या समाधान गरिएको थियो ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|title=नेपाल अधिराज्यमा तनहूँ|author=डिल्लीराम मिश्र|page=८|date=बि.सं २०४५|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt;

=== हंवीर सेन ===
भृङ्गी सेनपछि तनहूँको राजगद्दीमा उनका छोरा हंबीर सेन बसे &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book|title=नेपालको ऐतिहासिक रूपरेखा|author=बालचन्द्र शर्मा|page=२०४|date=बि.सं २००८|publisher=कृष्णकुमारी वाराणसी|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यिनकै समयमा रिसिङलाई तनहूँमा गाभ्ने काम भएको थियो किनभने रिसिङ राजा राम सेन निःसन्तान परलोक भएका थिए ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३|author=|page=243|date=|publisher=श्री ५ को सरकार|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यसै गरी गोर्खासंग पनि वैवाहिक सम्बन्ध कायम हुन गएको थियो । गोर्खाका राजा [[राम शाह]]ले तनहूँका राजा हंवीर सेनकी छोरीसंग विवाह गरेका थिए ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; यसले गर्दा गोर्खा र तनहुँको सम्बन्ध मजबूत बन्न गएको थियो भन्न सकिन्छ ।

=== त्रिविक्रम सेन प्रथम ===
हंवीर सेनपछि त्रिविक्रम सेन राजा भएका थिए &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; यीनलाई तुला सेनको नामबाट पनि चिनिन्छ । यिनी पछि अर्का त्रिविक्रम सेन पनि राजा भएका हुनाले यिनलाई त्रिविक्रम सेन प्रथम र पछि राजा हुनेलाई त्रिविक्रम सेन द्वितीयको रूपमा मान्नुपर्ने देखिन्छ ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite book|title=सेन वंशावली|author=शंकरमान राजवंशी|page=१५|date=|publisher=|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यी राजा वीर,शूरा एवं महत्त्वाकांक्षी थिए । राजा भएपछि आफ्नो राज्यविस्तार गर्ने क्रममा यिनले गोर्खामाथि आक्रमण गरेका थिए ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book|title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३|author=|page=242|date=|publisher=श्री ५ को सरकार|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यस समय गोर्खामा [[राम शाह]]ले राज्य गरिरहेका थिए र तनहूँको आक्रमणलाई उनले असफल पारिदिएका थिए । यस प्रकार राज्य विस्तार गर्ने विविक्रम सेनको इच्छामा कुठाराघात पर्न गएको थियो ।

=== दामोदर सेन ===
दामोदर सेन वि. सं. १७१० मा तनहूँको राजा भए &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; यिनकै समयमा राजपुरका राजा निःसन्तान भै मरेकाले उक्त राज्यलाई पनि तनहूँमा गाभ्ने काम भएको थियो जसले गर्दा [[तराई]]को समथर भूभाग पनि तनहुँको अधीनमा आएको थियो । यस प्रकार तराईको समथर भूभाग मिसाएर सम्पन्न बनाउने प्रयास गरिएको तापनि उनका भाइहरूबीच एकता कायम हुन नसकेकाले दामोदर सेनको समयमा तनहुँ राज्य टुक्रिने सम्भावना देखा परेको थियो ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; तर पछि दिग्विजय सेनले तनहूँलाई टुक्रिनबाट बचाएका थिए । दामोदर सेनको समयमा लेखिएको एक पत्रमा 'म श्राग्दी वेनी' को उल्लेख गरिएकोर वेनी तत्कालीन [[पर्वत राज्य]]को राजधानी भएकाले दामोदर सेन र पर्वतका तत्कालीन राजा मलेवमबीच राजनीतिक साँठगाँठ थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=पर्वतको ऐतिहासिक रुपरेखा|author=टेकबहादुर श्रेष्ठ|page=७|date=२०४२|publisher=ने. तथा ए.ऋ.के.|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt;

=== दिग्विजय सेन ===
दामोदर सेनपछि राजा भएका दिग्विजय सेनले [[गृहयुद्ध|गृह कलह]]लाई साम्य पारी विभाजित हुनबाट रोकेका थिए ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; यी राजाको समयमा [[मुगल साम्राज्य|मुगल वादशाह]] [[औरङ्गजेब|औरगंजेब]]को ध्यान पहाडी भागतर्फ आकर्षित भएको थियो। यस प्रकारले मुगल वादशाहको आकर्षणबाट अन्य राज्यहरू सतर्क भएका थिए । तर पनि तनहूँलाई आफ्नो कूटनीतिक चालबाजीमा फँसाउन मुगल बादशाह सफल भए । तनहुँका दिग्विजय सेनलाई 'राजा' को उपाधि प्रदान गर्नुका साथै मुगलको जागिरदारकै रूपमा राख्न औरगंजेव सफल भएका थिए । यस प्रकार उपाधि दिनुका साथै तनहुँको दक्षिणी भूभागमाथि मुगलहरूले अधिकार जमाइसकेका थिए । तनहूँको मुगल बादशाहसंगको यस प्रकारको साँठगाँठले गर्दा अरू राज्यहरू डराएका थिए । किनभने मित्रता गाँस्ने निहूँमा मुगल बादशाहले सम्पूर्ण पहाडी क्षेत्रलाई लिन सक्दथे । यस्तो स्थितिमा तनहूँका अरु छिमेकी राज्यहरूसंग सम्बन्ध बिग्रने सम्भावना देखियो । यस समयमा गोर्खामा [[पृथ्वीपति शाह]] र लमजुङ्गमा केहरीनारायण शाहले राज्य गरिरहेका थिए ।अतः तनहुँका राजा दिग्विजय सेनले गोर्खा र लमजुङ्गसंग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरेर मित्रता दरिलो बनाउनेप्रयास गरेका थिए &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; जस अनुसार आफ्ना दुई बहिनीहरूको विवाह गोर्खाका राजकुमार [[वीरभद्र शाह]]संग गरिदिएका थिए भने आफ्नो छोराको विवाह [[लमजुङ राज्य|लमजुङ्गका राजा]]को छोरीसंग गरिदिएका थिए । यस प्रकार लमजुङ्ग र गोर्खाका अतिरिक्त वरपरका अन्य छिमेकी राज्यहरूसंग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्न पनि दिग्विजय सेन सफल भएका थिए । 

=== कामराज दत्त सेन ===
दिग्विजय सेनपछि राजा भएका कामराज दत्तसेनको समयमा गोर्खा, लमजुङ्ग र [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]संग पनि तनहूँको सम्बन्ध स्थापित हुन पुगेको थियो । &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; वि. सं.१७८२-८३ तिर [[ललितपुर राज्य|ललितपुर]] र [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]]बीच भएको झगडामा गोर्खाले झैं न तनहुँले पनि भादगाउँलाई नै सहयोग गरेको थियो र ललितपुरको लामीडाँडा नामक संयुक्त रूपबाट दुवैले प्राप्त गरेका थिए ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; तर तनहुँले पछि लामिडाँडामाथि एकाधिकार जमाएकाले तनहूँ र गोर्खाको सम्बन्धमा केही धमिलोपन देखिन पुगेको थियो । मल्लिका आफ्नो माइत तनहूँमा आएकै समयमा रानीवतीले गोर्खाली युवराज [[नरभूपाल शाह]]को जन्म दिएकीथिइन् र तनहुँले केही समय दुवै आमा छोरालाई गोर्खा पठाउन इन्कार गरेको थियो । यसले गर्दा पनि दुवै राज्यका बीच सम्बन्ध बिग्रन गएको थियो । तर पछि यो समस्याको समाधान गुरु गौरेश्वरको सहायताबाट गरिएको थियो र बिग्रने आँटेको सम्बन्धमा सुधार ल्याउने काम भएको थियो । यिनै राजाको समयमा रामनगर तल-हट्टीको जमिन्दारी तनहुँले प्राप्त गरेको थियो । यसरी तनहुँले आर्जन गरेको प्रतिष्ठाबाट प्रभावित भएर गोर्खा -गोर्खाले तनहूँसँग मित्रता बढाउन पुगेको थियो भनेआड पाएर तनहुँले ललितपुरसंग ललितपुरसंग जोगीमाराको माग गरेको थियो र नदिएमा बल प्रयोग गरेर लिने धम्की समेत दिएको थियो र तनहूँसँग शत्रुता बढाउनु उपयुक्त नदेखी ललितपुरका राजा [[बिष्णु मल्ल|विष्णु मल्ल]]ले उक्त ठाउँ तनहूँ-लाई दिएका थिए । &lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी भाग १|author=बाबुराम आचार्य|page=९९|date=बि.सं २०४०|publisher=श्री ५ को सरकार|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt;

=== त्रिविक्रम सेन द्वितीय ===
कामराज दत्त सेनपछि राजा हुन पुगेका त्रिविक्रमसेन द्वितीय &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; को शासनकालमा अनेकौं घटनाहरूले भरि भराउ हुन पुगेको छ । [[नेपाल अधिराज्य|गोर्खा]]का राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] समकालीन भएका त्रिविक्रम सेनले आफ्नो कालमा एउटा वंशावली पनि लेख्न लगाएका थिए । लामीडाँडा माथि तनहुँको एकाधिकारलाई स्वीकार्ने पक्षमा गोर्खा थिएन । अत: श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले उक्त क्षेत्रको माग गरे तर पनि तनहुँले लामीडाँडा गोर्खालाई दिन मञ्जुर गरेन । त्यसैले पृथ्वीनारायण शाहले कूटनीति प्रयोग गरेर तनहूँबाट लामीडाँडा लिने विचार गरे । [[नरभूपाल शाह]] र त्रिविक्रम सेनका गुरु एउटै व्यक्ति थिए । गौरेश्वर नाम गरेका यी राजगुरु काशीमा गएर बसेका थिए । श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले यिनै राज-गुरुको माध्यमबाट आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्ने विचार गरी काशीबाट सरसामान झिकाएर तनहँसँग मित्रता कायम गराइदिन विनम्र अनुरोध गरे । &lt;ref&gt;{{cite book|title=नेपालको ऐतिहासिक विवेचना|author=ढुण्डीराज भण्डारी|page=१७८-१७९|date=बि.सं २००८|publisher=कृष्णकुमारी वाराणसी|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; गोर्खाको प्रस्ताव प्रति शङ्का लागे तापनि गुरुको विशेष आग्रहले गर्दा त्रिविक्रम सेन पनि मञ्जुर भए । यसै अनुरूप ज्यामिरघाटमा दुवै राजाहरूबीच विना हातहतियार भेटघाट हुने कार्यक्रम निश्चित गरियो । श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले निश्चितदिनभन्दा अगाडि नै भेटघाट गर्ने स्थानको नदी किनारको बालुवामा हातहतियार लुकाउन लगाएका थिए । तोकिएकोदिन दुवै राजाहरू उक्त स्थानमा गए र वार्ता शुरू गरे । यसै समयमा श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको इशारा पाउना साथ उनका अङ्गरक्षकहरूले बालुवा मुनि लुकाइ-राखेको हातहतियार झिकी एकाएक त्रिविक्रम सेन उपर जाइलागे र नुवाकोटमा बन्दी बनाए । साथै लामीडाँडा-माथि पनि अधिकार जमाए ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; केही समयपछि वन्धन मुक्त गरिएको भए तापनि तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनको गोर्खाप्रति सधैं नराम्रो धारणा मात्रै रहन गयो ।   

यस प्रकार तनहूँका राजालाई सजायँ दिनु पर्ने के कारण थियो ? भन्ने बारेमा इतिहासकार [[सूर्यविक्रम ज्ञवाली]]ले उल्लेख गरेका विभिन्न मतहरूको उल्लेख गरेका छन् &lt;ref&gt;{{cite book|title=पृथ्वीनारायण शाह|author=सूर्यविक्रम ज्ञवाली|page=१८|date=बि.सं २०३३|publisher=नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यीनै धारणा मध्ये श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहकी भितीनी रानी काशीबासकोनिमित्त जान लाग्दा बाटोमा पर्ने देवघाट नेर डोलीको झंगात उघारी त्रिविक्रम सेनले हेरेका थिए । यस घटनाले आफ्नो अपमान भएको ठानी तनहूँका राजासंग बदला लिन उसलाई यस्तो सजायँ दिइएको थियो ।   

यसै गरी अर्को तर्क अनुसार विदेशी केपुचीन पादरीहरूसंग त्रिविक्रम सेनको सम्पर्क थियो र ट्रनकीलो नामक पादरीले १७५६ ई. मा तनहूँ गँ धर्मसम्बन्धी पुस्तकहरू दिएका थिए । यस प्रकार धर्म प्रचार गर्ने छूट दिएपछि त्यसको प्रभाव गोर्खामा पनि पर्न सक्थ्यो र राजनीतिक अस्तित्वलाई नै खत्तम गरिदिन सक्थे । त्यसैले श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले धारणा अनुसार सजायँ दिएका थिए । यसै गरी अर्को आफू विजय अभियानको सिलसिलामा चौबीसे राज्यहरूबाट कुनै आक्रमण नहोस् भन्ने श्री ५ पृथ्वीनारायण शाह चाहन्थे । अतः तनहुँलाई सजायँ  दिएर अन्य चौबीसे शक्तिलाई पनि पाठ पढाउन यस प्रकारको सजायँ दिएका थिए । सिन्हान चोकको युद्धमा चौबीसे राज्यहरू संयुक्त भै ई. १७५५ मा गोर्खाली विरुद्ध लडेका थिए । त्यसैले चौबीसेहरूलाई सङ्गठित हुन नदिन -श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले यस प्रकारको कूटनीति खेलेका थिए । लामीडाँडामाथि पनि गोर्खाली अधिकार राख्न चाहने श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले तनहूँको गोर्खा विरोधी प्रवृत्तिलाई रोक्न नै यस प्रकारको पाठ पढाएका थिए जसले गर्दा सम्पूर्ण चौबीसेहरूलाई पनि गोर्खादेखि सतर्क रहने चेतावनी मिलेको थियो । श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले अपनाएको नीतिको शिकार बनेका त्रिविक्रम सेनले गोर्खासंग बदला लिने कार्यमा सधैं आफू-लाई सक्रिय बनाइराखे तापनि उनको प्रयास सफल हुन सकेन । यीनै राजाको समयमा नारायण पण्डित नामक ब्राह्मणलाई [[चुँदी खोला|चुदी खोला]]को वाङ्गीरह वरिपरिको जग्गा विर्ता दिइएको वि. सं. १८०९ को स्याहामोहर पनि पुगेका थिए र पछि पाल्पा र पर्वतको सहायताबाट आफ्नोप्राप्त भएको छ । यो अभिलेख हाल धरमपानीका कृष्ण गुमेको राज्य फिर्ता ल्याएका थिए । गोर्खामा।भएकोराज पाण्डेसंग सुरक्षित रहेको छ ।

=== कामारीदत्त सेन ===
वि. सं. १८२५ मा बाबुको मृत्युपछि यिनी राजा भएका थिए । &lt;ref&gt;{{cite book|title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३|author=|page=246|date=|publisher=श्री ५ को सरकार|isbn=|url=}}&lt;/ref&gt; यस समयमा गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा जोडतोडका साथ एकीकरण अभियान सञ्चालित थियो र उपत्यकामाथि विजय गर्दै थिए । श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहका भाइ [[शुरप्रताप शाह]] भादगाउँ विजयपछि दाजुसंग खटपट गरीतनहूँमा गएर बसेका थिए । यस प्रकार आफ्नो भाइ शत्रु राज्यमा शरणार्थी भएर बसेको कुरा श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहलाई मन नपर्नु स्वाभाविकै थियो । अतः सन् १७७१ मा तनहूँमाथि आक्रमण गरी छाङ्ग, मनपाङ्ग, दुरुङचुङ आदि ठाउँहरूमाथि विजय प्राप्त गरेर राजधानी सुरलाई पनि घेरा दिएका थिए ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; यस प्रकार गोर्खाली प्राक्रमण भएकाले तनहुँका राजा डराएर ग्रात्महत्या गर्न पुगेका थिए। यसपछि तनहूँका राजाका भाइ हरकुमार दत्त सेनले गोर्खासंग मित्रता गाँसेर आफैँले शासन सञ्चालन गर्न थालेका थिए ।  

=== हरकुमार दत्त सेन ===
चौबीसे राज्य तनहूँका अन्तिम राजाको रूपमा हरकुमार दत्त सेन देखिन्छन्। वि. सं. १८३५ मा यिन राजाको पालामा तनहूँमाथि गोर्खाली प्राक्रमण यस आक्रमणबाट हार खाई उनी [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]मा शरण लिन पुगेका थिए र पछि पाल्पा र पर्वतको सहायताबाट आफ्नो गुमेको राज्य फिर्ता ल्याएका थिए. गोरखामा भएको  गृह कलहबाट फाइदा उठाएर चौबीसे राज्यहरू सङ्गठित भै गोर्खालाई कमजोर बनाउने प्रयासमा लागेका थिए । तर पनि [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले धैर्यतापूर्वक चौबीसे राज्यहरू-को शक्तिलाई असफल पारिदिएकी थिइन् । तनहूँबाट बढी खतरा हुने देखी सबैभन्दा पहिले तनहुँलाई कमजोर बनाउने विचार गरिन् र फौज पठाएर श्राक्रमण गर्ने आदेश दिइन्। यसरी गोर्खाली आक्रमण भएपछि तनहूँका राजा हरकुमार दत्त सेन डराएर भागी [[लमजुङ राज्य|लमजुङ्ग]] पुगे र तनहुँलाई सदाको लागि नेपालमा गाभियो । केही समयपछि लमजुङ्गमा पनि गोर्खाली प्राक्रमण भएकाले लमजुङ्ग तनहुँका दुवै राजाहरू भागेर [[रामनगर, नवलपरासी|रामनगर]] पुगेका थिए । यसरी तनहुँ वि. सं. १८४० मा आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व-लाई गुमाउन बाध्य भएको थियो । राजासंग रामनगरको राजपरिवार र नेपालको राजपरिवारबीच पछि गएर वैवाहिक सम्बन्ध कायम भएको पाइन्छ। नेपालका राजा रणबहादुर शाहकी छोरी लक्ष्मीदेवीको विवाह तेज प्रताप सेन नामक रामनगरका भएको थियो र दाइजो स्वरूप प्रशस्त जमीन पनि दिइएको थियो। तनहुँको निष्कासित राजपरिवारकी रानीलक्ष्मीकुमारी देवीको एउटा आज्ञापत्र प्राप्त भएकी हुनाले लक्ष्मीदेवी र लक्ष्मीकुमारी देवी एउटै व्यक्ति तनहुँका दुवै राजाहरू भागेर रामनगर पुगेका थिए । यसरी तनहुँ वि. सं. १८४० मा आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्वलाई गुमाउन बाध्य भएको थियो । राजासंग रामनगरको राजपरिवार र नेपालको राजपरिवार-बीच पछि गएर वैवाहिक सम्बन्ध कायम भएको पाइन्छ । नेपालका राजा रणबहादुर शाहकी छोरी लक्ष्मी देवीको विवाह तेज प्रताप सेन नामक रामनगरका भएको थियो र दाइजो स्वरूप प्रशस्त जमीन पनि दिइएको थियो । तनहुँको निष्कासित राजपरिवारकी रानीलक्ष्मीकुमारी देवीको एउटा आज्ञापत्र प्राप्त भएकी हुनाले  लक्ष्मीदेवी र लक्ष्मीकुमारी देवी एउटै व्यक्ति नै थिइन् भन्ने अनुमान गरिन्छ।  

== बाह्य सम्बन्ध ==
[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसी राज्य]] तनहूँ नेपालमा विलय हुनु अगाडी सम्म एक शक्तिशाली राज्यको रुपमा रहेको थियो। उपत्यकाका [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] हरू देखि लिएर भारतका [[मुगल साम्राज्य|मुगल बादशाह]] हरू र केपुचीं पादरी संग समेत सम्बन्ध कायम गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== कला/ संस्कृति ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]
{{तनहूँ राज्य}}</text>
      <sha1>7fps8z1ossbwv43uswe9c4d66fc5huv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गिनी राष्ट्रिय फुटबल टोली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100153</id>
    <revision>
      <id>1369342</id>
      <parentid>1013466</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4575" sha1="fpwihmouryrc3kzg54p4yhbr4ctqq8r" xml:space="preserve">{{About|पुरुष टिम|महिला टिम|गिनी महिला राष्ट्रिय फुटबल टिम}}
{{Infobox national football team
| Name               = गिनी
| Nickname           = ''Syli Nationale'' &lt;br&gt; (National Elephants)
| Badge              =
| Badge_size         = 180px
| Association        = [[गिनी फुटबल सङ्घ]]
| Sub-confederation  = [[पश्चिम अफ्रिकी फुटबल सङ्घ]] (पश्चिम अफ्रिका)
| Confederation      = [[अफ्रिकी फुटबल सङ्घ]] (अफ्रिका)
| Coach              = [[पल पट]]
| Asst Manager       =
| Captain            = [[Naby Keïta]]
| Most caps          = [[Pascal Feindouno]] (९३)
| Top scorer         = [[Pascal Feindouno]] (३०)
| Home Stadium       = [[Stade du 28 Septembre]] 
| FIFA Trigramme     = GUI
| FIFA Rank          = {{Nft rank|६५|up|२|date=२० सेप्टेम्बर २०१८}}
| FIFA max           = २२
| FIFA max date      = अगस्ट २००६, जनवरी २००७
| FIFA min           = १२३
| FIFA min date      = मे २००३
| Elo Rank           = {{Nft rank|९३|steady|date=२० अगस्ट २०१८}} &lt;!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no &quot;releases&quot; from which a team can go up or down in ranking --&gt;
| Elo max            = २३
| Elo max date       = १९७७
| Elo min            = १२५
| Elo min date       = जून १९९६

| pattern_sh1        = 
| pattern_la1        = _penafiel1718h
| pattern_ra1        = _penafiel1718h
| pattern_b1         = _penafiel1718h
| pattern_so1        = 
| leftarm1           = FF0000
| body1              = FF0000
| rightarm1          = FF0000
| shorts1            = FFFF00
| socks1             = 008040
| pattern_sh2        = 
| pattern_la2        = _duchere1718h
| pattern_b2         = _duchere1718h
| pattern_ra2        = _duchere1718h
| leftarm2           = FFFF00
| body2              = FFFF00
| rightarm2          = FFFF00
| shorts2            = FF0000
| socks2             = FFFF00

| First game         = {{fb|TOG}} २–१ {{fb-rt|GUI}}  &lt;br&gt; (टोगो; ९ मे १९६२)
| Largest win        = {{fb|GUI}} १४–० {{fb-rt|MTN|1959}} &lt;br&gt; (गिनी; २० मे १९७२)
| Largest loss       = {{flagicon|ZAI}} [[प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो राष्ट्रिय फुटबल टोली|झैर]] ६–० {{fb-rt|GUI}} &lt;br&gt; ([[झैर]]; २ जुलाई १९७२)
| Regional name      = [[अफ्रिकी राष्ट्र कप]]
| Regional cup apps  = ११
| Regional cup first = [[१९७० अफ्रिकी राष्ट्र कप|१९७०]]
| Regional cup best  = उप-बिजेता, [[१९७६ अफ्रिकी राष्ट्र कप|१९७६]]
}}
'''गिनी राष्ट्रिय फुटबल टिम''' अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगितामा [[गिनी]]को प्रतिनिधित्व गर्ने पुरुष फुटबल टिम हो । यो गिनीमा फुटबलको लागि शासकीय निकाय गिनी फुटबल संघको नियन्त्रणमा रहेकोे छ । यो [[फिफा]] र [[अफ्रिकी फुटबल सङ्घ]]को सदस्य राष्ट्र हो ।&lt;ref name=&quot;rsssf-internationals&quot;&gt;{{cite web | url=http://rsssf.com/tablesg/guinea-intres.html | title=गिनी&amp;nbsp;– खेलेका अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरूको सुची | publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | accessdate=1 February 2012}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Guinea national football team}}
*[http://www.guineefoot.info आधिकारिक वेबसाइट]
*[http://www.foot224.net फुट २२२] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516164558/http://www.foot224.net/ |date=2018-05-16 }}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय फुटबल टोलीहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>fpwihmouryrc3kzg54p4yhbr4ctqq8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जेफ हार्डी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100489</id>
    <revision>
      <id>1369353</id>
      <parentid>1333648</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34628" sha1="7v0zwyqhcbwx5nnak5xdp1o168mrlsr" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = जेफ हार्डी
| image              = Jeff Hardy Raw Tag Team Champion.jpg
| caption            = मे २०१७ मा हार्डी र ट्याग टिम उपाधिको साथ
| birth_name         = जेफ्री निरो हार्डी
| birth_date         = {{birth date and age|1977|8|31}}&lt;ref name=&quot;slam&quot;/&gt;
| birth_place        = उत्तर क्यारोलिना, संयुक्त राज्य अमेरिका &lt;ref name=&quot;TNA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tnawrestling.com/roster/Wrestler-Roster/item/1814-jeff-hardy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517095851/http://www.tnawrestling.com/roster/Wrestler-Roster/item/1814-jeff-hardy|title=TNA Wrestling profile|archivedate=May 17, 2011|accessdate=March 10, 2010|publisher=Total Nonstop Action Wrestling}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517095851/http://www.tnawrestling.com/roster/Wrestler-Roster/item/1814-jeff-hardy |date=May 17, 2011 }}&lt;/ref&gt;
| spouse             = {{marriage|बेथ ब्रिट|2011}}
| children           = २
| relatives          = [[म्याट हार्डी]] (दाजु)&lt;br&gt;रेबी स्काई (भाउजू)
| module             = {{Infobox professional wrestler|child=yes
|names       = ब्रदर निरो&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://prowrestling.net/site/2016/07/22/721-moores-tna-impact-wrestling-review-lashley-vs-eddie-edwards-in-six-sides-of-steel-for-the-tna-championship-and-the-x-division-championship-the-bound-for-glory-playoffs-begin-maria-gives-a/|title=7/21 Moore's TNA Impact Wrestling Review|accessdate=July 26, 2016|work=ProWrestling.net|date=July 22, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/tna-results/tna-impact-wrestling-results-total-nonstop-deletion-226601|title=TNA Impact Wrestling Results: Total Nonstop Deletion|work=Wrestling Observer Newsletter|first=Dave|last=Bath|date=December 15, 2016|accessdate=May 15, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''जेफ हार्डी'''&lt;ref name=&quot;wwe&quot;/&gt;&lt;br&gt;विलो&lt;ref name=&quot;slam&quot;/&gt;&lt;br&gt;किथ डेभिस&lt;ref&gt;{{Citation|last=WWE|title=Razor Ramon vs. Jeff Hardy: Raw, June 6, 1994|date=March 27, 2013|url=https://youtube.com/watch?v=PriSho0xq0o|accessdate=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;विल्डो जेन्क्स&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Blu Brothers vs. Wildo and Ingus Jynx: Superstars, 1995|url=https://youtube.com/watch?v=UgvIJ5MGHv8|accessdate=May 15, 2019}}&lt;/ref&gt;
|height      = ६ फिट १ इन्च&lt;ref name=&quot;WWE&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/jeff-hardy|title=Jeff Hardy Bio|publisher=WWE}}&lt;/ref&gt;
|weight      = २२५ पाउन्ड&lt;ref name=&quot;WWE&quot;/&gt;
|billed      = '''क्यामेरुन, उत्तर।क्यारोलिना'''&lt;ref name=&quot;wwe&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=lScPvBHZNak|title=Slammiversary 2004: AJ Styles vs. Jeff Hardy|work=Impact Wrestling|date=May 19, 2008|accessdate=May 29, 2020}}&lt;/ref&gt;
|trainer     = दोरी फङ्क जुनियर&lt;ref name=&quot;wwe&quot;/&gt;&lt;br/&gt;माइकल हेज&lt;ref name=&quot;wwe&quot;/&gt;
|debut       = सन् १९९४&lt;ref name=&quot;slam&quot;/&gt;
}}
| module2            = {{Infobox musical artist|embed=yes
|instrument      = स्वर, गितार, पियानो
|background      = solo_singer
|genre           = रक सङ्गीत, इन्डी सङ्गीत
|years_active    = सन् १९९३–हाल 
|label           = इम्प्याक्ट रेस्लिङ सङ्गीत
|associated_acts = पेरोक्सह्वाइ?जेन
}}
}}

'''जेफ नेरो हार्डी''' (जन्म: ३१ अगस्ट १९७७) एक अमेरिकी व्यावसायिक कुस्ती खेलाडी, गायक, गीतकार, सङ्गीतकार तथा अभिनेता हुन्। हाल उनी डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउनमा कार्यरत छन् जहाँ उनी '''जेफ हार्डी'''को नामले कुस्ती खेल्दछन्। &lt;ref name=&quot;slam&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/jeffhardy.html|title=Jeff Hardy|accessdate=October 8, 2007|work=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oww&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/j/jeff-hardy.html|title=Online World of Wrestling: Jeff Hardy|accessdate=October 8, 2007|publisher=Online World of Wrestling}}&lt;/ref&gt;

जेफ हार्डी डब्ल्यूडब्ल्यूईका निकै अनुभवी तथा उत्कृष्ट कुस्ती खेलाडी मध्ये एक मानिन्छन्। हार्डीले व्यावसायिक कुस्ती खेलको सुरुवात गरेपछि उनले टोटल नन स्टप एक्सन रेस्लिङ, रिङ अफ अनर, स्वतन्त्रता सर्किट, डब्ल्यूडब्ल्यूई जस्ता कुस्ती सङ्घहरूमा कुस्ती खेलिसकेका छन् भने उनी हाल डब्ल्यूडब्ल्यूईमा कार्यरत छन्। सानै उमेरदेखि कुस्ती खेल्न सुरु गरेका हार्डीले उनका दाजु म्याट हार्डीसँग ओमेगा रेस्लिङमा कुस्ती खेल्न सुरु गरेका थिए। सन् १९९४ मा हार्डी दाजुभाइलाई डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा (हाल डब्ल्यूडब्ल्यूई) उनीहरूको प्रतिभाको आधारमा ल्याइएको थियो भने उनीहरूले सन् १९९४ मन डब्ल्यूडब्ल्यूएफसँगको ४ वर्षे सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए। हार्डी दाजुभाइको कट्टर कुस्ती खेलका कारण उनीहरू चर्चित बनेका थिए भने खासगरी उनीहरूको मेच, सिँढी र टेबुल कुस्ती खेलहरूमा सहभागिता जनाउने गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;digest&quot;&gt;{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_3/ai_80302525/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040903114134/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_3/ai_80302525|url-status=dead|archivedate=September 3, 2004|title=Flying to the top: the Hardy Boyz used hard work, dedication, and passion to become a premier WWF tag team|date=December 1999|last=Varsallone|first=Jim|accessdate=June 4, 2007|publisher=Wrestling Digest}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060319001457/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_3/ai_80302525/print |date=March 19, 2006 }}&lt;/ref&gt; कुस्ती खेलाडी लिटासँगको सहकार्यमा उनीहरूकले आफ्नो कुस्ती टोलीको नाम टिम एक्सट्रिम राखेका थिए। जेफ हार्डी र दाजु म्याट हार्डीले सुरुदेखिनै टोलीको रूपमा कुस्ती खेलेका कारण उनीहरूले हालसम्म डब्ल्यूडब्ल्यूई र टिएनएमा गरी कुल १२ पटक ट्याग टिम उपाधि जित्न सफल भएका छन्। म्याट र जेफको जोडीलाई हाल पनि टिम एक्सट्रिमको उपामा दिइन्छ भने उनीहरूको टोलीको नाम द हार्डी ब्वाइज हो।

हार्डीले उनको दाजु म्याटसँगको ट्याग टिम कुस्ती खेल सँगसँगै एकल प्रतिस्पर्धाहरूमा पनि लामो समयदेखि ख्याति कमाउँदै आएका छन्। सन् २००८ डिसेम्बर १४ का दिन आयोजित आर्मेजडन नामक एक वार्षिक कुस्ती कार्यक्रममा हार्डीले एकै खेलमा ट्रिपल एच र एजलाई पराजित गर्दै पहिलोपटक डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि जित्न सफल भएका थिए। हार्डीले यसबाहेक ६ पटक विश्व उपाधिहरू जित्न सफल भएका छन् जहाँ उनले १ डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि, २ डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट उपाधि र ३ पटक टिएनए विश्व ह्याभिवेट उपाधि सामेल छन्। हार्डीले विश्व उपाधि बाहेक ५ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई अन्तरमहादेशीय उपाधि, ३ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई हार्डकोर उपाधि र १-१ पटक संयुक्त राज्य र डब्ल्यूडब्ल्यूई युरोपेली लाइट ह्याभिवेट उपाधि जितेका छन्। हार्डीले डब्ल्यूडब्ल्यूईमा १८औँ ट्रिपल क्राउन उपाधि र ९औँ ग्रान्ड स्लाम उपाधि जित्न सफल भएका थिए भने उनीले हालसम्म डब्ल्यूडब्ल्यूई, रिङ अफ अनर, टोटल नन स्टप एक्सन रेस्लिङमा गरी कुल २९ उपाधिहरू जित्न सफल भएका छन्। 

हार्डी डब्ल्यूडब्ल्यूई र सम्पूर्ण कुस्ती जगत बाहिर एक सङ्गीतकार हुन् भने उनी विभिन्न समयहरूमा चित्रकला, मोटोक्रस र अन्य कार्यहरूमा संलग्न भएका थिए। हार्डी पेरोक्सह्वाई?जेन नामक एक साङ्गीतिक समूहका सङ्गीतिकार पनि हुन् भने उक्त साङ्गीतिक समूहले ३ साङ्गीतिक सङ्गालोहरू।बजारमा सार्वजनिक गरिसकेको छ। सन् २००३ मा हार्डी दाजुभाइले द हार्डी ब्वाइज नामक एक आत्मकथा लेखेका थिए भने उनीहरूद्वारा रचित उक्त पुस्तकले अमेरिकाको न्युयोर्क अधिक बिक्री हुन सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Hardy Boyz |url=https://www.nytimes.com/2003/04/06/books/best-sellers-april-6-2003.html |newspaper=The New York Times|date=April 6, 2003 }}&lt;/ref&gt;

== बाल्यकाल ==

हार्डीको जन्म सन् १९७७ अगस्ट ३१ का दिन संयुक्त राज्य अमेरिकाको उत्तर क्यारोलिनामा भएको थियो। उनी गिलबर्ट र रूबी हार्डीको सन्तान तथा कुस्ती खेलाडी म्याट हार्डीका भाइ हुन्।&lt;ref name=&quot;wwe&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wwe.com/superstars/jeffhardy |title=Jeff Hardy bio |accessdate=June 25, 2008 |publisher=World Wrestling Entertainment |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jL4Fhltr?url=http://www.wwe.com/superstars/smackdown/jeffhardy/bio/ |archivedate=August 27, 2009 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;space&quot;&gt;{{cite web|url=http://collect.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&amp;friendID=152686889&amp;blogID=225048911&amp;Mytoken=6E547422-C607-4D0F-8E71B824191D321D34687857 |title=My first official blog thingy... &quot;Who Am I?&quot; |date=February 2, 2007 |last=Hardy |first=Matt |accessdate=March 17, 2007 |publisher=MySpace |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928201619/http://collect.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&amp;friendID=152686889&amp;blogID=225048911&amp;Mytoken=6E547422-C607-4D0F-8E71B824191D321D34687857 |archivedate=September 28, 2011 }}&lt;/ref&gt; सन् १९८६ मा हार्डी मात्र ९ वर्षको छँदा उनकी आमाको क्यान्सरका कारण मृत्यु भएको थियो। सानै उमेरदेखि खेलकुदमा रुचि राख्ने हार्डीले १२ वर्षको उमेरमा मोटोक्रस खेल खेल्न सुरु गरेका थिए भने १३ वर्षको उमेरमा उनी यामाहा वाइजेट-८० नामक एक मोटरसाइकल प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;rumours suck&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.canoe.ca/Slam/Wrestling/2003/04/20/69455.html|title=Rumours 'suck' for Jeff Hardy|date=April 20, 2003|last=Baines|first=Tim|accessdate=September 28, 2008|work=Slam! Sports|publisher=Canadian Online Explorer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Instagram&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BzMW6j_H752/|date=June 30, 2019|title=Jeff Hardy|accessdate=June 30, 2019|work=Jeff Hardy|publisher=Jeff Hardy}}&lt;/ref&gt; उनी नौ कक्षामा छँदा उनले मोटरसाइकल दौडको एक प्रतियोगितामा सहभागिता जनाएका थिए। हार्डीले सानै उमेरदेखि बास्केटबल खेल पनि खेल्ने गरेका थिए तर मोटरसाइकलबाट लडेर दुर्घटना भएपश्चात् उनको पाखुरामा चोट लागेका कारण उनी बास्केटबल खेल्न असमर्थ बनेका थिए।&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 45.&lt;/ref&gt; उच्च विद्यालयहरूमा उनले फुटबल खेलहरू खेल्ने गरेका थिए भने उनी त्यतिबेला एक अपरिपक्व कुस्ती खेलाडीको रूपमा कुस्ती खेल जीवनको सुरुवात गरेका थिए। फुटबल र कुस्ती प्रति चाख राख्ने हार्डीले अन्ततः फुटबललाई त्यागी कुस्ती रोजेका थिए भने मात्र १५ वर्षको उमेरमा उनी कुस्ती क्षेत्रमा भित्रिसकेका थिए। विद्यालयमा छँदा उनलाई मनपर्ने विषयहरू कला र संयुक्त राज्य अमेरिकाको इतिहास थियो।&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 9.&lt;/ref&gt;

== व्यावसायिक कुस्ती खेलजीवन ==

== व्यक्तिगत जीवन ==

सन् १९९९ मा हार्डी ब्वाइजले पहिलो डब्ल्यूडब्ल्यूएफ ट्याग टिम उपाधि जितेको छोटो समयमा जेफ र उनको प्रेमिमा बेथ ब्रिटको भेट भएको थियो।&lt;ref name=&quot;superstar ink&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/superstarink/articles/jeffhardy|title=Jeff Hardy's roots|date=October 11, 2007|last=ZeiglerPersonal tools [[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt; हार्डी दाजुभाइ दक्षिणी पाइन्स, उत्तर क्यारोलिनाको एक क्लबका जेफ र बेथको भेट भएको थियो।&lt;ref name=&quot;page130&quot;&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 130.&lt;/ref&gt; सन् २००८ मार्च १५ का दिन हार्डीको घर आग्लागीबाट ध्वस्त भएको सूचना आएको थियो भने त्यससमय हार्डी र उनको प्रेमिका घरमा नभएका कारण हार्डीको कुकुर ज्याकको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 131.&lt;/ref&gt; 
सन् २००८ को अक्टोबर महिनामा हार्डीले सोही स्थानमा घर बनाएका थियो भने घर निर्माणको काम सन् २००९ को जनवरीमा समाप्त भएको थियो।&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 18.&lt;/ref&gt; 
सन् २०१० को अगस्टमा हार्डीले उनको प्रेमिका गर्भवती भएको घोषणा गरेका थिए भने सन् २०१० अक्टोबर १९ का दिन दम्पतीको पहिरो सन्तानको रूपमा रुबी क्लेयरको जन्म भएको थियो।&lt;ref name=&quot;page102&quot;&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 102.&lt;/ref&gt; सन् २०१५ डिसेम्बर ३१ का दिन दम्पतीको दोस्रो सन्तानको रूपमा छोरी निरा हार्डीको जन्म भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1281239129 |title=Video: Jeff Hardy says he is an expecting father |date=August 7, 2010 |last=Gerweck |first=Steve |accessdate=August 7, 2010 |publisher=WrestleView |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925011701/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1281239129 |archivedate=September 25, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/_9wVWkEu2N/|title=Instagram|author=|date=|accessdate=January 19, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1288272723 |title=Jeff Hardy is a new daddy |date=October 28, 2010 |last=Gerweck |first=Steve |accessdate=October 28, 2010 |publisher=WrestleView |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031082725/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1288272723 |archivedate=October 31, 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Meltzer|first=Dave|authorlink=Dave Meltzer|date=November 8, 2010|title=Wrestling Observer Newsletter Nov. 8th 2010|periodical=Wrestling Observer Newsletter|location=Campbell, CA|page=41|issn=1083-9593|quote=}}&lt;/ref&gt; सन् २०११ मार्च ९ का दिन हार्डीले ब्रिटसँग विवहा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1299733552 |title=TNA star marries long-time girlfriend |date=March 10, 2011 |last=Martin |first=Adam |accessdate=March 10, 2011 |publisher=WrestleView |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110313012221/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1299733552 |archivedate=March 13, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wrestlinginc.com/wi/news/2016/1001/617996/final-bound-for-gold-participant-revealed/ |title=Jeff Hardy creates JeffyHarybrand.com store|last=Giri |first=Raj |date=October 1, 2016 |access-date=October 1, 2016}}&lt;/ref&gt;

== अन्य सञ्चार माध्यमहरू ==

हार्डी पहिलोपटक सन् १९९९ फेब्रुअरी ७ का दिन दयाट सेभेन्टिज सोज नामक एक कार्यक्रममा दाजु म्याट हार्डीको सथमा उपस्थित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://that70scentral.com/1-15 |title=That Wrestling Show |accessdate=February 5, 2008 |publisher=That 70's Central |quote=Jeff HARDY as Wrestler #2 (uncredited) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080201074032/http://that70scentral.com/1-15 |archivedate=February 1, 2008 |url-status= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201074032/http://that70scentral.com/1-15 |date=February 1, 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: p. 93.&lt;/ref&gt; 
त्यसपछि म्याट र जेफ सन् २००१ को सुरुवाती महिनामा टफ इनफ नामक एक कार्यक्रमको प्रमुख अतिथिको रूपमा उपस्थित भएका थिए।&lt;ref&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: pp 187–188.&lt;/ref&gt; सन् २००२ फेब्रुअरी २५ का दिन उनी द फियर फ्याक्टर नामक एक प्रतियोगितामा केही कुस्ती खेलाडीको साथमा देखा परेका थिए जहाँ उनले अन्य ५ कुस्ती खेलाडी विरुद्ध उक्त प्रतियोगितामा भाग लिएका थिए भने उनी उक्त प्रतियोगिताको पहिलो चरणबाट बाहिरिएका थिए।&lt;ref name=&quot;227–229&quot;&gt;[[#HHK2003|Hardy, Hardy, and Krugman]]: pp 227–229.&lt;/ref&gt; हार्डीका दाजुभाइ द हार्डी सो नामक एक वेब कार्यक्रममा पनि सहभागी भएका थिए जहाँ उनको साथमा उनका साथहरू उपस्थित रहेका थिए। सन् २००९ को सेप्टेम्बरमा हार्डीले फक्स २१ नामक स्टुडियोसँगको सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गर्दै एक वास्तविक टेलिभिजन कार्यक्रममा देखा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Hardy-Show-Season-starring-Matt/dp/B000JUD6S4|title=The Hardy Show Season 2 starring Matt &amp; Jeff Hardy (2006)|accessdate=March 23, 2008}}&lt;/ref&gt; सन् २००१ मा हार्डी सहकर्मी लिटासँग रोलिङ स्टोन पत्रिकाको सन् २००१ हल अफ फेममा देखा परेका थिए। सन् २००३ मा म्याट र जेफले मिसेल क्रुगमेनको सहायतामा उनीहरूद्वारा रचित आत्मकथा सार्वजनिक गरेका थिए जुन पुस्तकको नाम द हार्डी ब्वाइज: एक्जिट २ इन्पायर रहेको थियो। &lt;ref name=&quot;reality tv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2009/1252015089.php?style=dark|title=Jeff Hardy signs deal for reality show|date=September 3, 2009|last=Martin|first=Adam|accessdate=September 5, 2009|publisher=WrestleView}}&lt;/ref&gt;

डब्ल्यूडब्ल्यूईको एक अंशको रूपमा, हार्डी डब्ल्यूडब्ल्यूईद्वारा प्रकाशित द हार्डी ब्वाइज: लिप अफ फेट (सन् २००१) र द लेडर म्याच (सन् २००७) नामक छोटो दस्तावेजमा देखा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_July_16/ai_76545825/ |title=World Wrestling Federation Superstar Lita Holds Signing at WWF NY For New Home Video |date=July 16, 2001 |accessdate=November 20, 2008 |publisher=Business Wire |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206001351/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_July_16/ai_76545825 |archivedate=December 6, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060523053816/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_July_16/ai_76545825 |date=May 23, 2006 }}&lt;/ref&gt; टोटल नन स्टप एक्सेल रेस्लिङद्वारा प्रकाशित एनिग्मा: ल बेस्ट अफ जेफ हार्डी (सन् २००५) र प्रो रेस्लिङ्स अल्टिमेट इन्साइडर : द हार्डी ब्वाइज - प्रफ द ब्याकयार्ड टु द बिग टाइम (सन् २००५) मा पनि प्रस्तुत भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Reviews/2008/05/17/5598026.html|title=Retro review: Hardy Boyz memoir surprisingly inspirational|date=May 28, 2008|last=Kamchen|first=Richard|accessdate=September 27, 2008|work=Slam! Sports|publisher=Canadian Online Explorer}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714191402/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Reviews/2008/05/17/5598026.html |date=July 14, 2012 }}&lt;/ref&gt; सन् २००८ अप्रिल २९ का दिन डब्ल्यूडब्ल्यूईले &quot;टुइस्ट अफ फेट&quot;: द म्याट एन्ड जेफ हार्डी स्टोन प्रकाशन गरेको थियो। जहाँ हार्डी दाजुभाइ ओमेगा रेस्लिङ र डब्ल्यूडब्ल्यूईमा खेलेका केही उत्कृष्ट खेलहरू समावेश थिए।&lt;ref name=&quot;twistoffateDVD&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/SlamWrestlingReviews/hardystape-can.html|title=Hardys video an extreme letdown|date=November 8, 2001|last=Waldman|first=Jon|accessdate=September 27, 2008|work=Slam! Sports|publisher=Canadian Online Explorer}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120717042247/http://slam.canoe.ca/SlamWrestlingReviews/hardystape-can.html |date=July 17, 2012 }}&lt;/ref&gt; सन् २००९ मा डब्ल्यूडब्ल्यूईले जेफ हार्डी: माई लाइफ, माई रूल नामक एक डिभिडी सार्वजनिक गरेको थियो। सन् २०११ मा हार्डी डब्ल्यूडब्ल्यूईबाट टिएनएमा सरुवा भएपछि सन् २०१२ मा टोटल नन स्टप एक्सन रेस्लिङले एनिग्मा: द बेस्ट अफ जेफ हार्डीको दोस्रो संस्करण सार्वजनिक गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;twistoffateDVD&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Reviews/2008/05/29/5701156.html|title=Twist of Fate DVD takes split look at Hardyz|date=May 29, 2008|last=Waldman|first=Jon|accessdate=September 27, 2008|work=Slam! Sports|publisher=Canadian Online Explorer}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121206033509/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Reviews/2008/05/29/5701156.html |date=December 6, 2012 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ मा टोटल नन स्टफ एक्सन रेस्लिङले द बेस्ट अफ जेफ हार्डीको तेस्रो संस्करण सार्वजनिक गरेको थियो जहाँ उनीद्वारा खेलिएको केही उत्कृष्ट खेलहरू देखाइएको थियो।&lt;ref name=&quot;mylifemyrulesDVD&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wweshop.com/item/jeff-hardy-my-life-my-rules-dvd/DVD/35-00685|title=Jeff Hardy My Life My Rules DVD|date=November 30, 2009|publisher=World Wrestling Entertainment}}&lt;/ref&gt;

=== भिडिओ खेलहरू ===

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!वर्ष !! शीर्षक
! टिप्पणी
|-
|सन्।१९९९ || ''डब्ल्युडब्ल्युएफ रेसलमेनिया २०००''
|पहिलो भिडिओ खेल
|-
|rowspan=4|सन् २००० || ''डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन!''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2000/01/15/the-official-wwf-smackdown-roster|title=The Official WWF Smackdown Roster|last=Staff|first=I. G. N.|date=January 14, 2000|website=IGN|language=अङ्ग्रेजी|access-date=December 19, 2017}}&lt;/ref&gt;
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युएफ रोयल रम्बल''
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युएफ नो मर्सी''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.giantbomb.com/wwf-no-mercy/3030-11394/characters/|title=WWF No Mercy Characters – Giant Bomb|website=Giant Bomb|language=अङ्ग्रेजी|access-date=December 19, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052809/https://www.giantbomb.com/wwf-no-mercy/3030-11394/characters/ |date=December 22, 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.giantbomb.com/wwf-wrestlemania-2000/3030-3667/characters/|title=WWF WrestleMania 2000 Characters – Giant Bomb|website=Giant Bomb|language=अङ्ग्रेजी|access-date=December 19, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222053158/https://www.giantbomb.com/wwf-wrestlemania-2000/3030-3667/characters/ |date=December 22, 2017 }}&lt;/ref&gt;
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युएफ स्म्याकडाउन! २: नो योर रोल''
| 
|-
|rowspan=2|सन् २००१ || ''डब्ल्युडब्ल्युएफ रोड टु रेसलमेनिया''
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युएफ स्म्याकडाउन! जस्ट ब्रिङ इट''
| 
|-
|rowspan=3|सन् २००२ || ''डब्ल्युडब्ल्युएफ र''
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युई रेसलमनिया १८''
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन! सट योर माउथ''
| 
|-
|सन् २००३ || ''डब्ल्युडब्ल्युई क्रस आवर''
| 
|-
|सन् २००७ || ''डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन भर्सेस र २००८''
| 
|-
|सन् २००८ || ''डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन भर्सेस र २००९''
| 
|-
|सन् २००९ || ''डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन भर्सेस र २००९''
| 
|-
|सन् २०११ || ''टिएनए रेस्लिङ इम्प्याक्ट!''
| 
|-
|सन् २०१४ || ''डब्ल्युडब्ल्यूई सुपरकार्ड''
|
|-
|सन् २०१६ || ''डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियन्स''
| 
|-
|rowspan=2|सन् २०१७ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१८''
| 
|-
|''डब्ल्युडब्ल्युई मेह्याम''
| 
|-
|सन् २०१८ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१९''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://gamerant.com/wwe-2k18-season-pass-hardy-boyz-dlc/|title=WWE 2K18 Will Add The Hardy Boyz As DLC|date=September 27, 2017|work=Game Rant|access-date=December 19, 2017|language=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt;
| 
|-
|सन् २०१९ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के२०''
|
|}

== उपाधि र उपलब्धिहरू ==
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Jeff Hardy|जेफ हार्डी}}
* {{IMDb name}}
* {{cite web|url=http://www.tnawrestling.com/roster/Wrestler-Roster/item/1814-jeff-hardy|title=जेफ हार्डीको टिएनए रेस्लिङ प्रोफाइल|3=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517095851/http://www.tnawrestling.com/roster/Wrestler-Roster/item/1814-jeff-hardy |date=2011-05-17 }}

[[श्रेणी:सन् १९७७ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी पुरुष व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी गायक-गीतकारहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>7v0zwyqhcbwx5nnak5xdp1o168mrlsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दहरान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100724</id>
    <revision>
      <id>1369382</id>
      <parentid>1293422</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10127" sha1="67a11zyg4bs7qqgyxgszvjtpp5us2e6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = दहरान
| native_name ={{lang|ar|الظهران}}
|official_name              = दहरान
|settlement_type         = शहर
|image_skyline = AramcoCoreArea.jpg 
|image_map = Arab map.jpg
|map_caption = साउदी अरबको नक्शामा दहरानको अवस्थिति
|coordinates = 
|subdivision_type =देश
|subdivision_name = {{झण्डा|साउदी अरब}} 
|subdivision_type1 = [[प्रदेश]]
|subdivision_name1 = पुर्वी प्रदेश
|leader_title =  
|leader_name = 
|area_note = 
|area_magnitude = 
|area_total_km2 = 100 | 
area_land_km2 = 100 
|area_water_km2 = 0 
|population_as_of = २०१२
|population_metro = 4,140,000
|population_total = 138,135 
|population_density_km2 = 
|elevation_m = 17
|utc_offset = +३ 
|timezone = [[पुर्वी अफ्रिकी समय|पुर्वी समय]]
|postal_code_type = हुलाक कोड
|postal_code = ३४४६४
|area_code = +९६६-१३
|footnotes = 
}}
'''दहरान''' ([[अरबी भाषा|अरबी]] {{lang|ar|الظهران}}) साउदी अरबको पुर्वी प्रान्तमा पर्ने एक प्रमुख शहर हो । यो शहर साउदी तेल निगमको एक प्रशासकीय केन्द्र रहेको छ । दुई नगरपालिका शहर खोवर र दमाम शहर सङ्ग आबद्ध भएर यस शहरले दमाम महानगरीय क्षेत्रको रूपमा स्थापित भएको छ र यसले ठूलो दमाम क्षेत्र बनाएको छ । यस शहरको सन् २०१२ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ४,१४०,००० रहेको छ ।

सन् १९३१ र १९३५ को दशको समयमा एस शहरमा  तेल खानी रहेको छ भन्ने कुरा विशेषणहरूले पत्ता लगाएका थिय त्यसपछि शहरमा विदेशबाट नयाँ तेल उत्खनन् गर्ने उपकरणहरू ल्याइएको थियो र एउटा सङ्गठन खेलिएको थियो जसलाई अरबी अमेरिकी तेल कम्पनीको नाम दिइएको थियो र अहिले यस संथालाई पुरै रूपले साउदी अरबले आफ्नो बनाएको थियो ।
==भुगोल==
दहरान खोवर शहरबाट छोटो दूरीमा पश्चिम तर्फ अवस्थित छ । यो शहर दमाम शहरबाट १५ किलोमिटर (९.३ माईल) दक्षिण तर्फ रहेको छ जुन दुवै शहर पर्सियाको खाडिको गन्दरगाहाको रूपमा रहेको थियो । यो शहर बहराइन अधिराज्यबाट नजिकैको दुरुमा छ जुन ३२ किलोमिटर (२० माईल)को दूरीमा रहेको छ ।

यस शहरमा विभिन्न प्रचलित पर्यटकिय क्षेत्र र पुरातात्त्विक सम्पदारहरू रहेका छन् । यस शहरमा केएफयुपिएम घण्टा घर , साउदी अरमकोमा अल-मिदरा टावर र राजा अव्दुललाजी विश्व केन्द्र रहेका छन् । यस शहरको सबैभन्दा ठूलो भवन हाल अल-ओथमन टुविन टावर हो जुन अल-खोवर शहरको उत्तर-पुर्वी क्षेत्रमा अवस्थित छ ।

==मौसम==
यस शहरमा मरुभूमिको जस्तै मौसम रहेको छ जसमा जाडो याममा अत्याघिक जाडो र गर्मी याममा अत्यमधिक गर्मी हुने गरेको छ तर जाडोमा तुसारो भने पर्ने थरेको छैन । ग्रिष्म ऋतुको बेलामा यस शहरको तापक्रम ४० डिग्री (१०४ डिग्री फरेनहाइट) भन्दा बढी हुन्छ भने नमी उच्च हुन्छ । यस शहरमा सबैभन्दा अधिक तापक्रम ५१.१ डिग्री (१२४ डिग्री फरेनहाइट) पुगेको छ । हिउँदमा यस शहर को तापक्रम -२ डिग्री (२८ डिग्री फरेनहाइट) पुग्छ भने सन् १९६४ जनवरीमा यस शहरको तापक्रम -५ डिग्री (२३ डिग्री फरेनहाइट) पुगेको थियो । शहरमा नोभेम्बर र मे को महिनाका हल्का मात्र वर्षाहुने गरेको छ ।  यस शहरमा ग्रिष्म ऋतुको बेलामा आँधु तुफान चल्ने गरेको छ जुन ६ महिना सम्म चल्न सक्छ ।

==इतिहास==
दहरान शहर सन् १९३८ मा तेल खानी उत्खनन भएपछि बसोबास बसेको थियो । सन् १९४० अक्टोबर १९ मा [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]]को बेलामा दहनानलाई इटाली हवाई सेनाहरूले दहरानमा बम बारुद हानेका थिय जसले शहरको केही भागमा क्षति पुगेको थियो ।&lt;ref&gt;:[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3912/is_199905/ai_n8848881#prof दहरान माथि हमला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223015644/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3912/is_199905/ai_n8848881#prof |date=2007-12-23 }}&lt;/ref&gt; सन् १९४४ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]ले यो शहरमा हवाई क्यामपको स्थापना गरेको थियो जुन कार्य सन् १९४५ देखि १९४६ सम्ममा पुण गरेको थियो । पछि त्यस क्यामपलाई साउदी अरब सरकारले आफ्नो बनाएको थियो । सन् १९५० को दशकमा यस शह,को जनसङ्ख्या ७,००० रहेको थियो । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/chatterbox/2001/10/why_us_military_bases_are_good_for_mecca_and_medina.html|title=मक्का र मदिनाका सैनिकका बेसहरू|last=|first=|date=२००१-१०-१५|work=|access-date=2017-09-01|language=en-US|issn=1091-2339|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==जनशाङ्खिकि==
दहरानको जनसङ्ख्या मध्य धेरैजसो स्थानिय साउदी अरबकै छन् भने एसियाली देशहरू जस्तै बङ्गलादेश, भारत, इन्डोनेसिया, नेपाल, पाकिस्तान, फिलिपिन्स लगाएत अमेरिका, टर्की, दक्षिण अफ्रिका आदी देशहरूबाट पनि मानिसहरू दहरानमा बसोबास गर्दै आएका छन् । सन् १९९३ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस शह,को जनसङ्ख्या ७३,६९१ रहेको थियो भने सन् २००४ को जनगणना अनुसार दहरान नगरपालिकाको जनसङ्ख्या ९७,४४६ रहेको छ ।&lt;ref name=colen&gt;{{cite book|title=द कोलम्बियन इनसाइक्लोपिडिया|year=२०१३|publisher=कोलम्बिया विश्वविद्यालय|url=https://www.questia.com/read/1E1-Dhahran/dhahran|edition=6th|accessdate=१६ सेप्टेम्बर २०१३|chapter=दहरान}}&lt;/ref&gt;

==अर्थतन्त्र==
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons|Dhahran|दहरान}}
*[http://www.aramcoexpats.com आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135836/http://www.aramcoexpats.com/ |date=2020-08-04 }} 
*[http://dhahran.usconsulate.gov/ दहरानका प्रमुख अधिकारीहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112215338/http://dhahran.usconsulate.gov/ |date=2007-11-12 }}
*[http://www.zianet.com/tmorris/dhahran.html १९५०-५१ को दहरनको इतिहास]

[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>67a11zyg4bs7qqgyxgszvjtpp5us2e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्रु निगम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101070</id>
    <revision>
      <id>1369363</id>
      <parentid>1286051</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="sz1wwlaehp2906l5m41kb7angvv0kjj" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name             = ट्रु निगम
| logo             = चित्र:1280px-Logo-TRUE.svg.png
| logo_size        = 
| caption          =
| type             = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]]
| traded_as        =
| genre            =
| fate             =
| predecessor      =
| successor        =
| foundation       = {{Start date and age|1990|11|13|df=y}}
| founder          =
| defunct          =
| location_city    = [[बैङ्कक]]
| location_country = [[थाइल्यान्ड]]
| location         =
| locations        =
| area_served      = [[थाइल्यान्ड]]
| key_people       = सुपचाइ चेराभानोन्ट, कार्यकारी अधिकृत
| industry         = [[दूरसञ्चार]]&lt;br&gt;[[इलेक्ट्रोनिक सामग्रीहरू]]
| products         = [[मोबाइल फोन]]&lt;br&gt;[[स्मार्टफोन]]&lt;br&gt;[[सेट टप बक्स]]&lt;br&gt;[[ट्याबलेट कम्प्युटर]]
| services         = [[केबल टेलिभिजन]], [[मोबाइल फोन]], [[इन्टरनेट]]
| revenue          = {{gain}} १२४ बिलियन (२०१६)&lt;ref name=True-FH&gt;{{cite web|title=बित्तिय चित्रण|url=http://investor.truecorp.co.th/financials.html|website=ट्रु कर्पोरेसन|accessdate=14 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| operating_income =
| net_income       =
| aum              =
| assets           = {{gain}} ४४९ बिलियन (०१६)
| equity           =
| owner            =
| num_employees    = २३,०००
| parent           = चारोन पोक्पान्ड समुह
| divisions        =
| homepage         = {{URL|http://www.truecorp.co.th/}}
| footnotes        =
}}
'''ट्रु निगम सार्वजनिक कम्पनी लिमिटेड''' वा सामान्यतया (ट्रु) थाइल्यान्डको एक सञ्चार समूह हो । ट्रुले थाइल्याण्डको सबैभन्दा ठूलो केबल टेलिभिजन प्रदायक ट्रु भिजन्सको नियन्त्रण गर्दछ, थाइल्याण्डको सबैभन्दा ठूलो इन्टरनेट सेवा प्रदायक ट्रु इन्टरनेट र थाइल्याण्डको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल सञ्चालक ट्रु भुभ एचको पनि नियन्त्रण गर्दछ । जो थाइल्यान्डमा उन्नत जानकारी सेवा कम्पनी पछिको र पूर्ण पहुँच सञ्चार सार्वजनिक कम्पनी लिमिटेड अधिको सबैभन्दा ठूलो वा थाइल्यान्डको दोस्रो ठूलो दूरसञ्चार सेवा प्रदायक हो । अगस्त २०१४ को अनुसार, ट्रु र ट्रु दूरसञ्चारको विकास पुर्वाधार कोषमा बृद्धि भएको थियोे जसमा यसको संयुक्त बजार पूँजीकरण १० अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियोे । ट्रु मुभ भोडाफोन समूह को एक सहायक कम्पनी पनि हो । यसको मुख्यालय थाइल्यान्डको बैङ्ककमा रहेको छ ।

ट्रु, पोकफान्ड समूहको एक सहायक कम्पनी हो र मार्च २०१७ का अनुसार यसले कम्पनीको ५०.२१ प्रतिशत स्वामित्व लिएको छ । यसले निश्चित-लाइन, ताररहित, केबल टिभी, आईपीटीभी र ब्रोडब्यान्ड सेवाहरू सञ्चालन गर्दछ ।

==इतिहास==
ट्रु निगम, १३ नोभेम्बर १९९० मा '''टेलिकम एसिया''' को रूपमा स्थापित भएको थियो ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/thailand/bangkok-post/20150330/282574491577094|title=प्रोसरिडर डटकम - मानिहरूलाई समाचारको माध्यमद्वरा जोड्ने |website=प्रोसरिडर|access-date=2018-02-04}}&lt;/ref&gt; सुरूमा यसले भरिजोन नामक कम्पनीसँग साझेदारी गरेको थियो । कम्पनीले २२ डिसेम्बर १९९३ मा थाइल्यान्डको स्टक एक्सचेन्जमा सूचीबद्ध गरिएको थियोे ।&lt;ref name=&quot;SETCompanyProfile&quot;&gt;{{cite web|title=कम्पनीको प्रोफाइल|url=http://www.set.or.th/set/companyprofile.do?Bahtsymbol=TRUE|website=स्टक एक्सचेञ्ज अफ थाइल्यान्ड|accessdate=3 July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224140936/https://www.set.or.th/set/companyprofile.do?Bahtsymbol=TRUE |date=24 February 2022 }}&lt;/ref&gt; सन् २००१ मा, टेलीकम एसियाले ओरेन्ज एसएसँग मोबाइल फोन सहायक स्थापित गर्यो । आेरेन्जले सन् २००३ मा यसको भाग बेचेको भएपनि सन् २००६ सम्म आेरेन्ज ब्रण्डनै प्रयोगमा आएको थियो । &lt;ref&gt;{{cite news | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FGI/is_4_15/ai_n6040967 | work=टेलिकम एसिया | title=आेरेन्जले यसको ३९% भाग बेचेको छ | date=२००४-०४-०१ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312075529/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FGI/is_4_15/ai_n6040967 |date=2008-03-12 }}&lt;/ref&gt;

टेलिकम एसिया कम्पनीलाई संयुक्त कम्पनीको रूपमा स्थापित गर्ने उदेश्यले, कम्पनीलाई सन् १९८३ मा ट्रु निगमको रूपमा नामाकरण गरियो ।
एसिया इन्फोननेटसँग यसको सञ्चालनलाई सुव्यवस्थित गरियो र यसका सहायक कम्पनीहरू जस्तै एसिया इन्फोनेटलाई (ट्रु इन्टरनेट) र ओरेन्जलाई (सन् २००६ मा ट्रु मुभमा नामाकरण गरिएको थियोे) ।

८ मई २०१३ मा, ट्रु मुभ एच २१०० मेगाहर्ज ब्याण्डका साथ ४ जी एलटिइको वाणिज्यिक सेवा प्रदान गर्ने थाइल्यान्डको पहिलो मोबाइल सञ्चालक बनेको थियोे ।

११ सेप्टेम्बर २०१४ मा, चीन मोबाइलले ८८१ मिलियन डलरमा कम्पनीको शेयर १८ प्रतिशत खरीद गर्नको लागि सहमत भएको थियोे ।

१३ नोभेम्बर २०१४ मा, ट्रुमुभ एचले आफ्नो ४ जी एलटिइ सेवा ८० % देशको जनसङ्ख्यामा पुर्‍याउने उदेश्यले १० अरब बाटको निष्कासन गरेको थियोे ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mobileasia.net/?p=10252|title=थाइल्यान्डको पहिलो ४ जी एलटिइ सेवा|work=मोबाइल एसिया}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007111504/http://www.mobileasia.net/?p=10252 |date=2018-10-07 }}&lt;/ref&gt;

==स्रोत==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==

*[http://www3.truecorp.co.th/new/?ln=en आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203022942/http://www3.truecorp.co.th/new/?ln=en |date=2018-12-03 }}

[[श्रेणी:दूरसञ्चार]]
[[श्रेणी:इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]]
[[श्रेणी:टेलिकम]]</text>
      <sha1>sz1wwlaehp2906l5m41kb7angvv0kjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चौकुने गाउँपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102937</id>
    <revision>
      <id>1369347</id>
      <parentid>1356150</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9512" sha1="m96cpf8badofhvoy987239nmw9kk2pu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = अध्यक्ष
| leader_name = खड्क विक
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नर बान्तोला
| settlement_type = [[पूर्वाधिकारी]]
leader_title4      = • पूर्व अध्यक्ष
| leader_name4       = धिरबहादुर शाही
| leader_title5      = • पूर्व उपाध्यक्ष
| leader_name5       = निर्मला राना 
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = [[गुटु]]
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;


&lt;nowiki&gt;{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;&lt;/nowiki&gt;

|+ जनप्रतिनिधि विवरण

|-

! पद !! नाम

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | वर्तमान जनप्रतिनिधि

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; खड्क विक

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; नर बान्तोला

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | पूर्वाधिकारी

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; धिरबहादुर शाही

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; [पूर्व उपाध्यक्षको नाम]

|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>m96cpf8badofhvoy987239nmw9kk2pu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369348</id>
      <parentid>1369347</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9514" sha1="dkqfstxlchubo4vryp0ws9kjvlh5fqv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = अध्यक्ष
| leader_name = खड्क विक
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नर बान्तोला
| settlement_type = [[पूर्वाधिकारी]]
| leader_title4      = • पूर्व अध्यक्ष
| leader_name4       = धिरबहादुर शाही
| leader_title5      = • पूर्व उपाध्यक्ष
| leader_name5       = निर्मला राना 
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = [[गुटु]]
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;


&lt;nowiki&gt;{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;&lt;/nowiki&gt;

|+ जनप्रतिनिधि विवरण

|-

! पद !! नाम

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | वर्तमान जनप्रतिनिधि

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; खड्क विक

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; नर बान्तोला

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | पूर्वाधिकारी

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; धिरबहादुर शाही

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; [पूर्व उपाध्यक्षको नाम]

|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>dkqfstxlchubo4vryp0ws9kjvlh5fqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369349</id>
      <parentid>1369348</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9194" sha1="0dvebt1l8zjrsli74rxxfckkjgq9j1l" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = अध्यक्ष
| leader_name = खड्क विक
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नर बान्तोला
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = [[गुटु]]
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;


&lt;nowiki&gt;{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;&lt;/nowiki&gt;

|+ जनप्रतिनिधि विवरण

|-

! पद !! नाम

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | वर्तमान जनप्रतिनिधि

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; खड्क विक

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; नर बान्तोला

|-

! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #eaecf0; text-align: center;&quot; | पूर्वाधिकारी

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;अध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; धिरबहादुर शाही

|-

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;उपाध्यक्ष&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; [पूर्व उपाध्यक्षको नाम]

|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>0dvebt1l8zjrsli74rxxfckkjgq9j1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369350</id>
      <parentid>1369349</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8193" sha1="ov6h7u0oymsl5a3cmkpogohelsbbzfs" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = अध्यक्ष
| leader_name = खड्क विक
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नर बान्तोला
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = [[गुटु]]
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>ov6h7u0oymsl5a3cmkpogohelsbbzfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369355</id>
      <parentid>1369350</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prahlad Nepal</username>
        <id>72094</id>
      </contributor>
      <origin>1369355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8750" sha1="ojkmiqvf8x51gwucr51dmrdmolqcl8c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = अध्यक्ष
| leader_name = खड्क विक
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नर बान्तोला
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = [[गुटु]]
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;


{{Infobox|title=जनप्रतिनिधि विवरण|headerstyle=background-color: #eaecf0; text-align: center;|header1=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|label2=अध्यक्ष|data2=खड्क विक|label3=उपाध्यक्ष|data3=नर बान्तोला|header4=स्थानीय तह निर्वाचन २०७४|label5=अध्यक्ष|data5=धिरबहादुर शाही|label6=उपाध्यक्ष|data6=निर्मला मगर}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>ojkmiqvf8x51gwucr51dmrdmolqcl8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दिनेशराज पन्त</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106380</id>
    <revision>
      <id>1369338</id>
      <parentid>1268591</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1369338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6298" sha1="8fido9j2crvf1gt624l4ix9ww96t62b" xml:space="preserve">{{Infobox person
 | name=दिनेशराज पन्त
 |native_name =
 |native_name_lang =
 | image = 
 | caption = 
 | birth_date = वि.सं. २००६ कार्तिक ३
 | birth_place = वटु सवल बहाल, काठमाडौँ
 | death_date = 
 | death_place = 
  | occupation = प्राध्यापन &lt;br&gt;इतिहासकार
 |father =
 |mother =
 | parents = [[नयराज पन्त]]&lt;br&gt;बुधकुमारी पन्त
 | relatives = [[महेशराज पन्त]] &lt;br&gt;दाजु
 | spouse = माला पन्त
 | notable_works = इतिहासकार&lt;br&gt;[[संशोधन मण्डल]]
|children= मनस्वी पन्त &lt;br&gt;यशस्वी पन्त &lt;br&gt; तेजस्वी पन्त
}}

'''दिनेशराज पन्त'''  [[संशोधन मण्डल]] नामक नेपाली इतिहास अध्ययन गर्ने एक समूहका सदस्य र यसको इतिहास–प्रधान त्रैमासिक पत्रिका '''पूर्णिमा'''का एक सम्पादक हुनुका साथै नेपाली इतिहासकार पनि हुन् ।

==प्रारम्भिक जीवन==
पन्तले आफू ५ वर्षको छँदा नै मातृवियोग सहन पर्यो । विद्वत् परिवारमा जन्मेका उनी पनि आफ्नै बुवा र दाजु [[महेशराज पन्त]] जस्तै एक सफल इतिहासकार हुन् ।

== कृतिहरू==
उनका प्रकाशित केही पुस्तक यसप्रकार छन्:
* नेपालको इतिहासका केही पाना, 
* लिच्छविकालमा चलेका संवत्, 
* गोरखाको इतिहास, 
* बुद्धदेखि पहलमानसम्म, 
* इतिहासका कुरा (भाग १ देखि ४ सम्म १३०० पृष्ठको) 
* श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको विषयमा केही कुरा, 
* श्री ५ वडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश, 
* धादिङमा फेला परेको नेपाली कविता, 
* श्री ५ त्रिभुवनको राज्यारोहण, संक्षिप्त वंशावली आदि गहन अनुसन्धात्मक इतिहासका खोज–ग्रन्थहरु प्रकाशित गराएका छन् ।&lt;ref&gt;[http://www.madanpuraskar.org/search/monographslist.php?cmd=search&amp;t=monographs&amp;z_Title=LIKE&amp;x_Title=&amp;v_Title=AND&amp;w_Title=LIKE&amp;y_Title=&amp;z_Author=LIKE&amp;x_Author=%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4&amp;v_Author=AND&amp;w_Author=LIKE&amp;y_Author=&amp;psearch=&amp;psearchtype= Monographs]&lt;/ref&gt;

त्यस्तै यिनले अरु मित्रहरूको सहयोगमा श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको उपदेश, वृत्तशतक (मूहुर्त ग्रन्थ), सुमतितन्त्र (प्रथम भाग), कालचक्रको ज्योतिष भाग र त्यसको विवेचना (प्रथम भाग), संस्कृत विद्वत्सम्मेलन संस्मरण ग्रन्थ (प्रथम भाग), नेपाली लिपिको समीक्षात्मक अध्ययन (अंग्रेजी), नेपालको इतिहासका विविध पक्ष आदि महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरु प्रकाशित गरेका छन् । साथै ४ सय जति फुटकर इतिहासका लेखरचना सार्वजनिक गरेका छन् ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title =व्यक्तिवृत्त: इतिहासका विम्ब दिनेशराज पन्त|url=https://www.newsofnepal.com/2018/07/14/120236/|website =newsofnepal|accessdate =३० असार २०७५, शनिबार }}&lt;/ref&gt;

== नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान :प्रमुख, सामाजिक शास्त्र विभाग ==
[[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान]]को मिति २०७५ पौष २४ गते बसेको प्राज्ञ परिषद्को तेस्रो बैठकद्वारा प्रज्ञा–प्रतिष्ठान अन्तर्गत दिनेशराज पन्त सामाजिक शास्त्र विभाग प्रमुख बने । 


'''सामाजिक शास्त्र विभाग'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|प्रा. दिनेशराज पन्त
|प्रमुख
|-
|प्रा.डा.त्रिरत्ननारायण मानन्धर
|सदस्य
|-
|प्रा.डा. मदनकुमार दाहाल
|सदस्य
|-
|प्रा.डा. प्रेमकुमार खत्री
|सदस्य
|-
|श्री हिरण्यलाल श्रेष्ठ
|सदस्य
|-
|श्री तुलसीप्रसाद उप्रेती
|आमन्त्रित सदस्य
|-
|श्री [[मोदनाथ प्रश्रित]]
|सल्लाहकार
|}

== सम्मान ==
==सन्दर्भहरू==
&lt;references /&gt;
[[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू]]</text>
      <sha1>8fido9j2crvf1gt624l4ix9ww96t62b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बुद्धि तामाङ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106381</id>
    <revision>
      <id>1369340</id>
      <parentid>1266706</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4205" sha1="aafeubs3isd19loi1oyche7y51w3be3" xml:space="preserve">{{Infobox person
 |image                = Buddhi Tamang.jpg
 |image_size           = 150px
 |caption              = बुद्धि तामाङ
| name       = बुद्धि तामाङ
| birth_date  =
| birth_place = [[नेपाल]]
| years_active = 
| occupation = [[ हास्य कलाकार]], [[अभिनेता]]
| native_name = 
| native_name_lang = ne 
| website    =
}}

'''बुद्धि तामाङ''' (जन्म: १९ फाल्गुन, २०३८ ) एक नेपाली कलाकार तथा रङ्गकर्मी हुन् ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/tag/buddhi-tamang/|title=Buddhi Tamang|publisher=thehimalayantimes.com|date=5 April 2019|accessdate=5 April 2019}}&lt;/ref&gt; उनले मूलधारका नेपाली चलचित्रलगायत विभिन्न सांगीतिक भिडियो तथा व्यासायिक विज्ञापनमा समेत अभिनय गरेका छन् ।

== अभिनित चलचित्रहरू ==

=== अभिनेता ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | चलचित्रहरू 
|-
! वर्ष 
! चलचित्र 
! भूमिका 
|-
| सन् २०१३
| ''साँघुरो'' 
| नरे 
|-
| सन् २०१४ 
| ''[[कबड्डी (चलचित्र)|कबड्डी]]'' 
| बुद्धीलाल मगर 
|-
| सन् २०१४ 
| ''[[टलकजङ भर्सेज टुल्के]]'' 
| हनुमान 
|-
| सन् २०१४ 
| ''शम्भला (छोटो चलचित्र)'' 
| राम 
|-
| सन् २०१५ 
| [[वडा नम्बर ६ (चलचित्र)|वडा नम्बर ६]] 
| बुद्धी 
|-
| सन् २०१५  
| तान्द्रो 
|
|-
| सन् २०१५  
| ''[[कबड्डी कबड्डी]]'' 
| बुद्धीलाल मगर 
|-
| सन् २०१६ 
| ''[[छक्का पन्जा|छक्का पञ्जा]]'' 
| बुद्धी 
|-
| सन् २०१६  
| ''पुरानो डुङ्गा'' 
| बिदेशी 
|-
| सन् २०१६ 
| ''बिजुली मेसिन'' 
| राम दाई 
|-
| सन् २०१७ 
| ''घामपानी'' 
| निमा 
|-
| सन् २०१७ 
| ''ए मेरु हजुर २'' 
| श्री धर्मेन्द्र 
|-
| सन् २०१७ 
| ''[[२ रुपैयाँ]]'' 
| बोम बहादुर तामाङ 
|-
| सन् २०१७ 
| ''मेरो पैसा खोई'' 
| क्यामियो 
|-
| सन् २०१७ 
| ''[[छक्का पन्जा २|छक्का पञ्जा २]]'' 
| बुद्धी 
|-
| सन् २०१८
| ''मिष्टर झोले'' 
| गुना प्रसाद 
|-
| सन् २०१८ 
| ''पञ्चेबाजा'' 
| साहिले 
|-
| सन् २०१८ 
| ''कोहलपुर एक्सप्रेस'' 
| शेर बहादुर 
|-
| सन् २०१८ 
| ''डमरुको डान्डिबियो'' 
| मुखिया 
|-
| सन् २०१८ 
| ''[[छक्का पन्जा ३|छक्का पञ्जा]]'' 
| बुद्धी 
|-
| सन् २०१८ 
| ''नाई नभन्नु ल ५'' 
|
|-
| सन् २०१८
| ''चङ्गा'' 
|
|-
| सन् २०१८
| ''जय भोले'' 
| ब्रस ली 
|-
| सन् २०१८ 
| ''द कर्मा'' 
|
|-
| सन् २०१९ 
| ''साँइली'' 
|
|-
| सन् २०१९
| वीर विक्रम २ 
| बागबहादुर 
|-
| सन् २०१९
| ''पासवर्ड'' 
|
|}

== सन्दर्भ ==

[[श्रेणी:सन् १९८२ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:काभ्रेपलान्चोक जिल्लाका मानिसहरू]]</text>
      <sha1>aafeubs3isd19loi1oyche7y51w3be3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एचआर डटकम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107107</id>
    <revision>
      <id>1369316</id>
      <parentid>1295631</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7655" sha1="cd8ykw5byp4g5f6cxyn07venx762lg0" xml:space="preserve">{{Infobox Website
|name         = एचआर डटकम
|url          = {{URL|http://www.hr.com/}}
|launch date  = १९९९
|type         =  
|owner        = डेबी मग्राथ
|registration = निःशुल्क
}}

'''एचआर डटकम''' व्यवसायीहरू प्रति समर्पित एक मानव संसाधन र सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सञ्जाल सेवा हो। कम्पनीको स्थापना सन् १९९९ मा भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.humanresourcesjournal.com/2010/11/hrcom-launches-new-service-to-members/ HR.com Launches New Free Service For Members]. www.humanresourcesjournal.com Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt;

एचआर डटकमका सदस्यहरूको लागि यसले लेख, प्रकरण अध्ययन, समाचार, मत, छलफल मञ्च, ब्लग, चलचित्र तथा अन्य सुविधाहरूमा पहुँच प्रदान गर्दछ।&lt;ref&gt;Tiernie Plumb (October 29, 2007), '[http://bizjournals.com/washington/stories/2007/10/29/smallb9.html Human resources work marches toward the Web]', Washington Business Journal&lt;/ref&gt;

एचआर डटकमका अधिक सामग्रीहरू समुदायद्वारा उत्पन्न गरिन्छ। वेबसाइट व्यवसाय समुदायको साथ फेसबुक जस्तै रहेको छ। एचआरले व्यवसायीहरूलाई सबैभन्दा राम्रो अभ्यासहरू र अनुसन्धान विधिहरूको साझेदारी गर्न अनुमति दिन्छ। एचआर डटकम  मानव संसाधन प्रमाणपत्र संस्थानको एक स्वीकृत प्रदायक हो। &lt;ref&gt;[http://www.hrci.org/ForEducation.aspx?id=2147483900 Approved Providers Listing] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123234336/http://hrci.org/ForEducation.aspx?id=2147483900 |date=2010-11-23 }}&lt;/ref&gt;

== कम्पनीको पृष्ठभूमि ==

एचआर डटकम लिमिटेड अरोरा, क्यानडा बाहिर आधारित एक निजी कम्पनी हो। एचआर डटकम सन् १९९९ मा डेबी म्याकग्राथद्वारा स्थापना गरिएको थियो जसले यस अघि सिइओ समूह निगम पनि स्थापना गरेका थिए र पछि उनले उक्त निगम वासिङ्टन पोष्टलाई बिक्री गरेका थिए।&lt;ref&gt;[http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=7928274 HR.com, Limited]  businessweek.com, Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt; यो सुरुमा एचआर व्यवसायीहरूका लागि एक अनलाइन पत्रिकाको रूपमा स्थापित गरिएको थियो  तर पछि यसलाई सामाजिक सञ्जालमा परिणत गरिएको थियो।&lt;ref&gt;(2007, May 12) &quot;Mom's the Boss&quot;. National Post.  ([http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=d8dfb3fd-405b-402a-a000-022faf42ef03 online copy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109121851/http://www.canada.com/nationalpost/financialpost/story.html?id=d8dfb3fd-405b-402a-a000-022faf42ef03 |date=2012-11-09 }}) - Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt; सन् २००७ मा सञ्जालमा एक महत्त्वपूर्ण सुधार गरिँदै ब्लग, विकि, मञ्च, र अन्य वेब २.० कार्यक्षमता जस्ता सुविधाहरू समावेश गरिएको थियो।&lt;ref&gt;[http://blog.devongroup.com/?p=435 Ten Minutes with Debbie McGrath – Industry Expert] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709015958/http://blog.devongroup.com/?p=435 |date=2011-07-09 }} - Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt;

अक्टोबर २०१० मा एचआर डटकमले मानव संसाधन संस्थान (आइएचआर) को लागि आफ्नै मान्यता प्राप्त कार्यक्रमको सुरु गर्ने घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.hr.com/en/about_us/hr_com_press_releases/hrcom-introduces-its-institutes-for-human-resourc_gf04gyzm.html HR.com Introduces its Institutes for Human Resources with Certification and Accreditation Programs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205071106/http://www.hr.com/en/about_us/hr_com_press_releases/hrcom-introduces-its-institutes-for-human-resourc_gf04gyzm.html |date=2010-12-05 }}. Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt;

== उद्योग सर्वेक्षण ==

एचआर डटकमले सिएनवाई बिजनेस जर्नल, ट्रेनिङ एण्ड डेभलपमेण्ट, क्यानडेली म्यानेजर, एटलाण्टा बिजनेस क्रोनिकल जस्ता शीर्ष व्यापार प्रकाशनमा चित्रित परिणामका साथ धेरै उद्योग सर्वेक्षणहरू गरेको छ।&lt;ref&gt;Acton, Ryan. (Apr 20, 2007) Survey: Employers looking more at interpersonal skills, CNY Business Journal ([http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3718/is_20070420/ai_n19287870/ online copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004135822/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3718/is_20070420/ai_n19287870 |date=2008-10-04 }} -- Retrieved 2010-12-02)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnston, Lori. (Monday, September 3, 2007). '[http://bizjournals.com/atlanta/stories/2007/09/03/focus1.html Future on the Line]'.&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार तथा मान्यता ==

संस्थापक, डेबी म्याग्राथले एचआर क्षेत्रका शीर्ष १०० प्रभावकारहरूको रूपमा नामकरण भएकी थिइन।&lt;ref&gt;[http://www.top100influencers.com/debbie-mcgrath-v-1-38 Top 100 v1.38 Debbie McGrath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010040401/http://www.top100influencers.com/debbie-mcgrath-v-1-38 |date=2010-10-10 }} - Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt; सन् २००५ मा उनी प्रोफिट पत्रिकाद्वारा शीर्ष १०० क्यानडेली महिला उद्यमी पनि हुन्।&lt;ref&gt;[http://rankings.canadianbusiness.com/w100/list.asp?pageID=list&amp;year=2005&amp;type=W100&amp;listType=&amp;page=2 Canada's top women entrepreneurs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708113559/http://rankings.canadianbusiness.com/w100/list.asp?pageID=list&amp;year=2005&amp;type=W100&amp;listType=&amp;page=2 |date=2011-07-08 }} Retrieved 2010-12-02&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>cd8ykw5byp4g5f6cxyn07venx762lg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिस्नुपानी नेपाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107431</id>
    <revision>
      <id>1369336</id>
      <parentid>1314961</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थापना */</comment>
      <origin>1369336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4645" sha1="lecpk6em9asoh34ekza1fu365n5rpue" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = सिस्नुपानी नेपाल
| image = 
| image_border = 
| size = 250px
| caption = 
| formation = {{Start date and age|1995}}
| type =सामाजिक संस्था
| headquarters =काठमाडौँ
| coordinates         = 
| location =
| motto = 
| membership = 
| language = नेपाली
| leader_title = अध्यक्ष 
| leader_name = [[लक्ष्मण गाम्नागे]]
| publication = 
| key_people = [[मनोज गजुरेल]]
| num_staff = 
| budget = 
| website = 
}}
'''सिस्‍नुपानी नेपाल''' नेपाली साहित्य, कला संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न खोलिएको संस्था हो। सिस्‍नुपानी नेपालका अभियानकर्ताहरु तिहारमा नेपाली राजनीतिको घटनाक्रमलाई व्यंग्यात्मक तथा सन्देशमूलक रूपमा देउसी भैलोमा प्रस्तुत गर्छन् । [[देउसी भैली|देउसी भैलो]]मा व्यंग्यात्मक तथा सन्देशमूलक विषयवस्तु राख्नु सिस्‍नुपानी नेपालको विशेषता हो। यस बाहेक यस संस्थाले [[सापारु|गाइजात्रा]], [[कुशेऔशी]] लगायतका पर्वमा समेत कार्यक्रम गर्ने गरेको छ। यस संस्थाले मकवानपुर लगायत अन्य जिल्लामा पनि शाखा स्थापना गरेको छ ।

==स्थापना==
[[चित्र:Laxman_Gamnage1.jpg|अङ्गुठाकार|गाम्नागे]]
टंक आचार्य, थरेन्द्र बराल, [[लक्ष्मण गाम्नागे]], माणिकरत्न शाक्य, नरनाथ लुइँटेल, धीरेन्द्र प्रेमर्षि, अर्जुन पराजुली, [[चट्याङ मास्टर]], देवी घिमिरे सहितका ९ जनाले २०५५ वैशाख १९ मा सिस्नुपानी नेपालको स्थापना गरेका थिए।  वि. सं. २०५५ सालमा बासुदेव लुइँटेलको आँगनबाट सिस्‍नुपानी नेपालको देउसी कार्यक्रम सुरु गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thahakhabar.com/news/54868|title=सिस्‍नुपानी नेपाल व्यंग्यात्मक तथा सन्देशमूलक संस्था हो : आचार्य|date=मंसिर ३, २०७५|work=|access-date=मंसिर ३, २०७५|archive-date=}}&lt;/ref&gt; सिस्‍नुपानी नेपालका वर्तमान अध्यक्ष [[लक्ष्मण गाम्नागे]] हुन् ।

==कलाकारहरू==
==प्रज्ञा-सिस्नुपानी देउसी== 
यस संस्थाले  झैं गरि मकवानपुर शाखाले पनि २०७८ देखि निरन्तर सिस्नुपानी हाँस्यव्यङ्ग्य देउसी भैलो कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएको छ।

==सन्दर्भ ==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
* [https://m.facebook.com/pages/category/Organization/Sisnupani-Nepal-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-142272302805425/ सिस्नुपानी नेपालको फेसबुक पेज]
* [http://www.gamnage.com/?fbclid=IwAR1YF2lf8Ez9wR33m5jXWx6XEmk0Ps-AKoonRTz4O-I2Y62TfwyM7fZ6HvU लक्ष्मण गाम्नागेको आधिकारिक वेव साइड]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.gajureal.com/about-us मनोज गजुरेलको आधिकारिक वेबपेज]

[[श्रेणी:संस्था]]</text>
      <sha1>lecpk6em9asoh34ekza1fu365n5rpue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देवयानी राणा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112103</id>
    <revision>
      <id>1369334</id>
      <parentid>1198013</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्यक्तिगत जीवन */</comment>
      <origin>1369334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4881" sha1="3sov1es4t7b2iglpbg3vtpsov7dd12s" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| image= Devyani Rana.JPG
| title= Kunwarani of Singrauli &lt;ref name=&quot;Royal Ark&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.royalark.net/Nepal/lamb10.htm|title=Lamb10|website=www.royalark.net|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| image_caption=Devyani Rana during election campaign (2013) of her father
| name       = देवयानी राणा
| birth_date = {{birth year and age|1973}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/files/pix_nepal3.html|title=RootsWeb.com Home Page|website=freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| spouse     = ''कुँवर'' ऐश्वर्य सिंह
| issue      = 
| father     =[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति शमशेर]]
| mother     = ''रानी'' उषाराजे सिंधिया
| house      = [[राणा वंश]]
| full name  = ''कुँवरनी'' देवयानी राज्य लक्ष्मी
| religion   = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]
}}
'''देवयानी राणा''' [[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति शमशेर जङ्ग बहादुर राणा]] र रानी उषाराजे सिंधिया, ( [[ग्वालियर]]का अन्तिम महाराज विजयराजे सिंधियाको छोरी  उषाराजे सिंधिया) को दोस्रो छोरी तथा कुँवर ऐश्वर्य सिंहकी पत्नी हुन्। [[नेपालका युवराज]] [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]] उनीसँग बिहे गर्न चाहेको बताइएको थियो तर उनका आमाबुबा र देवयानीकी आमा सहमत भएनन्। 

उनका बुवा हजुरबुबा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर जंग बहादुर राणा थिए]] । 

== व्यक्तिगत जीवन ==
२३ फेब्रुअरी २००७ मा, राणाले पूर्व सिंगरौली राज्यका परमपवि महाराजा भुवनेश्वर प्रसाद सिंह र परमपवि महारानी वीणा सिंहका छोरा युवराज ऐश्वर्य सिंहसँग विवाह गरे। ऐश्वर्य भारतीय पूर्व मानव संसाधन मन्त्री अर्जुन सिंहका नाति हुन्, जो चुरहट ठिकाना राज्यका राजपरिवार थिए।&lt;ref name=&quot;website&quot;&gt;[http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/c/churhat.html CHURHAT (Thikana)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522161447/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/c/churhat.html|date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt; विवाह नयाँ दिल्लीको सिन्धिया भिल्लामा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 February 2007 |title=Happy Marriage Devyani! |url=http://blog.com.np/2007/02/23/happy-marriage-devyani/ |accessdate=21 April 2018 |publisher=}}&lt;/ref&gt;

२०१७ मा, राणा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी-नेपालको सक्रिय सदस्य बनेको खबर आएको थियो।&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/world/nepal-15-years-after-royal-palace-massacre-late-princes-fiancee-eyes-political-role-4519911/ Nepal: 15 years after royal palace massacre, late prince’s fiancee eyes political role, Yubaraj Ghimire, February 12, 2017]&lt;/ref&gt; राणा हाल कोका-कोला भारत र दक्षिण पश्चिम एशियाको उपाध्यक्ष रूपमा सेवारत छन्।

राणाको एक छोरा छ।

== पूर्वज ==
उनका बुवा हजुरबुबा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर जंग बहादुर राणा थिए]] ।

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:राणा वंश]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको राजखलक]]
[[श्रेणी:चन्द्र खलक]]
[[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>3sov1es4t7b2iglpbg3vtpsov7dd12s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369335</id>
      <parentid>1369334</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* पूर्वज */</comment>
      <origin>1369335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4886" sha1="bvhkkpdgduejkdj9s1bhvekmjfue3w1" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| image= Devyani Rana.JPG
| title= Kunwarani of Singrauli &lt;ref name=&quot;Royal Ark&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.royalark.net/Nepal/lamb10.htm|title=Lamb10|website=www.royalark.net|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| image_caption=Devyani Rana during election campaign (2013) of her father
| name       = देवयानी राणा
| birth_date = {{birth year and age|1973}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/files/pix_nepal3.html|title=RootsWeb.com Home Page|website=freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| spouse     = ''कुँवर'' ऐश्वर्य सिंह
| issue      = 
| father     =[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति शमशेर]]
| mother     = ''रानी'' उषाराजे सिंधिया
| house      = [[राणा वंश]]
| full name  = ''कुँवरनी'' देवयानी राज्य लक्ष्मी
| religion   = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]
}}
'''देवयानी राणा''' [[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति शमशेर जङ्ग बहादुर राणा]] र रानी उषाराजे सिंधिया, ( [[ग्वालियर]]का अन्तिम महाराज विजयराजे सिंधियाको छोरी  उषाराजे सिंधिया) को दोस्रो छोरी तथा कुँवर ऐश्वर्य सिंहकी पत्नी हुन्। [[नेपालका युवराज]] [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]] उनीसँग बिहे गर्न चाहेको बताइएको थियो तर उनका आमाबुबा र देवयानीकी आमा सहमत भएनन्। 

उनका बुवा हजुरबुबा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर जंग बहादुर राणा थिए]] । 

== व्यक्तिगत जीवन ==
२३ फेब्रुअरी २००७ मा, राणाले पूर्व सिंगरौली राज्यका परमपवि महाराजा भुवनेश्वर प्रसाद सिंह र परमपवि महारानी वीणा सिंहका छोरा युवराज ऐश्वर्य सिंहसँग विवाह गरे। ऐश्वर्य भारतीय पूर्व मानव संसाधन मन्त्री अर्जुन सिंहका नाति हुन्, जो चुरहट ठिकाना राज्यका राजपरिवार थिए।&lt;ref name=&quot;website&quot;&gt;[http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/c/churhat.html CHURHAT (Thikana)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522161447/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/c/churhat.html|date=2009-05-22}}&lt;/ref&gt; विवाह नयाँ दिल्लीको सिन्धिया भिल्लामा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 February 2007 |title=Happy Marriage Devyani! |url=http://blog.com.np/2007/02/23/happy-marriage-devyani/ |accessdate=21 April 2018 |publisher=}}&lt;/ref&gt;

२०१७ मा, राणा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी-नेपालको सक्रिय सदस्य बनेको खबर आएको थियो।&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/world/nepal-15-years-after-royal-palace-massacre-late-princes-fiancee-eyes-political-role-4519911/ Nepal: 15 years after royal palace massacre, late prince’s fiancee eyes political role, Yubaraj Ghimire, February 12, 2017]&lt;/ref&gt; राणा हाल कोका-कोला भारत र दक्षिण पश्चिम एशियाको उपाध्यक्ष रूपमा सेवारत छन्।

राणाको एक छोरा छ।

== पूर्वज ==
उनका पूर्वज हजुरबुबा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर जंग बहादुर राणा]] थिए।

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:राणा वंश]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको राजखलक]]
[[श्रेणी:चन्द्र खलक]]
[[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>bvhkkpdgduejkdj9s1bhvekmjfue3w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112328</id>
    <revision>
      <id>1369329</id>
      <parentid>1321121</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="h7pm5h52p7liwwgo7d88pxx4a9zmva3" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = Nepal Intermodal Transport Development Board
| native_name_a = नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति
| image =
| seal = 
| seal_size = 
| seal_caption = 
| logo = 
| logo_size = 
| logo_caption = 
| formed =1998
| preceding1 = 
| preceding2 = &lt;!-- up to |preceding6= --&gt;
| dissolved = 
| superseding1 = 
| superseding2 = &lt;!-- up to |superseding6= --&gt;
| agency_type = 
| jurisdiction = {{flag|Nepal}}
| headquarters = [[Chobhar]], [[Kirtipur]], Kathmandu, Nepal
| coordinates = 
| motto = 
| employees = 
| budget = [[Nepali Rupee|NPR]]
| minister1_name = [[Balendra Shah]]
| minister1_pfo = [[Prime Minister of Nepal]]
| minister2_name = 
| minister2_pfo = 
| deputyminister1_name = 
| deputyminister1_pfo = 
| deputyminister2_name = 
| deputyminister2_pfo = 
| deputyminister3_name = 
| deputyminister3_pfo = &lt;!-- up to |deputyminister7_name= --&gt;
| chief1_name = Rajeshwor Gyawali
| chief1_position = Director General
| chief2_name = 
| chief2_position = 
| public_protector = 
| deputy = 
| parent_department = 
| parent_agency = [[Ministry of Industry, Commerce and Supplies]], [[Government of Nepal]]
| child1_agency = 
| child2_agency = &lt;!-- up to |child25_agency= --&gt;
| keydocument1 = &lt;!-- up to |keydocument6= --&gt;
| website = https://nitdb.gov.np/
| map = 
| map_size = 
| map_caption = 
| footnotes = 
| embed =
}}
'''नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति''' (NITDB) २०५४ सालमा नेपाल सरकारले गठन गरेको हो। सुक्खा बन्दरगाहहरु (आईसिडि) को मितव्ययी र कुशल व्यवस्थापन, निरीक्षण गर्न [[सुक्खा बन्दरगाह|इनल्यान्ड निकासी डिपो]] नेपालको विदेशी व्यापार को लागि गठन गरेको हो। नेपालमा तीन आईसीडी छन् जुन एनआईटीडीबी अन्तर्गत छन्। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nitdb.org/about_nitdb.html|title=Nepal Intermodal Transport Development Board (NITDB)|date=|website=http://nitdb.org|publisher=Government of Nepal|accessdate=5 December 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113084010/http://www.nitdb.org/about_nitdb.html |date=13 November 2013 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-intermodal-transport-development-board-urged-to-modernise-infrastructure-to-facilitate-trade/|title=NITDB urged to modernise infrastructure to facilitate trade|date=21 January 2016|website=http://thehimalayantimes.com|publisher=The Himalayan Times|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2014-05-02/nitdb-to-invite-bids-to-lease-out-kakarvitta-dry-port.html|title=NITDB to invite bids to lease out Kakarvitta dry port|date=2 May 2014|website=http://kathmandupost.ekantipur.com|publisher=Kantipur Media Group|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; 

* [[वीरगन्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह|बिरगञ्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह]] 
* बीरगंज सुक्खा बन्दरगाह
* विराटनगर सुक्खा बन्दरगाह
* भैरहवा सुक्खा बन्दरगाह
* काँकडभिट्टा सुक्खा बन्दरगाह
* तातोपानी सुक्खा बन्दरगाह
* रसुवा सुक्खा बन्दरगाह
* &gt;काठमाडौँ सुक्खा बन्दरगाह
* दोधारा चाँदनी सुक्खा बन्दरगाह
* एकीकृत चेक पोष्ट (ICP), वीरगन्ज 

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:नेपालको वैदेशिक व्यापार]]
[[श्रेणी:यातायात]]
[[श्रेणी:नेपालमा यातायातको इतिहास]]</text>
      <sha1>h7pm5h52p7liwwgo7d88pxx4a9zmva3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369330</id>
      <parentid>1369329</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4276" sha1="dmrum1tngieg8kcm43zuhorp34coad3" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति
| native_name_a = 
| image =
| seal = 
| seal_size = 
| seal_caption = 
| logo = 
| logo_size = 
| logo_caption = 
| formed =1998
| preceding1 = 
| preceding2 = &lt;!-- up to |preceding6= --&gt;
| dissolved = 
| superseding1 = 
| superseding2 = &lt;!-- up to |superseding6= --&gt;
| agency_type = 
| jurisdiction = {{flag|Nepal}}
| headquarters = [[Chobhar]], [[Kirtipur]], काठमाडौँ, नेपाल 
| coordinates = 
| motto = 
| employees = 
| budget = [[Nepali Rupee|NPR]]
| minister1_name = [[Balendra Shah]]
| minister1_pfo = [[Prime Minister of Nepal]]
| minister2_name = 
| minister2_pfo = 
| deputyminister1_name = 
| deputyminister1_pfo = 
| deputyminister2_name = 
| deputyminister2_pfo = 
| deputyminister3_name = 
| deputyminister3_pfo = &lt;!-- up to |deputyminister7_name= --&gt;
| chief1_name = Rajeshwor Gyawali
| chief1_position = Director General
| chief2_name = 
| chief2_position = 
| public_protector = 
| deputy = 
| parent_department = 
| parent_agency = [[Ministry of Industry, Commerce and Supplies]], [[Government of Nepal]]
| child1_agency = 
| child2_agency = &lt;!-- up to |child25_agency= --&gt;
| keydocument1 = &lt;!-- up to |keydocument6= --&gt;
| website = https://nitdb.gov.np/
| map = 
| map_size = 
| map_caption = 
| footnotes = 
| embed =
}}
'''नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति''' (NITDB) २०५४ सालमा नेपाल सरकारले गठन गरेको हो। सुक्खा बन्दरगाहहरु (आईसिडि) को मितव्ययी र कुशल व्यवस्थापन, निरीक्षण गर्न [[सुक्खा बन्दरगाह|इनल्यान्ड निकासी डिपो]] नेपालको विदेशी व्यापार को लागि गठन गरेको हो। नेपालमा तीन आईसीडी छन् जुन एनआईटीडीबी अन्तर्गत छन्। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nitdb.org/about_nitdb.html|title=Nepal Intermodal Transport Development Board (NITDB)|date=|website=http://nitdb.org|publisher=Government of Nepal|accessdate=5 December 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113084010/http://www.nitdb.org/about_nitdb.html |date=13 November 2013 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-intermodal-transport-development-board-urged-to-modernise-infrastructure-to-facilitate-trade/|title=NITDB urged to modernise infrastructure to facilitate trade|date=21 January 2016|website=http://thehimalayantimes.com|publisher=The Himalayan Times|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2014-05-02/nitdb-to-invite-bids-to-lease-out-kakarvitta-dry-port.html|title=NITDB to invite bids to lease out Kakarvitta dry port|date=2 May 2014|website=http://kathmandupost.ekantipur.com|publisher=Kantipur Media Group|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; 

* [[वीरगन्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह|बिरगञ्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह]] 
* बीरगंज सुक्खा बन्दरगाह
* विराटनगर सुक्खा बन्दरगाह
* भैरहवा सुक्खा बन्दरगाह
* काँकडभिट्टा सुक्खा बन्दरगाह
* तातोपानी सुक्खा बन्दरगाह
* रसुवा सुक्खा बन्दरगाह
* &gt;काठमाडौँ सुक्खा बन्दरगाह
* दोधारा चाँदनी सुक्खा बन्दरगाह
* एकीकृत चेक पोष्ट (ICP), वीरगन्ज 

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:नेपालको वैदेशिक व्यापार]]
[[श्रेणी:यातायात]]
[[श्रेणी:नेपालमा यातायातको इतिहास]]</text>
      <sha1>dmrum1tngieg8kcm43zuhorp34coad3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369331</id>
      <parentid>1369330</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1369331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4350" sha1="d73dzbrom857xvyc9gpocw4bhyou7py" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति
| native_name_a = 
| image =
| seal = 
| seal_size = 
| seal_caption = 
| logo = 
| logo_size = 
| logo_caption = 
| formed =1998
| preceding1 = 
| preceding2 = &lt;!-- up to |preceding6= --&gt;
| dissolved = 
| superseding1 = 
| superseding2 = &lt;!-- up to |superseding6= --&gt;
| agency_type = 
| jurisdiction = {{flag|Nepal}}
| headquarters = [[चोभार]], [[कीर्तिपुर]], काठमाडौँ, नेपाल 
| coordinates = 
| motto = 
| employees = 
| budget = [[Nepali Rupee|NPR]]
| minister1_name = [[Balendra Shah]]
| minister1_pfo = [[Prime Minister of Nepal]]
| minister2_name = 
| minister2_pfo = 
| deputyminister1_name = 
| deputyminister1_pfo = 
| deputyminister2_name = 
| deputyminister2_pfo = 
| deputyminister3_name = 
| deputyminister3_pfo = &lt;!-- up to |deputyminister7_name= --&gt;
| chief1_name = राजेश्वर ज्ञावली 
| chief1_position = महानिर्देशक
| chief2_name = 
| chief2_position = 
| public_protector = 
| deputy = 
| parent_department = 
| parent_agency = [[Ministry of Industry, Commerce and Supplies]], [[Government of Nepal]]
| child1_agency = 
| child2_agency = &lt;!-- up to |child25_agency= --&gt;
| keydocument1 = &lt;!-- up to |keydocument6= --&gt;
| website = https://nitdb.gov.np/
| map = 
| map_size = 
| map_caption = 
| footnotes = 
| embed =
}}
'''नेपाल इन्टरमोडल यातायात विकास समिति''' (NITDB) २०५४ सालमा नेपाल सरकारले गठन गरेको हो। सुक्खा बन्दरगाहहरु (आईसिडि) को मितव्ययी र कुशल व्यवस्थापन, निरीक्षण गर्न [[सुक्खा बन्दरगाह|इनल्यान्ड निकासी डिपो]] नेपालको विदेशी व्यापार को लागि गठन गरेको हो। नेपालमा तीन आईसीडी छन् जुन एनआईटीडीबी अन्तर्गत छन्। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nitdb.org/about_nitdb.html|title=Nepal Intermodal Transport Development Board (NITDB)|date=|website=http://nitdb.org|publisher=Government of Nepal|accessdate=5 December 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113084010/http://www.nitdb.org/about_nitdb.html |date=13 November 2013 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-intermodal-transport-development-board-urged-to-modernise-infrastructure-to-facilitate-trade/|title=NITDB urged to modernise infrastructure to facilitate trade|date=21 January 2016|website=http://thehimalayantimes.com|publisher=The Himalayan Times|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2014-05-02/nitdb-to-invite-bids-to-lease-out-kakarvitta-dry-port.html|title=NITDB to invite bids to lease out Kakarvitta dry port|date=2 May 2014|website=http://kathmandupost.ekantipur.com|publisher=Kantipur Media Group|accessdate=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; 

* [[वीरगन्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह|बिरगञ्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह]] 
* बीरगंज सुक्खा बन्दरगाह
* विराटनगर सुक्खा बन्दरगाह
* भैरहवा सुक्खा बन्दरगाह
* काँकडभिट्टा सुक्खा बन्दरगाह
* तातोपानी सुक्खा बन्दरगाह
* रसुवा सुक्खा बन्दरगाह
* &gt;काठमाडौँ सुक्खा बन्दरगाह
* दोधारा चाँदनी सुक्खा बन्दरगाह
* एकीकृत चेक पोष्ट (ICP), वीरगन्ज 

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:नेपालको वैदेशिक व्यापार]]
[[श्रेणी:यातायात]]
[[श्रेणी:नेपालमा यातायातको इतिहास]]</text>
      <sha1>d73dzbrom857xvyc9gpocw4bhyou7py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जय भीम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118285</id>
    <revision>
      <id>1369345</id>
      <parentid>1319978</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5565" sha1="rp7fyozvzsyniktpmtaspzr0w1k6udx" xml:space="preserve">[[चित्र:Indian Buddhist flag.jpg|thumb|right|300px|[[भीम ध्वज]]मा &quot;जय भीम&quot;]]
'''जय भीम''' [[नवयान|नवयानी बौद्धवाद]] र [[आम्बेडकरवाद]]मा लागेका व्यक्तिले अभिवादनको रूपमा प्रयोग गर्ने वाक्यांश हो । &quot;जय&quot; (&quot;विजय&quot; वा &quot;जीत&quot;) र &quot;भीम&quot; ([[बाबासाहेब आम्बेडकर]]को नाम) शब्दको संयोजन गरी निर्माण गरिएको &quot;जय भीम&quot; वाक्यांशको शाब्दिक अर्थ &quot;बाबासाहेब आम्बेडकरको जीत होस्&quot; हो ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=क्रिस्टोफ|first= जाफ्रेलट|title=Dr. Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste |year=सन् २००५|pages=१५४-१५५|isbn=978-1-85065-449-0}}&lt;/ref&gt; &quot;जय भीम&quot; [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[दलित]], [[आदिवासी जनजाति|आदिवासी]] तथा अन्य शोषित र उत्पीडित समुदायमा पहिचान र क्रान्तिको प्रतीक हो । मूलतः यो अभिवादन कुनै प्रकारले पनि धार्मिक नभएपनि धेरैजसो आम्बेडकरवादी जनता बौद्धमार्गी भएको हुनाले यस अभिवादनलाई बौद्ध धर्ममा पनि प्रयोग गरिन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fatwa on BSP Slogan Sparks Off Debate
|url=http://news.outlookindia.com/item.aspx?654045|website=आउटलुक इन्डिया}}&lt;/ref&gt; सरल रूपमा यो अभिवादन बाबासाहेब आम्बेडकर र उनको दर्शन प्रतिको सम्मानको अभिव्यक्ति मात्रै हो । यद्यपि, वर्तमानमा यसले आत्मसम्मान र गौरवको प्रतिनिधित्व गर्छ । करोडौँ भारतीय जनताले आफू आम्बेडकरद्वारा प्रभावित र प्रोत्साहित भएको देखाउन यस अभिवादनको प्रयोग गर्छन् । 

==सुरुवात==
वर्तमानमा विश्वभरका आम्बेडकरवादी जनताले बाबासहेब प्रतिको सम्मान, आत्मसम्मान र गौरव व्यक्त गर्न &quot;जय भीम&quot; वाक्यांशको प्रयोग गर्छन् । यसको सुरुवात भने आम्बेडकरका निष्ठावान् सहयोगी [[हरदास लक्ष्मणराव नगराले]]ले सन् १९३५ मा गरेका थिए । २० डिसेम्बर १९३९ देखि बाबासाहेब आम्बेडकरले आफैँ पनि &quot;जय भीम&quot; लेख्न र प्रयोग गर्न थालेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=मन्वतकर|first1=वृत्तान्त|title=Jai Bhim in JNU - Freedom or Social Justice|url=http://roundtableindia.co.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=8920:jai-bhim-in-jnu-part-i-freedom-or-social-justice&amp;catid=119&amp;Itemid=132|website=राउन्डटेबल इन्डिया|publisher=राउन्डटेबल इन्डिया|accessdate=२० मे २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt; ''[[बोले इन्डिया जय भीम]]'' चलचित्रको प्रथम वाक्य नै &quot;जय भीम&quot; अभिवादन हो । बाबु हरदासलले भीम विजय सङ्घका कर्मचारी गणलाई पनि &quot;जय भीम&quot; भनी नै बधाई दिएका थिए ।&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{cite web |title=Jai Bhim and Jai Hind |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |last=जमुनादास |first=के. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm |date=2018-03-25 }}&lt;/ref&gt;

==वर्तमानमा प्रयोग==
आज धेरैले आधुनिक भारतका शिल्पकार बाबासाहेब आम्बेडकर प्रतिको सम्मान र अभिवादन व्यक्त गर्न &quot;जय भीम&quot; वाक्यांशको प्रयोग गर्छन् ।

==थप लेख==
* [[आम्बेडकरवाद]]
* [[आम्बेडकरवादी आन्दोलन]]
* [[नवयान]]
* [[भीम ध्वज]]

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{बाबासाहेब आम्बेडकर}}  

[[श्रेणी:दलित संस्कृति]]
[[श्रेणी:बाबासाहेब आम्बेडकरको सम्मानमा राखिएका नामहरू]]</text>
      <sha1>rp7fyozvzsyniktpmtaspzr0w1k6udx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपिडिया:स्वतन्त्र लेख योग्य सम्भावित नेपाली महिलाहरूको सूची</title>
    <ns>4</ns>
    <id>120717</id>
    <revision>
      <id>1369322</id>
      <parentid>1368678</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>52294</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>1369322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48520" sha1="go8rk7r4wxt9s6bnxxdw8zd1lm8xi4i" xml:space="preserve">{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (COUNT(distinct ?sitelink) as ?count) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q837 . ?sitelink schema:about ?item . FILTER NOT EXISTS { ?wne schema:about ?item . ?wne schema:inLanguage &quot;ne&quot; }  MINUS {?item  wdt:P106 wd:Q10833314} }  GROUP BY ?item ORDER BY DESC(?count)
|columns=number:#,label:Article,description,p106,p569,p570,p18,item
|thumb=100
|links=red
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Article
! description
! व्यवसाय
! जन्म मिति
! देहान्त मिति
! तस्वीर
! item
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Shilshila Acharya]]
| 
| [[उद्यमी]]&lt;br/&gt;[[environmental scientist]]
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 20th century
| 
| [[चित्र:Shilshila acharya 2 cropped.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q131389521|Q131389521]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[भूमिका गिरी]]
| एक नेपाली लोक गायिका हुन्
| [[गायक]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q94413431|Q94413431]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[सपना रोका मगर]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-02-10
| 
| 
| [[:d:Q102271811|Q102271811]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[गीता शाही]]
| नेपाली अभिनेत्री र मोडल
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-02-03
| 
| [[चित्र:Gita Shahi 2.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q37467229|Q37467229]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[दावा याङ्जुम शेर्पा]]
| नेपाली पर्वतारोही सहयोगी
| [[पर्वतारोही सहयोगी]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
| 
| [[चित्र:Dawa Yangzum Sherpa 1.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64406217|Q64406217]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[शान्ति मिश्र]]
| नेपाली लाइब्रेरियन तथा लेखक (१९३८–२०१९)
| [[लेखक]]&lt;br/&gt;[[librarian]]&lt;br/&gt;[[अनुवादक]]&lt;br/&gt;[[lecturer]]&lt;br/&gt;[[historian]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-06-22
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-05-15
| [[चित्र:Shanti Mishra graduation.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q94508889|Q94508889]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[तेजश्री थापा]]
| मानव अधिकारकर्मी, वकिल र खोजकर्ता
| [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]]&lt;br/&gt;[[अधिवक्ता]]&lt;br/&gt;[[लेखक]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-11-10
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-03-26
| 
| [[:d:Q62581438|Q62581438]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[पासाङ ल्हामु शेर्पा अकिता]]
| नेपाली महिला पर्वतारोही
| [[पर्वतारोही]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
| 
| 
| [[:d:Q27975671|Q27975671]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[पेम्बा डोमा शेर्पा]]
| नेपाली हिमाल आरोही
| [[पर्वतारोही]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-07-07
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-05-22
| [[चित्र:Pemba Doma Sherpa.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q4357604|Q4357604]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[योग माया]]
| नेपाली अभियन्ता, समाजसेविका
| [[अभियानी]]
| data-sort-value=&quot;1861&quot; | 1861
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942
| [[चित्र:Yogmaya in Sanctum.JPG|center|100px]]
| [[:d:Q8054419|Q8054419]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[मोतिलक्ष्मी उपासिका]]
| 
| [[लेखक]]&lt;br/&gt;[[कवि]]
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-06-30
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
| [[चित्र:Moti laxmi upasika.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q16013979|Q16013979]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[सरस्वती चौधरी]]
| नेपाली महिला एथलेटिक्स खेलाडी
| [[sprinter]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-02-12
| 
| 
| [[:d:Q68973687|Q68973687]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[सङ्गीता श्रेष्ठ]]
| नेपाली महिला चलचित्र निर्देशक
| [[चलचित्र निर्देशक]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-10-16
| 
| [[चित्र:Sangita Shrestha 02.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q56190200|Q56190200]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[उपासना सिंह ठकुरी]]
| 
| [[अभिनेता]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-09-20
| 
| 
| [[:d:Q61778826|Q61778826]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[सङ्गीता मगर]]
| नेपाली महिला अधिकारकर्मी
| [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1990s
| 
| 
| [[:d:Q63384810|Q63384810]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[उषा शेरचन]]
| 
| [[कवि]]&lt;br/&gt;[[lyricist]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-08-22
| 
| [[चित्र:Usha Sherchan1.JPG|center|100px]]
| [[:d:Q110983836|Q110983836]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[नाङ्सल तामाङ]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-12-28
| 
| 
| [[:d:Q18175685|Q18175685]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Srijana Regmi]]
| 
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-12-28
| 
| 
| [[:d:Q23796629|Q23796629]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[केल्साङ चुकी तेथोङ]]
| अभिनेत्री र चलचित्र निर्देशक
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[चलचित्र कलाकार]]&lt;br/&gt;[[गायक]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-11
| 
| [[चित्र:CHUCKIE KESLANG TETHONG.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q3194932|Q3194932]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[अधिराजकुमारी प्रेरणा]]
| नेपाली अधिराजकुमारी
| [[शाही सदस्य]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-02-20
| 
| 
| [[:d:Q4202325|Q4202325]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[धनकुमारी बज्राचार्य]]
| कुमारी
| [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q68005618|Q68005618]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[करुणा भण्डारी]]
| नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य
| [[क्रिकेट खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-11-24
| 
| 
| [[:d:Q47089258|Q47089258]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[सोनिया भट्ट]]
| नेपाली जुडो खेलाडी
| [[जुडोका]]
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-01-04
| 
| 
| [[:d:Q107456052|Q107456052]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[Nimdoma Sherpa]]
| 
| [[पर्वतारोही]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
| 
| 
| [[:d:Q16762305|Q16762305]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[दिलमाया कार्की]]
| नेपाली महिला खेलाडी
| [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-10-05&lt;br/&gt;1988-08-05
| 
| 
| [[:d:Q20895958|Q20895958]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[निशा रावल]]
| नेपाली तेक्वान्दो खेलाडी
| [[तेक्वान्दो खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-09-11
| 
| [[चित्र:Olynisharawal.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q24678840|Q24678840]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[Samita Bajracharya]]
| 
| [[schoolchild]]
| 
| 
| [[चित्र:Kumari.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q27990214|Q27990214]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[Laxmi Kunwar]]
| 
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-29
| 
| 
| [[:d:Q28718095|Q28718095]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[रेणु कुमारी यादव]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-06-19
| 
| 
| [[:d:Q3425614|Q3425614]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[चन्द्रकला थापा]]
| नेपाली खेलाडी
| [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-09-02
| 
| 
| [[:d:Q5071283|Q5071283]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[मिङ किपा]]
| नेपाली हिमाल आरोही
| [[पर्वतारोही]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
| 
| 
| [[:d:Q6864647|Q6864647]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[नगमा श्रेष्ठ]]
| मिस नेपाल प्रतियोगी
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-11-10
| 
| 
| [[:d:Q6958877|Q6958877]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[Chandra Kumari Gurung]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
| 
| 
| [[:d:Q16166617|Q16166617]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[देवु थापा]]
| ओलम्पिक जुडो खेलाडी
| [[जुडोका]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-02-07
| 
| 
| [[:d:Q16215125|Q16215125]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[Bandana Nepal]]
| 
| [[dancer]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001
| 
| 
| [[:d:Q96059398|Q96059398]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[Sonika Manandhar]]
| 
| [[environmentalist]]&lt;br/&gt;[[programmer]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-01-17
| 
| [[चित्र:Sonika Manandhar UN Award Speech.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q104420892|Q104420892]]
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[रोनाली अमात्य]]
| नेपाली महिला मोडल
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-12-18
| 
| [[चित्र:Ronali Amatya.png|center|100px]]
| [[:d:Q51757185|Q51757185]]
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[Khandro Lhamo]]
| 
| [[चिकित्सक]]
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-03-30
| [[चित्र:Dilgo Khyentse Family.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q59877941|Q59877941]]
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[रवीना देसराज श्रेष्ठ]]
| नेपाली बैंकर तथा पब्लिक फिगर
| [[banker]]&lt;br/&gt;[[अभिनेता]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-04-27
| 
| 
| [[:d:Q62570956|Q62570956]]
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[बेलमाया नेपाली]]
| 
| [[documentary filmmaker]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q109283523|Q109283523]]
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[रोशनी रसाइली]]
| नेपाली गायीका
| [[गायक]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-11-05
| 
| [[चित्र:Singer roshani rasaili.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q120496223|Q120496223]]
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[सोफिया शाह]]
| पौडी खेलाडी
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-08-09
| 
| 
| [[:d:Q16239784|Q16239784]]
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[मणिकला राई]]
| नेपाली अल्ट्राम्याराथन धावक
| [[अल्ट्राम्याराथन धावक]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-11-27
| 
| [[चित्र:Manikala Rai.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q20127296|Q20127296]]
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[Princess Shanti Singh of Nepal]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-11-20
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-06-01
| 
| [[:d:Q21009742|Q21009742]]
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[Princess Jayanti of Nepal]]
| 
| [[सामाजिक कार्यकर्ता]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-08-04
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-06-01
| 
| [[:d:Q21009741|Q21009741]]
|-
| style='text-align:right'| 46
| [[Nilu Doma Sherpa]]
| 
| [[चलचित्र निर्देशक]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-07-01
| [[चित्र:Nilu Doma Sherpa, Filmmaker, IVLP participant from Nepal (27700381796).png|center|100px]]
| [[:d:Q23769975|Q23769975]]
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[सोनी राजभण्डारी]]
| मिस नेपाल २०१४ प्रतियोगी
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989
| 
| 
| [[:d:Q23883481|Q23883481]]
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[Raj Kumari Pandey]]
| 
| [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-12-13
| 
| 
| [[:d:Q29995877|Q29995877]]
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[प्रेक्ष्या शाह]]
| नेपाल शाह वंशीय सदस्य
| 
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-01-19
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-11-12
| 
| [[:d:Q3910252|Q3910252]]
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[मोनी मुलेपती]]
| नेपाली महिला पर्वतारोही
| [[पर्वतारोही]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
| 
| [[चित्र:41214461 everestlarga.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q6899850|Q6899850]]
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[सुष्मा जोशी]]
| नेपाली लेखिका
| [[लेखक]]&lt;br/&gt;[[director]]&lt;br/&gt;[[कलाकार]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-05-26
| 
| [[चित्र:Sushma Joshi.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q7648973|Q7648973]]
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[बिभाश्वरी राई]]
| नेपाली महिला खेल सुटर
| [[खेल सुटर]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-03-25
| 
| 
| [[:d:Q11854223|Q11854223]]
|-
| style='text-align:right'| 53
| [[Prashna Shakya]]
| 
| [[गायक]]
| 
| 
| [[चित्र:Prashna Shakya.png|center|100px]]
| [[:d:Q64746550|Q64746550]]
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[हसिमा खातुन]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| [[चित्र:Hasima Khatun (1).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q67911139|Q67911139]]
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[सृजना सुब्बा]]
| नेपाली अभिनेत्री
| [[अभिनेता]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q93439703|Q93439703]]
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[गिता राना]]
| 
| [[फुटबल खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-09-10
| 
| 
| [[:d:Q106003615|Q106003615]]
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[प्रिया सिग्देल]]
| सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-12-08
| 
| 
| [[:d:Q51756966|Q51756966]]
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[कञ्चन अमात्य]]
| महिला मानव अधिकारकर्मी
| [[social entrepreneur]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
| 
| 
| [[:d:Q53870564|Q53870564]]
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[प्रदिप्ता अधिकारी]]
| नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-06-03
| 
| 
| [[:d:Q64009491|Q64009491]]
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[Shova Kumari Lama]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-05-17
| 
| [[चित्र:Shova Kumari Lama (1) (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64015981|Q64015981]]
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[करिमा बेगम]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-03-23
| 
| [[चित्र:Karima Begam (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64063158|Q64063158]]
|-
| style='text-align:right'| 62
| [[रुबी कर्ण]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-07-06
| 
| [[चित्र:Rubi Karna (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64133042|Q64133042]]
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[Sanu Siva]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020
| 
| [[:d:Q107026786|Q107026786]]
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[Manita Shrestha Pradhan]]
| 
| [[जुडोका]]
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-06-01
| 
| 
| [[:d:Q127690896|Q127690896]]
|-
| style='text-align:right'| 65
| [[सम्पदा घिमिरे]]
| नेपाली सौन्दर्य प्रतियोगिता विजेता
| [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]&lt;br/&gt;[[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[marketer]]&lt;br/&gt;[[climate activist]]&lt;br/&gt;[[योगिनी]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001
| 
| 
| [[:d:Q130289252|Q130289252]]
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[Luna Luitel]]
| 
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-03-03
| 
| [[चित्र:Luna Luitel Miss Nepal World 2025 (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q136031827|Q136031827]]
|-
| style='text-align:right'| 67
| [[Supriya Maskey]]
| 
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-06-17
| 
| 
| [[:d:Q16240366|Q16240366]]
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[Lily Thapa]]
| 
| [[अभियानी]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q16886068|Q16886068]]
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[प्रिन्सा श्रेष्ठ]]
| नेपाली महिला मोडल
| [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-09-11
| 
| 
| [[:d:Q19661026|Q19661026]]
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[सीता कुमारी राई]]
| नेपाली खेलाडी
| [[तेक्वान्दो खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-02-16
| 
| 
| [[:d:Q19830111|Q19830111]]
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[Princess Princep Shah of Nepal]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-03-16
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-22
| 
| [[:d:Q21070386|Q21070386]]
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[सुशीला सिंह]]
| 
| [[न्यायाधीश|न्यायधिश]]
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-05-22
| 
| [[:d:Q21459157|Q21459157]]
|-
| style='text-align:right'| 73
| [[बिनिता बराल]]
| 
| [[अभिनेता]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-10-08
| 
| [[चित्र:Binita Baral actress.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q27924720|Q27924720]]
|-
| style='text-align:right'| 74
| [[अञ्जुकुमारी बिष्ट]]
| 
| [[अभिनेता]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q31314642|Q31314642]]
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[देवीमाया पनेरू]]
| नेपाली महिला धावक
| [[sprinter]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-08-25
| 
| 
| [[:d:Q32381507|Q32381507]]
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[Tisa Shakya]]
| 
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-02-04
| 
| 
| [[:d:Q33320546|Q33320546]]
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[कान्छीमाया कोजु]]
| नेपाली एथलेटिक्स खेलाडी
| [[खेलकुद विज्ञ]]&lt;br/&gt;[[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-02-03
| 
| 
| [[:d:Q42667977|Q42667977]]
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[जनक कुमारी चालिसे]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q6150649|Q6150649]]
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[देविका बन्दना]]
| नेपाली गायिका
| [[गायक]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q16197783|Q16197783]]
|-
| style='text-align:right'| 80
| [[नयना शाक्य]]
| ओलम्पिक पौडी खेलाडी
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-10
| 
| 
| [[:d:Q16222041|Q16222041]]
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[सम्पदा मल्ल]]
| 
| [[चलचित्र निर्माता]]&lt;br/&gt;[[लेखक]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-02-19
| 
| 
| [[:d:Q16231931|Q16231931]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[शशिकला दाहाल]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-05-28
| 
| 
| [[:d:Q66486498|Q66486498]]
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[अनिता कुमारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-08-13
| 
| 
| [[:d:Q67867869|Q67867869]]
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[असिया देवी थरुनी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-05-13
| 
| 
| [[:d:Q67868468|Q67868468]]
|-
| style='text-align:right'| 85
| [[गीता कुमारी यादव]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971
| 
| [[चित्र:Gita Kumari Yadav.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q67871177|Q67871177]]
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[जगतारेण देवी सुडिन]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| [[चित्र:Jaktarain Devi Sah Sudin (2).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q67911690|Q67911690]]
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[मन्जु कुमारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q67915651|Q67915651]]
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[मन्जु कुमारी यादव]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-01-11
| 
| 
| [[:d:Q67915719|Q67915719]]
|-
| style='text-align:right'| 89
| [[Chandra Kala Lamgade]]
| 
| [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]&lt;br/&gt;[[javelin thrower]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-09-10
| 
| 
| [[:d:Q80046291|Q80046291]]
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[रानी कुमारी तिवारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-10-26
| 
| 
| [[:d:Q105942772|Q105942772]]
|-
| style='text-align:right'| 91
| [[Surita Kumari Shah]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-03-03
| 
| 
| [[:d:Q105942922|Q105942922]]
|-
| style='text-align:right'| 92
| [[Gyani Maiya Sen-Kusunda]]
| 
| [[किसान|कृषक]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-01-25
| [[चित्र:Gyani Maiya Sen Kusunda-&quot;Gyani Maiya&quot; (2019 documentary).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q106811256|Q106811256]]
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[Sarita Neupane]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q107026755|Q107026755]]
|-
| style='text-align:right'| 94
| [[पार्वती थापा]]
| नेपाली महिला खेल सुटर
| [[खेल सुटर]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
| 
| 
| [[:d:Q43120853|Q43120853]]
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[दुर्गा पौडेल]]
| नेपालको संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-09-21
| 
| 
| [[:d:Q44783325|Q44783325]]
|-
| style='text-align:right'| 96
| [[सुजाता परियार]]
| नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-02-15
| 
| 
| [[:d:Q44802020|Q44802020]]
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[सिता देवी यादव]]
| संबिधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q45086943|Q45086943]]
|-
| style='text-align:right'| 98
| [[सोभा आले]]
| नेपाल महिला राष्ट्रिय क्रिकेट टिम
| [[क्रिकेट खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-06-29
| 
| 
| [[:d:Q47087984|Q47087984]]
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[अनिता श्रेष्ठ]]
| नेपाली खेल सुटर
| [[खेलकुद विज्ञ]]&lt;br/&gt;[[खेल सुटर]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q48869417|Q48869417]]
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[Nishma Gurung]]
| 
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-03-11
| 
| 
| [[:d:Q48869749|Q48869749]]
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[रमा सिंह]]
| नेपाली टेलिभिजन व्यक्तित्व र महिला फुटबल खेलाडी
| [[फुटबल खेलाडी]]
| 
| 
| [[चित्र:Rama Singh.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q51655395|Q51655395]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[शशिला महर्जन]]
| नेपाली जीवरासायनिक शास्त्री
| [[biochemist]]&lt;br/&gt;[[biotechnologist]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q51845108|Q51845108]]
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[Anju Kumari]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-02-12
| 
| [[चित्र:Anju Kumari (1) (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64015754|Q64015754]]
|-
| style='text-align:right'| 104
| [[भीमा यादव]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-06-29
| 
| [[चित्र:Bhima Yadav (1).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64039326|Q64039326]]
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[निलम देवी भुमिहारनी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-05-08
| 
| [[चित्र:Nilam Devi Bhumiharin (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q64117314|Q64117314]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| [[Chandra Kanta Devi Malla]]
| 
| [[शिक्षक]]&lt;br/&gt;[[educator]]
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
| 
| [[:d:Q109332415|Q109332415]]
|-
| style='text-align:right'| 107
| [[Saru Limbu]]
| 
| [[फुटबल खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-03-06
| 
| 
| [[:d:Q113040053|Q113040053]]
|-
| style='text-align:right'| 108
| [[Sabita Dangol]]
| 
| [[कलाकार]]&lt;br/&gt;[[चित्रकार]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
| 
| [[चित्र:Sabita Dangol Contemporary Artist from Nepal WikiProfile.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q116250871|Q116250871]]
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[Bidya Chamling Rai]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q117471294|Q117471294]]
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[Indu Kadariya]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q123382520|Q123382520]]
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[Sony Pakhrin]]
| 
| [[क्रिकेट खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-11-02
| 
| 
| [[:d:Q131698540|Q131698540]]
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[Sahara Sharma]]
| 
| [[चलचित्र निर्माता]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q139583451|Q139583451]]
|-
| style='text-align:right'| 113
| [[लिला कुमारी बगाले सोमई]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q16239920|Q16239920]]
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[Sarita Gurung]]
| 
| [[philanthropist]]&lt;br/&gt;[[सामाजिक कार्यकर्ता]]
| 
| 
| [[चित्र:SaritaGurung.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q16256873|Q16256873]]
|-
| style='text-align:right'| 115
| [[ज्ञानकुमारी छन्त्याल]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-07-01
| 
| [[:d:Q17385735|Q17385735]]
|-
| style='text-align:right'| 116
| [[राधा ज्ञवाली]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954
| 
| 
| [[:d:Q17386003|Q17386003]]
|-
| style='text-align:right'| 117
| [[निज्मा खुतान]]
| नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q17386175|Q17386175]]
|-
| style='text-align:right'| 118
| [[शिक्षा श्रेष्ठ]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-01-09
| 
| 
| [[:d:Q18171093|Q18171093]]
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[पुनम गुरुङ]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-10-17
| 
| 
| [[:d:Q18175684|Q18175684]]
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[Shashi Kumary Adhikary]]
| 
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q19917629|Q19917629]]
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[पूर्ण शोभा चित्रकार]]
| नेपाली महिला शान्तिकर्मी
| 
| 
| 
| [[चित्र:4MSP Lusaka 2013 ©CMC (9967354346).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q19921542|Q19921542]]
|-
| style='text-align:right'| 122
| [[Indu Devi Thapaliya]]
| 
| [[Esperantist]]
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-06-20
| 
| [[चित्र:Indu Devi Thapaliya.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q20479334|Q20479334]]
|-
| style='text-align:right'| 123
| [[Nirjala Tamrakar]]
| 
| [[sport cyclist]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-08-24
| 
| [[चित्र:Worldcup France 2012.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q24898424|Q24898424]]
|-
| style='text-align:right'| 124
| [[Bhagawati Khatri]]
| 
| [[खेल सुटर]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
| 
| 
| [[:d:Q27907431|Q27907431]]
|-
| style='text-align:right'| 125
| [[रोजिना श्रेष्ठ]]
| 
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-03-19
| 
| [[चित्र:Rojina Shrestha.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q30110052|Q30110052]]
|-
| style='text-align:right'| 126
| [[सहारा बस्नेत]]
| नेपाली महिला मोडल
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| 
| 
| [[चित्र:Sahara Basnet.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q30110208|Q30110208]]
|-
| style='text-align:right'| 127
| [[सुजना श्रेष्ठ]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-12-05
| 
| 
| [[:d:Q1342014|Q1342014]]
|-
| style='text-align:right'| 128
| [[सारा देवी तामाङ]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-06-04
| 
| 
| [[:d:Q2224151|Q2224151]]
|-
| style='text-align:right'| 129
| [[अमिशा बस्नेत]]
| 
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[मोडल (मानिस)|मोडल]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-04-19
| 
| 
| [[:d:Q4746814|Q4746814]]
|-
| style='text-align:right'| 130
| [[सरिता श्रेष्ठ]]
| नेपाली चिकित्सक
| [[चिकित्सक]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-07-07
| 
| [[चित्र:Dr Sarita Shrestha.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q4794239|Q4794239]]
|-
| style='text-align:right'| 131
| [[दामा कुमारी शर्मा]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q5211861|Q5211861]]
|-
| style='text-align:right'| 132
| [[धर्मशिला चापागाईं]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-01-18
| 
| 
| [[:d:Q5269249|Q5269249]]
|-
| style='text-align:right'| 133
| [[दुर्गा कुमारी बि.क]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q5316379|Q5316379]]
|-
| style='text-align:right'| 134
| [[हसिना मिया]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q5679156|Q5679156]]
|-
| style='text-align:right'| 135
| [[जुन कुमारी रोका]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q6311490|Q6311490]]
|-
| style='text-align:right'| 136
| [[लीला कुमारी भण्डारी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q6547472|Q6547472]]
|-
| style='text-align:right'| 137
| [[निलम केसी खँड्का]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7036868|Q7036868]]
|-
| style='text-align:right'| 138
| [[फूलमाया क्याप्छाकी]]
| 
| [[खेल सुटर]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-11-24
| 
| 
| [[:d:Q7187340|Q7187340]]
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[फूलमती देवी चौधरी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7188331|Q7188331]]
|-
| style='text-align:right'| 140
| [[पूर्णाकुमारी सुवेदी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7261334|Q7261334]]
|-
| style='text-align:right'| 141
| [[रेनु चन्द]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7313568|Q7313568]]
|-
| style='text-align:right'| 142
| [[रुपा सोसी चौधरी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7380185|Q7380185]]
|-
| style='text-align:right'| 143
| [[सदिच्छा श्रेष्ठ]]
| 
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-11-23
| 
| 
| [[:d:Q7397907|Q7397907]]
|-
| style='text-align:right'| 144
| [[सरला रेग्मी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7423017|Q7423017]]
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[सबकी देवी दास तात्मा]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7442335|Q7442335]]
|-
| style='text-align:right'| 146
| [[सीतादेबी बौडेल]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7531571|Q7531571]]
|-
| style='text-align:right'| 147
| [[सुष्मा शर्मा घिमिरे]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7648977|Q7648977]]
|-
| style='text-align:right'| 148
| [[उर्मिला अर्याल]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q7900743|Q7900743]]
|-
| style='text-align:right'| 149
| [[सरिता डङ्गोल]]
| नेपाली चित्रकार
| [[चित्रकार]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
| 
| 
| [[:d:Q11305353|Q11305353]]
|-
| style='text-align:right'| 150
| [[अप्साना गिरी]]
| नेपाली महिला एस्पेरान्तोभाषी
| [[Esperantist]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-04-21
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-01-02
| 
| [[:d:Q12345243|Q12345243]]
|-
| style='text-align:right'| 151
| [[मिनाक्षी झा]]
| संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-07
| 
| 
| [[:d:Q13184904|Q13184904]]
|-
| style='text-align:right'| 152
| [[काशी पौडेल]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q16191006|Q16191006]]
|-
| style='text-align:right'| 153
| [[सलमा खातुन मिकरानी]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-01-25
| 
| 
| [[:d:Q16215941|Q16215941]]
|-
| style='text-align:right'| 154
| [[रुना प्रधान]]
| 
| [[पौडी खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-12-05
| 
| 
| [[:d:Q16223375|Q16223375]]
|-
| style='text-align:right'| 155
| [[नैनकला ओझा]]
| 
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q66370970|Q66370970]]
|-
| style='text-align:right'| 156
| [[Bodhmaya Kumari Yadav]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q66391512|Q66391512]]
|-
| style='text-align:right'| 157
| [[विना पोखरेल]]
| 
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q66606785|Q66606785]]
|-
| style='text-align:right'| 158
| [[कलिला खातुन]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| [[चित्र:Kalila Khatun PP.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q66659072|Q66659072]]
|-
| style='text-align:right'| 159
| [[थारु, शिवानी सिंह]]
| 
| [[television presenter]]&lt;br/&gt;[[उपन्यासकार]]&lt;br/&gt;[[पत्रकार]]&lt;br/&gt;[[नाटककार]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q66860332|Q66860332]]
|-
| style='text-align:right'| 160
| [[बबिता कुमारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-07-18
| 
| 
| [[:d:Q67868805|Q67868805]]
|-
| style='text-align:right'| 161
| [[Bechi Lungeli]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-10-28
| 
| 
| [[:d:Q67869573|Q67869573]]
|-
| style='text-align:right'| 162
| [[चमेली देवी दास]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-07-07
| 
| 
| [[:d:Q67870449|Q67870449]]
|-
| style='text-align:right'| 163
| [[Fuliya Devi Saday]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-06-03
| 
| 
| [[:d:Q67871104|Q67871104]]
|-
| style='text-align:right'| 164
| [[किरण कुमारी राई]]
| नेपाल राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-10-01
| 
| 
| [[:d:Q67915184|Q67915184]]
|-
| style='text-align:right'| 165
| [[निरा कुमारी शाह]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-06-12
| 
| 
| [[:d:Q67935365|Q67935365]]
|-
| style='text-align:right'| 166
| [[दिलकुमारी रावल थापा]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q69524324|Q69524324]]
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[केशरी चौधरी]]
| नेपाली महिला खेलाडी
| [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-07-25
| 
| 
| [[:d:Q96249806|Q96249806]]
|-
| style='text-align:right'| 168
| [[शेषकला पाण्डे]]
| समाजसेवी
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q106205604|Q106205604]]
|-
| style='text-align:right'| 169
| [[मदन कुमारी शाह (गरिमा शाह)]]
| संबिधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q44148576|Q44148576]]
|-
| style='text-align:right'| 170
| [[मिथिला चौधरी]]
| संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-03-25
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022
| 
| [[:d:Q44160565|Q44160565]]
|-
| style='text-align:right'| 171
| [[रञ्जु कुमारी झा]]
| नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-09-07
| 
| [[चित्र:Ranju Kumari Jha.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q44271483|Q44271483]]
|-
| style='text-align:right'| 172
| [[निर्जला राउत]]
| नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-10-13
| 
| 
| [[:d:Q44274982|Q44274982]]
|-
| style='text-align:right'| 173
| [[लक्ष्मी कुमारी चौधरी]]
| नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-04-03
| 
| 
| [[:d:Q44279370|Q44279370]]
|-
| style='text-align:right'| 174
| [[दुलारी देवी]]
| नेपालको संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-03-23
| 
| [[:d:Q44789020|Q44789020]]
|-
| style='text-align:right'| 175
| [[ईश्वरी न्यौपाने]]
| नेपालको संविधान सभा सदस्य
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| [[चित्र:सांसद ईश्वरी न्यौपाने Ishwari Neupane.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q45004136|Q45004136]]
|-
| style='text-align:right'| 176
| [[शोभा गौचन]]
| ब्याडमिन्टन खेलाडी
| [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-04-18
| 
| 
| [[:d:Q46902413|Q46902413]]
|-
| style='text-align:right'| 177
| [[सरस्वती कुमारी चौधरी]]
| नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य
| [[क्रिकेट खेलाडी]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-01-28
| 
| 
| [[:d:Q47087995|Q47087995]]
|-
| style='text-align:right'| 178
| [[Rejina Uprety]]
| 
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[चलचित्र निर्माता]]
| 
| 
| [[चित्र:Rejina Uprety (cropped).jpeg|center|100px]]
| [[:d:Q47464928|Q47464928]]
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[स्नेहा श्रेष्ठ]]
| 
| [[basketball player]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-03-01&lt;br/&gt;1995-01-21
| 
| 
| [[:d:Q50717791|Q50717791]]
|-
| style='text-align:right'| 180
| [[Thinley Lhamo]]
| 
| [[अभिनेता]]
| 
| 
| [[चित्र:Shambhala (Premiere Berlinale 2024) 1.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q54958039|Q54958039]]
|-
| style='text-align:right'| 181
| [[Sabita Rajbhandari]]
| 
| [[तेक्वान्दो खेलाडी]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q56318222|Q56318222]]
|-
| style='text-align:right'| 182
| [[सुवेक्षा खड्का]]
| नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी
| [[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br/&gt;[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994
| 
| [[चित्र:Subeksha Khadka.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q59656231|Q59656231]]
|-
| style='text-align:right'| 183
| [[पूर्णिमा श्रेष्ठ]]
| 
| [[photographer]]&lt;br/&gt;[[photojournalist]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q109324620|Q109324620]]
|-
| style='text-align:right'| 184
| [[पल्पसा डङ्गोल]]
| नेपाली अभिनेत्री
| [[अभिनेता]]
| 
| 
| [[चित्र:Palpasa Dangol.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q109389899|Q109389899]]
|-
| style='text-align:right'| 185
| [[Monalisha Khamboo]]
| 
| [[chess player]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992
| 
| 
| [[:d:Q109419600|Q109419600]]
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[आशा मगराती]]
| नेपाली कलाकार
| [[अभिनेता]]&lt;br/&gt;[[casting director]]&lt;br/&gt;[[चलचित्र निर्माता]]&lt;br/&gt;[[पटकथाकार]]
| 
| 
| [[चित्र:Actress Asha Magrati at 81st Venice International Film Festival for Pouja, Sir EDITED.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q110620940|Q110620940]]
|-
| style='text-align:right'| 187
| [[Kamala Panta]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q110700869|Q110700869]]
|-
| style='text-align:right'| 188
| [[Kamala Sen-Khatri]]
| 
| 
| 
| 
| 
| [[:d:Q113585474|Q113585474]]
|-
| style='text-align:right'| 189
| [[Nirmala Sharma]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]&lt;br/&gt;[[पत्रकार]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-08-29
| 
| [[चित्र:Nirmala Sharma2.JPG|center|100px]]
| [[:d:Q113729137|Q113729137]]
|-
| style='text-align:right'| 190
| [[Kanta Rizal]]
| 
| [[diplomat]]
| 
| 
| [[चित्र:Kanta Rizal (GPOHZ0 2834) (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q115764140|Q115764140]]
|-
| style='text-align:right'| 191
| [[लक्ष्मी तिवारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q115857024|Q115857024]]
|-
| style='text-align:right'| 192
| [[Chanda Karki]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q115857184|Q115857184]]
|-
| style='text-align:right'| 193
| [[Maya Panta]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q117471297|Q117471297]]
|-
| style='text-align:right'| 194
| [[Sabina Bajagain]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q117824504|Q117824504]]
|-
| style='text-align:right'| 195
| [[Nilam Karn]]
| 
| [[banker]]&lt;br/&gt;[[Wikimedian]]&lt;br/&gt;[[Wikipedian]]
| 
| 
| [[चित्र:Nilam Karn And Biplab Anand - Hyderabad 2023-04-28 7865 (cropped).jpg|center|100px]]
| [[:d:Q121503206|Q121503206]]
|-
| style='text-align:right'| 196
| [[सुनमाया बुढा]]
| नेपाली महिला धाविका
| [[धावक]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
| 
| 
| [[:d:Q123690167|Q123690167]]
|-
| style='text-align:right'| 197
| [[Sheila Dixit Karki]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q123945408|Q123945408]]
|-
| style='text-align:right'| 198
| [[Nimsari Rajbanshi]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q124006702|Q124006702]]
|-
| style='text-align:right'| 199
| [[बबिना भट्टराई]]
| नेपाली गायिका
| [[गायक]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-09-17
| 
| [[चित्र:Babina bhattarai.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q124396920|Q124396920]]
|-
| style='text-align:right'| 200
| [[बन्दना झाँगड]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| 
| 
| 
| [[:d:Q128784714|Q128784714]]
|-
| style='text-align:right'| 201
| [[शुक माया तामाङ]]
| 
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-07-09
| 
| [[चित्र:Hon'able Minister Shuk Maya Tamang.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q130266573|Q130266573]]
|-
| style='text-align:right'| 202
| [[Ashmina Ranjit]]
| 
| [[interdisciplinary artist]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
| 
| 
| [[:d:Q133226301|Q133226301]]
|-
| style='text-align:right'| 203
| [[ᱠᱚᱢᱟᱞ ᱚᱞᱤ]]
| 
| [[मनोरञ्जनकर्ता]]&lt;br/&gt;[[contemporary folk singer]]&lt;br/&gt;[[रेडियो व्यक्तित्व]]&lt;br/&gt;[[समाचार प्रस्तोता]]&lt;br/&gt;[[राजनीतिज्ञ]]&lt;br/&gt;[[गायक]]
| 
| 
| [[चित्र:Komal oli.jpg|center|100px]]
| [[:d:Q133759654|Q133759654]]
|-
| style='text-align:right'| 204
| [[पुष्पा कुमारी चौधरी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[Auxiliary nurse midwife]]&lt;br/&gt;[[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-11-20
| 
| 
| [[:d:Q138664900|Q138664900]]
|-
| style='text-align:right'| 205
| [[गौरी कुमारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ
| [[राजनीतिज्ञ]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-01-19
| 
| 
| [[:d:Q138798005|Q138798005]]
|-
| style='text-align:right'| 206
| [[नीतिमा भण्डारी]]
| नेपाली राजनीतिज्ञ तथा उद्यमी
| [[राजनीतिज्ञ]]&lt;br/&gt;[[उद्यमी]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-17
| 
| 
| [[:d:Q138798022|Q138798022]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>go8rk7r4wxt9s6bnxxdw8zd1lm8xi4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:Infobox constituency</title>
    <ns>10</ns>
    <id>123641</id>
    <revision>
      <id>1369276</id>
      <parentid>1339684</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T13:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1369276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="j0zjee527febbvyaz1oausjspo1epyh" xml:space="preserve">{{Infobox 
|bodyclass    = vcard 

|headerstyle    = background: #efefef;
|subheaderstyle = font-weight: bold;
|belowstyle     = background: #efefef;

&lt;!-- headers --&gt;
|aboveclass   = fn org
|above        = {{{name}}}
|subheader    = {{{nativename|}}}
|subheaderclass = category
|subheader2    = {{#if:{{{abolished|}}}|पूर्व|}} {{if empty|{{{constituency_type||}}}|{{{type&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} {{#if:{{{constituency_link|}}}|[[{{{constituency_link}}}|constituency]]|निर्वाचन क्षेत्र}}}}{{#if:{{{parl_name|}}}|&lt;br /&gt;{{{parl_name}}} }}

&lt;!-- images --&gt;
|image        = {{#if:{{{map1|}}}|[[File:{{{map1}}}Constituency.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption      = {{#if:{{{map1|}}}|Boundary of {{{name}}} in {{{map_entity}}}{{#if:{{{map_year|}}}|&amp;#32;for the {{{map_year}}} general election}}|{{{caption|}}}}}
|image2       = {{#if:{{{map2|}}}|[[File:{{{map2}}}.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption2     = {{#if:{{{map2|}}}|Location of {{{map_entity}}} within {{{region}}}|{{{caption2|}}}}}
|image3       = {{#if:{{{map3|}}}|[[File:{{{map3}}}.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption3     = {{#if:{{{map3|}}}|Location of {{{map_entity}}} within {{{region}}}|{{{caption3|}}}}}
|image4       = {{#if:{{{map4|}}}|[[File:{{{map4}}}|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption4     = {{#if:{{{map4|}}}|Location of {{{name}}} within {{{map_entity}}}|{{{caption4|}}}}}

&lt;!-- main content --&gt;
|label1  = {{#if: {{{district_label|}}} | {{{district_label}}} | जिल्ला }}
|class1  = label
|data1   = {{{district|}}}

|label2  = {{#if:{{{region_label|}}}|{{{region_label}}}|क्षेत्र}}
|class2  = label 
|data2   = {{{region|}}}

|label3  = Polling divisions
|data3   = {{{polling_divisions|}}}

|label4  = जनसङ्ख्या
|data4   = {{{population|}}}

|label5  = मतदाता सङ्ख्या
|data5   = {{{electorate|}}}

|label6  = मुख्य बसोबास
|data6   = {{{towns|}}}

|label7  = क्षेत्र
|data7   = {{{area|}}}

|header10 = {{#if:{{{abolished|}}}|Former|{{#if:{{{future|}}}|भविष्यको|वर्तमान}} }} {{if empty|{{{constituency_type||}}}|निर्वाचन क्षेत्र}}
|label11 = गठन
|data11  = {{{year|}}}

|label12 = {{#if:{{{abolished_label|}}}|{{{abolished_label}}}|खारेज}}
|data12  = {{{abolished|}}}

|label13 = {{#if:{{{seats|}}}|Seats|Number of members}}
|data13  = {{#if:{{{seats|}}}|{{{seats}}}|{{{elects_howmany|}}}}}

|label14 = {{#if:{{{party_label|}}}|{{{party_label}}}|राजनीतिक दल}}
|data14  = {{{party|}}}

|label15 = {{#if:{{{members_label|{{{member_label|}}}}}}|{{{members_label|{{{member_label}}}}}}|सदस्य(हरू)}}
|data15  = {{{members|{{{member|}}}}}}

|label16 = {{#if:{{{local_council_label|}}}|{{{local_council_label}}}|Local council}}
|data16  = {{{local_council|}}}

|label17 = {{#if:{{{parts_label|}}}|{{{parts_label}}}|Subdivisions}}
|data17  = {{{parts|}}}

|label18 = Created from
|data18  = {{{previous|}}}

|label19 = Replaced by
|data19  = {{{next|}}}

|label21 = {{{blank1_name}}}
|data21  = {{#if:{{{blank1_name|}}}|{{{blank1_info|}}}}}

|label22 = {{{blank2_name}}}
|data22  = {{#if:{{{blank2_name|}}}|{{{blank2_info|}}}}}

|label23 = {{{blank3_name}}}
|data23  = {{#if:{{{blank3_name|}}}|{{{blank3_info|}}}}}

|label24 = {{{blank4_name}}}
|data24  = {{#if:{{{blank4_name|}}}|{{{blank4_info|}}}}}

|label25 = {{{blank5_name}}}
|data25  = {{#if:{{{blank5_name|}}}|{{{blank5_info|}}}}}

|data30  = {{{module|{{{embedded|}}}}}}

}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j0zjee527febbvyaz1oausjspo1epyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369277</id>
      <parentid>1369276</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T13:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1369277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="pwrqdff886gkq8vq313bb3bsaeygj9q" xml:space="preserve">{{Infobox 
|bodyclass    = vcard 

|headerstyle    = background: #efefef;
|subheaderstyle = font-weight: bold;
|belowstyle     = background: #efefef;

&lt;!-- headers --&gt;
|aboveclass   = fn org
|above        = {{{name}}}
|subheader    = {{{nativename|}}}
|subheaderclass = category
|subheader2    = {{#if:{{{abolished|}}}|पूर्व|}} {{if empty|{{{constituency_type||}}}|{{{type&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} {{#if:{{{constituency_link|}}}|[[{{{constituency_link}}}|constituency]]|निर्वाचन क्षेत्र}}}}{{#if:{{{parl_name|}}}|&lt;br /&gt;{{{parl_name}}} }}

&lt;!-- images --&gt;
|image        = {{#if:{{{map1|}}}|[[File:{{{map1}}}Constituency.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption      = {{#if:{{{map1|}}}|Boundary of {{{name}}} in {{{map_entity}}}{{#if:{{{map_year|}}}|&amp;#32;for the {{{map_year}}} general election}}|{{{caption|}}}}}
|image2       = {{#if:{{{map2|}}}|[[File:{{{map2}}}.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption2     = {{#if:{{{map2|}}}|Location of {{{map_entity}}} within {{{region}}}|{{{caption2|}}}}}
|image3       = {{#if:{{{map3|}}}|[[File:{{{map3}}}.svg|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption3     = {{#if:{{{map3|}}}|Location of {{{map_entity}}} within {{{region}}}|{{{caption3|}}}}}
|image4       = {{#if:{{{map4|}}}|[[File:{{{map4}}}|{{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|120px}}|alt=Outline map]] | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} }}
|caption4     = {{#if:{{{map4|}}}|Location of {{{name}}} within {{{map_entity}}}|{{{caption4|}}}}}

&lt;!-- main content --&gt;
|label1  = {{#if: {{{district_label|}}} | {{{district_label}}} | जिल्ला }}
|class1  = label
|data1   = {{{district|}}}

|label2  = {{#if:{{{region_label|}}}|{{{region_label}}}|क्षेत्र}}
|class2  = label 
|data2   = {{{region|}}}

|label3  = Polling divisions
|data3   = {{{polling_divisions|}}}

|label4  = जनसङ्ख्या
|data4   = {{{population|}}}

|label5  = मतदाता सङ्ख्या
|data5   = {{{electorate|}}}

|label6  = मुख्य बसोबास
|data6   = {{{towns|}}}

|label7  = क्षेत्र
|data7   = {{{area|}}}

|header10 = {{#if:{{{abolished|}}}|साविक|{{#if:{{{future|}}}|भविष्यको|वर्तमान}} }} {{if empty|{{{constituency_type||}}}|निर्वाचन क्षेत्र}}
|label11 = गठन
|data11  = {{{year|}}}

|label12 = {{#if:{{{abolished_label|}}}|{{{abolished_label}}}|खारेज}}
|data12  = {{{abolished|}}}

|label13 = {{#if:{{{seats|}}}|Seats|Number of members}}
|data13  = {{#if:{{{seats|}}}|{{{seats}}}|{{{elects_howmany|}}}}}

|label14 = {{#if:{{{party_label|}}}|{{{party_label}}}|राजनीतिक दल}}
|data14  = {{{party|}}}

|label15 = {{#if:{{{members_label|{{{member_label|}}}}}}|{{{members_label|{{{member_label}}}}}}|सदस्य(हरू)}}
|data15  = {{{members|{{{member|}}}}}}

|label16 = {{#if:{{{local_council_label|}}}|{{{local_council_label}}}|Local council}}
|data16  = {{{local_council|}}}

|label17 = {{#if:{{{parts_label|}}}|{{{parts_label}}}|Subdivisions}}
|data17  = {{{parts|}}}

|label18 = Created from
|data18  = {{{previous|}}}

|label19 = Replaced by
|data19  = {{{next|}}}

|label21 = {{{blank1_name}}}
|data21  = {{#if:{{{blank1_name|}}}|{{{blank1_info|}}}}}

|label22 = {{{blank2_name}}}
|data22  = {{#if:{{{blank2_name|}}}|{{{blank2_info|}}}}}

|label23 = {{{blank3_name}}}
|data23  = {{#if:{{{blank3_name|}}}|{{{blank3_info|}}}}}

|label24 = {{{blank4_name}}}
|data24  = {{#if:{{{blank4_name|}}}|{{{blank4_info|}}}}}

|label25 = {{{blank5_name}}}
|data25  = {{#if:{{{blank5_name|}}}|{{{blank5_info|}}}}}

|data30  = {{{module|{{{embedded|}}}}}}

}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pwrqdff886gkq8vq313bb3bsaeygj9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वार्तालाप:नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची</title>
    <ns>1</ns>
    <id>127634</id>
    <revision>
      <id>1369314</id>
      <parentid>1252491</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>हिमाल सुवेदीद्वारा [[वार्तालाप:नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची]] पृष्ठलाई [[वार्तालाप:नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]मा सारियो</comment>
      <origin>1252491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="550" sha1="09qrc6480a00kzxkskxsgk2q6myrm0h" xml:space="preserve">{{विकिपरियोजना हिन्दू धर्म}}

== मन्दिरको बारेमा जानकारी  ==

कसरी मन्दिरको जानकारी थाहा पाउन सकिन्छ  [[Special:Contributions/2404:160:8052:BAC3:98CE:93FF:FE87:DF44|2404:160:8052:BAC3:98CE:93FF:FE87:DF44]] ([[User talk:2404:160:8052:BAC3:98CE:93FF:FE87:DF44|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:३७, २९ सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>09qrc6480a00kzxkskxsgk2q6myrm0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:तनहूँ राज्य</title>
    <ns>10</ns>
    <id>133078</id>
    <revision>
      <id>1369361</id>
      <parentid>1200549</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="ekf69pikxyedd2ctzkz7oxxjz94n7a1" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = तनहूँ राज्य
| state = {{{state|&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title = [[तनहुँ राज्य]] 
| listclass = hlist

| group1 = [[तनहुँका राजाहरू|राजा]]
| list1 =
* [[भृङ्गी सेन]]
* [[हंवीर सेन]]
* [[त्रिविक्रम सेन प्रथम]]
* [[दामोदर सेन]]
* [[दिग्विजय सेन]]
* [[कामराज दत्त सेन]]
* [[त्रिविक्रम सेन द्वितीय]]
* [[कामारीदत्त सेन]]
* [[हरकुमार दत्त सेन]]

| group2 = प्रशासन
| list2 = 
* [[सेन वंश|वंश]]
** [[family tree]]
* [[तनहुँ राज्यको अर्थतन्त्र|अर्थतन्त्र]]
* [[Flag]]
* [[तनहुँ राज्यको वैदेशिक सम्बन्ध|वैदेशिक सम्बन्ध]]
* [[Government of the Mughal Empire|Government]]
* [[Army of the Mughal Empire|Military]]
** [[Gunpowder Empires]]
{{navbox|child
| group1 = '''[[प्रदेश]]'''
| list1 =
* [[तनहुँसुर]]
* [[रामपुर]]
* [[देवघाट]]
* [[रिसिङ]]

}}

| group3 = द्वन्द्व
| list3 = 
* [[गोरखा-तनहुँ युद्ध]]
* [[गोरखा लमजुङ युद्ध]]


{{
| group3 = प्रतिद्वन्द्वी 
| list3 =
* [[राम शाह]]
* [[नरभुपाल शाह]]
* [[पृथ्वीनारायण शाह]]
* [[राजेन्द्रलक्ष्मी]]
}}

| group4 = कला
| list4 =
{{navbox|child
| group1 = किल्ला तथा मन्दिर
| list1 = 
* [[तनहुँ कोट]]
* [[छाब्दीबाराही]]
* [[देवघाट]]


| group2 = मन्दिर
| list2 = 
* [[देवघाट]]
}}

| group5 = यो पनि हेर्नुस् 
| list5 = &lt;!--(Alphabetical by label:)--&gt;
* कला
* भाषा

| group6 = उत्तराधिकार राज्य
| list6 =
* [[गोरखा राज्य]]
* [[बृटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी]]


}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation | content = {{Collapsible option}} }}

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ekf69pikxyedd2ctzkz7oxxjz94n7a1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्वेता खड्का</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133125</id>
    <revision>
      <id>1369317</id>
      <parentid>1367596</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T03:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1369317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7690" sha1="00lasthn6i5qjv4owuufxf324ryf9lo" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = श्वेता खड्का
| image              =
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date         = {{जन्म मिति र उमेर|1988|2|5}} &lt;!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --&gt;
| birth_place        = पनौती, काभ्रेपलाञ्चोक
| nationality        = नेपाली
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = 
| known_for          = 
| party              = [[नेपाली कांग्रेस]]&lt;ref&gt;{{Cite web| url=https://ratopati.com/story/236304/2022/5/3/deuba-|title=भुवन केसी र श्वेता खड्का काँग्रेसमा प्रवेश, देउवाले गरे पार्टीमा स्वागत|work=Ratopati.com|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;
| spouse             = [[श्रीकृष्ण श्रेष्ठ]] (m. २०१४–२०१४, मृत्यु) &lt;br /&gt; विजयेन्द्र सिंह (m. २०२०)
}}
'''श्वेता खड्का''' एक नेपाली चलचित्र अभिनेत्री, निर्माता, राजनीतिज्ञ र उद्यमी हुन् जसले [[नेपाली चलचित्र|नेपाली चलचित्रमा]] आफ्नो कामका लागि परिचित छिन्।

== व्यक्तिगत जीवन ==
सन् ७ जुलाई २०१४ मा, श्वेता खड्काले उनको बारम्बार सह-कलाकार श्रीकृष्ण श्रेष्ठसँग विवाह गरिन् र एक महिना पछि १० अगस्त अर्थात् ४७ वर्षको उमेरमा निमोनिया र हड्डीको क्यान्सरका कारण श्रेष्ठको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref name=Debut&gt;{{Cite web|url=https://risingnepaldaily.com/detour/actress-shweta-khadka-getting-married|title=Actress Shweta Khadka getting married|work=The Rising Nepal|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/valley/2014/08/11/pneumonia-takes-away-kollywood-actor-shrestha|title=Pneumonia takes away Kollywood actor Shrestha|work=The Kathmandu Post|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt; सन् ७ डिसेम्बर २०२० मा उनले विजयेन्द्र सिंहसँग विवाह गरिन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.khabarhub.com/2020/07/147171/|title=Actress Shweta Khadka gets married to Bijayendra Singh (in pics)|work=Khabarkhub.com|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|URL=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/101628/|title=Shweta Khadka begins a new chapter in life|work=My City|access-date=१६ मे २०२३}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== राजनीतिक जीवन ==
खड्का नेपालको सबैभन्दा ठूलो र पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टी नेपाली कांग्रेसका सदस्य हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ratopati.com/story/236304/2022/5/3/deuba-|title=भुवन केसी र श्वेता खड्का काँग्रेसमा प्रवेश, देउवाले गरे पार्टीमा स्वागत|work=Ratopati.com|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theannapurnaexpress.com/news/bhuwan-kc-shweta-khadka-join-nepali-congress-5699|title=Bhuwan KC, Shweta Khadka join Nepali Congress|work=The Annapurna Express|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;

== पेशागत जीवनी ==
सन् २००८ मा, खड्काले श्रीकृष्ण श्रेष्ठको अपोजिट 'कहा भेटिएला'बाट अभिनेतत्रीको रूपमा डेब्यु गरेकी थिइन्।&lt;ref name=Debut/&gt; यो फिल्म बक्स अफिसमा ठुलो ब्लकबस्टर भएको थियो। यो फिल्म वर्षको सबैभन्दा धेरै कमाउने फिल्म बन्न गएको थियो र सबै समयको सबैभन्दा धेरै कमाउने फिल्म बनेको थियो। उनले [[हरिवंश आचार्य]], [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ|मदन कृष्ण श्रेष्ठ]] र [[राज बल्लभ कोइराला]]को साथमा हसिदेउ एक फेरा (२०१०) मा अभिनय गरे जुन औसत सफलता थियो। उनको अर्को फिल्म श्रीमान श्रीमति (२०११) जुन् उनले श्रीकृष्ण श्रेष्ठ र [[रेखा थापा]]को साथमा अभिनय गरिन् जस्ले व्यावसायिक रूपमा सफल हुन सकेको थिएन। सन् २०१४ मा, उनले आफ्नो तत्कालीन पति श्रीकृष्ण श्रेष्ठसँग कोहिनूर (२०१४) मा अभिनय गरिन्। चलचित्र क्षेत्रबाट ४ वर्षको अन्तरालपछि, उनी चलचित्र कान्छी (२०१८) बाट निर्माता र अभिनेत्रीको रुपमा फर्किएकी थिइन्। [[दयाहाङ राई]]को सहअभिनेता रहेको उक्त चलचित्र कोहिनूरसँगै आकाश अधिकारीले निर्देशन गरेका हुन्। यो फिल्मले ब्यापारिक रुपमा पनि निकै राम्रो गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lensnepal.com/profile/shweta-khadka/filmography.html|title=Shweta Khadka|work=Lens Nepal|access-date=१६ मे २०२३}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* {{IMDb name|id=nm9637395}}

[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली महिला मोडलहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:नेपाली टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]]</text>
      <sha1>00lasthn6i5qjv4owuufxf324ryf9lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मकवानपुर राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138538</id>
    <revision>
      <id>1369365</id>
      <parentid>1363503</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) */</comment>
      <origin>1369365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45938" sha1="1tmbu2qi1zyzycf2ars7gjc0xjx6ea4" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, विजयपुर जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ । तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममाठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व    [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]]  किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए । त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भागविजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रोसम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने ह्यामिल्टनले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}
वि.स. १८१९ को भदौ मा (ई  २१ अगस्ट १७६२ मा ) [[गोरखा राज्य]] र [[मकवानपुर राज्य]]बीच युद्ध भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |date=31 July 2020 |title=The battle of Makawanpur |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125318/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-makawanpur/ |archive-date=28 January 2021 |access-date=28 January 2021 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115210347/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt; करिब आठ घण्टासम्म चलेको लडाइँमा गोर्खाली विजयी भयो । &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3RuAAAAMAAJ|title=Military History of Nepal|date=1995|location=}}&lt;/ref&gt; मकवानपुरको तर्फबाट ६० गोर्खाली सैनिक मारिए र ४०० सिपाही मारिए। &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेनले बंगालका नवाब मिर कासिमसँग सहयोग मागेका थिए। गुरगिन खानको नेतृत्वमा आएको बंगाली सेनालाई छापामार युद्ध गरी पराजित गरेपछि दिग्बन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे र मकवानपुर पूर्णतः गोरखामा विलय भयो।

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>1tmbu2qi1zyzycf2ars7gjc0xjx6ea4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369389</id>
      <parentid>1369365</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45977" sha1="8hk7qk4e5z6p81e6wi00uo5h62rryc1" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ। तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममाठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]] किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए। त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भाग विजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रो सम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने ह्यामिल्टनले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}
वि.स. १८१९ को भदौ मा (ई  २१ अगस्ट १७६२ मा ) [[गोरखा राज्य]] र [[मकवानपुर राज्य]]बीच युद्ध भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |date=31 July 2020 |title=The battle of Makawanpur |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125318/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-makawanpur/ |archive-date=28 January 2021 |access-date=28 January 2021 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115210347/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt; करिब आठ घण्टासम्म चलेको लडाइँमा गोर्खाली विजयी भयो । &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3RuAAAAMAAJ|title=Military History of Nepal|date=1995|location=}}&lt;/ref&gt; मकवानपुरको तर्फबाट ६० गोर्खाली सैनिक मारिए र ४०० सिपाही मारिए। &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेनले बंगालका नवाब मिर कासिमसँग सहयोग मागेका थिए। गुरगिन खानको नेतृत्वमा आएको बंगाली सेनालाई छापामार युद्ध गरी पराजित गरेपछि दिग्बन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे र मकवानपुर पूर्णतः गोरखामा विलय भयो।

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>8hk7qk4e5z6p81e6wi00uo5h62rryc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369390</id>
      <parentid>1369389</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मकवानपुरको नामकरण */</comment>
      <origin>1369390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45978" sha1="mslejfr3iphim2563kk24xt5tbaqtqb" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ। तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममा ठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]] किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए। त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भाग विजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रो सम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने ह्यामिल्टनले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}
वि.स. १८१९ को भदौ मा (ई  २१ अगस्ट १७६२ मा ) [[गोरखा राज्य]] र [[मकवानपुर राज्य]]बीच युद्ध भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |date=31 July 2020 |title=The battle of Makawanpur |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125318/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-makawanpur/ |archive-date=28 January 2021 |access-date=28 January 2021 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115210347/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt; करिब आठ घण्टासम्म चलेको लडाइँमा गोर्खाली विजयी भयो । &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3RuAAAAMAAJ|title=Military History of Nepal|date=1995|location=}}&lt;/ref&gt; मकवानपुरको तर्फबाट ६० गोर्खाली सैनिक मारिए र ४०० सिपाही मारिए। &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेनले बंगालका नवाब मिर कासिमसँग सहयोग मागेका थिए। गुरगिन खानको नेतृत्वमा आएको बंगाली सेनालाई छापामार युद्ध गरी पराजित गरेपछि दिग्बन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे र मकवानपुर पूर्णतः गोरखामा विलय भयो।

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>mslejfr3iphim2563kk24xt5tbaqtqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369391</id>
      <parentid>1369390</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) */</comment>
      <origin>1369391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46060" sha1="3j4qbyjgc5l1fzi3c8f6vxvk20pcbw7" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ। तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममा ठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]] किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए। त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भाग विजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रो सम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|ह्यामिल्टन]]ले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}
वि.स. १८१९ को भदौ मा (ई  २१ अगस्ट १७६२ मा ) [[गोरखा राज्य]] र [[मकवानपुर राज्य]]बीच युद्ध भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |date=31 July 2020 |title=The battle of Makawanpur |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125318/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-makawanpur/ |archive-date=28 January 2021 |access-date=28 January 2021 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115210347/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt; करिब आठ घण्टासम्म चलेको लडाइँमा गोर्खाली विजयी भयो । &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3RuAAAAMAAJ|title=Military History of Nepal|date=1995|location=}}&lt;/ref&gt; मकवानपुरको तर्फबाट ६० गोर्खाली सैनिक मारिए र ४०० सिपाही मारिए। &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेनले बंगालका नवाब मिर कासिमसँग सहयोग मागेका थिए। गुरगिन खानको नेतृत्वमा आएको बंगाली सेनालाई छापामार युद्ध गरी पराजित गरेपछि दिग्बन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे र मकवानपुर पूर्णतः गोरखामा विलय भयो।

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>3j4qbyjgc5l1fzi3c8f6vxvk20pcbw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्रिशूली करिडोर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141253</id>
    <revision>
      <id>1369375</id>
      <parentid>1363859</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5795" sha1="4za4clgejnb36m6kidgizlzzirqj2pn" xml:space="preserve">
[[चित्र:20140507morning.jpg|अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल| [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली नदीको]] किनारमा स्याब्रुबेसीमा NH42]]
'''त्रिशूली करिडोर''' ( '''NH42''' ) उत्तर-दक्षिण राजमार्ग, जसलाई '''केरुङ-ठोरी सडक''' पनि भनिन्छ, [[नेपाल|नेपालको]] [[मधेश प्रदेश|मधेस]] र [[बागमती प्रदेश|बागमती]] प्रदेशहरू बीच अवस्थित नेपालको राष्ट्रिय राजमार्ग हो। राजमार्गको कुल लम्बाइ {{Convert|197|km}} रहेको छ । &lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 September 2021 |title=Statics of National Highway 2020_21 |url=https://nepalindata.com/media/resources/items/15/bStatistics_of_National_Highway_SNH_2022_21.pdf |access-date=18 June 2024 |website=Nepal in data |publisher=Department of Roads (Nepal) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804190145/https://nepalindata.com/media/resources/items/15/bStatistics_of_National_Highway_SNH_2022_21.pdf |date=4 August 2024 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Statics of Strategic Road Network |url=http://ssrn.aviyaan.com/ssrn_map/map |access-date=18 June 2024 |website= |publisher=Department of Roads (Nepal) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605062431/http://ssrn.aviyaan.com/ssrn_map/map |date=5 June 2024 }}&lt;/ref&gt;

== विवरण ==
त्रिशूली करिडोर (केरुङ–ठोरी) भारत र चीन जोड्ने नेपालको सबैभन्दा छोटो सडक मानिन्छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 December 2017 |title=Rasuwagadhi-Thori highway to connect three neighbours |trans-title= |url=https://kathmandupost.com/national/2017/12/26/rasuwagadhi-thori-highway-to-connect-three-neighbours |access-date=2 July 2024 |website=The Kathmandu Post |language=}}&lt;/ref&gt; [[नेपाली सेना]]ले मैलुङ–स्याफ्रुबेशी सडकखण्ड बनाएपछि यो छोटो मार्ग खुला गरिएको हो । यस खण्डमा सडक निर्माण कार्य २०१५ वैशाख ४ गतेबाट सुरु भएको &lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 May 2018 |title=Shortest route to Rasuwagadhi opens |trans-title= |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/shortest-route-to-rasuwagadhi-opens |access-date=2 July 2024 |website=The Himalayan Times |language=}}&lt;/ref&gt;

सडक [[मधेश प्रदेश|मधेस प्रदेशको]] [[पर्सा जिल्ला|पर्सा जिल्लाको]] [[ठोरी गाउँपालिका|ठोरी]] ([[नेपाल -भारत सिमाना|भारत–नेपाल सिमाना]])बाट सुरु हुन्छ । यो [[मदन आश्रित राजमार्ग|NH05]] बाट छुट्टिन्छ र [[पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज]] हुँदै उत्तरतिर बग्छ। यसले [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] हुँदै [[भण्डारा|भंडाराको]] [[महेन्द्र राजमार्ग]] [[महेन्द्र राजमार्ग|NH01]] पार गर्छ। त्यसपछि सडक मलेखुमा [[पृथ्वी राजमार्ग]] [[पृथ्वी राजमार्ग|NH17]] सँग मिल्छ। त्यसपछि यो सडक [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली नदीलाई]] पछ्याउँदै नेपाल–चीन सीमा [[रसुवागढी|रसुवागढीसम्म]] जान्छ । &lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 August 2019 |title=Galchhi-Rasuwagadhi road widening project begins |trans-title= |url=https://kathmandupost.com/province-no-3/2019/08/12/galchhi-rasuwagadhi-road-widening-project-begins |access-date=2 July 2024 |website=The Kathmandu Post |language= |quote=&quot;The Galchhi-Trishuli-Rasuwagadhi road is a national pride project that has been deemed as a strategic road network that connects the southern and northern neighbours. This road is the key to implementing the Transit Transport Agreement signed between Nepal and China during KP Sharma Oli’s visit to Beijing in 2016.&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 April 2015 |title=Government set to widen road along Trishuli |trans-title= |url=https://kathmandupost.com/national/2015/04/24/government-set-to-widen-road-along-trishuli |access-date=2 July 2024 |website=The Kathmandu Post |language=}}&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==

* [https://dor.gov.np/home/publication/statistics-of-national-highway-snh/force/snh-2-2-21-map-of-national-highways-of-nepal नेपालको राष्ट्रिय राजमार्गको नक्सा]
* https://www.bbc.com/nepali/news-39376401
* https://www.ratopati.com/story/76436
* http://www.raon.ch/pages/story/np/npstory21.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240702043543/http://www.raon.ch/pages/story/np/npstory21.html |date=2024-07-02 }}
{{नेपालका राष्ट्रिय राजमार्गहरु}}
[[श्रेणी:नेपालका राजमार्गहरू]]</text>
      <sha1>4za4clgejnb36m6kidgizlzzirqj2pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऋषभ शेट्टी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147540</id>
    <revision>
      <id>1369311</id>
      <parentid>1340860</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36846" sha1="fkay37jvdkz4bpo5edkddmgztnu1d29" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ऋषभ शेट्टी
| image              = Rishab Shetty in 2023.jpg
| image_size         = 250px
| alt                = 
| caption            = सन् २०२५ मा ऋषभ 
| birth_name         = प्रशान्त सेट्टी&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/do-you-know-the-real-name-of-kantara-fame-rishab-shetty-6166129.html|title = Do You Know The Real Name of Kantara Fame Rishab Shetty?| work=News18 |date = 18 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| birth_date         = {{birth date and age|1983|07|07|df=yes}}
| birth_place        = केराडी, [[कर्नाटक]], भारत&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.thenewsminute.com/article/supplying-water-cans-acting-bell-bottom-rishab-shetty-speaks-tnm-97097|title = From supplying water cans to acting in 'Bell Bottom': Rishab Shetty speaks to TNM|date = 21 February 2019|access-date = 26 December 2019|archive-date = 18 October 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221018071829/https://www.thenewsminute.com/article/supplying-water-cans-acting-bell-bottom-rishab-shetty-speaks-tnm-97097|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| alma_mater         = 
| occupation         = {{hlist|अभिनेता|निर्देशक|चलचित्र निर्माता|लेखक}}
| years_active       = सन् २००६ देखी वर्तमान
| known_for          = 
| spouse             = {{marriage|प्रगती सेट्टी|2017}}
| children           = २
| parents            = 
| mother             = 
| father             = 
| website            = 
}}

'''प्रशान्त सेट्टी''' (जन्मः ७ जुलाई १९८३), जो व्यावसायिक रूपमा '''ऋषभ सेट्टी''' नामबाट चिनिन्छन्, कन्नड सिनेमामा काम गर्ने भारतीय अभिनेता, निर्देशक तथा चलचित्र निर्माता हुन्।

सेट्टीले अभिनयमा डेब्यु ''तुगलक'' (२०१२) मार्फत गरेका थिए। त्यसपछि उनले ''उलिदावरु कान्दन्ते'' (२०१४) मा महत्वपूर्ण भूमिका निभाए र ''रिक्की'' (२०१६) मार्फत निर्देशनमा डेब्यु गरेका थिए। उनको निर्देशनमा बनेको अर्को चलचित्र ''किरिक पार्टी'' (२०१६) व्यावसायिक रूपमा सफल भयो र यो चलचित्रका लागि उनले फिल्मफेयर उत्कृष्ट निर्देशक पुरस्कार तथा साइमा उत्कृष्ट निर्देशक पुरस्कार प्राप्त गरे।

त्यसपछि उनले ''बेल बटम'' (२०१९), ''गरुड गमन वृशभ वाहन'' (२०२१) र ''कान्तारा'' (२०२२) मा अभिनय गरेका छन्। यीमध्ये कान्तारा उनको सबैभन्दा धेरै कमाई गर्ने निर्देशन परियोजना भयो र यसकै लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा उत्कृष्ट प्रमुख अभिनेताको उपाधि प्राप्त गरे।

== प्रारम्भिक जीवन ==
प्रशान्त सेट्टीको जन्म ७ जुलाई १९८३ मा कर्नाटकको उडुपी जिल्लाको कुनदापुरा तालुकस्थित केराडी गाउँमा एउटा बुँट परिवारमा भयो। उनले आफ्नो विद्यालय शिक्षा कुनदापुरामै पूरा गरे र पछि व्यवस्थापनमा स्नातक अध्ययन गर्न [[बेङ्गलोर|बेङ्गलुरु]]को विजया कलेजमा भर्ना भए।

बेङ्गलुरुमा अध्ययन गर्दै गर्दा उनले जन्मग्राममै सक्रिय रूपमा यक्षगान नाटकहरू खेल्दै आफ्नो रङ्गमञ्च यात्रा सुरु गरे। उनी यक्षगानका प्रदर्शनहरूका लागि धेरै सराहना प्राप्त गर्न थाले, र उक्त सफलताले उनलाई अभिनयलाई पेशा रूपमा अघि बढाउन प्रेरित गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shenoy |first=Sanjana |date=2022-11-07 |title=Kantara Actor-Director Rishab Shetty Says He Sold Water Bottles &amp; Tea Powder To Make Ends Meet |url=https://curlytales.com/kantara-actor-director-rishab-shetty-says-he-sold-water-bottles-tea-powder-to-make-ends-meet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115163525/https://curlytales.com/kantara-actor-director-rishab-shetty-says-he-sold-water-bottles-tea-powder-to-make-ends-meet/ |archive-date=15 November 2022 |access-date=2022-11-15 |website=Curly Tales |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== व्यावसायिक जीवन ==
स्नातकपछि, सेट्टीले पानीका क्यान बेच्ने, घरजग्गा व्यावसायमा काम गर्ने, होटलमा काम गर्नेजस्ता विभिन्न सामान्य कामहरू गर्दै चलचित्रहरूमा भूमिका खोज्ने प्रयास पनि गरे। यी कामहरू गर्दै गर्दा उनले बेङ्गलोरको गभर्नमेन्ट चलचित्र एण्ड टिभी इन्स्टिच्युटबाट चलचित्र निर्देशनमा डिप्लोमा पनि हासिल गरे। उनले चलचित्र उद्योगमा क्ल्याप ब्वायका रूपमा काम सुरु गरे, त्यसपछि स्पट ब्वाय, र पछि सहायक निर्देशक बने। उद्योगमै काम गर्ने क्रममा उनको भेट रक्षित सेट्टीसँग भयो, र पछि उनीहरू दुवै राम्रो साथी बने।

उनको पहिलो मुख्य अभिनय भूमिका ''तुगलक'' (२०१२) मा थियो। उनले पवन कुमारको लुसिया चलचित्रमा एक प्रहरी अधिकृतको सानो भूमिका निभाए र त्यसपछि रक्षित सेट्टीद्वारा निर्देशित उलिदावरु कान्दन्ते मा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। सन् २०१६ मा, रक्षित सेट्टी अभिनीत उनको निर्देशन डेब्यु चलचित्र रिक्की बक्स अफिसमा औसत प्रतिकृया प्राप्त गर्‍यो। त्यही वर्ष उनले निर्देशन गरेको किरिक पार्टी बक्स अफिसमा उद्योगमै हिट भयो। यसपछि, सेट्टीले सरकारी ही. प्र. शाले, कसारगोडु, कोडुगे: रामन्ना राय निर्देशन गरे, जसले उत्कृष्ट आलोचनात्मक प्रशंसा प्राप्त गर्‍यो र राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा उत्कृष्ट बाल चलचित्रको पुरस्कार जित्यो।

उनले मुख्य अभिनेताका रूपमा डेब्यु गरेको चलचित्र ''बेल बटम'' (२०१९) ले राम्रो प्रतिक्रिया पाएको थियो। यसपछि उनको प्रमुख भूमिका ''गरुड गमन वृशभ वाहन'' (२०२१) चलचित्रमा मङ्गलुरुस्थित ग्याङस्टर ‘हारी’को रूपमा थियो। यो चलचित्र व्यावसायिक तथा समीक्षात्मक दुवै रूपमा सफल भयो। चलचित्रमा ऋषभ सेट्टीको अभिनय र निर्देशक राज बी. सेट्टीको निर्देशनलाई आलोचकहरूले व्यापक रूपमा प्रशंसा गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-20 |title=If you liked Rishab Shetty in 'Kantara', watch his 7 best and highest-rated movies, per IMDb on ZEE5, Voot and more |url=https://www.gqindia.com/binge-watch/collection/liked-rishab-shettys-performance-kantara-7-highly-rated-films-kannada-actor-can-watch-zee5-voot/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115180639/https://www.gqindia.com/binge-watch/collection/liked-rishab-shettys-performance-kantara-7-highly-rated-films-kannada-actor-can-watch-zee5-voot/ |archive-date=15 November 2022 |access-date=2022-11-15 |website=GQ India |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

त्यसपछि उनले मिशन इम्पसिबल र हरिकथे अल्ला गिरिकथे (दुवै सन् २०२२) मा छोटो भूमिका निभाए, जसमा पहिलो चलचित्र उनका लागि तेलगु चलचित्र डेब्यु थियो। सेट्टीले आफ्नो अर्को निर्देशन कान्ताराका लागि होम्बाले चलचित्रसँग सहकार्य गरे, जहाँ उनी मुख्य अभिनेताका रूपमा पनि देखिए। चलचित्र प्रारम्भमा केवल कन्नड भाषामा रिलिज गरिएको थियो, तर उत्कृष्ट समीक्षात्मक सफलतापछि अन्य भाषामा डब गरियो। कान्तारा विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा धेरै कमाउने कन्नड चलचित्रहरूमध्ये दोस्रो स्थानमा पर्छ।  ५४औँ आइएफएफआई २०२३ मा उनले आइएफएफआई विशेष निर्णायक पुरस्कार प्राप्त गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1980531|title=Winners at IFFI54|date=29 November 2023|access-date=29 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216134127/https://pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1980531|archive-date=16 December 2023|publisher=[[Press Information Bureau]]}}&lt;/ref&gt;

== फिल्मोग्राफी ==

=== अभिनेताका रूपमा ===

* ''अन्यथा उल्लेख नगरेसम्म सबै चलचित्रहरू कन्नडमा छन्।''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!वर्ष
!शीर्षक
!भूमिका
!टिप्पणीहरू
|-
|२०१२
|''तुगलक''
|विलन
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१३
|''अट्टाहासा''
|गुप्त प्रहरी
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/double-role/articleshow/94309829.cms|title=Double Role|last=Reddy|first=Y Maheswara|date=20 September 2022|access-date=15 September 2024|publisher=Banglore Mirror}}&lt;/ref&gt;
|-
|''लुसिया''
|प्रहरी निरीक्षक
|&lt;ref name=&quot;DHeraldOpen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/rishab-shetty-opens-up-on-his-acting-career-1148997.html|title=Rishab Shetty opens up on his acting career|last=M V|first=Vivek|date=29 September 2022|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240916002356/https://www.deccanherald.com/entertainment/rishab-shetty-opens-up-on-his-acting-career-1148997.html|archive-date=16 September 2024|publisher=Deccan Herald}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१४
|''उलिदावारु कान्दन्थे''
|रघु
|&lt;ref name=&quot;DHeraldOpen&quot; /&gt;
|-
|२०१६
|रिकी
|राधाकृष्णका साथी
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Ricky-by-Rishab-Shetty-Gets-UA-Release-Date-Pushed-to-January-29/2016/01/13/article3224749.ece|title=Ricky by Rishab Shetty Gets U/A, Release Date Pushed to January 29|last=Sharadhaa|first=A.|work=The New Indian Express|access-date=20 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116010652/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Ricky-by-Rishab-Shetty-Gets-UA-Release-Date-Pushed-to-January-29/2016/01/13/article3224749.ece|archive-date=16 January 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116010652/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Ricky-by-Rishab-Shetty-Gets-UA-Release-Date-Pushed-to-January-29/2016/01/13/article3224749.ece |date=16 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१८
|''सरकारी हाय। प्रा। शाल''
|इन्स्पेक्टर केम्पराजू
|
|-
|''अंबी निङ वायासेथो''
|चलचित्रका निर्देशक
|क्यामियो
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१९
|''बेल बोटम''
|डिटेक्टिभ दिवाकारा
|&lt;ref name=&quot;DHeraldOpen&quot; /&gt;
|-
|''कथा सङ्गम''
|मानसिक रूपमा विचलित व्यक्ति
|&lt;ref name=&quot;DHeraldOpen&quot; /&gt;
|-
|''अवने श्रीमन्नारायण''
|काउबॉय कृष्णा
|क्यामियो
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०२१
|''नायक''
|नायक
|
|-
|''SriKrishna@gmail.com''
|प्रहरी निरीक्षक
|क्यामियो
|-
|''गरुड़ गमना वृषभा वाहन''
|हरि
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 November 2021 |title=People will be surprised with my role in 'Garuda Gamana Vrishabha Vahana': Rishab Shetty |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2021/nov/16/people-will-be-surprised-with-my-role-in-ggvv-2384007.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118065317/https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2021/nov/16/people-will-be-surprised-with-my-role-in-ggvv-2384007.html |archive-date=18 November 2021 |access-date=19 November 2021 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०२२
|''मिशान असम्भव''
|खलिल
|[[तेलगु चलचित्र|तेलगु चलचित्र]] क्यामियो &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 March 2022 |title=My role in 'Mishan Impossible' was done out of friendship: Rishab Shetty |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2022/mar/17/my-role-in-mishan-impossible-was-done-out-of-friendship-rishab-shetty-2430897.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317134536/https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2022/mar/17/my-role-in-mishan-impossible-was-done-out-of-friendship-rishab-shetty-2430897.html |archive-date=17 March 2022 |access-date=17 March 2022 |website=Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|-
|''हरिकथे अल्ला गिरिकाथे''
|गिरी र उनी
| rowspan=&quot;2&quot; |दोहोरो भूमिका
|-
|''कान्तारा''
|काडुबेट्टु शिव र अन्नाप्पा
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/rishab-shettys-kantara-is-about-the-human-versus-nature-conflict/articleshow/85094319.cms|title=Rishab Shetty's Kantara is about the human versus nature conflict - Times of India|date=6 August 2021|work=The Times of India|access-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002052701/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/rishab-shettys-kantara-is-about-the-human-versus-nature-conflict/articleshow/85094319.cms|archive-date=2 October 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०२३
|''हस्टेल हुडुगारू बेकागिडारे''
|वरिष्ठ
|क्यामियो
|-
|२०२५
|''कान्ताराजः अध्याय 1''
|बर्म र मायाकारा
|दोहोरो भूमिका&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/rishab-shetty-announces-kantara-2-launch-in-2024-says-it-will-be-a-prequel-read-more-here/articleshow/97681772.cms?from=mdr|title=Rishab Shetty announces 'Kantara 2' launch in 2024; Says it will be a 'Prequel'. Read more here|date=2023-02-07|work=The Economic Times|access-date=2023-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815180138/https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/rishab-shetty-announces-kantara-2-launch-in-2024-says-it-will-be-a-prequel-read-more-here/articleshow/97681772.cms?from=mdr|archive-date=15 August 2023|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-07 |title=Exclusive {{!}} Rishab Shetty shares update on Kantara 2: 'We will start shooting…' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/exclusive-rishab-shetty-shares-update-on-kantara-2-we-will-start-shooting-8805443/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815181642/https://indianexpress.com/article/entertainment/exclusive-rishab-shetty-shares-update-on-kantara-2-we-will-start-shooting-8805443/ |archive-date=15 August 2023 |access-date=2023-08-15 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०२६
|आगामी चलचित्र-जय हनुमान
|[[हनुमान|भगवान हनुमान]]
|तेलगु चलचित्र
|-
|२०२७
|आगामी चलचित्र-छत्रपति शिवाजी महाराज
|[[शिवाजी|छत्रपति शिवाजी]]
|[[बलिउड|हिन्दी चलचित्र]]
|-
|{{TBA}}
|आगामी चलचित्र-कान्ताराः च्यापट २ 
|{{TBA}} 
|घोषणा गरियो
|-
|}

=== निर्देशकका रूपमा ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
!वर्ष
!शीर्षक
!नोटहरू
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१६
|''रिकी''
|निर्देशकको रूपमा डेब्यू &lt;ref name=&quot;Tuglak&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/others/rishab-shetty-gets-a-flying-kiss-from-mohammed-siraj-as-he-attends-csk-vs-rcb-match-watch-101716112905964.html|title=Rishab Shetty gets a flying kiss from Mohammed Siraj as he attends CSK vs RCB match|last=Bohra|first=Anurag|date=19 May 2024|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620123259/https://www.hindustantimes.com/entertainment/others/rishab-shetty-gets-a-flying-kiss-from-mohammed-siraj-as-he-attends-csk-vs-rcb-match-watch-101716112905964.html|archive-date=20 June 2024|publisher=Hindustan Times}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBohra2024&quot;&gt;Bohra, Anurag (19 May 2024). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|''किरिक पार्टी''
|
|-
|२०१८
|''सा. नमस्ते। प्रा। साले कासरगोडु, कोडुगेः रमन्ना राय''
|राष्ट्रिय पुरस्कार-सर्वश्रेष्ठ बाल चलचित्र
|-
|२०२२
|''कान्तारा''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-07 |title=Rishab Shetty's magnum opus titled 'Kantara' |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/rishab-shettys-magnum-opus-titled-kantara-1017093.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807040804/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/rishab-shettys-magnum-opus-titled-kantara-1017093.html |archive-date=7 August 2021 |access-date=2021-08-07 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०२५
|''कान्ताराजः अध्याय 1''
|
|-
| {{TBA}}
| आगामी चलचित्र-कान्ताराः च्यापट २ 
|घोषणा गरियो
|-
|}

=== निर्माताका रूपमा ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
!वर्ष
!शीर्षक
!नोटहरू
|-
|२०१८
|''सा. नमस्ते। प्रा। साले कासरगोडु, कोडुगेः रमन्ना राय''
|
|-
|२०१९
|''कथा सङ्गमा''
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०२१
|''नायक'' ||सह-लेखक पनि
|-
|''पेड्रो''||
|-
|२०२२ ||''शिवम्मा यारेहंचिनाला''||
|-
|२०२४ ||''बुद्धको हाँसो'' ||
|-
| {{TBA}} || ''आगामी चलचित्र-भागाचिपानी'' ||
|}

== पुरस्कार र मनोनयन ==
[[चित्र:The_Vice_President_of_India,_Shri_M._Venkaiah_Naidu_confers_Shri_Rishabh_Shetty_Best_Children's_Film_at_the_66th_National_Film_Awards_ceremony,_in_New_Delhi_on_December_23,_2019.jpg|अङ्गुठाकार|२३ डिसेम्बर २०१९ मा नयाँ दिल्लीमा ६६औँ राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार समारोहमा उपराष्ट्रपति एम. वेंकैया नायडूले ऋषभ शेट्टीलाई सर्वश्रेष्ठ बाल चलचित्रको पुरस्कार प्रदान गर्दै।]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!चलचित्र
!पुरस्कार
!श्रेणी
!परिणाम
!रेफ्री।
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |''किरिक पार्टी''
|कर्नाटक राज्य चलचित्र पुरस्कार २०१६
|सर्वश्रेष्ठ पारिवारिक मनोरञ्जनकर्ता
|{{जित}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 April 2017 |title=Karnataka State Film Award Winners for 2016 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/karnataka-state-film-award-winners-for-2016/articleshow/58130032.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111191648/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/karnataka-state-film-award-winners-for-2016/articleshow/58130032.cms |archive-date=11 November 2020 |access-date=30 June 2020 |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
|६४औँ फिल्मफेयर अवार्ड साउथ
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{जित}}
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/filmfare-awards-kirik-party-is-the-big-winner-of-the-night/articleshow/59201196.cms|title=64th Filmfare Awards 2017 South: Kirik Party is the big winner of the night|date=19 June 2017|work=The Times of India|access-date=30 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812080539/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/filmfare-awards-kirik-party-is-the-big-winner-of-the-night/articleshow/59201196.cms|archive-date=12 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|दोस्रो आइफा उत्सवम
|उत्कृष्ट निर्देशक
|{{मनोनयन}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IIFA Utsavam 2017 (2016) Kannada Full Show, Nominees &amp; Winners |url=http://updatebro.com/iifa-utsavam-full-show-kannada-winners/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328224355/http://updatebro.com/iifa-utsavam-full-show-kannada-winners/ |archive-date=28 March 2017 |access-date=3 April 2017 |website=Updatebro.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328224355/http://updatebro.com/iifa-utsavam-full-show-kannada-winners/ |date=28 March 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
|६औँ सिमा अवार्ड
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{जित}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SIIMA 2017 Kannada winners list&amp;nbsp;— idlebrain.com news |url=http://www.idlebrain.com/news/today/siima-2017awards-kannada.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012212222/https://www.idlebrain.com/news/today/siima-2017awards-kannada.html |archive-date=12 October 2022 |access-date=30 June 2020 |website=Idlebrain}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |''सरकारी हाय। प्रा। शाल, कासरगोडु, कोडुगेः रमन्ना राय''
|६६औँ राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार
|सर्वश्रेष्ठ बाल चलचित्र
|{{जित}}
|&lt;ref name=&quot;66thaward&quot;&gt;{{Cite press release|title=66th National Film Awards|url=https://dff.gov.in/images/News/66th_NFA_Results.pdf|publisher=Directorate of Film Festivals|access-date=11 August 2019|archive-date=9 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809152118/https://dff.gov.in/images/News/66th_NFA_Results.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|कर्नाटक राज्य चलचित्र पुरस्कार २०१८
|सर्वश्रेष्ठ पारिवारिक मनोरञ्जनकर्ता
|{{जित}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 January 2020 |title=KARNATAKA STATE FILM AWARDS 2018: RAGHAVENDRA RAJKUMAR AND MEGHANA RAJ BAG TOP HONOURS; CHECK OUT ALL WINNERS |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/karnataka-state-film-awards-2018-raghavendra-rajkumar-and-meghana-raj-bag-top-honours-check-out-all-winners/articleshow/73186197.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125091339/https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/karnataka-state-film-awards-2018-raghavendra-rajkumar-and-meghana-raj-bag-top-honours-check-out-all-winners/articleshow/73186197.cms |archive-date=25 January 2020 |access-date=4 May 2020 |website=bangalore mirror}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 January 2020 |title=Karnataka State Film Awards 2018: Raghavendra Rajkumar and Meghana Raj Bag Top Honours |url=https://www.news18.com/news/movies/karnataka-state-film-awards-2018-raghavendra-rajkumar-and-meghana-raj-bag-top-honours-2453763.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630123523/https://www.news18.com/amp/news/movies/karnataka-state-film-awards-2018-raghavendra-rajkumar-and-meghana-raj-bag-top-honours-2453763.html |archive-date=30 June 2020 |access-date=4 May 2020 |website=News18}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६६औँ फिल्मफेयर अवार्ड साउथ
|उत्कृष्ट चलचित्र-कन्नड
|{{मनोनयन}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 December 2019 |title=Nominations for the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-37931.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212141500/https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-37931.html |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 December 2019 |website=Filmfare}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Winners of the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/winners-of-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-38163.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222020917/https://www.filmfare.com/news/bollywood/winners-of-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-38163.html |archive-date=22 December 2019 |access-date=22 December 2019 |website=[[Filmfare]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{मनोनयन}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |८औँ सिमा अवार्ड
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{मनोनयन}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 July 2019 |title=SIIMA Awards 2019: Here's a complete list of nominees |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/siima-awards-2019-heres-a-complete-list-of-nominees/articleshow/70287216.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801183932/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/siima-awards-2019-heres-a-complete-list-of-nominees/articleshow/70287216.cms |archive-date=1 August 2019 |access-date=30 June 2020 |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 August 2019 |title=SIIMA Awards 2019 full winners list |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/south-gossip/article/siima-awards-2019-full-winners-list-vijay-deverakonda-keerthy-suresh-yash-win-big/470065 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112050142/https://www.timesnownews.com/entertainment/south-gossip/article/siima-awards-2019-full-winners-list-vijay-deverakonda-keerthy-suresh-yash-win-big/470065 |archive-date=12 January 2021 |access-date=19 January 2020 |website=Times Now}}&lt;/ref&gt;
|-
|उत्कृष्ट चलचित्र-कन्नड
|{{मनोनयन}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |''गरुड़ गमना वृषभा वाहन''
|१०औँ सिमा अवार्ड
|उत्कृष्ट अभिनेता-कन्नड
|{{मनोनयन}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SIIMA WINNER'S 2022 |url=https://siima.in/index.php/awards-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |archive-date=2 October 2022 |access-date=21 October 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |date=2 October 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|६७औँ फिल्मफेयर अवार्ड साउथ
|उत्कृष्ट अभिनेता-कन्नड
|{{मनोनयन}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=67th Parle Filmfare Awards South 2022 with Kamar Film Factory |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-south-2022/kannada/nominations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009173254/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-south-2022/kannada/nominations |archive-date=9 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=[[Filmfare]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |''कान्तारा''
|भारतको ५४औँ अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सव
|आइएफएफआई विशेष जूरी पुरस्कार
|{{जित}}
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1980531|title=Winners at IFFI54|date=29 November 2023|access-date=29 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216134127/https://pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1980531|archive-date=16 December 2023|publisher=[[Press Information Bureau]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११औँ सिमा अवार्ड
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{जित}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SIIMA WINNER'S 2023 |url=https://siima.in/index.php/awards-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |archive-date=2 October 2022 |access-date=21 October 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |date=2 October 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|उत्कृष्ट अभिनेता (क्रिटिक्स) 
|{{जित}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६८औँ फिल्मफेयर अवार्ड साउथ
|उत्कृष्ट निर्देशक-कन्नड
|{{मनोनयन}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=67th Parle Filmfare Awards South 2022 with Kamar Film Factory |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-south-2022/kannada/nominations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009173254/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-south-2022/kannada/nominations |archive-date=9 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=[[Filmfare]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|उत्कृष्ट अभिनेता-कन्नड
|{{जित}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |७०औँ राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार
|मुख्य भूमिकामा उत्कृष्ट अभिनेता
|{{जित}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Desk |first=DH Web |title=National Film Awards Live: Kannada cinema shines bright as KGF 2, Kantara bag wins, Rishab Shetty gets best actor prize |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/national-film-awards-live-updates-entertainment-news-kantara-12th-fail-vikrant-massey-mammootty-rishab-shetty-3152662 |access-date=2024-08-16 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|पूर्ण मनोरञ्जन प्रदान गर्ने सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय चलचित्र
|{{जित}}
|-
|[[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार|सिल्वर लोटस अवार्ड]]
|उत्कृष्ट अभिनेता-[https://www.imdb.com/event/ev0000467/2024/1/ कन्नड]
|{{जित}}
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=21 February 2019 |title=From supplying water cans to acting in 'Bell Bottom': Rishab Shetty speaks to TNM |url=https://www.thenewsminute.com/article/supplying-water-cans-acting-bell-bottom-rishab-shetty-speaks-tnm-97097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018071829/https://www.thenewsminute.com/article/supplying-water-cans-acting-bell-bottom-rishab-shetty-speaks-tnm-97097 |archive-date=18 October 2022 |access-date=26 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons category}}
* {{IMDb name | 6142895 }}

[[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:दक्षिण भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार विजेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८३ मा जन्म]]
[[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार दक्षिण विजेताहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:कन्नड चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:कन्नड चलचित्र निर्देशकहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार (भारत) विजेताहरू]]
[[श्रेणी:कर्नाटकका अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:कर्नाटकका चलचित्र निर्देशकहरू]]</text>
      <sha1>fkay37jvdkz4bpo5edkddmgztnu1d29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टोभिनो थोमस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150977</id>
    <revision>
      <id>1369359</id>
      <parentid>1367772</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19756" sha1="nwrs1ddr15j33h2popras1455xggn2i" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = टोभिनो थोमस
| image              = Tovino Thomas At The ‘Maari 2’ Press Meet.jpg
| image_size         = 220px
| caption            = सन् २०१८ मा टोभिनो
| birth_date         = {{Birth date and age|1989|01|21|df=y}}
| birth_place        = [[इरिन्जालकुडा]], [[त्रिशूर जिल्ला]], केरल
| alma_mater         = 
| occupation         = {{hlist|अभिनेता|चलचित्र निर्माता}}
| years_active       = २०१२{{endash}}हालसम्म
| spouse             = {{marriage|लिडिया|2014}}
| children           = 2
| website            = {{URL|https://tovinothomas.com}}
}}

'''टोभिनो थोमस''' (जन्म: २१ जनवरी १९८९) एक भारतीय अभिनेता तथा चलचित्र निर्माता हुन्, जो मुख्य रूपमा [[मलयालम भाषा|मलयालम]] चलचित्रहरूमा काम गर्छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sidhardhan |first=Sanjith |title=I had to skip workouts to play a politician |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/I-had-to-skip-workouts-to-play-a-politician/articleshow/20795550.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830003357/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-28/news-and-interviews/40255294_1_abcd-martin-prakkat-dulquer|url-status=live|archive-date=30 August 2013 |work=[[The Times of India]]|access-date=5 July 2013}}&lt;/ref&gt; उनले सन् २०१२ मा चलचित्र ''प्रभुविन्टे मक्कल'' बाट अभिनयमा पदार्पण गरेका थिए। ''एबिसिडी'' (२०१३), ''सेभेन्थ डे'' (२०१४) र ''एन्नु निन्टे मोइदीन'' (२०१५) मा निर्वाह गरेका भूमिकाले उनलाई व्यापक रूपमा परिचित गराएको थियो। उनले [[नेटफ्लिक्स]]को सुपरहिरो चलचित्र ''[[मिन्नल मुरली]]'' (२०२१) मा शीर्षक पात्रको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=The Hindu Net Desk |date=2021-10-28 |title='Minnal Murali' trailer: Tovino Thomas is Netflix's first superhero from Kerala |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/minnal-murali-trailer-tovino-thomas-is-netflixs-first-superhero-from-kerala/article37206268.ece |access-date=2021-12-27 |issn=0971-751X |archive-date=29 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129112155/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/minnal-murali-trailer-tovino-thomas-is-netflixs-first-superhero-from-kerala/article37206268.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

''एन्नु निन्टे मोइदीन'' (२०१५) मा गरेको अभिनयका लागि उनले सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tovino wins the Filmfare Best Supporting Actor for Malayalam |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-wins-the-filmfare-best-supporting-actor-for-malayalam/articleshow/52813213.cms |date=2017-01-27}}&lt;/ref&gt; ''मायानदी'' (२०१७) मा गरेको अभिनयका लागि उनले केरला फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएसन पुरस्कार तथा सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर क्रिटिक्स पुरस्कार – मलयालम पनि जितेका थिए। सन् २०२२ मा, टोभिनोले ''मिन्नल मुरली'' र ''कला'' का लागि सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि साइमा पुरस्कार जितेका थिए।&lt;ref name=&quot;indiatoday.JananiK.SIIMA2022.2022.09.12&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2022-tamil-and-malayalam-winners-list-doctor-and-minnal-murali-sweep-maximum-awards-1999165-2022-09-12 |title=SIIMA 2022 Tamil and Malayalam Winners list: Doctor and Minnal Murali sweep maximum awards |date=12 September 2022 |first1=Janani |last1=K |work=[[India Today]] |access-date=18 March 2023 |archive-date=30 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030210811/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2022-tamil-and-malayalam-winners-list-doctor-and-minnal-murali-sweep-maximum-awards-1999165-2022-09-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SIIMA2022.Winners&quot;&gt;{{Cite web |url=https://siima.in/index.php/awards-2022/ |title=Awards 2022 – SIIMA |publisher=South Indian International Movie Awards |access-date=18 March 2023 |quote=BEST ACTOR IN A LEADING ROLE – Tovino Thomas (Minnal Murali, Kala) |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000846/https://siima.in/index.php/awards-2022/ |date=2 October 2022 }}&lt;/ref&gt;

टोभिनोले ''किलोमिटर्स एन्ड किलोमिटर्स'' चलचित्रको सहनिर्माण गरेका छन्। २१ जनवरी २०२१ मा उनले आफ्नो निर्माण संस्था टोभिनो थोमस प्रोडक्सन्स स्थापना गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/tovino-thomas-launches-his-production-house-142039 |title=Tovino Thomas launches his production house |date=23 January 2021 |access-date=3 October 2021 |archive-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003142226/https://www.thenewsminute.com/article/tovino-thomas-launches-his-production-house-142039 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''कला'' उनको निर्माण संस्थाको पहिलो चलचित्र हो।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-thomas-takes-to-social-media-to-announce-his-own-production-company/articleshow/80403133.cms |title=Tovino Thomas takes to social media to announce his own production company |website=The Times of India |access-date=3 October 2021 |archive-date=5 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205131045/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-thomas-takes-to-social-media-to-announce-his-own-production-company/articleshow/80403133.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा ==
टोभिनो थोमसको जन्म २१ जनवरी १९८९ मा त्रिशूर जिल्लाको इरिन्जालकुडामा शीला र एड्भोकेट ई. थोमसका कान्छो सन्तानका रूपमा एल्लिक्कल परिवारमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/tovino-thomas-turns-32-dulquer-salmaan-prithviraj-and-others-send-birthday-wishes-1761349-2021-01-21 |title=Tovino Thomas turns 32. Dulquer Salmaan, Jaick John, Prithviraj and others send birthday wishes |date=21 January 2021|access-date=13 June 2021 |website=India Today|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014025/https://www.indiatoday.in/amp/movies/regional-cinema/story/tovino-thomas-turns-32-dulquer-salmaan-prithviraj-and-others-send-birthday-wishes-1761349-2021-01-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; उनका सहोदरहरू टिङ्स्टन थोमस र धन्या थोमस हुन्। उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा इरिन्जालकुडास्थित डन बोस्को उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट पूरा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alumni Profile – Tovino Thomas|url=http://donboscoijk.edu.in/alumni-profile?id=2718&amp;enc=e278f6e3d932be3aff0b537283aa797d|website=Don Bosco Alumni, Irinjalakuda|publisher=Don Bosco Schools, Irinjalakuda|access-date=29 April 2018|archive-date=30 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430113912/http://donboscoijk.edu.in/alumni-profile?id=2718&amp;enc=e278f6e3d932be3aff0b537283aa797d|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430113912/http://donboscoijk.edu.in/alumni-profile?id=2718&amp;enc=e278f6e3d932be3aff0b537283aa797d |date=30 April 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HighSchool&quot;&gt;{{cite news |last1=Prakash |first1=Asha |title=Tovino was school leader once, check out his old pic! |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-was-school-leader-once-check-out-his-old-pic/articleshow/59177369.cms |access-date=29 April 2018 |work=The Times of India |date=16 June 2017 |archive-date=30 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430212041/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-was-school-leader-once-check-out-his-old-pic/articleshow/59177369.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt; त्यसपछि उनले इरिन्जालकुडास्थित सेन्ट मेरीज उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट उच्च माध्यमिक (प्लस टु) शिक्षा पूरा गरे। त्यसपश्चात् उनले [[कोयम्बटोर]]स्थित तमिलनाडु कलेज अफ इन्जिनियरिङबाट इलेक्ट्रोनिक्स तथा सञ्चार इन्जिनियरिङमा स्नातक उपाधि हासिल गरे। उनी डन बोस्को हाइ स्कुलको ह्यान्डबल टोलीका सदस्य थिए र स्कुल लिडरका रूपमा पनि काम गरेका थिए। त्यसपछि उनले कोग्निजेन्ट टेक्नोलोजिजमा सफ्टवेयर इन्जिनियरका रूपमा काम गरे। उनी खेलकुद, फिटनेस तथा मोडलिङमा पनि निकै सक्रिय थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/tovino-thomas-interview-ennu-ninte-moideen-malayalam-prithviraj.html |title=Prithvi suggested my name for 'Moideen': Tovino |website=English.manoramaonline.com |access-date=3 February 2018 |archive-date=10 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110231333/http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/tovino-thomas-interview-ennu-ninte-moideen-malayalam-prithviraj.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== सञ्चारमाध्यममा छवि ==
टोभिनोलाई मलयालम चलचित्र उद्योगका सबैभन्दा बढी पारिश्रमिक लिने अभिनेताहरूमध्ये एक मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Highest paid Malayalam actors |access-date=21 January 2024 |url=https://www.gqindia.com/content/meet-the-highest-paid-malayalam-actor-and-its-not-mammootty-dulquer-salmaan-or-prithviraj-sukumaran |work=[[The Times of India]] |date=14 January 2024 |archive-date=19 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219083321/https://www.gqindia.com/content/meet-the-highest-paid-malayalam-actor-and-its-not-mammootty-dulquer-salmaan-or-prithviraj-sukumaran |url-status=live }}&lt;/ref&gt; सन् २०२१ मा उनी ''फोर्ब्स इन्डिया'' द्वारा प्रकाशित दक्षिण भारतीय चलचित्रका इन्स्टाग्राममा सबैभन्दा प्रभावशाली कलाकारहरूको सूचीमा २१औँ स्थानमा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Meet the 30 most influential social media stars of South cinema |access-date=17 December 2022 |url=https://www.forbesindia.com/article/south-celebrity-special-2021/meet-the-most-influential-social-media-stars-of-south-cinema/71017/1 |work=Forbes India |archive-date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310062133/https://www.forbesindia.com/amp/article/south-celebrity-special-2021/meet-the-most-influential-social-media-stars-of-south-cinema/71017/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; टोभिनोलाई सन् २०१६ र २०१८ मा कोची टाइम्सको मोस्ट डिजायरेबल मेन घोषित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Kochi Times Most Desirable Man 2016: Tovino Thomas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-man-2016-tovino-thomas/articleshow/56733435.cms |access-date=29 September 2016 |website=Times of India |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507105405/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-man-2016-tovino-thomas/articleshow/56733435.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Kochi Times 25 Most Desirable Men 2018 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-25-most-desirable-men-of-2018/articleshow/68048374.cms |access-date=21 September 2018 |website=Times of India |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507105405/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-25-most-desirable-men-of-2018/amp_articleshow/68048374.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt; उनी सन् २०१९ मा दोस्रो र सन् २०२० मा पाँचौँ स्थानमा पनि परेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Kochi Times Most Desirable Men 2019: Prithviraj Sukumaran |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-men-of-2019/articleshow/74226674.cms |access-date=25 September 2020 |website=Times of India |language=en |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525000118/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-men-of-2019/articleshow/74226674.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Kochi Times Most Desirable Men 2019: Dulquer Salmaan |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-men-of-2020/articleshow/83175935.cms |access-date=27 September 2021 |website=Times of India |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507092445/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kochi-times-most-desirable-men-of-2020/amp_articleshow/83175935.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt; सन् २०२२ मा, ''फोर्ब्स इन्डिया'' ले उनलाई आफ्नो पहिलो &quot;शोस्टपर्स – इन्डियाज टप ५० आउटपरफर्मर्स&quot; सूचीमा समावेश गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Showstoppers 2022–23: Meet India's Top 50 Outperformers |access-date=29 December 2022 |url=https://www.forbesindia.com/lists/showstoppers-2023/ |work=Forbes India |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106052812/https://www.forbesindia.com/lists/showstoppers-2023/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
टोभिनोले आफ्नी लामो समयदेखिकी प्रेमिका लिडियासँग २५ अक्टोबर २०१४ मा इरिन्जालकुडास्थित सेन्ट थोमस क्याथेड्रलमा विवाह गरेका थिए। उनीहरू दुवैको भेट विद्यालयमा अध्ययन गर्ने क्रममा भएको थियो र नौ वर्षपछि उनीहरूले विवाह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/Tovino-Thomas-grand-wedding-celebration-in-Kochi/articleshow/45012121.cms |title=Tovino Thomas grand wedding celebration in Kochi |newspaper=[[The Times of India]] |access-date=3 February 2018 |archive-date=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920050421/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/Tovino-Thomas-grand-wedding-celebration-in-Kochi/articleshow/45012121.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt; उनीहरूका एक छोरी र एक छोरा छन्, जसको जन्म क्रमशः सन् २०१६ र २०२० मा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/2017/09/29/tovino-thomas-family-vanitha-photoshoot-video.html |title=Tovino and family's video will put a smile on your face |website=English.manoramaonline.com |access-date=3 February 2018 |archive-date=30 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204807/http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/2017/09/29/tovino-thomas-family-vanitha-photoshoot-video.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tovino-thomas-and-wife-lidiya-name-their-baby-son-tahaan/article31785552.ece |title=Tovino Thomas and wife Lidiya name their baby son 'Tahaan' |author=The Hindu Net Desk |newspaper=The Hindu |date=9 June 2020 |via=www.thehindu.com |access-date=16 November 2021 |archive-date=16 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116052941/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tovino-thomas-and-wife-lidiya-name-their-baby-son-tahaan/article31785552.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Tovino Thomas}}
* {{Official website|https://www.tovinothomas.com}}
* {{IMDb name|5732707}}

{{Filmfare Critics Award for Best Actor – South}}

[[श्रेणी:सन् १९८९ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:मलयालम चलचित्र अभिनेताहरू]]</text>
      <sha1>nwrs1ddr15j33h2popras1455xggn2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डीमार्ट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151116</id>
    <revision>
      <id>1369366</id>
      <parentid>1368954</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16779" sha1="ltlww0a8ta7o9v9p8spmg1lhwnehm9f" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = एभिन्यू सुपरमार्ट्स लिमिटेड
| logo = 
| logo_size = 200px
| logo_alt =
| logo_caption =
| logo_padding =
| image = Dmart tirupati (cropped).jpg
| image_size = 260px
| image_alt =
| image_caption = [[तिरुपति]]मा रहेको डीमार्टको एक पसल
| trade_name = DMart
| type = [[सार्वजनिक कम्पनी|सार्वजनिक]]
| traded_as = {{Unbulleted list|{{BSE|540376}}|{{NSE|DMART}}}}
| ISIN = INE192R01011
| industry = [[खुद्रा व्यापार]]
| genre = {{ubl|[[सुपरमार्केट]]|[[हाइपरमार्केट]]}}
| founded = {{Start date and age|2002|05|15|df=yes}}
| founder = [[राधाकिशन दमानी]]
| hq_location = [[पोवई]]
| hq_location_city = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]]
| hq_location_country = भारत
| num_locations = 500
| num_locations_year = अप्रिल २०२६
| area_served = भारत
| key_people = {{plainlist|
*[[राधाकिशन दमानी]] ([[अध्यक्ष]])
*अंशुल असावा ([[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]])}}
| products =
| brands =
| revenue = {{increase}} {{INRConvert|59358|c}} (२०२५)
| operating_income = {{increase}} {{INRConvert|4487|c}} (२०२५)
| net_income = {{increase}} {{INRConvert|2707|c}} (२०२५)
| assets = {{up}} {{INRConvert|24891|c}} (२०२५)
| equity = {{up}} {{INRConvert|22230|c}} (२०२५)
| num_employees = १३,९७१ स्थायी तथा&lt;br /&gt;५९,९६१ करारमा कार्यरत (२०२४)
| parent =
| divisions =
| subsidiaries =
| website = {{URL|http://www.dmartindia.com/}}
| footnotes = वित्तीय विवरण {{as of|2025|03|31|lc=y|df=yes}} सम्मको।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Press Release on financial results of the Company for the quarter and year ended 31st March, 2025 |url=https://api.dmartindia.com/corporate/content/file/v1/2/TDI1kRsO5MBfKRlbTLg2EVNq1746272142/Press%20release%20dated%203rd%20May,%202025.pdf |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=3 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Audited consolidated financial results for the quarter and year ended 31st March, 2025 |url=https://api.dmartindia.com/corporate/content/file/v1/2/s66CCzjOgkyssmkrawWgK7PZ1746270713/Outcome%20of%20Board%20Meeting%20held%20on%203rd%20May,%202025.pdf |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=3 May 2025}}&lt;/ref&gt;
}}
'''एभेन्यु सुपरमार्ट्स लिमिटेड''' (Avenue Supermarts Limited), [[व्यावसायिक नाम|डीमार्ट]] (DMart) नामबाट [[व्यवसाय सञ्चालन]] गर्ने भारतीय [[खुद्रा व्यापार|खुद्रा]] कम्पनी हो, जसले [[सुपरमार्केट]] तथा [[हाइपरमार्केट]]हरूको शृङ्खला सञ्चालन गर्छ। कम्पनीको स्थापना [[राधाकिशन दमानी]]ले गरेका हुन् र यसको मुख्यालय [[मुम्बई]]मा रहेको छ। मार्च २०२६ सम्ममा डीमार्टले भारतका १२ [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू]]मा कुल ४७९ वटा पसल सञ्चालन गरेको छ।&lt;ref name=&quot;fy25&quot;&gt;{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores, Reaches 461 Outlets Nationwide |url=https://scanx.trade/stock-market-news/stocks/dmart-expands-footprint-with-new-store-opening-in-karnataka-total-store-count-reaches-479/34346785 |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=29 March 2026 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores Nationwide|url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Tipranks/647024/avenue-supermarts-adds-eight-new-dmart-stores-reaches-479-outlets-nationwide/#:~:text=The%20company%20primarily%20runs%20large,income%20consumers%20seeking%20competitive%20prices |publisher=The Globe and Mail |access-date=10 March 2026}}&lt;/ref&gt;
मार्च २०२४ मा कम्पनीमा कुल १३,९७१ जना स्थायी कर्मचारी तथा करारमा नियुक्त ५९,९६१ जना कर्मचारी कार्यरत थिए।&lt;ref name=&quot;fy24&quot;&gt;{{cite web |title=2023-24 Annual Report |url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |website=BSE |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=27 July 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240727031746/https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |date=27 July 2024 }}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
[[File:D-Mart.jpg|thumb|[[उडुपी]]को बाहिरी क्षेत्रमा रहेको डीमार्टको एक पसल।]]

[[राधाकिशन दमानी]]द्वारा सन् २००० मा स्थापना गरिएको डीमार्टले सन् २००२ मा [[पोवई]], [[मुम्बई]]मा आफ्नो पहिलो पसल सञ्चालनमा ल्याएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|first1=Sanchita|last1=Dash|title=Radhakishan Damani has a string of challenges ahead of him and falling profits at DMart don't help|url=https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-fallihjjfuhelp/articleshow/76936913.cms|access-date=2020-09-15|website=Business Insider|date=13 July 2020|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms |date=11 March 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite news |first1=Srivastava |last1=Samar |title=DMart: The Juggernaut Continues To Roll For India's Value Shop |url=https://www.forbesindia.com/article/boardroom/dmart-the-juggernaut-continues-to-roll-for-indias-value-shop/48457/1 |access-date=16 January 2023 |work=Forbes India |date=23 October 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; प्रारम्भिक वर्षहरूमा कम्पनीले [[दैनिक न्यून मूल्य]] (everyday low price) रणनीति अपनाएको थियो&lt;ref name=&quot;forbes&quot;/&gt; र &quot;ढिलो विस्तार&quot;को नीति अवलम्बन गरेको थियो। यसअन्तर्गत सन् २०१० सम्ममा [[महाराष्ट्र]] र [[गुजरात]]मा डीमार्टका २९ वटा पसल सञ्चालनमा आएका थिए। अन्य भारतीय सुपरमार्केटहरूले सामान्यतया ४,००० वर्गफुट क्षेत्रफलका सम्पत्तिहरू [[खुद्रा भाडामा लिने|भाडामा लिने]] गरे पनि डीमार्टले ३०,००० वर्गफुटसम्म क्षेत्रफल भएका तुलनात्मक रूपमा धेरै ठूला पसलहरू सञ्चालन गर्थ्यो, जसमध्ये अधिकांश सम्पत्ति कम्पनीकै स्वामित्वमा थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=Damani's D Mart mulls pan-India footprint |url=http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=4 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211070455/http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |archive-date=11 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Agarwal |first1=Sapna |title=D-Mart on expansion drive, looks to take leased premises route |url=https://www.livemint.com/Companies/opQm7BQ1OCuUdUESrn71sO/DMart-on-expansion-drive-looks-to-take-leased-premises-rou.html |access-date=27 July 2024 |work=Mint |date=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१३ मा डीमार्टले [[महाराष्ट्र]] र [[गुजरात]]मा ६५ वटा पसल सञ्चालन गरिरहेको जनाएको थियो। साथै, अन्य राज्यहरूमा विस्तार गर्न थालेसँगै [[हैदराबाद]] र [[बेंगलुरु]]मा एक–एक वटा पसल सञ्चालनमा ल्याएको थियो। त्यस समयमा राजस्वका आधारमा डीमार्ट [[Reliance Retail|रिलायन्स रिटेल]] र [[Future Group|फ्युचर ग्रुप]]पछि भारतको तेस्रो ठूलो खुद्रा कम्पनी बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D-Mart beats the Goliaths |url=https://www.business-standard.com/article/management/d-mart-beats-the-goliaths-113071000948_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=10 July 2013}}&lt;/ref&gt;

अक्टोबर २०१६ मा डीमार्टका कुल ११२ वटा पसल सञ्चालनमा थिए। यस अवधिसम्म कम्पनीले [[तेलंगाना]], [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[मध्य प्रदेश]] र [[छत्तीसगढ]]मा समेत आफ्नो विस्तार गरिसकेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=How D-Mart battled the giants |url=https://www.business-standard.com/article/specials/how-d-mart-battled-the-giants-116100301095_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D Mart sets sight on Rs 2,000-cr IPO |url=https://www.business-standard.com/article/markets/d-mart-aims-at-rs-2-000-cr-ipo-116091201014_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=13 September 2016}}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर २०१६ मा कम्पनीले '''डीमार्ट रेडी''' (DMart Ready) नामक आफ्नो [[ई-वाणिज्य]] व्यवसाय सुरु गर्‍यो, जसअन्तर्गत ग्राहकहरूले किराना तथा घरायसी सामग्रीहरू अनलाइन अर्डर गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Avenue Supermarts to fully acquire e-commerce unit |url=https://www.dnaindia.com/business/report-avenue-supermarts-to-fully-acquire-e-commerce-unit-2578598 |access-date=16 January 2023 |work=DNA India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=DMart Ready FY22 revenue sees 2-fold rise at Rs 1,667.21 cr; loss widens to Rs 142.07 cr |url=https://www.businesstoday.in/business/story/dmart-ready-fy22-revenue-sees-2-fold-rise-at-rs-166721-cr-loss-widens-to-rs-14207-cr-342746-2022-07-26 |access-date=16 January 2023 |work=Business Today |date=26 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

कम्पनीले मार्च २०१७ मा आफ्नो [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन]] (IPO) जारी गर्‍यो र [[भारतको राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्ज|राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्ज]] तथा [[बम्बई स्टक एक्सचेन्ज]]मा सूचीकृत भयो। २२ मार्च २०१७ मा भएको यसको सूचीकृत हुने दिन, डीमार्ट भारतको बजार मूल्यका आधारमा ६५औँ सबैभन्दा मूल्यवान कम्पनी बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/will-todays-winner-radhakishan-damani-of-d-mart-face-these-four-challenges-of-tomorrow/articleshow/57789672.cms |title=D-Mart: Will today's winner Radhakishan Damani of D-Mart face these four challenges of tomorrow? |newspaper=The Economic Times |date=2017-03-23 |access-date=2018-07-19}}&lt;/ref&gt; सन् २०१८ सम्ममा कम्पनी [[तमिलनाडु]], [[राजस्थान]], [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[दिल्ली राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली एनसीआर]] र [[दमन जिल्ला, भारत|दमन]]मा समेत विस्तार भएको थियो।&lt;ref name=&quot;prab&quot;/&gt;

सन् २०२१ मा ''The Ken'' ले उल्लेख गरेअनुसार, डीमार्टका नयाँ पसलहरूको क्षेत्रफल ५०,००० देखि ६०,००० वर्गफुटसम्म रहेको थियो, जुन कम्पनीका विद्यमान पसलहरूको औसत क्षेत्रफलको तुलनामा झन्डै दोब्बर थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=G |first1=Seetharaman |title=DMart and the supersizing imperative |url=https://the-ken.com/tradetricks/dmart-and-the-supersizing-imperative/ |access-date=8 August 2024 |work=The Ken |date=5 October 2021}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२२ मा डीमार्टका पसलहरूको संख्या ३०० नाघेको थियो। तीमध्ये करिब तीन–चौथाइ पसल कम्पनीका [[Business cluster|क्लस्टर]] राज्यहरू—[[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]], [[तेलंगाना]], [[आन्ध्र प्रदेश]] र [[कर्नाटक]]—मा रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=How Radhakishan Damani continues to get it right with DMart |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/how-radhakishan-damani-continues-to-get-it-right-with-dmart-357760-2022-12-26 |access-date=27 July 2024 |work=Business Today |date=26 December 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prab&quot;&gt;{{cite web |title=Avenue Supermarts (DMART IN) |url=https://bsmedia.business-standard.com/_media/bs/data/market-reports/equity-brokertips/2023-03/16794559170.43092500.pdf |website=Business Standard |publisher=Prabhudas Lilladher |access-date=27 July 2024}}&lt;/ref&gt;

अप्रिल २०२६ मा डीमार्टले भारतभर आफ्नो ५००औँ पसल सञ्चालनमा ल्याउँदै कुल पसल संख्या ५०० पुर्‍याएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://insights.dsij.in/dsijarticledetail/dmart-adds-12-stores-in-a-day-shares-jump-over-8-as-500-store-count-becomes-reality-to-celebrate |title=Dmart Adds 12 Stores in a Day; Shares Jump Over 8% as 500-Store Count Becomes Reality to Celebrate |date=1 April 2026 |publisher=Dalal Street Investment Journal}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ==
{{Reflist}}

==बाह्य कडी==

* {{Official|http://www.dmartindia.com/}}
*{{url|www.dmart.in|अनलाइन किनमेल वेबसाइट}}</text>
      <sha1>ltlww0a8ta7o9v9p8spmg1lhwnehm9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काराकोरम पार क्षेत्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151124</id>
    <revision>
      <id>1369321</id>
      <parentid>1368424</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1369321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10391" sha1="dhflhm1tj1qtbvrejjkcgw8zlkf8wul" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|कश्मीरको चीन प्रशासित क्षेत्र}}
{{Infobox territory
| official_name      = काराकोरम पार क्षेत्र
| other_name         = सक्सगाम क्षेत्र
| native_name        = &lt;!-- If different from name --&gt;
| native_name_lang   =
| settlement_type    = [[सिन्जियाङ]]को भागको रूपमा [[चीन]]द्वारा प्रशासित क्षेत्र
| nickname           =
| motto              =
| pushpin_map        = Trans-Karakoram Tract and Aksai Chin relief
| pushpin_label_position = top
| pushpin_map_alt    =
| pushpin_map_caption = दक्षिणी [[सिन्जियाङ]] क्षेत्रभित्र काराकोरम पार क्षेत्रको स्थिति, जसलाई भारतले दाबी गर्दछ
| pushpin_mapsize    = 300px
| coordinates        = {{coord|36|01|33|N|76|38|46|E|type:landmark|display=title,inline}}
| coor_pinpoint      =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type   = [[सार्वभौम राज्यहरूको सूची|प्रशासकीय राज्य]]
| subdivision_name   = [[चीन]]
| subdivision_type1  = [[चीनका स्वायत्त क्षेत्रहरू|स्वायत्त क्षेत्र]]
| subdivision_name1  = [[सिन्जियाङ]]
| subdivision_type2  = [[चीनका प्रान्तहरू|प्रान्त]]
| subdivision_name2  = [[कास्गर प्रिफेक्चर|कास्गर]]
| subdivision_type3  = काउन्टी
| subdivision_name3  = [[तक्सकोर्गन ताजिक स्वायत्त काउन्टी|तक्सकोर्गन]] र [[कारगिलिक काउन्टी|कारगिलिक]]
| area_total_km2     = 5180
}}

[[File:Kashmir Region November 2019.jpg|thumb|300px|[[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस भारतीय]] पूर्व [[कश्मीर तथा जम्मु (देशी राज्य)|जम्मू र कश्मीर रियासत]]को [[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था]]को वर्तमान सीमाहरूसहितको नक्सा, जसले राज्यको उत्तरी भागमा काराकोरम पार क्षेत्र (रातो रेखाङ्कन) देखाउँछ।{{efn|[[सियाचिन हिमनदी]] नक्सामा &quot;विवादित क्षेत्र&quot; भनेर लेखिए तापनि भारतीय प्रशासनको अधीनमा छ।}}]]
'''काराकोरम पार क्षेत्र''' ({{zh|c=喀喇昆仑走廊|p=Kālǎkūnlún zǒuláng}}), जसलाई '''सक्सगाम क्षेत्र''' ({{langx|ur|{{nq|شکسگام}}|translit=Shaksgām}}) पनि भनिन्छ, [[काराकोरम]] जलाधारको उत्तरमा रहेको [[सक्सगाम नदी|सक्सगाम उपत्यका]]सहित करिब ५,१८० वर्ग किलोमिटर (२,००० वर्ग माइल) को क्षेत्र हो।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Trivei|first=Abishek|date=8 July 2019|title=Why the 1963 Sino-Pakistan Boundary Agreement Is Unlawful in Light of the Recent ICJ Advisory Opinion on the Chagos Archipelago, 2019|url=https://www.jurist.org/commentary/2019/07/abhishek-trivedi-sino-pakistan-boundary/|access-date=2021-11-07|website=www.jurist.org}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Snedden, Understanding Kashmir and Kashmiris|2015|p=238}}{{sfn|Schofield, Kashmir in Conflict|2003|p=101}} यो क्षेत्र चीनद्वारा [[सिन्जियाङ|सिन्झियाङ उइगुर स्वायत्त क्षेत्र]]का [[तक्सकोर्गन ताजिक स्वायत्त काउन्टी|तक्सकोर्गन]] र [[येचेङ काउन्टी|येचेङ]] काउन्टीहरूको भागको रूपमा प्रशासित छ।

सन् १९४७ मा भारतमा [[जम्मू र कश्मीरको विलय पत्र|जम्मू र काश्मीरको विलय]] पछि, भारतले यसका सम्पूर्ण भूभागमा सार्वभौमसत्ताको दाबी गरेको थियो। सन् १९५० को सीमा परिभाषामा, भारतले यारकन्द नदीको दक्षिणमा उत्तरी सीमालाई पछाडि सारेको थियो, तर जम्मू र काश्मीरभित्र सक्सगाम उपत्यकालाई समावेश गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;3rdedition&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/CompleteAtlasOfTheWorld3rdEdition2016 |title=Complete Atlas Of The World |date=2016 |publisher=[[Penguin Random House]] |edition=3 |page=[https://archive.org/details/CompleteAtlasOfTheWorld3rdEdition2016/page/n239 238] |quote=(भारतद्वारा दावी गरिएङ्को) |via=[[Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt; तथापि, नजिकैको [[गिलगित-बल्तिस्तान]] क्षेत्र [[पहिलो भारत-पाकिस्तान युद्ध|पहिलो कश्मीर युद्ध]] मार्फत पाकिस्तानी नियन्त्रणमा आएको थियो। पाकिस्तान र चीनले सन् १९६३ मा [[चीन-पाकिस्तान सीमा सम्झौता]]मा हस्ताक्षर गरेका थिए र सन् १८९९ को [[माकार्टनी-म्याकडोनाल्ड रेखा]]मा आधारित सीमालाई चीन र पाकिस्तानद्वारा अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको रूपमा मान्यता दिइएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0252&quot;&gt;{{Cite book |last=Lamb |first=Alastair |author-link=Alastair Lamb |title=Kashmir: A Disputed Legacy; 1846–1990 |date=1991 |publisher=Roxford Books |isbn=978-0-907129-06-6 |edition=1st |location=Hertingfordbury, Hertfordshire |pages=40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Noorani|first=A. G.|date=20 October 2006|title=Facing the truth|url=https://frontline.thehindu.com/world-affairs/article30211220.ece|website=Frontline|quote=सक्सगाम उपत्यका कहिल्यै कश्मीरको भाग थिएन र कश्मीरको उत्तरी र पूर्वी सीमाहरू अपरिभाषित थिए।|author-link=A. G. Noorani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{cite magazine | url =https://time.com/archive/6807801/pakistan-signing-with-the-red-chinese/ | title =Signing with the Red Chinese | magazine =[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]] | date =15 March 1963 | access-date =28 October 2019 | url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20130318005638/https://time.com/time/magazine/article/0,9171,870184,00.html | archive-date =18 March 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240829111448/https://time.com/archive/6807801/pakistan-signing-with-the-red-chinese/ |date=29 August 2024 }}&lt;/ref&gt; इस्लामाबादले यो क्षेत्र बेइजिङलाई &quot;गैरकानुनी&quot; रूपमा सुम्पने प्रयास गरेको भन्दै भारतले चीन-पाकिस्तान सम्झौतालाई कहिल्यै स्वीकार गरेको छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-02 |title=India lodges protest with China over its infra development in Shaksgam valley |url=https://indianexpress.com/article/india/india-protest-china-infra-development-shaksgam-valley-9303777/ |access-date=2024-06-12 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

स्थानीय परम्परा अनुसार, सक्सगाममा रहेको एउटा पोलो मैदान सिगरका अमाचा शासकहरूले बनाएका थिए, र सिगरका राजाहरूले [[खोतान]]का अमिरहरूलाई त्यहाँ पोलो खेल्न आमन्त्रित गर्ने गर्दथे।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sering |first=Senge |date=1 December 2011 |title=Polo Diplomacy as Part of Indo-Pak CBMs: Any Takers? |url=https://archive.claws.co.in/732/polo-diplomacy-as-part-of-indo-pak-cbms-any-takers-senge-sering.html |access-date=2026-03-12 |website=archive.claws.co.in}}&lt;/ref&gt;

यो क्षेत्र विश्वकै सबैभन्दा विकट तथा प्रतिकूल क्षेत्रहरू मध्ये एक हो, जहाँ [[ब्रोड शिखर]], [[केटु हिमाल|केटु]] र [[गासेरब्रुम]] लगायत [[काराकोरम हिमशृङ्खला]]का केही सर्वोच्च हिमालहरू रहेका छन्। दक्षिण-पूर्वमा, यो भारतद्वारा नियन्त्रित [[सियाचिन हिमनदी]] क्षेत्रमा रहेको विश्वको सबैभन्दा अग्लो युद्धभूमिसँग जोडिएको छ।

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:कारकोरम]]
[[श्रेणी:चीन पाकिस्तान सम्बन्ध]]</text>
      <sha1>dhflhm1tj1qtbvrejjkcgw8zlkf8wul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धवलागिरि हिमशृङ्खला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151179</id>
    <revision>
      <id>1369299</id>
      <parentid>1369010</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>पर्वत सुवेदीद्वारा [[धौलागिरि हिमशृङ्खला]] पृष्ठलाई [[धवलागिरि हिमशृङ्खला]]मा सारियो</comment>
      <origin>1369010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12222" sha1="e3msnu9x9x1aeh5e9jyoei43o73n18v" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|नेपालको हिमाल शृङ्खला}}
{{Infobox mountain
| name             = धवलागिरि हिमशृङ्खला
| image            = Mt.Dhaulagiri Range.jpg
| highest          = [[धवलागिरि हिमाल|धवलागिरि]]
| elevation        = 
| elevation_m      = 
| elevation_ft     = 
| elevation_ref    = 
| elevation_system = 
| prominence       = 
| prominence_m     = 
| prominence_ft    = 
| prominence_ref   = 
| parent_peak      = 
| isolation        = 
| isolation_km     = 
| isolation_mi     = 
| isolation_parent = 
| isolation_ref    = 
| listing          = 
| image_map        = {{OSM Himalaya|lat_d=28.7|long_d=83.5|zoom=7}}
| coordinates      = 
| coordinates_ref  = 
&lt;!----------------------- DIMENSIONS --&gt;
| length_km        = ५०
| width_km         = १५
| country          = नेपाल
| state            = [[गण्डकी प्रदेश]]
| state_type       = प्रदेश
}}

'''धवलागिरी''' [[हिमशृङ्खला]] [[नेपाल]]को [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] देखि पश्चिममा [[भेरी नदी]]सम्म १२० किमी (७५ माइल) सम्म फैलिएको छ। यो हिमशृङ्खला उत्तर र दक्षिण-पश्चिममा भेरी नदीका सहायक नदीहरू र दक्षिण-पूर्वमा [[म्याग्दी खोला]]द्वारा घेरिएको छ। यो शृङ्खला [[अन्नपूर्ण हिमाल]]बाट ६५ किमी (४० माइल) उत्तर-पश्चिममा नेपालको [[म्याग्दी जिल्ला]]मा अवस्थित छ।&lt;ref&gt;{{cite web|author=Elite Explorer |title=Dhaulagiri |url=https://elitexplorer.com/package/dhaulagiri-circuit-trekking/ |website=elitexplorer.com}} {{web archive|url=https://web.archive.org/web/20250124093739/https://elitexplorer.com/package/dhaulagiri-circuit-trekking/|date=24 January 2025}}&lt;/ref&gt;

== भूगोल ==
५,३५५ मिटर अग्लो फ्रेन्च पासको ठीक पूर्वमा एक्लै उभिएको धवलागिरि प्रथमबाट यसको नामकरण गरिए तापनि, बाँकी धवलागिरि हिमशृङ्खला आफैँमा एक पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र हिमशृङ्खला हो। यसको दोस्रो अग्लो शिखर, [[धवलागिरि द्वितीय]], पृथ्वीको ३०औँ अग्लो हिमाल हो। नामकरण गरिएका अधिकांश ७,००० मिटरभन्दा अग्ला चुचुराहरू पश्चिम-उत्तर-पश्चिम तर्फ फैलिएको हिमशृङ्खलामा अवस्थित छन्।&lt;ref name=&quot;wikimapia&quot; /&gt; क्रम अनुसार ती धवलागिरि द्वितीय, तृतीय, पाँचौँ, चौथो, जङ्क्सन पिक, चुरेन पूर्व, मध्य र पश्चिम, पुथा हिउँचुली र हिउँचुली पाटन हुन्। फल्स जङ्क्सन पिक, धवलागिरि ६ र गुर्जा हिमाल जङ्क्सन पिकबाट दक्षिणतर्फ फैलिएको हिमशृङ्खलामा अवस्थित छन्।&lt;ref name=&quot;aj_1971&quot; /&gt; ब्रिटिस अल्पाइन क्लबको&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Alpine Club|url=http://www.alpine-club.org.uk/|access-date=21 April 2011}}&lt;/ref&gt; हिमालयन इन्डेक्सले ६,००० मिटरभन्दा अग्ला थप ३७ वटा चुचुराहरू सूचीबद्ध गरेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Himalayan Index|url=http://www.alpine-club.org.uk/hi/index.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622192212/http://www.alpine-club.org.uk/hi/index.htm|archive-date=22 June 2014|access-date=21 April 2011|publisher=U.K. Alpine Club}}&lt;/ref&gt;

चुरेन र पुथा हिउँचुलीको बिचमा पर्ने मुख्य हिमशृङ्खलाको उत्तरतर्फ ६,१८२ मिटर अग्लो ''पोटा हिमाल'' (फिनम्याप पाना २८८३-०१ &quot;छेधुल गुम्बा&quot;) अवस्थित छ। पोटा हिमाललाई काठमाडौँमा आधारित प्रतिष्ठित पर्वतारोहण विवरणकार तथा पत्रकार [[इलिजाबेथ हली]]को सम्मानमा अनौपचारिक रूपमा ''पिक हली'' नामकरण गरिएको छ।

भेरी नदीको नजिकै रहेको पश्चिमी छेउको हिउँचुली पाटनलाई स्थानीय रूपमा सिस्ने वा मुर्काट्टा हिमाल भनिन्छ। यो वि.सं २०५२ देखि २०६२ सम्म भएको [[माओवादी जनयुद्ध]]का क्रममा [[रूकुम जिल्ला|रूकुम]] र [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] जिल्लामा आधारित विद्रोहीहरूका लागि एक ऐतिहासिक पहिचानको रूपमा रहेको थियो।

== चुचुराहरू ==
[[चित्र:ISS056-E-201411 - View of Nepal - Jirbang - Manapati - Manapathi East - Dhaulagiri I - Tukuche Peak - Dhaulagiri V - II (cropped).jpg|thumb|जिरबाङ, मनापाथी, धवलागिरी प्रथम, [[टुकुचे हिमाल]] र धवलागिरी द्वितीय हिमालहरू]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
!हिमाल
!उचाइ (मि)
!उचाइ (फिट)
!निर्देशाङ्क
![[सापेक्षिक उचाइ]] (मि)
!प्रथम आरोहण
|-
|[[धवलागिरि हिमाल|धवलागिरि प्रथम]]
| align=&quot;right&quot; |८,१६७
| align=&quot;right&quot; |२६,७९५
|{{coord|28|41|54|N|83|29|15|E|type:mountain_region:NP_scale:100000|format=dms|display=inline}}
| align=&quot;right&quot; |३,३५७
| align=&quot;right&quot; |१९६०
|-
|[[धवलागिरि द्वितीय]]
| align=&quot;right&quot; |७,७५१
| align=&quot;right&quot; |२५,४३०
|{{coord|28|45|50|N|83|23|15|E|name=Dhaulagiri II}}
| align=&quot;right&quot; |२,३९१
| align=&quot;right&quot; |१९७१
|-
|[[धवलागिरि तृतीय]]
| align=&quot;right&quot; |७,७१५
| align=&quot;right&quot; |२५,३११
|{{coord|28|45|17|N|83|22|37|E|name=Dhaulagiri III}}
| align=&quot;right&quot; |१३५
| align=&quot;right&quot; |१९७३
|-
|[[धवलागिरि चौथो]]
| align=&quot;right&quot; |७,६६१
| align=&quot;right&quot; |२५,१३५
|{{coord|28|44|12|N|83|18|52|E|name=Dhaulagiri IV}}
| align=&quot;right&quot; |४६९
| align=&quot;right&quot; |१९६९
|-
|[[धवलागिरि पाँचौँ]]
| align=&quot;right&quot; |७,६१८
| align=&quot;right&quot; |२४,९९२
|{{coord|28|44|05|N|83|21|41|E|name=Dhaulagiri V}}
| align=&quot;right&quot; |३४०
| align=&quot;right&quot; |१९७५
|-
|[[चुरेन हिमाल]]
| align=&quot;right&quot; |७,३८५
| align=&quot;right&quot; |२४,२२९
|{{coord|28|44|06|N|83|12|58|E|name=Churen Himal (Main)}}
| align=&quot;right&quot; |६००
| align=&quot;right&quot; |१९७०
|-
|[[चुरेन हिमाल (पूर्व)]]
| align=&quot;right&quot; |७,३७१
| align=&quot;right&quot; |२४,१८३
|{{coord|28|44|33|N|83|13|51|E|name=Churen Himal (East)}}
| align=&quot;right&quot; |१५०
| align=&quot;right&quot; |१९७०
|-
|[[चुरेन हिमाल (पश्चिम)]]
| align=&quot;right&quot; |७,३७१
| align=&quot;right&quot; |२४,१८३
|{{coord|28|43|55|N|83|12|45|E|name=Churen Himal (West)}}
| align=&quot;right&quot; |७०
| align=&quot;right&quot; |१९७०
|-
|[[धवलागिरी छैटौँ]]
| align=&quot;right&quot; |७,२६८
| align=&quot;right&quot; |२३,८४५
|{{coord|28|42|30|N|83|16|32|E|name=Dhaulagiri VI}}
| align=&quot;right&quot; |४५३
| align=&quot;right&quot; |१९७०
|-
|[[पुथा हिउँचुली]] (धवलागिरी सातौँ)
| align=&quot;right&quot; |७,२४६
| align=&quot;right&quot; |२३,७७३
|{{coord|28|44|50|N|83|08|55|E|name=Putha Hiunchuli}}
| align=&quot;right&quot; |१,१५१
| align=&quot;right&quot; |१९५४
|-
|[[गुर्जा हिमाल]]
| align=&quot;right&quot; |७,१९३
| align=&quot;right&quot; |२३,५९९
|{{coord|28|40|26|N|83|16|37|E|name=Gurja Himal}}
| align=&quot;right&quot; |५००
| align=&quot;right&quot; |१९६९
|-
|[[फल्स जङ्क्सन पिक]]
| align=&quot;right&quot; |७,१५०
| align=&quot;right&quot; |२३,४५८
|{{coord|28|43|00|N|83|16|38|E|name=False Junction Peak}}
| align=&quot;right&quot; |४००
| align=&quot;right&quot; |१९७०
|-
|जङ्क्सन पिक
| align=&quot;right&quot; |७,१०८
| align=&quot;right&quot; |२३,३२०
|{{coord|28|43|19|N|83|16|38|E|name=Junction Peak}}
| align=&quot;right&quot; |२०
| align=&quot;right&quot; |१९७२
|-
|[[पिक हली]]
| align=&quot;right&quot; |६,१८२
| align=&quot;right&quot; |२०,२८२
|{{coord|28|46|33|N|83|11|45|E|name=Peak Hawley}}
| align=&quot;right&quot; |३५०
| align=&quot;right&quot; |२००८
|-
|[[हिउँचुली पाटन]]
| align=&quot;right&quot; |५,९११
| align=&quot;right&quot; |१९,१८५
|{{coord|28|49|39|N|82|37|1|E|name=Hiunchuli Patan}}
| align=&quot;right&quot; |१,३१०
| align=&quot;right&quot; |२०१३
|}
† ५०० मिटर (१,६४० फिट) भन्दा बढी [[सापेक्षिक उचाइ|सापेक्षिक उचाइ]] भएका ७,२०० मिटरभन्दा अग्ला चुचुराहरूलाई मात्र [[विश्वका सर्वोच्च हिमालहरूको सूची|वरियतामा]] राखिएको छ।

‡ चुरेन हिमालका तीन चुचुराहरूको स्थिति स्पष्ट छैन र स्रोतहरू अनुसार तिनीहरूको उचाइ फरक-फरक पाइन्छ।&lt;ref name=&quot;neate&quot;&gt;Neate &quot;High Asia&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aaj_1985&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;finnmap&quot;&gt;Finnmap (topographic map) of Dhaulagiri Himal&lt;/ref&gt; माथि दिइएका निर्देशाङ्क, उचाइ र प्रमिनन्सका मानहरू फिनम्यापबाट लिइएका हुन्।&lt;ref name=&quot;finnmap&quot; /&gt; प्रथम आरोहणको विवरण निटबाट लिइएको हो,&lt;ref name=&quot;neate&quot; /&gt; तर चुरेन हिमाल पूर्वको पहिलो आरोहण वास्तवमा तीनवटा मध्ये सबैभन्दा अग्लो चुचुरोको थियो कि थिएन भन्ने स्पष्ट छैन, किनकि निटले चुरेन हिमाल मध्यलाई चुरेन हिमाल पूर्वको ७,३२० मिटरको उप-चुचुरोको रूपमा सूचीबद्ध गरेका छन्।


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:नेपालका हिमशृङ्खलाहरू]]
[[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको भूगोल]]</text>
      <sha1>e3msnu9x9x1aeh5e9jyoei43o73n18v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चितवन ४ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151205</id>
    <revision>
      <id>1369279</id>
      <timestamp>2026-08-11T13:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Infobox constituency|name=चितवन ४|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_l...</comment>
      <origin>1369279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8093" sha1="2h0wxc6fxuydpp4p4bl8nusatsppc9o" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ४|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[सुशील कोइराला]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ४''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
चितवन ४ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]], [[शारदानगर]], [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]], [[पटिहानी]], [[मङ्गलपुर]], [[गीतानगर]], [[गुञ्जनगर]] र [[भरतपुर नगरपालिका]]को वडा नं. ७-९, १३-१४ लगायतका वडाहरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]]
|rowspan=&quot;1&quot;|तीर्थ भुसाल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]]
|rowspan=&quot;1&quot;|नारायण शर्मा पौडेल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:darkred&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[सुशील कोइराला]]
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[आम निर्वाचन २०५१]] ===
=== [[आम निर्वाचन २०५६]] ===
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>2h0wxc6fxuydpp4p4bl8nusatsppc9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369280</id>
      <parentid>1369279</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T13:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8163" sha1="fgkgs25v9omjgh6gtc1lykr60827vl1" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ४|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[सुशील कोइराला]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ४''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
चितवन ४ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]], [[शारदानगर]], [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]], [[पटिहानी]], [[मङ्गलपुर]], [[गीतानगर]], [[गुञ्जनगर]] र [[भरतपुर नगरपालिका]]को वडा नं. ७-९, १३-१४ लगायतका वडाहरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]]
|rowspan=&quot;1&quot;|तीर्थ भुसाल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]]
|rowspan=&quot;1&quot;|नारायण शर्मा पौडेल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:darkred&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[सुशील कोइराला]]
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[आम निर्वाचन २०५१]] ===
=== [[आम निर्वाचन २०५६]] ===
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>fgkgs25v9omjgh6gtc1lykr60827vl1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369284</id>
      <parentid>1369280</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T14:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचन परिणाम */ +निर्वाचन परिणाम</comment>
      <origin>1369284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12593" sha1="gc38vz7j87luqpru9ve5cgw0hu4zors" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ४|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[सुशील कोइराला]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ४''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
चितवन ४ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]], [[शारदानगर]], [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]], [[पटिहानी]], [[मङ्गलपुर]], [[गीतानगर]], [[गुञ्जनगर]] र [[भरतपुर नगरपालिका]]को वडा नं. ७-९, १३-१४ लगायतका वडाहरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]]
|rowspan=&quot;1&quot;|तीर्थ भुसाल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]]
|rowspan=&quot;1&quot;|नारायण शर्मा पौडेल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:darkred&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[सुशील कोइराला]]
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[आम निर्वाचन २०५१]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|तीर्थराज भुसाल
|१९,३७५
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संयुक्त जनमोर्चा नेपाल]]
|दिवाकर भुसाल
|१३,५९५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf निर्वाचन आयोग]
|} 

=== [[आम निर्वाचन २०५६]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|१८,१६०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,६७०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|८,८७४
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत:नेपाल रिसर्च&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|२३,९४२
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|टेकप्रसाद गुरुङ
|१८,०९०
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दिलकुमारी रावल
|६,१४०
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेकपा (माओवादी) विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|सुशील कोइराला
|२०,७६०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|१०,७३९
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दिलकुमारी रावल
|१०,०६७
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेकपा (माओवादी) विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>gc38vz7j87luqpru9ve5cgw0hu4zors</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369285</id>
      <parentid>1369284</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12694" sha1="d1hs2byoruaraf8p16so5ulng51fnup" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ४|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[सुशील कोइराला]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ४''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ४ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]], [[शारदानगर]], [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]], [[पटिहानी]], [[मङ्गलपुर]], [[गीतानगर]], [[गुञ्जनगर]] र [[भरतपुर नगरपालिका]]को वडा नं. ७-९, १३-१४ लगायतका वडाहरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]]
|rowspan=&quot;1&quot;|तीर्थ भुसाल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]]
|rowspan=&quot;1&quot;|नारायण शर्मा पौडेल
|rowspan=&quot;1&quot;|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color:darkred&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[सुशील कोइराला]]
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[आम निर्वाचन २०५१]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|तीर्थराज भुसाल
|१९,३७५
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संयुक्त जनमोर्चा नेपाल]]
|दिवाकर भुसाल
|१३,५९५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf निर्वाचन आयोग]
|} 

=== [[आम निर्वाचन २०५६]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|१८,१६०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,६७०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|८,८७४
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत:नेपाल रिसर्च&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|२३,९४२
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|टेकप्रसाद गुरुङ
|१८,०९०
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दिलकुमारी रावल
|६,१४०
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेकपा (माओवादी) विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|सुशील कोइराला
|२०,७६०
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|चित्रबहादुर श्रेष्ठ
|१०,७३९
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दिलकुमारी रावल
|१०,०६७
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |नेकपा (माओवादी) विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>d1hs2byoruaraf8p16so5ulng51fnup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>151206</id>
    <revision>
      <id>1369281</id>
      <timestamp>2026-08-11T13:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: नयाँ श्रेणी</comment>
      <origin>1369281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="ajgisxhx5bmzcsav9peslm3ip5kkjz4" xml:space="preserve">नयाँ श्रेणी</text>
      <sha1>ajgisxhx5bmzcsav9peslm3ip5kkjz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Labhpariwar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>151207</id>
    <revision>
      <id>1369282</id>
      <timestamp>2026-08-11T14:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1369282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="g1eufu7su3xmxx6zxi836zktisgejlb" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Labhpariwarज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०२०]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Labhpariwar|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:५८, ११ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>g1eufu7su3xmxx6zxi836zktisgejlb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चितवन ५ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151208</id>
    <revision>
      <id>1369287</id>
      <timestamp>2026-08-11T15:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_l...</comment>
      <origin>1369287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6619" sha1="e11tj0mypcnzm25utjr381i6lhifm1y" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[माडी कल्याणपुर]], [[बघौडा]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}</text>
      <sha1>e11tj0mypcnzm25utjr381i6lhifm1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369288</id>
      <parentid>1369287</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* संसद/संविधान सभा */</comment>
      <origin>1369288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9962" sha1="5geikogqzwlvtqq2hfe3hf2xo9yjaeo" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[माडी कल्याणपुर]], [[बघौडा]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|[[अमिक शेरचन]]
|१४,३९७
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|१०,०१२
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|६,८०५
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|५,६८९
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|अम्बिका भुडभरी
|३,३००
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |जनमोर्चा नेपाल विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,८५८
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दानबहादुर तामाङ
|८,४०६
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|[[अमिक शेरचन]]
|६,५५५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}


== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>5geikogqzwlvtqq2hfe3hf2xo9yjaeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369289</id>
      <parentid>1369288</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9962" sha1="0glacj4ildtghw9k4istwpu4cde46wg" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[बघौडा]], [[माडी कल्याणपुर]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|[[अमिक शेरचन]]
|१४,३९७
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|१०,०१२
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|६,८०५
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|५,६८९
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|अम्बिका भुडभरी
|३,३००
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |जनमोर्चा नेपाल विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,८५८
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दानबहादुर तामाङ
|८,४०६
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|[[अमिक शेरचन]]
|६,५५५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}


== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>0glacj4ildtghw9k4istwpu4cde46wg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369290</id>
      <parentid>1369289</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10550" sha1="thvkcm09k8yrxjubwmn3ykan3mr68f1" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[बघौडा]], [[माडी कल्याणपुर]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|[[अमिक शेरचन]]
|१४,३९७
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|१०,०१२
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|६,८०५
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|५,६८९
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|अम्बिका भुडभरी
|३,३००
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |जनमोर्चा नेपाल विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,८५८
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दानबहादुर तामाङ
|८,४०६
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|[[अमिक शेरचन]]
|६,५५५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>thvkcm09k8yrxjubwmn3ykan3mr68f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369291</id>
      <parentid>1369290</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1369291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10549" sha1="flc3bctc9vxteoer64nd71wtrsrja3y" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०५१&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[बघौडा]], [[माडी कल्याणपुर]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|[[अमिक शेरचन]]
|१४,३९७
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|१०,०१२
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|६,८०५
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|५,६८९
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|अम्बिका भुडभरी
|३,३००
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |जनमोर्चा नेपाल विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,८५८
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दानबहादुर तामाङ
|८,४०६
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|[[अमिक शेरचन]]
|६,५५५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>flc3bctc9vxteoer64nd71wtrsrja3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369292</id>
      <parentid>1369291</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T15:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1369292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10549" sha1="315bkm9x881kdgp9pl0u2cel9hs8q3l" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|name=चितवन ५|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=&lt;!-- name of the law making body --&gt;|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=चितवन जिल्लाका गाविसहरू.png|image2=|image3=|image4=|caption=चितवन जिल्लाका साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=अञ्चल&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|district=[[नारायणी अञ्चल]]|region_label=जिल्ला&lt;!-- can be State/Province, region, county --&gt;|region=[[चितवन जिल्ला]]|population=|electorate=|towns=|future=|year=वि.सं २०६३&lt;!-- year of establishment --&gt;|abolished_label=|abolished=वि.सं २०७४|elects_howmany=|seats=|party_label=&lt;!-- defaults to &quot;Party&quot; --&gt;|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|members_label=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सभासद]]|members=[[विक्रम पाण्डे]] &lt;small&gt;[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७० को निर्वाचन]] मार्फत|local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name= ३(क)|blank1_info=|blank2_name=|blank2_info=|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}}

'''चितवन ५''' नेपालको [[चितवन जिल्ला]]का साविकका ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू मध्येको एक थियो।{{efn|हाल नेपालमा १६५ र [[चितवन जिल्ला]]मा ३ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२४० बाट १६५ मा झर्दा कुन जिल्लामा कति निर्वाचन क्षेत्र? हेर्नुहोस् नक्सामा
|युआरएल=https://www.thahakhabar.com/detail/22534|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=२०७४ भदौ १३|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;}}

२०६३ फागुन २५ गते [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]]ले [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|अन्तरिम संविधान]]को पहिलो संशोधन पारित गरेको थियो। उक्त संशोधनबाट संविधानमा धारा १५४क. — निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग थपिएको थियो। आयोगले [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन]]का लागि निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने व्यवस्था यही संशोधनबाट आएको हो। त्यसपछि आयोग गठन भई पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीका लागि २४० निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। नेपाल कानून आयोगको अभिलेखमा अन्तरिम संविधानको तेस्रो संशोधन २०६४/०९/१३ भएको थियो। त्यस संशोधनपछि संविधानसभा निर्वाचनको [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन]] तर्फ २४० सदस्य/निर्वाचन क्षेत्र, [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक]] तर्फ ३३५ र मनोनित २६ गरी कुल ६०१ सदस्यको व्यवस्था भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संविधानसभाको आकार पुन ६०१ बनाउने निर्णय
|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/2013/09/130906_accordwithdissentingparties|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=१ असोज २०७०|पहुँचमिति=२५ साउन २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सम्मिलित क्षेत्रहरू ==
[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]]को लागि यस चितवन ५ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[मेघौली]], [[पार्वतीपुर]], [[शुक्रनगर]], [[दिव्यनगर]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]], [[गर्दी]], [[बघौडा]], [[माडी कल्याणपुर]] र [[अयोध्यापुरी]] लगायतका [[गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए।

== संसद सदस्य == 
=== [[नेपालको संसद|संसद/संविधान सभा]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |निर्वाचन
!सदस्य
!दल
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]]
| rowspan=&quot;1&quot; |अमिक शेरचन
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|-
|}

== निर्वाचन परिणाम ==
=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:firebrick&quot; |
|[[जनमोर्चा नेपाल]]
|[[अमिक शेरचन]]
|१४,३९७
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|विजय सुवेदी
|१०,०१२
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}&quot; |
|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]
|नारायण शर्मा पौडेल
|६,८०५
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|५,६८९
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]]
|अम्बिका भुडभरी
|३,३००
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |जनमोर्चा नेपाल विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: निर्वाचन आयोग&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
|}

=== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |दल
!उम्मेदवार
!मत
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी}}&quot; |
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|[[विक्रम पाण्डे]]
|१०,८५८
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}&quot; |
|[[नेकपा (एमाले)]]
|दानबहादुर तामाङ
|८,४०६
|-
|-
| style=&quot;background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}&quot; |
|[[एनेकपा (माओवादी)]]
|[[अमिक शेरचन]]
|६,५५५
|-
! colspan=&quot;2&quot; |नतिजा
! colspan=&quot;2&quot; |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी
|-
| colspan=&quot;4&quot; |स्रोत: नेपाल न्युज&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/Chitwan.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|}

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://web.archive.org/web/20171030182205/http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/CHITAWAN.pdf चितवन जिल्लाको हालको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा]
[[श्रेणी:नेपालको साविकका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]]
[[श्रेणी:चितवन जिल्ला]]</text>
      <sha1>315bkm9x881kdgp9pl0u2cel9hs8q3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151209</id>
    <revision>
      <id>1369293</id>
      <timestamp>2026-08-11T15:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>37151</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ लेख</comment>
      <origin>1369293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55456" sha1="6v6g4ik3148hi08e7mzltq8yyula90x" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name = मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता
| type = [[रक्षा सम्झौता]]
| image = {{Choropleth map
| countries = Pakistan; Saudi Arabia; Turkey
| view      = auto
| frameless = yes
| align     = center
| color     = #144014 &lt;!--साउदी हरियो, पूर्वनिर्धारित रातोभन्दा २/३ राष्ट्रसँग साझा रंग--&gt;
}}
| date_signed = ७ अगस्ट २०२६
| location_signed = [[मक्का]], साउदी अरब
| signatories = {{Plainlist|

* [[मोहम्मद बिन सलमान]]
* [[रेचेप तैयप एर्दोआन]]
* [[शहबाज शरीफ]]
  }}
  | languages = अङ्ग्रेजी, अरबी
  | parties = {{Plainlist|
* {{PAK}}
* {{SAU}}
* {{TUR}}}}
  }}
'''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''',{{efn|{{unbulleted list|{{langx|ar|اِتِّفَاقِيَّةُ مَكَّةَ لِلدِّفَاعِ الْمُشْتَرَكِ|translit=Itiifāqiyaiyatu Makaata Lildiifāʻi Almushtaraki}}|{{langx|ur|مکہ مشترکہ دفاعی معاہدہ|translit=Makah Mashtarkah Dafai Maahidah}}|{{langx|tr|Mekke Ortak Savunma Antlaşması}}}}}} जसलाई '''मक्का सम्झौता''' पनि भनिन्छ,{{Efn|यस सम्झौतालाई '''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''', '''मक्का संयुक्त रक्षा सन्धि''', '''मक्का रक्षा सम्झौता''', '''मक्का रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सन्धि''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' तथा '''त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' लगायतका नामले पनि उल्लेख गरिएको छ। यो सम्झौता साउदी अरबको [[मक्का|मक्कामा]] आयोजित '''संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन'''मा हस्ताक्षर गरिएको थियो।}} [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच ७ अगस्ट २०२६ मा [[मक्का]]मा हस्ताक्षर गरिएको त्रिपक्षीय पारस्परिक [[रक्षा सम्झौता|रक्षा सम्झौता]] हो।&lt;ref name=&quot;france24&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-08-06 |title=PM Shehbaz arrives in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.dawn.com/news/2020987 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809232317/https://www.dawn.com/news/2020987 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |last1=Azhari |first1=Timour |last2=Shahid |first2=Ariba |last3=Gumrukcu |first3=Tuvan |title=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates |work=Reuters |date=8 August 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/ |access-date=10 August 2026 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौतामा [[साउदी अरबका युवराज|साउदी युवराज]] तथा [[साउदी अरबका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[मोहम्मद बिन सलमान]], [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री]] [[शहबाज शरीफ]] र [[टर्कीका राष्ट्रपति|टर्कीका राष्ट्रपति]] [[रेचेप तैयप एर्दोआन]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअन्तर्गत कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिने गरी सामूहिक रक्षा व्यवस्था स्थापना गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यो सम्झौता [[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]बीच सेप्टेम्बर २०२५ मा सम्पन्न भएको द्विपक्षीय [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]]मा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement |url=https://www.spa.gov.sa/N2399714 |access-date=2026-08-09 |website=spa.gov.sa |language=en}}&lt;/ref&gt; यसले सोही प्रकारको पारस्परिक रक्षा प्रतिबद्धतालाई [[टर्की]]लाई समेत समेट्ने गरी विस्तार गरेको छ।&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{cite web |title=Could the Pakistani-Saudi Defense Pact Be the First Step Toward a NATO-Style Alliance? |work=[[Center for Strategic and International Studies|CSIS]] |date=14 October 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |access-date=7 August 2026 |archive-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723011538/https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web |title=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign &quot;Mecca Joint Defence Agreement&quot; |work=[[Middle East Eye]] |date=7 August 2026 |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement |access-date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt; यो सम्झौता फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको [[२०२६ इरान युद्ध]]को पृष्ठभूमिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। साथै, छिमेकी [[यमन]]मा [[साउदी अरब]] तथा [[राष्ट्रपति नेतृत्व परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त यमनी सरकार]] र [[हुथीहरू|हुथी विद्रोही समूह]]बीच [[साउदी अरब–हुथी द्वन्द्व|पुनः सुरु भएको सैन्य संघर्ष]] पनि यसको पृष्ठभूमिमा रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को [[Department of War Studies at King's College London|युद्ध अध्ययन विभाग]]का वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई यस क्षेत्रमा नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवात भएको बताएका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको [[मध्यपूर्व]]को सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot;&gt;{{cite web |last=Obaid |first=Nawaf |author-link=Nawaf Obaid |title=The post-American Middle East is beginning to take shape |publisher= |date=8 August 2026 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |access-date=9 August 2026 |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809005812/https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |url-status=live |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== पृष्ठभूमि ==

[[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]ले पहिलोपटक [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]] (SMDA) मार्फत द्विपक्षीय सामूहिक रक्षा प्रतिबद्धता स्थापना गरेका थिए। उक्त सम्झौतामा १७ सेप्टेम्बर २०२५ मा [[रियाद]]स्थित [[अल-यमामाह दरबार]]मा युवराज [[मोहम्मद बिन सलमान]] र प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;deccan&quot;&gt;{{cite news |title=Aggression against either country...: Pakistan, Saudi Arabia ink defence pact for joint defence against aggression |agency=PTI |work=[[Deccan Herald]] |date=17 September 2025 |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/world%2Faggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |access-date=7 August 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918074822/https://www.deccanherald.com/amp/story/world/aggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताले दुई देशबीच दशकौँदेखि कायम रहेको सैन्य सहकार्यलाई औपचारिक रूप दिएको थियो। यस अवधिमा [[पाकिस्तान]]ले साउदी सेनालाई लामो समयदेखि सैन्य प्रशिक्षण तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्दै आएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]ले पनि छुट्टाछुट्टै रूपमा आफ्ना रक्षा सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँदै युद्धपोत तथा प्रशिक्षण विमानहरू आदानप्रदान गरेका थिए। सन् २०२३ मा [[साउदी अरब]]ले टर्कीमा निर्मित ड्रोन खरिद गर्न सहमति जनाएको थियो, जसलाई अङ्कारा सरकारले त्यस समयसम्मको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षा निर्यात सम्झौता भनेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; सन् २०२६ को मध्यसम्ममा [[पाकिस्तान]]ले [[साउदी अरब]]मा केही हजार सैनिकसहित लडाकु विमान, ड्रोन तथा हवाई रक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको र जुलाई २०२६ मा [[कुवेत]]सँग विस्तारित सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा वार्ता सुरु गरेको समाचारहरू आएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

त्रिपक्षीय सम्झौता क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किँदै गएको अवस्थामा भएको थियो। [[२०२६ इरान युद्ध|इरानसँग सम्बन्धित युद्ध]] २८ फेब्रुअरी २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले इरानी लक्ष्यहरूमा [[२०२६ इरान युद्धका क्रममा भएका आक्रमणहरूको सूची|हवाई आक्रमण]] गरेपछि सुरु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; त्यसपछिका महिनाहरूमा [[इरान]] र उसका सहयोगी शक्तिहरूले [[यमन]]मा रहेका हुथी लडाकु तथा [[इराक]]मा रहेका शिया मिलिसियासहित [[साउदी अरब]] तथा अन्य [[फारसको खाडीका अरब राष्ट्रहरू|खाडी राष्ट्रहरू]]—जसमा [[कुवेत]], [[बहराइन]], [[कतार]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[ओमान]] र [[जोर्डन]]—का साथै [[इजरायल]]माथि आक्रमणहरू गरेका थिए र केही ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्‍याएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यसैबीच, [[इजरायल]] [[गाजा युद्ध]], [[२०२६ लेबनान युद्ध|दक्षिणी लेबनानमा सैन्य प्रवेश]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Egypt |first=Daily News |date=2026-08-08 |title=Israeli forces advance in southern Lebanon as Beirut awaits US envoy to address ceasefire – Dailynewsegypt |url=https://www.dailynewsegypt.com/2026/08/08/israeli-forces-advance-in-southern-lebanon-as-beirut-awaits-us-envoy-to-address-ceasefire/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[सिरिया]]मा सैन्य कारबाही तथा [[इरान]]माथि दुई चरणमा गरिएको हवाई आक्रमणमा संलग्न थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[साउदी अरब]] विभिन्न दिशाबाट आक्रमणको चपेटामा परेको र यस द्वन्द्वले उसको तेल निर्यात तथा विकास योजनामा जोखिम उत्पन्न गर्नुका साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग लामो समयदेखि कायम सुरक्षा सम्बन्धको स्थायित्वबारे प्रश्न उठाएको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]] प्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वबाट कम प्रभावित भए पनि क्षेत्रीय अस्थिरता व्यापक रूपमा फैलिँदा त्यसले आफ्नै सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्तित रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

== हस्ताक्षर ==

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]], सेनाप्रमुख जनरल [[असिम मुनीर]]सहित, ६ अगस्ट २०२६ मा [[जेद्दा]] पुगेका थिए। त्यहाँ उनलाई मक्का क्षेत्रका उपराज्यपाल राजकुमार साउद बिन मिशाल बिन अब्दुलअजिजले स्वागत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=PM, CDF arrive in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.brecorder.com/news/40433700 |access-date=2026-08-10 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt; ७ अगस्टको बिहान शरीफले [[मक्का]]मा [[उमरा]] तीर्थयात्रा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt; त्यसै दिन पछि टर्कीका राष्ट्रपति [[रेचेप तैयप एर्दोआन]] [[जेद्दा]] पुगेका थिए र सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनुअघि युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँग भेट गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;

इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर [[मक्का]]मा सम्झौता औपचारिक रूपमा सम्पन्न गरिएको थियो, जसले यस सम्झौतालाई थप प्रतीकात्मक महत्त्व प्रदान गरेको थियो। हस्ताक्षरपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो र यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। यसले सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच रक्षा सहकार्य वृद्धि गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। एक टर्की अधिकारीले सम्झौता रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको र यो कुनै निश्चित राष्ट्र वा पक्षलाई लक्षित गरेर गरिएको नभएको बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title='Attack on one, attack on all' |url=https://tribune.com.pk/story/2622735/attack-on-one-attack-on-all |access-date=2026-08-08 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== आधिकारिक वक्तव्य ===
{{Blockquote
|text=दुई पवित्र मस्जिदका संरक्षक राजा सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदको सद्भावपूर्ण निमन्त्रणामा, टर्की गणतन्त्रका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआन र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री मुहम्मद शहबाज शरीफले ७ अगस्ट २०२६ मा साउदी अरब अधिराज्यको भ्रमण गरे।

मक्का अल-मुकर्रमा दरबारमा युवराज तथा प्रधानमन्त्री महामहिम राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदले राष्ट्रपति एर्दोआन र प्रधानमन्त्री शरीफलाई स्वागत गरे। सोही स्थानमा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो, जसमा साउदी अरब अधिराज्य, टर्की गणतन्त्र र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानबीचका सुमधुर सम्बन्धका साथै पारस्परिक हितका विभिन्न विषयमा छलफल गरिएको थियो।

तीनवटै राष्ट्रबीच विद्यमान दीर्घकालीन ऐतिहासिक सम्बन्ध, उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने भ्रातृत्व तथा इस्लामी एकताको स्थायी सम्बन्ध र साझा रणनीतिक हित तथा दीर्घकालीन रक्षा सहकार्यलाई आधार बनाउँदै, युवराज, टर्कीका राष्ट्रपति र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्रीले मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस सम्झौताले सामूहिक सुरक्षालाई थप सुदृढ गर्ने तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्ने तीनवटै राष्ट्रको साझा प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्यको लक्ष्य प्राप्त गर्न योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य राख्दछ।

सम्झौताको उद्देश्य कुनै पनि प्रकारको आक्रामकताविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको कुनै पनि सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। साथै, यसले तीनवटै राष्ट्रबीच रक्षा सहकार्यका सबै पक्षलाई थप सुदृढ गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
|title=साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानद्वारा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलनको संयुक्त वक्तव्य जारी&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227 |title=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence |website=spa.gov.sa}}&lt;/ref&gt;
}}

== प्रावधानहरू ==

तीनवटै सरकारद्वारा जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य आक्रमणविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; वक्तव्यमा सम्झौताको व्यापक उद्देश्य सामूहिक सुरक्षा सुदृढ गर्नु तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्नु रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक पक्षले निर्वाह गर्नुपर्ने विशिष्ट सैन्य प्रतिबद्धता वा दायित्वहरूबारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

एक टर्की अधिकारीले सम्झौता पूर्ण रूपमा रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार यो कुनै निश्चित राष्ट्रलाई लक्षित गरेर गरिएको छैन, अन्य क्षेत्रीय राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहेको छ र सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच विद्यमान कुनै पनि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय व्यवस्थालाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

टिप्पणीकारहरूले उक्त सम्झौताले [[पाकिस्तान र यसको आणविक प्रतिरोध कार्यक्रम|पाकिस्तानको आणविक प्रतिरोध क्षमता]]लाई उसका नयाँ साझेदार राष्ट्रहरूसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना नरहेको बताएका छन्। अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटीको [[Strategic and Defence Studies Centre|रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्र]]का रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले पाकिस्तानको आणविक रणनीति भारतबाट उत्पन्न हुने ठानिएको खतरामै केन्द्रित रहेको बताएका छन्। उनले पाकिस्तान र टर्कीले यस समूहमा स्थापित रक्षा उद्योगहरू ल्याउने तथा [[साउदी अरब]]ले सम्भावित वित्तीय र प्राविधिक लगानी उपलब्ध गराउन सक्ने उल्लेख गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;


== विश्लेषण ==

विश्लेषकहरूले जेद्दा–मक्का शिखर सम्मेलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भएको बताएका छन्। क्षेत्रीय अनिश्चितता बढिरहेको समयमा यसले प्रभावशाली तीन मुस्लिमबहुल राष्ट्रलाई एकै ठाउँमा ल्याएको र क्षेत्रीय मध्यम शक्तिहरूबीच बढ्दो सुरक्षा समन्वयको संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; यस सम्झौताको पूर्ववर्ती, सेप्टेम्बर २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान सम्झौताप्रति पनि मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका थिए। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले उक्त सम्झौतालाई गैर-धम्कीपूर्ण र सम्भावित रूपमा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनातर्फको एउटा कदमका रूपमा वर्णन गरेका थिए भने [[भारत]]ले सार्वजनिक रूपमा तटस्थ धारणा कायम राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को युद्ध अध्ययन विभागका वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रका लागि नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको मध्यपूर्वको सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot; /&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले उक्त सम्झौतालाई [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच थप निकट रणनीतिक, सैन्य तथा रक्षा-औद्योगिक सहकार्यका लागि सम्भावित रूपरेखाका रूपमा वर्णन गरेको छ। [[Australian National University|अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]]को रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्रका रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले उक्त सम्झौतालाई [[NATO|नेटो]]सँग प्रत्यक्ष तुलना गर्न सकिने सैन्य गठबन्धनका रूपमा भन्दा क्षेत्रीय सुरक्षा तथा रक्षा सहकार्यका लागि एउटा रूपरेखाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने बताएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shankar |first=Priyanka |title=Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement: What's in it? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |work=Al Jazeera |date=7 August 2026 |access-date=7 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134530/https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले {{date|८ अगस्ट २०२६}} मा प्रकाशित गरेको थप एक विश्लेषणमा मध्यपूर्वको सुरक्षामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को भूमिकाका लागि यस सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको थियो। प्रकाशनको समयमा [[ट्रम्प प्रशासन]]ले सम्झौताबारे कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको उल्लेख गरिएको थियो। लेखमा उद्धृत विश्लेषकहरूले सामान्यतः उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग विद्यमान सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो सुरक्षा साझेदारीलाई विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरेका थिए। [[Baker Institute For Public Policy|बेकर इन्स्टिच्युट]]का क्रिस्टियन कोट्स उल्रिक्सनले अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीको विश्वसनीयताबारेको शङ्का एक दशकभन्दा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको र [[२०२६ इरान युद्ध]]का कारण थप तीव्र भएको बताएका थिए।उनले नयाँ रक्षा सम्झौताहरूको उद्देश्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]लाई प्रतिस्थापन गर्नु नभई थप रणनीतिक विकल्प उपलब्ध गराउनु रहेको तर्क गरेका थिए। [[Center for International Policy|सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसी]]का सिना तोउसीले पनि उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्ना सुरक्षा व्यवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]]ले आफ्नो सुरक्षा साझेदारीको सञ्जाल विस्तार गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ। [[International Crisis Group|इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुप]]की यास्मिन फारुकले भने बढी सावधानीपूर्ण मूल्याङ्कन प्रस्तुत गर्दै तीनवटै हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का साझेदार नै रहेको र उक्त सम्झौताले [[इरान]]सँगको टकरावतर्फ अघि बढेको संकेत अनिवार्य रूपमा नगर्ने बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यो सम्झौता यसको सट्टा प्रतिरोधको एक माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्ने तथा दीर्घकालीन क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osgood |first=Brian |title=What could the Mecca defence pact mean for the US role in the Middle East? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/what-could-the-mecca-defence-pact-mean-for-the-us-role-in-the-middle-east |access-date=2026-08-08 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

''द गार्डियन''ले उक्त सम्झौतालाई मध्यपूर्वमा जारी क्षेत्रीय अस्थिरताका बीच क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्नै सुरक्षा व्यवस्था विकास गर्न गरिरहेको व्यापक प्रयाससँग जोडेको छ। यसले [[हुथी आन्दोलन]] र [[साउदी अरब]]बीच जारी द्वन्द्वबाट उक्त सम्झौताको प्रारम्भिक परीक्षण हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएको छ।&lt;ref name=&quot;Wintour&quot;&gt;{{Cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan and Turkey sign Nato-style defence pact amid deadly Houthi strikes in Yemen |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/07/houthi-strikes-yemen-saudi-arabia-attacks-iran-war-middle-east-crisis |access-date=2026-08-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

पूर्व टर्की कूटनीतिज्ञ मुस्तफा एनेस एसेनले ''Turkish Minute''लाई दिएको प्रतिक्रियामा उक्त सम्झौता मुख्यतः प्रतीकात्मक रहेको र सम्झौताअन्तर्गत संयुक्त सैन्य कमान्ड तथा सैन्य संरचना विकास नभएसम्म टर्की [[इरान]] वा [[भारत]]सँगका द्वन्द्वमा संलग्न हुने सम्भावना कम रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey's defense pact with Saudi Arabia, Pakistan largely symbolic, former diplomat says |url=https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |date=7 August 2026 |website=Turkish Minute |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809203340/https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |archive-date=9 August 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रियाहरू ==

[[इरान]]ले उक्त सम्झौताप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएको थियो। [[इरानका विदेशमन्त्री|विदेशमन्त्री]] [[अब्बास अराघ्ची]]ले सम्झौताको स्वागत गर्दै मुस्लिमबहुल राष्ट्रहरूबीच थप एकताको आह्वान गरेका थिए र उनीहरूलाई आफ्नै क्षमतामा निर्भर रहन आग्रह गरेका थिए। उनले इरानका सशस्त्र बलहरूको प्रशंसा गर्दै उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय आत्मनिर्भरताका लागि गरिएको व्यापक आह्वानसँग पनि जोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity |url=https://www.iranintl.com/en/202608071886 |access-date=2026-08-08 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;इरानी संसद सदस्य [[Ebrahim Rezaei Babadi|इब्राहिम रेजाई]], जो राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य हुन्, ले यसबारे थप आलोचनात्मक धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]], [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]बीचको रक्षा सम्झौताले मात्र [[साउदी अरब]]लाई सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन। उनले रियादलाई क्षेत्रीय सुरक्षाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Iran hails Saudi-Pak-Turkey defence pact, calls for Muslim unity amid West Asia tensions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-hails-saudi-pak-turkey-defence-pact-calls-for-muslim-unity-amid-west-asia-tensions/articleshow/133047316.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ''The Hindu''ले उक्त सुरक्षा सम्झौतालाई अमेरिकापछिको संक्रमणका रूपमा तथा पश्चिम एसियामा नयाँ क्षेत्रीय शक्ति संरचनातर्फको कदमका रूपमा वर्णन गरेको थियो।&lt;ref&gt;Stanly Johny. (9 August 2026). &quot;Mecca Agreement | A new triple alliance in West Asia .&quot; [https://www.thehindu.com/news/international/mecca-agreement-a-new-triple-alliance-in-west-asia/article71322635.ece The Hindu website] Accessed 10 August 2026.&lt;/ref&gt;

[[भारत]]ले २०२५ को द्विपक्षीय सम्झौता र २०२६ को त्रिपक्षीय सम्झौता दुवैप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले [[साउदी अरब]]सँगको आफ्नो रणनीतिक साझेदारीलाई भारतले महत्त्व दिने बताउँदै रियादले भारतका &quot;हित र संवेदनशीलता&quot;लाई ध्यानमा राख्ने अपेक्षा गरेको थियो। साथै, मन्त्रालयले क्षेत्रीय स्थायित्व र भारतको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उक्त सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको मूल्याङ्कन गरिने जनाएको थियो। त्यसपछि भारतीय रणनीतिक विश्लेषकहरूले [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] र [[इजरायल]]लगायतका साझेदार राष्ट्रहरूसँग अझ घनिष्ठ रक्षा तथा सुरक्षा सहकार्यको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development' |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |access-date=2026-08-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807143816/https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=India reacts as Pakistan, Saudi, Turkiye sign vital defence agreement to protect each other |url=https://www.tribuneindia.com/news/top-headlines/india-reacts-as-pakistan-saudi-turkiye-sign-vital-defence-agreement-to-protect-each-other/ |access-date=2026-08-08 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan &amp; Turkey sign 'Mecca' pact for mutual defence; India reacts |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134615/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[पाकिस्तान]]मा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि विभिन्न पाकिस्तानी सहरहरूमा सार्वजनिक रूपमा उत्सव मनाइएको थियो। [[इस्लामाबाद]]मा सार्वजनिक भवनहरूलाई प्रकाशले सजाउनुका साथै [[Flag of Pakistan|पाकिस्तान]], [[Flag of Saudi Arabia|साउदी अरब]] र [[Flag of Turkey|टर्की]]का झन्डाले सजाइएको थियो। यसै क्रममा [[इस्लामाबाद प्रहरी]]ले झन्डा मार्च आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Junaidi |first=Ikram |date=2026-08-10 |title=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement |url=https://www.dawn.com/news/2021836 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लाहोर]]मा लिबर्टी चोकमा साइकल र्‍याली तथा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि आतसबाजी गरिएको थियो। [[कराँची]]मा तीनवटै देशका नेताहरूको तस्बिरसहितका होर्डिङ बोर्डहरू पनि राखिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Saudi Arabia lights up landmarks, Pakistan hoists flags to celebrate joint defense pact |url=https://arab.news/5cfhk |access-date=2026-08-10 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 August 2026 |title=Islamabad decorated with Turkish, Saudi, Pakistani flags after joint defense agreement |url=https://www.reutersconnect.com/item/islamabad-decorated-with-turkish-saudi-pakistani-flags-after-joint-defense-agreement/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMUFOQURMMDAwNkY1QjFP |access-date=10 August 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamabad, other cities decorated to mark Makkah Joint Defence Agreement |url=https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808230750/https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-date=8 August 2026 |access-date=2026-08-10 |website=[[Radio Pakistan]] |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सम्भावित विस्तार ==

''Middle East Eye''द्वारा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार, [[इजिप्ट]], [[पाकिस्तान]], [[साउदी अरब]] र [[टर्की]]का विदेशमन्त्रीहरूले मार्च २०२६ मा आयोजित रियादमा भएको अरब तथा इस्लामी राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलनको अवसरमा वार्ता गरेका थिए। प्रतिवेदनमा टर्कीले [[इजिप्ट]]लाई चतुष्पक्षीय रक्षा सम्झौतामा सहभागी गराउन चाहेको उल्लेख गरिएको थियो, तर यो प्रस्ताव हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। हालको अवस्थामा [[इजिप्ट]] वा अन्य कुनै इस्लामी राष्ट्रले उक्त सम्झौतामा सहभागी हुनेछन् वा छैनन् भन्ने निश्चित छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |work=Horizon Weekly |date=2026-03-20 |title=Riyadh Summit 2026: Arab and Islamic ministers demand end to Iranian aggression and regional escalation |url=https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |access-date=2026-08-08 |language=en-US |archive-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321103853/https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chakraborty |first=Debdutta |date=2026-08-07 |title=Saudi, Turkey &amp; Pakistan sign defence pact, committing to 'treat attack on one as attack on all' |url=https://theprint.in/diplomacy/saudi-turkey-pakistan-sign-defence-pact-committing-to-treat-attack-on-one-as-attack-on-all/3008624/ |access-date=2026-08-08 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;''[[The Guardian|द गार्डियन]]''का अनुसार, टर्कीका राष्ट्रपति एर्दोआनले &quot;यो गठबन्धन अन्य राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Wintour/&gt; टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानले प्राविधिक विषयहरू समाधान भएपछि &quot;[[इजिप्ट]] सम्झौतामा सहभागी हुन सक्ने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Egypt&gt;{{Cite web |title=Turkish FM signals Egypt could join Mecca defense pact |url=https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-fm-signals-egypt-could-join-mecca-defense-pact-3225669 |access-date=2026-08-09 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[इजिप्ट]]का लागि सम्झौतामा सहभागी हुन विद्यमान [[ग्रीस]] तथा [[साइप्रस]]सँगका सम्झौताहरू बाधक बन्न सक्ने देखिन्छ, किनकि ती सम्झौताहरूले [[टर्की]]को रक्षाका लागि प्रतिबद्ध हुने इजिप्टको क्षमतामा सीमितता ल्याउन सक्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cairo avoided Mecca agreement over Saudi-led bloc concerns: Egyptian media |url=https://www.turkiyetoday.com/region/cairo-avoided-mecca-agreement-over-saudi-led-bloc-concerns-egyptian-media-3225801 |access-date=2026-08-10 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; साथै, परिस्थितिको परवाह नगरी सैन्य द्वन्द्वमा आफ्ना साझेदार राष्ट्रहरूलाई समर्थन गर्नुपर्ने दायित्व हुने कुनै गठबन्धन स्वीकार गर्न इजिप्ट सामान्य रूपमा पनि हिचकिचाइरहेको देखिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Which other countries could join the Turkiye-Saudi-Pakistan defence pact? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/9/which-other-countries-could-join-the-turkiye-saudi-pakistan-defence-pact |access-date=2026-08-10 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासन व्यवस्था र संरचनाहरू ==

टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानका अनुसार, यो सम्झौता [[NATO|नेटो]]सँग मिल्दोजुल्दो ढाँचामा सञ्चालन हुनेछ। यसअन्तर्गत मन्त्रीस्तरीय समिति, राजनीतिक तथा सैन्य समितिहरू र निर्णयहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने स्थायी सचिवालय रहनेछन्। स्थायी महासचिवालय [[साउदी अरब]]मा रहने अपेक्षा गरिएको छ। ९ अगस्ट २०२६ सम्म नयाँ कार्यालयहरू स्थापना गरिने निश्चित स्थानहरू भने पुष्टि भएका छैनन्।&lt;ref name=Egypt/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5 |url=https://www.jpost.com/international/article-904913 |access-date=2026-08-09 |website=The Jerusalem Post |language=en |archive-date=8 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808212013/https://www.jpost.com/international/article-904913 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>6v6g4ik3148hi08e7mzltq8yyula90x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369324</id>
      <parentid>1369293</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55536" sha1="nl94kecz0zjkbou1t5tmstm52ej16h6" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name = मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता
| type = [[रक्षा सम्झौता]]
| image = {{Choropleth map
| countries = Pakistan; Saudi Arabia; Turkey
| view      = auto
| frameless = yes
| align     = center
| color     = #144014 &lt;!--साउदी हरियो, पूर्वनिर्धारित रातोभन्दा २/३ राष्ट्रसँग साझा रंग--&gt;
}}
| date_signed = ७ अगस्ट २०२६
| location_signed = [[मक्का]], साउदी अरब
| signatories = {{Plainlist|

* [[मोहम्मद बिन सलमान]]
* [[रेचेप तैयप एर्दोआन]]
* [[शहबाज शरीफ]]
  }}
  | languages = अङ्ग्रेजी, अरबी
  | parties = {{Plainlist|
* {{PAK}}
* {{SAU}}
* {{TUR}}}}
  }}
'''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''',{{efn|{{unbulleted list|{{langx|ar|اِتِّفَاقِيَّةُ مَكَّةَ لِلدِّفَاعِ الْمُشْتَرَكِ|translit=Itiifāqiyaiyatu Makaata Lildiifāʻi Almushtaraki}}|{{langx|ur|مکہ مشترکہ دفاعی معاہدہ|translit=Makah Mashtarkah Dafai Maahidah}}|{{langx|tr|Mekke Ortak Savunma Antlaşması}}}}}} जसलाई '''मक्का सम्झौता''' पनि भनिन्छ,{{Efn|यस सम्झौतालाई '''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''', '''मक्का संयुक्त रक्षा सन्धि''', '''मक्का रक्षा सम्झौता''', '''मक्का रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सन्धि''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' तथा '''त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' लगायतका नामले पनि उल्लेख गरिएको छ। यो सम्झौता साउदी अरबको [[मक्का|मक्कामा]] आयोजित '''संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन'''मा हस्ताक्षर गरिएको थियो।}} [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच ७ अगस्ट २०२६ मा [[मक्का]]मा हस्ताक्षर गरिएको त्रिपक्षीय पारस्परिक [[रक्षा सम्झौता|रक्षा सम्झौता]] हो।&lt;ref name=&quot;france24&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-08-06 |title=PM Shehbaz arrives in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.dawn.com/news/2020987 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809232317/https://www.dawn.com/news/2020987 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |last1=Azhari |first1=Timour |last2=Shahid |first2=Ariba |last3=Gumrukcu |first3=Tuvan |title=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates |work=Reuters |date=8 August 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/ |access-date=10 August 2026 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौतामा [[साउदी अरबका युवराज|साउदी युवराज]] तथा [[साउदी अरबका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[मोहम्मद बिन सलमान]], [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री]] [[शहबाज सरिफ|शहबाज शरीफ]] र [[टर्कीका राष्ट्रपति|टर्कीका राष्ट्रपति]] [[रजेप तैयप एर्दोगान|रेचेप तैयप एर्दोआन]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअन्तर्गत कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिने गरी सामूहिक रक्षा व्यवस्था स्थापना गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यो सम्झौता [[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]बीच सेप्टेम्बर २०२५ मा सम्पन्न भएको द्विपक्षीय [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]]मा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement |url=https://www.spa.gov.sa/N2399714 |access-date=2026-08-09 |website=spa.gov.sa |language=en}}&lt;/ref&gt; यसले सोही प्रकारको पारस्परिक रक्षा प्रतिबद्धतालाई [[टर्की]]लाई समेत समेट्ने गरी विस्तार गरेको छ।&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{cite web |title=Could the Pakistani-Saudi Defense Pact Be the First Step Toward a NATO-Style Alliance? |work=[[Center for Strategic and International Studies|CSIS]] |date=14 October 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |access-date=7 August 2026 |archive-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723011538/https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web |title=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign &quot;Mecca Joint Defence Agreement&quot; |work=[[Middle East Eye]] |date=7 August 2026 |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement |access-date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt; यो सम्झौता फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको [[२०२६ इरान युद्ध]]को पृष्ठभूमिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। साथै, छिमेकी [[यमन]]मा [[साउदी अरब]] तथा [[राष्ट्रपति नेतृत्व परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त यमनी सरकार]] र [[हुथीहरू|हुथी विद्रोही समूह]]बीच [[साउदी अरब–हुथी द्वन्द्व|पुनः सुरु भएको सैन्य संघर्ष]] पनि यसको पृष्ठभूमिमा रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को [[Department of War Studies at King's College London|युद्ध अध्ययन विभाग]]का वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई यस क्षेत्रमा नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवात भएको बताएका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको [[मध्यपूर्व]]को सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot;&gt;{{cite web |last=Obaid |first=Nawaf |author-link=Nawaf Obaid |title=The post-American Middle East is beginning to take shape |publisher= |date=8 August 2026 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |access-date=9 August 2026 |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809005812/https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |url-status=live |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== पृष्ठभूमि ==

[[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]ले पहिलोपटक [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]] (SMDA) मार्फत द्विपक्षीय सामूहिक रक्षा प्रतिबद्धता स्थापना गरेका थिए। उक्त सम्झौतामा १७ सेप्टेम्बर २०२५ मा [[रियाद]]स्थित [[अल-यमामाह दरबार]]मा युवराज [[मोहम्मद बिन सलमान]] र प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;deccan&quot;&gt;{{cite news |title=Aggression against either country...: Pakistan, Saudi Arabia ink defence pact for joint defence against aggression |agency=PTI |work=[[Deccan Herald]] |date=17 September 2025 |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/world%2Faggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |access-date=7 August 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918074822/https://www.deccanherald.com/amp/story/world/aggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताले दुई देशबीच दशकौँदेखि कायम रहेको सैन्य सहकार्यलाई औपचारिक रूप दिएको थियो। यस अवधिमा [[पाकिस्तान]]ले साउदी सेनालाई लामो समयदेखि सैन्य प्रशिक्षण तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्दै आएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]ले पनि छुट्टाछुट्टै रूपमा आफ्ना रक्षा सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँदै युद्धपोत तथा प्रशिक्षण विमानहरू आदानप्रदान गरेका थिए। सन् २०२३ मा [[साउदी अरब]]ले टर्कीमा निर्मित ड्रोन खरिद गर्न सहमति जनाएको थियो, जसलाई अङ्कारा सरकारले त्यस समयसम्मको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षा निर्यात सम्झौता भनेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; सन् २०२६ को मध्यसम्ममा [[पाकिस्तान]]ले [[साउदी अरब]]मा केही हजार सैनिकसहित लडाकु विमान, ड्रोन तथा हवाई रक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको र जुलाई २०२६ मा [[कुवेत]]सँग विस्तारित सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा वार्ता सुरु गरेको समाचारहरू आएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

त्रिपक्षीय सम्झौता क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किँदै गएको अवस्थामा भएको थियो। [[२०२६ इरान युद्ध|इरानसँग सम्बन्धित युद्ध]] २८ फेब्रुअरी २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले इरानी लक्ष्यहरूमा [[२०२६ इरान युद्धका क्रममा भएका आक्रमणहरूको सूची|हवाई आक्रमण]] गरेपछि सुरु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; त्यसपछिका महिनाहरूमा [[इरान]] र उसका सहयोगी शक्तिहरूले [[यमन]]मा रहेका हुथी लडाकु तथा [[इराक]]मा रहेका शिया मिलिसियासहित [[साउदी अरब]] तथा अन्य [[फारसको खाडीका अरब राष्ट्रहरू|खाडी राष्ट्रहरू]]—जसमा [[कुवेत]], [[बहराइन]], [[कतार]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[ओमान]] र [[जोर्डन]]—का साथै [[इजरायल]]माथि आक्रमणहरू गरेका थिए र केही ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्‍याएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यसैबीच, [[इजरायल]] [[गाजा युद्ध]], [[२०२६ लेबनान युद्ध|दक्षिणी लेबनानमा सैन्य प्रवेश]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Egypt |first=Daily News |date=2026-08-08 |title=Israeli forces advance in southern Lebanon as Beirut awaits US envoy to address ceasefire – Dailynewsegypt |url=https://www.dailynewsegypt.com/2026/08/08/israeli-forces-advance-in-southern-lebanon-as-beirut-awaits-us-envoy-to-address-ceasefire/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[सिरिया]]मा सैन्य कारबाही तथा [[इरान]]माथि दुई चरणमा गरिएको हवाई आक्रमणमा संलग्न थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[साउदी अरब]] विभिन्न दिशाबाट आक्रमणको चपेटामा परेको र यस द्वन्द्वले उसको तेल निर्यात तथा विकास योजनामा जोखिम उत्पन्न गर्नुका साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग लामो समयदेखि कायम सुरक्षा सम्बन्धको स्थायित्वबारे प्रश्न उठाएको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]] प्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वबाट कम प्रभावित भए पनि क्षेत्रीय अस्थिरता व्यापक रूपमा फैलिँदा त्यसले आफ्नै सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्तित रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

== हस्ताक्षर ==

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]], सेनाप्रमुख जनरल [[असिम मुनीर]]सहित, ६ अगस्ट २०२६ मा [[जेद्दा]] पुगेका थिए। त्यहाँ उनलाई मक्का क्षेत्रका उपराज्यपाल राजकुमार साउद बिन मिशाल बिन अब्दुलअजिजले स्वागत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=PM, CDF arrive in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.brecorder.com/news/40433700 |access-date=2026-08-10 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt; ७ अगस्टको बिहान शरीफले [[मक्का]]मा [[उमरा]] तीर्थयात्रा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt; त्यसै दिन पछि टर्कीका राष्ट्रपति [[रेचेप तैयप एर्दोआन]] [[जेद्दा]] पुगेका थिए र सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनुअघि युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँग भेट गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;

इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर [[मक्का]]मा सम्झौता औपचारिक रूपमा सम्पन्न गरिएको थियो, जसले यस सम्झौतालाई थप प्रतीकात्मक महत्त्व प्रदान गरेको थियो। हस्ताक्षरपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो र यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। यसले सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच रक्षा सहकार्य वृद्धि गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। एक टर्की अधिकारीले सम्झौता रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको र यो कुनै निश्चित राष्ट्र वा पक्षलाई लक्षित गरेर गरिएको नभएको बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title='Attack on one, attack on all' |url=https://tribune.com.pk/story/2622735/attack-on-one-attack-on-all |access-date=2026-08-08 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== आधिकारिक वक्तव्य ===
{{Blockquote
|text=दुई पवित्र मस्जिदका संरक्षक राजा सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदको सद्भावपूर्ण निमन्त्रणामा, टर्की गणतन्त्रका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआन र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री मुहम्मद शहबाज शरीफले ७ अगस्ट २०२६ मा साउदी अरब अधिराज्यको भ्रमण गरे।

मक्का अल-मुकर्रमा दरबारमा युवराज तथा प्रधानमन्त्री महामहिम राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदले राष्ट्रपति एर्दोआन र प्रधानमन्त्री शरीफलाई स्वागत गरे। सोही स्थानमा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो, जसमा साउदी अरब अधिराज्य, टर्की गणतन्त्र र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानबीचका सुमधुर सम्बन्धका साथै पारस्परिक हितका विभिन्न विषयमा छलफल गरिएको थियो।

तीनवटै राष्ट्रबीच विद्यमान दीर्घकालीन ऐतिहासिक सम्बन्ध, उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने भ्रातृत्व तथा इस्लामी एकताको स्थायी सम्बन्ध र साझा रणनीतिक हित तथा दीर्घकालीन रक्षा सहकार्यलाई आधार बनाउँदै, युवराज, टर्कीका राष्ट्रपति र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्रीले मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस सम्झौताले सामूहिक सुरक्षालाई थप सुदृढ गर्ने तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्ने तीनवटै राष्ट्रको साझा प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्यको लक्ष्य प्राप्त गर्न योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य राख्दछ।

सम्झौताको उद्देश्य कुनै पनि प्रकारको आक्रामकताविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको कुनै पनि सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। साथै, यसले तीनवटै राष्ट्रबीच रक्षा सहकार्यका सबै पक्षलाई थप सुदृढ गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
|title=साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानद्वारा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलनको संयुक्त वक्तव्य जारी&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227 |title=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence |website=spa.gov.sa}}&lt;/ref&gt;
}}

== प्रावधानहरू ==

तीनवटै सरकारद्वारा जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य आक्रमणविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; वक्तव्यमा सम्झौताको व्यापक उद्देश्य सामूहिक सुरक्षा सुदृढ गर्नु तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्नु रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक पक्षले निर्वाह गर्नुपर्ने विशिष्ट सैन्य प्रतिबद्धता वा दायित्वहरूबारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

एक टर्की अधिकारीले सम्झौता पूर्ण रूपमा रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार यो कुनै निश्चित राष्ट्रलाई लक्षित गरेर गरिएको छैन, अन्य क्षेत्रीय राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहेको छ र सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच विद्यमान कुनै पनि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय व्यवस्थालाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

टिप्पणीकारहरूले उक्त सम्झौताले [[पाकिस्तान र यसको आणविक प्रतिरोध कार्यक्रम|पाकिस्तानको आणविक प्रतिरोध क्षमता]]लाई उसका नयाँ साझेदार राष्ट्रहरूसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना नरहेको बताएका छन्। अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटीको [[Strategic and Defence Studies Centre|रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्र]]का रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले पाकिस्तानको आणविक रणनीति भारतबाट उत्पन्न हुने ठानिएको खतरामै केन्द्रित रहेको बताएका छन्। उनले पाकिस्तान र टर्कीले यस समूहमा स्थापित रक्षा उद्योगहरू ल्याउने तथा [[साउदी अरब]]ले सम्भावित वित्तीय र प्राविधिक लगानी उपलब्ध गराउन सक्ने उल्लेख गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;


== विश्लेषण ==

विश्लेषकहरूले जेद्दा–मक्का शिखर सम्मेलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भएको बताएका छन्। क्षेत्रीय अनिश्चितता बढिरहेको समयमा यसले प्रभावशाली तीन मुस्लिमबहुल राष्ट्रलाई एकै ठाउँमा ल्याएको र क्षेत्रीय मध्यम शक्तिहरूबीच बढ्दो सुरक्षा समन्वयको संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; यस सम्झौताको पूर्ववर्ती, सेप्टेम्बर २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान सम्झौताप्रति पनि मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका थिए। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले उक्त सम्झौतालाई गैर-धम्कीपूर्ण र सम्भावित रूपमा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनातर्फको एउटा कदमका रूपमा वर्णन गरेका थिए भने [[भारत]]ले सार्वजनिक रूपमा तटस्थ धारणा कायम राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को युद्ध अध्ययन विभागका वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रका लागि नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको मध्यपूर्वको सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot; /&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले उक्त सम्झौतालाई [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच थप निकट रणनीतिक, सैन्य तथा रक्षा-औद्योगिक सहकार्यका लागि सम्भावित रूपरेखाका रूपमा वर्णन गरेको छ। [[Australian National University|अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]]को रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्रका रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले उक्त सम्झौतालाई [[NATO|नेटो]]सँग प्रत्यक्ष तुलना गर्न सकिने सैन्य गठबन्धनका रूपमा भन्दा क्षेत्रीय सुरक्षा तथा रक्षा सहकार्यका लागि एउटा रूपरेखाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने बताएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shankar |first=Priyanka |title=Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement: What's in it? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |work=Al Jazeera |date=7 August 2026 |access-date=7 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134530/https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले {{date|८ अगस्ट २०२६}} मा प्रकाशित गरेको थप एक विश्लेषणमा मध्यपूर्वको सुरक्षामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को भूमिकाका लागि यस सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको थियो। प्रकाशनको समयमा [[ट्रम्प प्रशासन]]ले सम्झौताबारे कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको उल्लेख गरिएको थियो। लेखमा उद्धृत विश्लेषकहरूले सामान्यतः उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग विद्यमान सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो सुरक्षा साझेदारीलाई विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरेका थिए। [[Baker Institute For Public Policy|बेकर इन्स्टिच्युट]]का क्रिस्टियन कोट्स उल्रिक्सनले अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीको विश्वसनीयताबारेको शङ्का एक दशकभन्दा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको र [[२०२६ इरान युद्ध]]का कारण थप तीव्र भएको बताएका थिए।उनले नयाँ रक्षा सम्झौताहरूको उद्देश्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]लाई प्रतिस्थापन गर्नु नभई थप रणनीतिक विकल्प उपलब्ध गराउनु रहेको तर्क गरेका थिए। [[Center for International Policy|सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसी]]का सिना तोउसीले पनि उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्ना सुरक्षा व्यवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]]ले आफ्नो सुरक्षा साझेदारीको सञ्जाल विस्तार गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ। [[International Crisis Group|इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुप]]की यास्मिन फारुकले भने बढी सावधानीपूर्ण मूल्याङ्कन प्रस्तुत गर्दै तीनवटै हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का साझेदार नै रहेको र उक्त सम्झौताले [[इरान]]सँगको टकरावतर्फ अघि बढेको संकेत अनिवार्य रूपमा नगर्ने बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यो सम्झौता यसको सट्टा प्रतिरोधको एक माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्ने तथा दीर्घकालीन क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osgood |first=Brian |title=What could the Mecca defence pact mean for the US role in the Middle East? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/what-could-the-mecca-defence-pact-mean-for-the-us-role-in-the-middle-east |access-date=2026-08-08 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

''द गार्डियन''ले उक्त सम्झौतालाई मध्यपूर्वमा जारी क्षेत्रीय अस्थिरताका बीच क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्नै सुरक्षा व्यवस्था विकास गर्न गरिरहेको व्यापक प्रयाससँग जोडेको छ। यसले [[हुथी आन्दोलन]] र [[साउदी अरब]]बीच जारी द्वन्द्वबाट उक्त सम्झौताको प्रारम्भिक परीक्षण हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएको छ।&lt;ref name=&quot;Wintour&quot;&gt;{{Cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan and Turkey sign Nato-style defence pact amid deadly Houthi strikes in Yemen |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/07/houthi-strikes-yemen-saudi-arabia-attacks-iran-war-middle-east-crisis |access-date=2026-08-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

पूर्व टर्की कूटनीतिज्ञ मुस्तफा एनेस एसेनले ''Turkish Minute''लाई दिएको प्रतिक्रियामा उक्त सम्झौता मुख्यतः प्रतीकात्मक रहेको र सम्झौताअन्तर्गत संयुक्त सैन्य कमान्ड तथा सैन्य संरचना विकास नभएसम्म टर्की [[इरान]] वा [[भारत]]सँगका द्वन्द्वमा संलग्न हुने सम्भावना कम रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey's defense pact with Saudi Arabia, Pakistan largely symbolic, former diplomat says |url=https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |date=7 August 2026 |website=Turkish Minute |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809203340/https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |archive-date=9 August 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रियाहरू ==

[[इरान]]ले उक्त सम्झौताप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएको थियो। [[इरानका विदेशमन्त्री|विदेशमन्त्री]] [[अब्बास अराघ्ची]]ले सम्झौताको स्वागत गर्दै मुस्लिमबहुल राष्ट्रहरूबीच थप एकताको आह्वान गरेका थिए र उनीहरूलाई आफ्नै क्षमतामा निर्भर रहन आग्रह गरेका थिए। उनले इरानका सशस्त्र बलहरूको प्रशंसा गर्दै उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय आत्मनिर्भरताका लागि गरिएको व्यापक आह्वानसँग पनि जोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity |url=https://www.iranintl.com/en/202608071886 |access-date=2026-08-08 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;इरानी संसद सदस्य [[Ebrahim Rezaei Babadi|इब्राहिम रेजाई]], जो राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य हुन्, ले यसबारे थप आलोचनात्मक धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]], [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]बीचको रक्षा सम्झौताले मात्र [[साउदी अरब]]लाई सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन। उनले रियादलाई क्षेत्रीय सुरक्षाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Iran hails Saudi-Pak-Turkey defence pact, calls for Muslim unity amid West Asia tensions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-hails-saudi-pak-turkey-defence-pact-calls-for-muslim-unity-amid-west-asia-tensions/articleshow/133047316.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ''The Hindu''ले उक्त सुरक्षा सम्झौतालाई अमेरिकापछिको संक्रमणका रूपमा तथा पश्चिम एसियामा नयाँ क्षेत्रीय शक्ति संरचनातर्फको कदमका रूपमा वर्णन गरेको थियो।&lt;ref&gt;Stanly Johny. (9 August 2026). &quot;Mecca Agreement | A new triple alliance in West Asia .&quot; [https://www.thehindu.com/news/international/mecca-agreement-a-new-triple-alliance-in-west-asia/article71322635.ece The Hindu website] Accessed 10 August 2026.&lt;/ref&gt;

[[भारत]]ले २०२५ को द्विपक्षीय सम्झौता र २०२६ को त्रिपक्षीय सम्झौता दुवैप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले [[साउदी अरब]]सँगको आफ्नो रणनीतिक साझेदारीलाई भारतले महत्त्व दिने बताउँदै रियादले भारतका &quot;हित र संवेदनशीलता&quot;लाई ध्यानमा राख्ने अपेक्षा गरेको थियो। साथै, मन्त्रालयले क्षेत्रीय स्थायित्व र भारतको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उक्त सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको मूल्याङ्कन गरिने जनाएको थियो। त्यसपछि भारतीय रणनीतिक विश्लेषकहरूले [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] र [[इजरायल]]लगायतका साझेदार राष्ट्रहरूसँग अझ घनिष्ठ रक्षा तथा सुरक्षा सहकार्यको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development' |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |access-date=2026-08-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807143816/https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=India reacts as Pakistan, Saudi, Turkiye sign vital defence agreement to protect each other |url=https://www.tribuneindia.com/news/top-headlines/india-reacts-as-pakistan-saudi-turkiye-sign-vital-defence-agreement-to-protect-each-other/ |access-date=2026-08-08 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan &amp; Turkey sign 'Mecca' pact for mutual defence; India reacts |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134615/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[पाकिस्तान]]मा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि विभिन्न पाकिस्तानी सहरहरूमा सार्वजनिक रूपमा उत्सव मनाइएको थियो। [[इस्लामाबाद]]मा सार्वजनिक भवनहरूलाई प्रकाशले सजाउनुका साथै [[Flag of Pakistan|पाकिस्तान]], [[Flag of Saudi Arabia|साउदी अरब]] र [[Flag of Turkey|टर्की]]का झन्डाले सजाइएको थियो। यसै क्रममा [[इस्लामाबाद प्रहरी]]ले झन्डा मार्च आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Junaidi |first=Ikram |date=2026-08-10 |title=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement |url=https://www.dawn.com/news/2021836 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लाहोर]]मा लिबर्टी चोकमा साइकल र्‍याली तथा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि आतसबाजी गरिएको थियो। [[कराँची]]मा तीनवटै देशका नेताहरूको तस्बिरसहितका होर्डिङ बोर्डहरू पनि राखिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Saudi Arabia lights up landmarks, Pakistan hoists flags to celebrate joint defense pact |url=https://arab.news/5cfhk |access-date=2026-08-10 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 August 2026 |title=Islamabad decorated with Turkish, Saudi, Pakistani flags after joint defense agreement |url=https://www.reutersconnect.com/item/islamabad-decorated-with-turkish-saudi-pakistani-flags-after-joint-defense-agreement/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMUFOQURMMDAwNkY1QjFP |access-date=10 August 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamabad, other cities decorated to mark Makkah Joint Defence Agreement |url=https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808230750/https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-date=8 August 2026 |access-date=2026-08-10 |website=[[Radio Pakistan]] |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सम्भावित विस्तार ==

''Middle East Eye''द्वारा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार, [[इजिप्ट]], [[पाकिस्तान]], [[साउदी अरब]] र [[टर्की]]का विदेशमन्त्रीहरूले मार्च २०२६ मा आयोजित रियादमा भएको अरब तथा इस्लामी राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलनको अवसरमा वार्ता गरेका थिए। प्रतिवेदनमा टर्कीले [[इजिप्ट]]लाई चतुष्पक्षीय रक्षा सम्झौतामा सहभागी गराउन चाहेको उल्लेख गरिएको थियो, तर यो प्रस्ताव हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। हालको अवस्थामा [[इजिप्ट]] वा अन्य कुनै इस्लामी राष्ट्रले उक्त सम्झौतामा सहभागी हुनेछन् वा छैनन् भन्ने निश्चित छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |work=Horizon Weekly |date=2026-03-20 |title=Riyadh Summit 2026: Arab and Islamic ministers demand end to Iranian aggression and regional escalation |url=https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |access-date=2026-08-08 |language=en-US |archive-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321103853/https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chakraborty |first=Debdutta |date=2026-08-07 |title=Saudi, Turkey &amp; Pakistan sign defence pact, committing to 'treat attack on one as attack on all' |url=https://theprint.in/diplomacy/saudi-turkey-pakistan-sign-defence-pact-committing-to-treat-attack-on-one-as-attack-on-all/3008624/ |access-date=2026-08-08 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;''[[The Guardian|द गार्डियन]]''का अनुसार, टर्कीका राष्ट्रपति एर्दोआनले &quot;यो गठबन्धन अन्य राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Wintour/&gt; टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानले प्राविधिक विषयहरू समाधान भएपछि &quot;[[इजिप्ट]] सम्झौतामा सहभागी हुन सक्ने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Egypt&gt;{{Cite web |title=Turkish FM signals Egypt could join Mecca defense pact |url=https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-fm-signals-egypt-could-join-mecca-defense-pact-3225669 |access-date=2026-08-09 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[इजिप्ट]]का लागि सम्झौतामा सहभागी हुन विद्यमान [[ग्रीस]] तथा [[साइप्रस]]सँगका सम्झौताहरू बाधक बन्न सक्ने देखिन्छ, किनकि ती सम्झौताहरूले [[टर्की]]को रक्षाका लागि प्रतिबद्ध हुने इजिप्टको क्षमतामा सीमितता ल्याउन सक्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cairo avoided Mecca agreement over Saudi-led bloc concerns: Egyptian media |url=https://www.turkiyetoday.com/region/cairo-avoided-mecca-agreement-over-saudi-led-bloc-concerns-egyptian-media-3225801 |access-date=2026-08-10 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; साथै, परिस्थितिको परवाह नगरी सैन्य द्वन्द्वमा आफ्ना साझेदार राष्ट्रहरूलाई समर्थन गर्नुपर्ने दायित्व हुने कुनै गठबन्धन स्वीकार गर्न इजिप्ट सामान्य रूपमा पनि हिचकिचाइरहेको देखिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Which other countries could join the Turkiye-Saudi-Pakistan defence pact? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/9/which-other-countries-could-join-the-turkiye-saudi-pakistan-defence-pact |access-date=2026-08-10 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासन व्यवस्था र संरचनाहरू ==

टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानका अनुसार, यो सम्झौता [[NATO|नेटो]]सँग मिल्दोजुल्दो ढाँचामा सञ्चालन हुनेछ। यसअन्तर्गत मन्त्रीस्तरीय समिति, राजनीतिक तथा सैन्य समितिहरू र निर्णयहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने स्थायी सचिवालय रहनेछन्। स्थायी महासचिवालय [[साउदी अरब]]मा रहने अपेक्षा गरिएको छ। ९ अगस्ट २०२६ सम्म नयाँ कार्यालयहरू स्थापना गरिने निश्चित स्थानहरू भने पुष्टि भएका छैनन्।&lt;ref name=Egypt/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5 |url=https://www.jpost.com/international/article-904913 |access-date=2026-08-09 |website=The Jerusalem Post |language=en |archive-date=8 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808212013/https://www.jpost.com/international/article-904913 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>nl94kecz0zjkbou1t5tmstm52ej16h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369325</id>
      <parentid>1369324</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55536" sha1="8g1ym860txyszvbcckcs56e3xd0smth" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name = मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता
| type = [[रक्षा सम्झौता]]
| image = {{Choropleth map
| countries = Pakistan; Saudi Arabia; Turkey
| view      = auto
| frameless = yes
| align     = center
| color     = #144014 &lt;!--साउदी हरियो, पूर्वनिर्धारित रातोभन्दा २/३ राष्ट्रसँग साझा रंग--&gt;
}}
| date_signed = ७ अगस्ट २०२६
| location_signed = [[मक्का]], साउदी अरब
| signatories = {{Plainlist|

* [[मोहम्मद बिन सलमान]]
* [[रजेप तैयप एर्दोगान]]
* [[शहबाज सरिफ]]
  }}
  | languages = अङ्ग्रेजी, अरबी
  | parties = {{Plainlist|
* {{PAK}}
* {{SAU}}
* {{TUR}}}}
  }}
'''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''',{{efn|{{unbulleted list|{{langx|ar|اِتِّفَاقِيَّةُ مَكَّةَ لِلدِّفَاعِ الْمُشْتَرَكِ|translit=Itiifāqiyaiyatu Makaata Lildiifāʻi Almushtaraki}}|{{langx|ur|مکہ مشترکہ دفاعی معاہدہ|translit=Makah Mashtarkah Dafai Maahidah}}|{{langx|tr|Mekke Ortak Savunma Antlaşması}}}}}} जसलाई '''मक्का सम्झौता''' पनि भनिन्छ,{{Efn|यस सम्झौतालाई '''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''', '''मक्का संयुक्त रक्षा सन्धि''', '''मक्का रक्षा सम्झौता''', '''मक्का रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सन्धि''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' तथा '''त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' लगायतका नामले पनि उल्लेख गरिएको छ। यो सम्झौता साउदी अरबको [[मक्का|मक्कामा]] आयोजित '''संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन'''मा हस्ताक्षर गरिएको थियो।}} [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच ७ अगस्ट २०२६ मा [[मक्का]]मा हस्ताक्षर गरिएको त्रिपक्षीय पारस्परिक [[रक्षा सम्झौता|रक्षा सम्झौता]] हो।&lt;ref name=&quot;france24&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-08-06 |title=PM Shehbaz arrives in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.dawn.com/news/2020987 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809232317/https://www.dawn.com/news/2020987 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |last1=Azhari |first1=Timour |last2=Shahid |first2=Ariba |last3=Gumrukcu |first3=Tuvan |title=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates |work=Reuters |date=8 August 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/ |access-date=10 August 2026 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौतामा [[साउदी अरबका युवराज|साउदी युवराज]] तथा [[साउदी अरबका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[मोहम्मद बिन सलमान]], [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री]] [[शहबाज सरिफ|शहबाज शरीफ]] र [[टर्कीका राष्ट्रपति|टर्कीका राष्ट्रपति]] [[रजेप तैयप एर्दोगान|रेचेप तैयप एर्दोआन]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअन्तर्गत कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिने गरी सामूहिक रक्षा व्यवस्था स्थापना गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यो सम्झौता [[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]बीच सेप्टेम्बर २०२५ मा सम्पन्न भएको द्विपक्षीय [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]]मा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement |url=https://www.spa.gov.sa/N2399714 |access-date=2026-08-09 |website=spa.gov.sa |language=en}}&lt;/ref&gt; यसले सोही प्रकारको पारस्परिक रक्षा प्रतिबद्धतालाई [[टर्की]]लाई समेत समेट्ने गरी विस्तार गरेको छ।&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{cite web |title=Could the Pakistani-Saudi Defense Pact Be the First Step Toward a NATO-Style Alliance? |work=[[Center for Strategic and International Studies|CSIS]] |date=14 October 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |access-date=7 August 2026 |archive-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723011538/https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web |title=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign &quot;Mecca Joint Defence Agreement&quot; |work=[[Middle East Eye]] |date=7 August 2026 |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement |access-date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt; यो सम्झौता फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको [[२०२६ इरान युद्ध]]को पृष्ठभूमिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। साथै, छिमेकी [[यमन]]मा [[साउदी अरब]] तथा [[राष्ट्रपति नेतृत्व परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त यमनी सरकार]] र [[हुथीहरू|हुथी विद्रोही समूह]]बीच [[साउदी अरब–हुथी द्वन्द्व|पुनः सुरु भएको सैन्य संघर्ष]] पनि यसको पृष्ठभूमिमा रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को [[Department of War Studies at King's College London|युद्ध अध्ययन विभाग]]का वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई यस क्षेत्रमा नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवात भएको बताएका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको [[मध्यपूर्व]]को सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot;&gt;{{cite web |last=Obaid |first=Nawaf |author-link=Nawaf Obaid |title=The post-American Middle East is beginning to take shape |publisher= |date=8 August 2026 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |access-date=9 August 2026 |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809005812/https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |url-status=live |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== पृष्ठभूमि ==

[[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]ले पहिलोपटक [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]] (SMDA) मार्फत द्विपक्षीय सामूहिक रक्षा प्रतिबद्धता स्थापना गरेका थिए। उक्त सम्झौतामा १७ सेप्टेम्बर २०२५ मा [[रियाद]]स्थित [[अल-यमामाह दरबार]]मा युवराज [[मोहम्मद बिन सलमान]] र प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;deccan&quot;&gt;{{cite news |title=Aggression against either country...: Pakistan, Saudi Arabia ink defence pact for joint defence against aggression |agency=PTI |work=[[Deccan Herald]] |date=17 September 2025 |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/world%2Faggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |access-date=7 August 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918074822/https://www.deccanherald.com/amp/story/world/aggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताले दुई देशबीच दशकौँदेखि कायम रहेको सैन्य सहकार्यलाई औपचारिक रूप दिएको थियो। यस अवधिमा [[पाकिस्तान]]ले साउदी सेनालाई लामो समयदेखि सैन्य प्रशिक्षण तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्दै आएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]ले पनि छुट्टाछुट्टै रूपमा आफ्ना रक्षा सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँदै युद्धपोत तथा प्रशिक्षण विमानहरू आदानप्रदान गरेका थिए। सन् २०२३ मा [[साउदी अरब]]ले टर्कीमा निर्मित ड्रोन खरिद गर्न सहमति जनाएको थियो, जसलाई अङ्कारा सरकारले त्यस समयसम्मको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षा निर्यात सम्झौता भनेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; सन् २०२६ को मध्यसम्ममा [[पाकिस्तान]]ले [[साउदी अरब]]मा केही हजार सैनिकसहित लडाकु विमान, ड्रोन तथा हवाई रक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको र जुलाई २०२६ मा [[कुवेत]]सँग विस्तारित सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा वार्ता सुरु गरेको समाचारहरू आएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

त्रिपक्षीय सम्झौता क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किँदै गएको अवस्थामा भएको थियो। [[२०२६ इरान युद्ध|इरानसँग सम्बन्धित युद्ध]] २८ फेब्रुअरी २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले इरानी लक्ष्यहरूमा [[२०२६ इरान युद्धका क्रममा भएका आक्रमणहरूको सूची|हवाई आक्रमण]] गरेपछि सुरु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; त्यसपछिका महिनाहरूमा [[इरान]] र उसका सहयोगी शक्तिहरूले [[यमन]]मा रहेका हुथी लडाकु तथा [[इराक]]मा रहेका शिया मिलिसियासहित [[साउदी अरब]] तथा अन्य [[फारसको खाडीका अरब राष्ट्रहरू|खाडी राष्ट्रहरू]]—जसमा [[कुवेत]], [[बहराइन]], [[कतार]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[ओमान]] र [[जोर्डन]]—का साथै [[इजरायल]]माथि आक्रमणहरू गरेका थिए र केही ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्‍याएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यसैबीच, [[इजरायल]] [[गाजा युद्ध]], [[२०२६ लेबनान युद्ध|दक्षिणी लेबनानमा सैन्य प्रवेश]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Egypt |first=Daily News |date=2026-08-08 |title=Israeli forces advance in southern Lebanon as Beirut awaits US envoy to address ceasefire – Dailynewsegypt |url=https://www.dailynewsegypt.com/2026/08/08/israeli-forces-advance-in-southern-lebanon-as-beirut-awaits-us-envoy-to-address-ceasefire/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[सिरिया]]मा सैन्य कारबाही तथा [[इरान]]माथि दुई चरणमा गरिएको हवाई आक्रमणमा संलग्न थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[साउदी अरब]] विभिन्न दिशाबाट आक्रमणको चपेटामा परेको र यस द्वन्द्वले उसको तेल निर्यात तथा विकास योजनामा जोखिम उत्पन्न गर्नुका साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग लामो समयदेखि कायम सुरक्षा सम्बन्धको स्थायित्वबारे प्रश्न उठाएको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]] प्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वबाट कम प्रभावित भए पनि क्षेत्रीय अस्थिरता व्यापक रूपमा फैलिँदा त्यसले आफ्नै सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्तित रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

== हस्ताक्षर ==

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]], सेनाप्रमुख जनरल [[असिम मुनीर]]सहित, ६ अगस्ट २०२६ मा [[जेद्दा]] पुगेका थिए। त्यहाँ उनलाई मक्का क्षेत्रका उपराज्यपाल राजकुमार साउद बिन मिशाल बिन अब्दुलअजिजले स्वागत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=PM, CDF arrive in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.brecorder.com/news/40433700 |access-date=2026-08-10 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt; ७ अगस्टको बिहान शरीफले [[मक्का]]मा [[उमरा]] तीर्थयात्रा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt; त्यसै दिन पछि टर्कीका राष्ट्रपति [[रेचेप तैयप एर्दोआन]] [[जेद्दा]] पुगेका थिए र सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनुअघि युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँग भेट गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;

इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर [[मक्का]]मा सम्झौता औपचारिक रूपमा सम्पन्न गरिएको थियो, जसले यस सम्झौतालाई थप प्रतीकात्मक महत्त्व प्रदान गरेको थियो। हस्ताक्षरपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो र यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। यसले सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच रक्षा सहकार्य वृद्धि गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। एक टर्की अधिकारीले सम्झौता रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको र यो कुनै निश्चित राष्ट्र वा पक्षलाई लक्षित गरेर गरिएको नभएको बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title='Attack on one, attack on all' |url=https://tribune.com.pk/story/2622735/attack-on-one-attack-on-all |access-date=2026-08-08 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== आधिकारिक वक्तव्य ===
{{Blockquote
|text=दुई पवित्र मस्जिदका संरक्षक राजा सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदको सद्भावपूर्ण निमन्त्रणामा, टर्की गणतन्त्रका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआन र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री मुहम्मद शहबाज शरीफले ७ अगस्ट २०२६ मा साउदी अरब अधिराज्यको भ्रमण गरे।

मक्का अल-मुकर्रमा दरबारमा युवराज तथा प्रधानमन्त्री महामहिम राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदले राष्ट्रपति एर्दोआन र प्रधानमन्त्री शरीफलाई स्वागत गरे। सोही स्थानमा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो, जसमा साउदी अरब अधिराज्य, टर्की गणतन्त्र र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानबीचका सुमधुर सम्बन्धका साथै पारस्परिक हितका विभिन्न विषयमा छलफल गरिएको थियो।

तीनवटै राष्ट्रबीच विद्यमान दीर्घकालीन ऐतिहासिक सम्बन्ध, उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने भ्रातृत्व तथा इस्लामी एकताको स्थायी सम्बन्ध र साझा रणनीतिक हित तथा दीर्घकालीन रक्षा सहकार्यलाई आधार बनाउँदै, युवराज, टर्कीका राष्ट्रपति र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्रीले मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस सम्झौताले सामूहिक सुरक्षालाई थप सुदृढ गर्ने तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्ने तीनवटै राष्ट्रको साझा प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्यको लक्ष्य प्राप्त गर्न योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य राख्दछ।

सम्झौताको उद्देश्य कुनै पनि प्रकारको आक्रामकताविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको कुनै पनि सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। साथै, यसले तीनवटै राष्ट्रबीच रक्षा सहकार्यका सबै पक्षलाई थप सुदृढ गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
|title=साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानद्वारा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलनको संयुक्त वक्तव्य जारी&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227 |title=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence |website=spa.gov.sa}}&lt;/ref&gt;
}}

== प्रावधानहरू ==

तीनवटै सरकारद्वारा जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य आक्रमणविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; वक्तव्यमा सम्झौताको व्यापक उद्देश्य सामूहिक सुरक्षा सुदृढ गर्नु तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्नु रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक पक्षले निर्वाह गर्नुपर्ने विशिष्ट सैन्य प्रतिबद्धता वा दायित्वहरूबारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

एक टर्की अधिकारीले सम्झौता पूर्ण रूपमा रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार यो कुनै निश्चित राष्ट्रलाई लक्षित गरेर गरिएको छैन, अन्य क्षेत्रीय राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहेको छ र सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच विद्यमान कुनै पनि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय व्यवस्थालाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

टिप्पणीकारहरूले उक्त सम्झौताले [[पाकिस्तान र यसको आणविक प्रतिरोध कार्यक्रम|पाकिस्तानको आणविक प्रतिरोध क्षमता]]लाई उसका नयाँ साझेदार राष्ट्रहरूसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना नरहेको बताएका छन्। अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटीको [[Strategic and Defence Studies Centre|रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्र]]का रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले पाकिस्तानको आणविक रणनीति भारतबाट उत्पन्न हुने ठानिएको खतरामै केन्द्रित रहेको बताएका छन्। उनले पाकिस्तान र टर्कीले यस समूहमा स्थापित रक्षा उद्योगहरू ल्याउने तथा [[साउदी अरब]]ले सम्भावित वित्तीय र प्राविधिक लगानी उपलब्ध गराउन सक्ने उल्लेख गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;


== विश्लेषण ==

विश्लेषकहरूले जेद्दा–मक्का शिखर सम्मेलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भएको बताएका छन्। क्षेत्रीय अनिश्चितता बढिरहेको समयमा यसले प्रभावशाली तीन मुस्लिमबहुल राष्ट्रलाई एकै ठाउँमा ल्याएको र क्षेत्रीय मध्यम शक्तिहरूबीच बढ्दो सुरक्षा समन्वयको संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; यस सम्झौताको पूर्ववर्ती, सेप्टेम्बर २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान सम्झौताप्रति पनि मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका थिए। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले उक्त सम्झौतालाई गैर-धम्कीपूर्ण र सम्भावित रूपमा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनातर्फको एउटा कदमका रूपमा वर्णन गरेका थिए भने [[भारत]]ले सार्वजनिक रूपमा तटस्थ धारणा कायम राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को युद्ध अध्ययन विभागका वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रका लागि नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको मध्यपूर्वको सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot; /&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले उक्त सम्झौतालाई [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच थप निकट रणनीतिक, सैन्य तथा रक्षा-औद्योगिक सहकार्यका लागि सम्भावित रूपरेखाका रूपमा वर्णन गरेको छ। [[Australian National University|अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]]को रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्रका रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले उक्त सम्झौतालाई [[NATO|नेटो]]सँग प्रत्यक्ष तुलना गर्न सकिने सैन्य गठबन्धनका रूपमा भन्दा क्षेत्रीय सुरक्षा तथा रक्षा सहकार्यका लागि एउटा रूपरेखाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने बताएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shankar |first=Priyanka |title=Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement: What's in it? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |work=Al Jazeera |date=7 August 2026 |access-date=7 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134530/https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले {{date|८ अगस्ट २०२६}} मा प्रकाशित गरेको थप एक विश्लेषणमा मध्यपूर्वको सुरक्षामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को भूमिकाका लागि यस सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको थियो। प्रकाशनको समयमा [[ट्रम्प प्रशासन]]ले सम्झौताबारे कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको उल्लेख गरिएको थियो। लेखमा उद्धृत विश्लेषकहरूले सामान्यतः उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग विद्यमान सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो सुरक्षा साझेदारीलाई विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरेका थिए। [[Baker Institute For Public Policy|बेकर इन्स्टिच्युट]]का क्रिस्टियन कोट्स उल्रिक्सनले अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीको विश्वसनीयताबारेको शङ्का एक दशकभन्दा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको र [[२०२६ इरान युद्ध]]का कारण थप तीव्र भएको बताएका थिए।उनले नयाँ रक्षा सम्झौताहरूको उद्देश्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]लाई प्रतिस्थापन गर्नु नभई थप रणनीतिक विकल्प उपलब्ध गराउनु रहेको तर्क गरेका थिए। [[Center for International Policy|सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसी]]का सिना तोउसीले पनि उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्ना सुरक्षा व्यवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]]ले आफ्नो सुरक्षा साझेदारीको सञ्जाल विस्तार गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ। [[International Crisis Group|इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुप]]की यास्मिन फारुकले भने बढी सावधानीपूर्ण मूल्याङ्कन प्रस्तुत गर्दै तीनवटै हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का साझेदार नै रहेको र उक्त सम्झौताले [[इरान]]सँगको टकरावतर्फ अघि बढेको संकेत अनिवार्य रूपमा नगर्ने बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यो सम्झौता यसको सट्टा प्रतिरोधको एक माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्ने तथा दीर्घकालीन क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osgood |first=Brian |title=What could the Mecca defence pact mean for the US role in the Middle East? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/what-could-the-mecca-defence-pact-mean-for-the-us-role-in-the-middle-east |access-date=2026-08-08 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

''द गार्डियन''ले उक्त सम्झौतालाई मध्यपूर्वमा जारी क्षेत्रीय अस्थिरताका बीच क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्नै सुरक्षा व्यवस्था विकास गर्न गरिरहेको व्यापक प्रयाससँग जोडेको छ। यसले [[हुथी आन्दोलन]] र [[साउदी अरब]]बीच जारी द्वन्द्वबाट उक्त सम्झौताको प्रारम्भिक परीक्षण हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएको छ।&lt;ref name=&quot;Wintour&quot;&gt;{{Cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan and Turkey sign Nato-style defence pact amid deadly Houthi strikes in Yemen |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/07/houthi-strikes-yemen-saudi-arabia-attacks-iran-war-middle-east-crisis |access-date=2026-08-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

पूर्व टर्की कूटनीतिज्ञ मुस्तफा एनेस एसेनले ''Turkish Minute''लाई दिएको प्रतिक्रियामा उक्त सम्झौता मुख्यतः प्रतीकात्मक रहेको र सम्झौताअन्तर्गत संयुक्त सैन्य कमान्ड तथा सैन्य संरचना विकास नभएसम्म टर्की [[इरान]] वा [[भारत]]सँगका द्वन्द्वमा संलग्न हुने सम्भावना कम रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey's defense pact with Saudi Arabia, Pakistan largely symbolic, former diplomat says |url=https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |date=7 August 2026 |website=Turkish Minute |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809203340/https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |archive-date=9 August 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रियाहरू ==

[[इरान]]ले उक्त सम्झौताप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएको थियो। [[इरानका विदेशमन्त्री|विदेशमन्त्री]] [[अब्बास अराघ्ची]]ले सम्झौताको स्वागत गर्दै मुस्लिमबहुल राष्ट्रहरूबीच थप एकताको आह्वान गरेका थिए र उनीहरूलाई आफ्नै क्षमतामा निर्भर रहन आग्रह गरेका थिए। उनले इरानका सशस्त्र बलहरूको प्रशंसा गर्दै उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय आत्मनिर्भरताका लागि गरिएको व्यापक आह्वानसँग पनि जोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity |url=https://www.iranintl.com/en/202608071886 |access-date=2026-08-08 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;इरानी संसद सदस्य [[Ebrahim Rezaei Babadi|इब्राहिम रेजाई]], जो राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य हुन्, ले यसबारे थप आलोचनात्मक धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]], [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]बीचको रक्षा सम्झौताले मात्र [[साउदी अरब]]लाई सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन। उनले रियादलाई क्षेत्रीय सुरक्षाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Iran hails Saudi-Pak-Turkey defence pact, calls for Muslim unity amid West Asia tensions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-hails-saudi-pak-turkey-defence-pact-calls-for-muslim-unity-amid-west-asia-tensions/articleshow/133047316.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ''The Hindu''ले उक्त सुरक्षा सम्झौतालाई अमेरिकापछिको संक्रमणका रूपमा तथा पश्चिम एसियामा नयाँ क्षेत्रीय शक्ति संरचनातर्फको कदमका रूपमा वर्णन गरेको थियो।&lt;ref&gt;Stanly Johny. (9 August 2026). &quot;Mecca Agreement | A new triple alliance in West Asia .&quot; [https://www.thehindu.com/news/international/mecca-agreement-a-new-triple-alliance-in-west-asia/article71322635.ece The Hindu website] Accessed 10 August 2026.&lt;/ref&gt;

[[भारत]]ले २०२५ को द्विपक्षीय सम्झौता र २०२६ को त्रिपक्षीय सम्झौता दुवैप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले [[साउदी अरब]]सँगको आफ्नो रणनीतिक साझेदारीलाई भारतले महत्त्व दिने बताउँदै रियादले भारतका &quot;हित र संवेदनशीलता&quot;लाई ध्यानमा राख्ने अपेक्षा गरेको थियो। साथै, मन्त्रालयले क्षेत्रीय स्थायित्व र भारतको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उक्त सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको मूल्याङ्कन गरिने जनाएको थियो। त्यसपछि भारतीय रणनीतिक विश्लेषकहरूले [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] र [[इजरायल]]लगायतका साझेदार राष्ट्रहरूसँग अझ घनिष्ठ रक्षा तथा सुरक्षा सहकार्यको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development' |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |access-date=2026-08-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807143816/https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=India reacts as Pakistan, Saudi, Turkiye sign vital defence agreement to protect each other |url=https://www.tribuneindia.com/news/top-headlines/india-reacts-as-pakistan-saudi-turkiye-sign-vital-defence-agreement-to-protect-each-other/ |access-date=2026-08-08 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan &amp; Turkey sign 'Mecca' pact for mutual defence; India reacts |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134615/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[पाकिस्तान]]मा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि विभिन्न पाकिस्तानी सहरहरूमा सार्वजनिक रूपमा उत्सव मनाइएको थियो। [[इस्लामाबाद]]मा सार्वजनिक भवनहरूलाई प्रकाशले सजाउनुका साथै [[Flag of Pakistan|पाकिस्तान]], [[Flag of Saudi Arabia|साउदी अरब]] र [[Flag of Turkey|टर्की]]का झन्डाले सजाइएको थियो। यसै क्रममा [[इस्लामाबाद प्रहरी]]ले झन्डा मार्च आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Junaidi |first=Ikram |date=2026-08-10 |title=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement |url=https://www.dawn.com/news/2021836 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लाहोर]]मा लिबर्टी चोकमा साइकल र्‍याली तथा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि आतसबाजी गरिएको थियो। [[कराँची]]मा तीनवटै देशका नेताहरूको तस्बिरसहितका होर्डिङ बोर्डहरू पनि राखिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Saudi Arabia lights up landmarks, Pakistan hoists flags to celebrate joint defense pact |url=https://arab.news/5cfhk |access-date=2026-08-10 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 August 2026 |title=Islamabad decorated with Turkish, Saudi, Pakistani flags after joint defense agreement |url=https://www.reutersconnect.com/item/islamabad-decorated-with-turkish-saudi-pakistani-flags-after-joint-defense-agreement/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMUFOQURMMDAwNkY1QjFP |access-date=10 August 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamabad, other cities decorated to mark Makkah Joint Defence Agreement |url=https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808230750/https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-date=8 August 2026 |access-date=2026-08-10 |website=[[Radio Pakistan]] |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सम्भावित विस्तार ==

''Middle East Eye''द्वारा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार, [[इजिप्ट]], [[पाकिस्तान]], [[साउदी अरब]] र [[टर्की]]का विदेशमन्त्रीहरूले मार्च २०२६ मा आयोजित रियादमा भएको अरब तथा इस्लामी राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलनको अवसरमा वार्ता गरेका थिए। प्रतिवेदनमा टर्कीले [[इजिप्ट]]लाई चतुष्पक्षीय रक्षा सम्झौतामा सहभागी गराउन चाहेको उल्लेख गरिएको थियो, तर यो प्रस्ताव हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। हालको अवस्थामा [[इजिप्ट]] वा अन्य कुनै इस्लामी राष्ट्रले उक्त सम्झौतामा सहभागी हुनेछन् वा छैनन् भन्ने निश्चित छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |work=Horizon Weekly |date=2026-03-20 |title=Riyadh Summit 2026: Arab and Islamic ministers demand end to Iranian aggression and regional escalation |url=https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |access-date=2026-08-08 |language=en-US |archive-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321103853/https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chakraborty |first=Debdutta |date=2026-08-07 |title=Saudi, Turkey &amp; Pakistan sign defence pact, committing to 'treat attack on one as attack on all' |url=https://theprint.in/diplomacy/saudi-turkey-pakistan-sign-defence-pact-committing-to-treat-attack-on-one-as-attack-on-all/3008624/ |access-date=2026-08-08 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;''[[The Guardian|द गार्डियन]]''का अनुसार, टर्कीका राष्ट्रपति एर्दोआनले &quot;यो गठबन्धन अन्य राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Wintour/&gt; टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानले प्राविधिक विषयहरू समाधान भएपछि &quot;[[इजिप्ट]] सम्झौतामा सहभागी हुन सक्ने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Egypt&gt;{{Cite web |title=Turkish FM signals Egypt could join Mecca defense pact |url=https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-fm-signals-egypt-could-join-mecca-defense-pact-3225669 |access-date=2026-08-09 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[इजिप्ट]]का लागि सम्झौतामा सहभागी हुन विद्यमान [[ग्रीस]] तथा [[साइप्रस]]सँगका सम्झौताहरू बाधक बन्न सक्ने देखिन्छ, किनकि ती सम्झौताहरूले [[टर्की]]को रक्षाका लागि प्रतिबद्ध हुने इजिप्टको क्षमतामा सीमितता ल्याउन सक्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cairo avoided Mecca agreement over Saudi-led bloc concerns: Egyptian media |url=https://www.turkiyetoday.com/region/cairo-avoided-mecca-agreement-over-saudi-led-bloc-concerns-egyptian-media-3225801 |access-date=2026-08-10 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; साथै, परिस्थितिको परवाह नगरी सैन्य द्वन्द्वमा आफ्ना साझेदार राष्ट्रहरूलाई समर्थन गर्नुपर्ने दायित्व हुने कुनै गठबन्धन स्वीकार गर्न इजिप्ट सामान्य रूपमा पनि हिचकिचाइरहेको देखिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Which other countries could join the Turkiye-Saudi-Pakistan defence pact? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/9/which-other-countries-could-join-the-turkiye-saudi-pakistan-defence-pact |access-date=2026-08-10 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासन व्यवस्था र संरचनाहरू ==

टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानका अनुसार, यो सम्झौता [[NATO|नेटो]]सँग मिल्दोजुल्दो ढाँचामा सञ्चालन हुनेछ। यसअन्तर्गत मन्त्रीस्तरीय समिति, राजनीतिक तथा सैन्य समितिहरू र निर्णयहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने स्थायी सचिवालय रहनेछन्। स्थायी महासचिवालय [[साउदी अरब]]मा रहने अपेक्षा गरिएको छ। ९ अगस्ट २०२६ सम्म नयाँ कार्यालयहरू स्थापना गरिने निश्चित स्थानहरू भने पुष्टि भएका छैनन्।&lt;ref name=Egypt/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5 |url=https://www.jpost.com/international/article-904913 |access-date=2026-08-09 |website=The Jerusalem Post |language=en |archive-date=8 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808212013/https://www.jpost.com/international/article-904913 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>8g1ym860txyszvbcckcs56e3xd0smth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369326</id>
      <parentid>1369325</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रतिक्रियाहरू */</comment>
      <origin>1369326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55614" sha1="pfku69df83maqh1j3gnfssvdgwd4mrf" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name = मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता
| type = [[रक्षा सम्झौता]]
| image = {{Choropleth map
| countries = Pakistan; Saudi Arabia; Turkey
| view      = auto
| frameless = yes
| align     = center
| color     = #144014 &lt;!--साउदी हरियो, पूर्वनिर्धारित रातोभन्दा २/३ राष्ट्रसँग साझा रंग--&gt;
}}
| date_signed = ७ अगस्ट २०२६
| location_signed = [[मक्का]], साउदी अरब
| signatories = {{Plainlist|

* [[मोहम्मद बिन सलमान]]
* [[रजेप तैयप एर्दोगान]]
* [[शहबाज सरिफ]]
  }}
  | languages = अङ्ग्रेजी, अरबी
  | parties = {{Plainlist|
* {{PAK}}
* {{SAU}}
* {{TUR}}}}
  }}
'''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''',{{efn|{{unbulleted list|{{langx|ar|اِتِّفَاقِيَّةُ مَكَّةَ لِلدِّفَاعِ الْمُشْتَرَكِ|translit=Itiifāqiyaiyatu Makaata Lildiifāʻi Almushtaraki}}|{{langx|ur|مکہ مشترکہ دفاعی معاہدہ|translit=Makah Mashtarkah Dafai Maahidah}}|{{langx|tr|Mekke Ortak Savunma Antlaşması}}}}}} जसलाई '''मक्का सम्झौता''' पनि भनिन्छ,{{Efn|यस सम्झौतालाई '''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''', '''मक्का संयुक्त रक्षा सन्धि''', '''मक्का रक्षा सम्झौता''', '''मक्का रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सन्धि''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' तथा '''त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' लगायतका नामले पनि उल्लेख गरिएको छ। यो सम्झौता साउदी अरबको [[मक्का|मक्कामा]] आयोजित '''संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन'''मा हस्ताक्षर गरिएको थियो।}} [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच ७ अगस्ट २०२६ मा [[मक्का]]मा हस्ताक्षर गरिएको त्रिपक्षीय पारस्परिक [[रक्षा सम्झौता|रक्षा सम्झौता]] हो।&lt;ref name=&quot;france24&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-08-06 |title=PM Shehbaz arrives in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.dawn.com/news/2020987 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809232317/https://www.dawn.com/news/2020987 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |last1=Azhari |first1=Timour |last2=Shahid |first2=Ariba |last3=Gumrukcu |first3=Tuvan |title=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates |work=Reuters |date=8 August 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/ |access-date=10 August 2026 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौतामा [[साउदी अरबका युवराज|साउदी युवराज]] तथा [[साउदी अरबका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[मोहम्मद बिन सलमान]], [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री]] [[शहबाज सरिफ|शहबाज शरीफ]] र [[टर्कीका राष्ट्रपति|टर्कीका राष्ट्रपति]] [[रजेप तैयप एर्दोगान|रेचेप तैयप एर्दोआन]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअन्तर्गत कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिने गरी सामूहिक रक्षा व्यवस्था स्थापना गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यो सम्झौता [[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]बीच सेप्टेम्बर २०२५ मा सम्पन्न भएको द्विपक्षीय [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]]मा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement |url=https://www.spa.gov.sa/N2399714 |access-date=2026-08-09 |website=spa.gov.sa |language=en}}&lt;/ref&gt; यसले सोही प्रकारको पारस्परिक रक्षा प्रतिबद्धतालाई [[टर्की]]लाई समेत समेट्ने गरी विस्तार गरेको छ।&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{cite web |title=Could the Pakistani-Saudi Defense Pact Be the First Step Toward a NATO-Style Alliance? |work=[[Center for Strategic and International Studies|CSIS]] |date=14 October 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |access-date=7 August 2026 |archive-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723011538/https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web |title=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign &quot;Mecca Joint Defence Agreement&quot; |work=[[Middle East Eye]] |date=7 August 2026 |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement |access-date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt; यो सम्झौता फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको [[२०२६ इरान युद्ध]]को पृष्ठभूमिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। साथै, छिमेकी [[यमन]]मा [[साउदी अरब]] तथा [[राष्ट्रपति नेतृत्व परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त यमनी सरकार]] र [[हुथीहरू|हुथी विद्रोही समूह]]बीच [[साउदी अरब–हुथी द्वन्द्व|पुनः सुरु भएको सैन्य संघर्ष]] पनि यसको पृष्ठभूमिमा रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को [[Department of War Studies at King's College London|युद्ध अध्ययन विभाग]]का वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई यस क्षेत्रमा नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवात भएको बताएका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको [[मध्यपूर्व]]को सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot;&gt;{{cite web |last=Obaid |first=Nawaf |author-link=Nawaf Obaid |title=The post-American Middle East is beginning to take shape |publisher= |date=8 August 2026 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |access-date=9 August 2026 |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809005812/https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |url-status=live |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== पृष्ठभूमि ==

[[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]ले पहिलोपटक [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]] (SMDA) मार्फत द्विपक्षीय सामूहिक रक्षा प्रतिबद्धता स्थापना गरेका थिए। उक्त सम्झौतामा १७ सेप्टेम्बर २०२५ मा [[रियाद]]स्थित [[अल-यमामाह दरबार]]मा युवराज [[मोहम्मद बिन सलमान]] र प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;deccan&quot;&gt;{{cite news |title=Aggression against either country...: Pakistan, Saudi Arabia ink defence pact for joint defence against aggression |agency=PTI |work=[[Deccan Herald]] |date=17 September 2025 |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/world%2Faggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |access-date=7 August 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918074822/https://www.deccanherald.com/amp/story/world/aggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताले दुई देशबीच दशकौँदेखि कायम रहेको सैन्य सहकार्यलाई औपचारिक रूप दिएको थियो। यस अवधिमा [[पाकिस्तान]]ले साउदी सेनालाई लामो समयदेखि सैन्य प्रशिक्षण तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्दै आएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]ले पनि छुट्टाछुट्टै रूपमा आफ्ना रक्षा सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँदै युद्धपोत तथा प्रशिक्षण विमानहरू आदानप्रदान गरेका थिए। सन् २०२३ मा [[साउदी अरब]]ले टर्कीमा निर्मित ड्रोन खरिद गर्न सहमति जनाएको थियो, जसलाई अङ्कारा सरकारले त्यस समयसम्मको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षा निर्यात सम्झौता भनेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; सन् २०२६ को मध्यसम्ममा [[पाकिस्तान]]ले [[साउदी अरब]]मा केही हजार सैनिकसहित लडाकु विमान, ड्रोन तथा हवाई रक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको र जुलाई २०२६ मा [[कुवेत]]सँग विस्तारित सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा वार्ता सुरु गरेको समाचारहरू आएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

त्रिपक्षीय सम्झौता क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किँदै गएको अवस्थामा भएको थियो। [[२०२६ इरान युद्ध|इरानसँग सम्बन्धित युद्ध]] २८ फेब्रुअरी २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले इरानी लक्ष्यहरूमा [[२०२६ इरान युद्धका क्रममा भएका आक्रमणहरूको सूची|हवाई आक्रमण]] गरेपछि सुरु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; त्यसपछिका महिनाहरूमा [[इरान]] र उसका सहयोगी शक्तिहरूले [[यमन]]मा रहेका हुथी लडाकु तथा [[इराक]]मा रहेका शिया मिलिसियासहित [[साउदी अरब]] तथा अन्य [[फारसको खाडीका अरब राष्ट्रहरू|खाडी राष्ट्रहरू]]—जसमा [[कुवेत]], [[बहराइन]], [[कतार]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[ओमान]] र [[जोर्डन]]—का साथै [[इजरायल]]माथि आक्रमणहरू गरेका थिए र केही ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्‍याएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यसैबीच, [[इजरायल]] [[गाजा युद्ध]], [[२०२६ लेबनान युद्ध|दक्षिणी लेबनानमा सैन्य प्रवेश]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Egypt |first=Daily News |date=2026-08-08 |title=Israeli forces advance in southern Lebanon as Beirut awaits US envoy to address ceasefire – Dailynewsegypt |url=https://www.dailynewsegypt.com/2026/08/08/israeli-forces-advance-in-southern-lebanon-as-beirut-awaits-us-envoy-to-address-ceasefire/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[सिरिया]]मा सैन्य कारबाही तथा [[इरान]]माथि दुई चरणमा गरिएको हवाई आक्रमणमा संलग्न थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[साउदी अरब]] विभिन्न दिशाबाट आक्रमणको चपेटामा परेको र यस द्वन्द्वले उसको तेल निर्यात तथा विकास योजनामा जोखिम उत्पन्न गर्नुका साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग लामो समयदेखि कायम सुरक्षा सम्बन्धको स्थायित्वबारे प्रश्न उठाएको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]] प्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वबाट कम प्रभावित भए पनि क्षेत्रीय अस्थिरता व्यापक रूपमा फैलिँदा त्यसले आफ्नै सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्तित रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

== हस्ताक्षर ==

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]], सेनाप्रमुख जनरल [[असिम मुनीर]]सहित, ६ अगस्ट २०२६ मा [[जेद्दा]] पुगेका थिए। त्यहाँ उनलाई मक्का क्षेत्रका उपराज्यपाल राजकुमार साउद बिन मिशाल बिन अब्दुलअजिजले स्वागत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=PM, CDF arrive in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.brecorder.com/news/40433700 |access-date=2026-08-10 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt; ७ अगस्टको बिहान शरीफले [[मक्का]]मा [[उमरा]] तीर्थयात्रा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt; त्यसै दिन पछि टर्कीका राष्ट्रपति [[रेचेप तैयप एर्दोआन]] [[जेद्दा]] पुगेका थिए र सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनुअघि युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँग भेट गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;

इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर [[मक्का]]मा सम्झौता औपचारिक रूपमा सम्पन्न गरिएको थियो, जसले यस सम्झौतालाई थप प्रतीकात्मक महत्त्व प्रदान गरेको थियो। हस्ताक्षरपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो र यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। यसले सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच रक्षा सहकार्य वृद्धि गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। एक टर्की अधिकारीले सम्झौता रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको र यो कुनै निश्चित राष्ट्र वा पक्षलाई लक्षित गरेर गरिएको नभएको बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title='Attack on one, attack on all' |url=https://tribune.com.pk/story/2622735/attack-on-one-attack-on-all |access-date=2026-08-08 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== आधिकारिक वक्तव्य ===
{{Blockquote
|text=दुई पवित्र मस्जिदका संरक्षक राजा सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदको सद्भावपूर्ण निमन्त्रणामा, टर्की गणतन्त्रका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआन र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री मुहम्मद शहबाज शरीफले ७ अगस्ट २०२६ मा साउदी अरब अधिराज्यको भ्रमण गरे।

मक्का अल-मुकर्रमा दरबारमा युवराज तथा प्रधानमन्त्री महामहिम राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदले राष्ट्रपति एर्दोआन र प्रधानमन्त्री शरीफलाई स्वागत गरे। सोही स्थानमा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो, जसमा साउदी अरब अधिराज्य, टर्की गणतन्त्र र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानबीचका सुमधुर सम्बन्धका साथै पारस्परिक हितका विभिन्न विषयमा छलफल गरिएको थियो।

तीनवटै राष्ट्रबीच विद्यमान दीर्घकालीन ऐतिहासिक सम्बन्ध, उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने भ्रातृत्व तथा इस्लामी एकताको स्थायी सम्बन्ध र साझा रणनीतिक हित तथा दीर्घकालीन रक्षा सहकार्यलाई आधार बनाउँदै, युवराज, टर्कीका राष्ट्रपति र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्रीले मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस सम्झौताले सामूहिक सुरक्षालाई थप सुदृढ गर्ने तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्ने तीनवटै राष्ट्रको साझा प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्यको लक्ष्य प्राप्त गर्न योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य राख्दछ।

सम्झौताको उद्देश्य कुनै पनि प्रकारको आक्रामकताविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको कुनै पनि सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। साथै, यसले तीनवटै राष्ट्रबीच रक्षा सहकार्यका सबै पक्षलाई थप सुदृढ गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
|title=साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानद्वारा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलनको संयुक्त वक्तव्य जारी&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227 |title=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence |website=spa.gov.sa}}&lt;/ref&gt;
}}

== प्रावधानहरू ==

तीनवटै सरकारद्वारा जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य आक्रमणविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; वक्तव्यमा सम्झौताको व्यापक उद्देश्य सामूहिक सुरक्षा सुदृढ गर्नु तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्नु रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक पक्षले निर्वाह गर्नुपर्ने विशिष्ट सैन्य प्रतिबद्धता वा दायित्वहरूबारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

एक टर्की अधिकारीले सम्झौता पूर्ण रूपमा रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार यो कुनै निश्चित राष्ट्रलाई लक्षित गरेर गरिएको छैन, अन्य क्षेत्रीय राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहेको छ र सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच विद्यमान कुनै पनि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय व्यवस्थालाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

टिप्पणीकारहरूले उक्त सम्झौताले [[पाकिस्तान र यसको आणविक प्रतिरोध कार्यक्रम|पाकिस्तानको आणविक प्रतिरोध क्षमता]]लाई उसका नयाँ साझेदार राष्ट्रहरूसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना नरहेको बताएका छन्। अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटीको [[Strategic and Defence Studies Centre|रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्र]]का रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले पाकिस्तानको आणविक रणनीति भारतबाट उत्पन्न हुने ठानिएको खतरामै केन्द्रित रहेको बताएका छन्। उनले पाकिस्तान र टर्कीले यस समूहमा स्थापित रक्षा उद्योगहरू ल्याउने तथा [[साउदी अरब]]ले सम्भावित वित्तीय र प्राविधिक लगानी उपलब्ध गराउन सक्ने उल्लेख गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;


== विश्लेषण ==

विश्लेषकहरूले जेद्दा–मक्का शिखर सम्मेलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भएको बताएका छन्। क्षेत्रीय अनिश्चितता बढिरहेको समयमा यसले प्रभावशाली तीन मुस्लिमबहुल राष्ट्रलाई एकै ठाउँमा ल्याएको र क्षेत्रीय मध्यम शक्तिहरूबीच बढ्दो सुरक्षा समन्वयको संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; यस सम्झौताको पूर्ववर्ती, सेप्टेम्बर २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान सम्झौताप्रति पनि मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका थिए। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले उक्त सम्झौतालाई गैर-धम्कीपूर्ण र सम्भावित रूपमा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनातर्फको एउटा कदमका रूपमा वर्णन गरेका थिए भने [[भारत]]ले सार्वजनिक रूपमा तटस्थ धारणा कायम राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को युद्ध अध्ययन विभागका वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रका लागि नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको मध्यपूर्वको सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot; /&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले उक्त सम्झौतालाई [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच थप निकट रणनीतिक, सैन्य तथा रक्षा-औद्योगिक सहकार्यका लागि सम्भावित रूपरेखाका रूपमा वर्णन गरेको छ। [[Australian National University|अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]]को रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्रका रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले उक्त सम्झौतालाई [[NATO|नेटो]]सँग प्रत्यक्ष तुलना गर्न सकिने सैन्य गठबन्धनका रूपमा भन्दा क्षेत्रीय सुरक्षा तथा रक्षा सहकार्यका लागि एउटा रूपरेखाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने बताएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shankar |first=Priyanka |title=Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement: What's in it? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |work=Al Jazeera |date=7 August 2026 |access-date=7 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134530/https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले {{date|८ अगस्ट २०२६}} मा प्रकाशित गरेको थप एक विश्लेषणमा मध्यपूर्वको सुरक्षामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को भूमिकाका लागि यस सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको थियो। प्रकाशनको समयमा [[ट्रम्प प्रशासन]]ले सम्झौताबारे कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको उल्लेख गरिएको थियो। लेखमा उद्धृत विश्लेषकहरूले सामान्यतः उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग विद्यमान सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो सुरक्षा साझेदारीलाई विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरेका थिए। [[Baker Institute For Public Policy|बेकर इन्स्टिच्युट]]का क्रिस्टियन कोट्स उल्रिक्सनले अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीको विश्वसनीयताबारेको शङ्का एक दशकभन्दा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको र [[२०२६ इरान युद्ध]]का कारण थप तीव्र भएको बताएका थिए।उनले नयाँ रक्षा सम्झौताहरूको उद्देश्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]लाई प्रतिस्थापन गर्नु नभई थप रणनीतिक विकल्प उपलब्ध गराउनु रहेको तर्क गरेका थिए। [[Center for International Policy|सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसी]]का सिना तोउसीले पनि उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्ना सुरक्षा व्यवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]]ले आफ्नो सुरक्षा साझेदारीको सञ्जाल विस्तार गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ। [[International Crisis Group|इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुप]]की यास्मिन फारुकले भने बढी सावधानीपूर्ण मूल्याङ्कन प्रस्तुत गर्दै तीनवटै हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का साझेदार नै रहेको र उक्त सम्झौताले [[इरान]]सँगको टकरावतर्फ अघि बढेको संकेत अनिवार्य रूपमा नगर्ने बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यो सम्झौता यसको सट्टा प्रतिरोधको एक माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्ने तथा दीर्घकालीन क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osgood |first=Brian |title=What could the Mecca defence pact mean for the US role in the Middle East? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/what-could-the-mecca-defence-pact-mean-for-the-us-role-in-the-middle-east |access-date=2026-08-08 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

''द गार्डियन''ले उक्त सम्झौतालाई मध्यपूर्वमा जारी क्षेत्रीय अस्थिरताका बीच क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्नै सुरक्षा व्यवस्था विकास गर्न गरिरहेको व्यापक प्रयाससँग जोडेको छ। यसले [[हुथी आन्दोलन]] र [[साउदी अरब]]बीच जारी द्वन्द्वबाट उक्त सम्झौताको प्रारम्भिक परीक्षण हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएको छ।&lt;ref name=&quot;Wintour&quot;&gt;{{Cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan and Turkey sign Nato-style defence pact amid deadly Houthi strikes in Yemen |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/07/houthi-strikes-yemen-saudi-arabia-attacks-iran-war-middle-east-crisis |access-date=2026-08-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

पूर्व टर्की कूटनीतिज्ञ मुस्तफा एनेस एसेनले ''Turkish Minute''लाई दिएको प्रतिक्रियामा उक्त सम्झौता मुख्यतः प्रतीकात्मक रहेको र सम्झौताअन्तर्गत संयुक्त सैन्य कमान्ड तथा सैन्य संरचना विकास नभएसम्म टर्की [[इरान]] वा [[भारत]]सँगका द्वन्द्वमा संलग्न हुने सम्भावना कम रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey's defense pact with Saudi Arabia, Pakistan largely symbolic, former diplomat says |url=https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |date=7 August 2026 |website=Turkish Minute |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809203340/https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |archive-date=9 August 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रियाहरू ==

=== इरान ===
[[इरान]]ले उक्त सम्झौताप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएको थियो। [[इरानका विदेशमन्त्री|विदेशमन्त्री]] [[अब्बास अराघ्ची]]ले सम्झौताको स्वागत गर्दै मुस्लिमबहुल राष्ट्रहरूबीच थप एकताको आह्वान गरेका थिए र उनीहरूलाई आफ्नै क्षमतामा निर्भर रहन आग्रह गरेका थिए। उनले इरानका सशस्त्र बलहरूको प्रशंसा गर्दै उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय आत्मनिर्भरताका लागि गरिएको व्यापक आह्वानसँग पनि जोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity |url=https://www.iranintl.com/en/202608071886 |access-date=2026-08-08 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;इरानी संसद सदस्य [[Ebrahim Rezaei Babadi|इब्राहिम रेजाई]], जो राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य हुन्, ले यसबारे थप आलोचनात्मक धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]], [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]बीचको रक्षा सम्झौताले मात्र [[साउदी अरब]]लाई सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन। उनले रियादलाई क्षेत्रीय सुरक्षाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Iran hails Saudi-Pak-Turkey defence pact, calls for Muslim unity amid West Asia tensions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-hails-saudi-pak-turkey-defence-pact-calls-for-muslim-unity-amid-west-asia-tensions/articleshow/133047316.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ''The Hindu''ले उक्त सुरक्षा सम्झौतालाई अमेरिकापछिको संक्रमणका रूपमा तथा पश्चिम एसियामा नयाँ क्षेत्रीय शक्ति संरचनातर्फको कदमका रूपमा वर्णन गरेको थियो।&lt;ref&gt;Stanly Johny. (9 August 2026). &quot;Mecca Agreement | A new triple alliance in West Asia .&quot; [https://www.thehindu.com/news/international/mecca-agreement-a-new-triple-alliance-in-west-asia/article71322635.ece The Hindu website] Accessed 10 August 2026.&lt;/ref&gt;

=== भारत ===
[[भारत]]ले २०२५ को द्विपक्षीय सम्झौता र २०२६ को त्रिपक्षीय सम्झौता दुवैप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले [[साउदी अरब]]सँगको आफ्नो रणनीतिक साझेदारीलाई भारतले महत्त्व दिने बताउँदै रियादले भारतका &quot;हित र संवेदनशीलता&quot;लाई ध्यानमा राख्ने अपेक्षा गरेको थियो। साथै, मन्त्रालयले क्षेत्रीय स्थायित्व र भारतको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उक्त सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको मूल्याङ्कन गरिने जनाएको थियो। त्यसपछि भारतीय रणनीतिक विश्लेषकहरूले [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] र [[इजरायल]]लगायतका साझेदार राष्ट्रहरूसँग अझ घनिष्ठ रक्षा तथा सुरक्षा सहकार्यको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development' |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |access-date=2026-08-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807143816/https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=India reacts as Pakistan, Saudi, Turkiye sign vital defence agreement to protect each other |url=https://www.tribuneindia.com/news/top-headlines/india-reacts-as-pakistan-saudi-turkiye-sign-vital-defence-agreement-to-protect-each-other/ |access-date=2026-08-08 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan &amp; Turkey sign 'Mecca' pact for mutual defence; India reacts |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134615/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== पाकिस्तान ===
[[पाकिस्तान]]मा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि विभिन्न पाकिस्तानी सहरहरूमा सार्वजनिक रूपमा उत्सव मनाइएको थियो। [[इस्लामाबाद]]मा सार्वजनिक भवनहरूलाई प्रकाशले सजाउनुका साथै [[Flag of Pakistan|पाकिस्तान]], [[Flag of Saudi Arabia|साउदी अरब]] र [[Flag of Turkey|टर्की]]का झन्डाले सजाइएको थियो। यसै क्रममा [[इस्लामाबाद प्रहरी]]ले झन्डा मार्च आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Junaidi |first=Ikram |date=2026-08-10 |title=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement |url=https://www.dawn.com/news/2021836 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लाहोर]]मा लिबर्टी चोकमा साइकल र्‍याली तथा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि आतसबाजी गरिएको थियो। [[कराँची]]मा तीनवटै देशका नेताहरूको तस्बिरसहितका होर्डिङ बोर्डहरू पनि राखिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Saudi Arabia lights up landmarks, Pakistan hoists flags to celebrate joint defense pact |url=https://arab.news/5cfhk |access-date=2026-08-10 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 August 2026 |title=Islamabad decorated with Turkish, Saudi, Pakistani flags after joint defense agreement |url=https://www.reutersconnect.com/item/islamabad-decorated-with-turkish-saudi-pakistani-flags-after-joint-defense-agreement/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMUFOQURMMDAwNkY1QjFP |access-date=10 August 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamabad, other cities decorated to mark Makkah Joint Defence Agreement |url=https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808230750/https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-date=8 August 2026 |access-date=2026-08-10 |website=[[Radio Pakistan]] |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सम्भावित विस्तार ==

''Middle East Eye''द्वारा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार, [[इजिप्ट]], [[पाकिस्तान]], [[साउदी अरब]] र [[टर्की]]का विदेशमन्त्रीहरूले मार्च २०२६ मा आयोजित रियादमा भएको अरब तथा इस्लामी राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलनको अवसरमा वार्ता गरेका थिए। प्रतिवेदनमा टर्कीले [[इजिप्ट]]लाई चतुष्पक्षीय रक्षा सम्झौतामा सहभागी गराउन चाहेको उल्लेख गरिएको थियो, तर यो प्रस्ताव हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। हालको अवस्थामा [[इजिप्ट]] वा अन्य कुनै इस्लामी राष्ट्रले उक्त सम्झौतामा सहभागी हुनेछन् वा छैनन् भन्ने निश्चित छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |work=Horizon Weekly |date=2026-03-20 |title=Riyadh Summit 2026: Arab and Islamic ministers demand end to Iranian aggression and regional escalation |url=https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |access-date=2026-08-08 |language=en-US |archive-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321103853/https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chakraborty |first=Debdutta |date=2026-08-07 |title=Saudi, Turkey &amp; Pakistan sign defence pact, committing to 'treat attack on one as attack on all' |url=https://theprint.in/diplomacy/saudi-turkey-pakistan-sign-defence-pact-committing-to-treat-attack-on-one-as-attack-on-all/3008624/ |access-date=2026-08-08 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;''[[The Guardian|द गार्डियन]]''का अनुसार, टर्कीका राष्ट्रपति एर्दोआनले &quot;यो गठबन्धन अन्य राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Wintour/&gt; टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानले प्राविधिक विषयहरू समाधान भएपछि &quot;[[इजिप्ट]] सम्झौतामा सहभागी हुन सक्ने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Egypt&gt;{{Cite web |title=Turkish FM signals Egypt could join Mecca defense pact |url=https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-fm-signals-egypt-could-join-mecca-defense-pact-3225669 |access-date=2026-08-09 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[इजिप्ट]]का लागि सम्झौतामा सहभागी हुन विद्यमान [[ग्रीस]] तथा [[साइप्रस]]सँगका सम्झौताहरू बाधक बन्न सक्ने देखिन्छ, किनकि ती सम्झौताहरूले [[टर्की]]को रक्षाका लागि प्रतिबद्ध हुने इजिप्टको क्षमतामा सीमितता ल्याउन सक्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cairo avoided Mecca agreement over Saudi-led bloc concerns: Egyptian media |url=https://www.turkiyetoday.com/region/cairo-avoided-mecca-agreement-over-saudi-led-bloc-concerns-egyptian-media-3225801 |access-date=2026-08-10 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; साथै, परिस्थितिको परवाह नगरी सैन्य द्वन्द्वमा आफ्ना साझेदार राष्ट्रहरूलाई समर्थन गर्नुपर्ने दायित्व हुने कुनै गठबन्धन स्वीकार गर्न इजिप्ट सामान्य रूपमा पनि हिचकिचाइरहेको देखिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Which other countries could join the Turkiye-Saudi-Pakistan defence pact? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/9/which-other-countries-could-join-the-turkiye-saudi-pakistan-defence-pact |access-date=2026-08-10 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासन व्यवस्था र संरचनाहरू ==

टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानका अनुसार, यो सम्झौता [[NATO|नेटो]]सँग मिल्दोजुल्दो ढाँचामा सञ्चालन हुनेछ। यसअन्तर्गत मन्त्रीस्तरीय समिति, राजनीतिक तथा सैन्य समितिहरू र निर्णयहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने स्थायी सचिवालय रहनेछन्। स्थायी महासचिवालय [[साउदी अरब]]मा रहने अपेक्षा गरिएको छ। ९ अगस्ट २०२६ सम्म नयाँ कार्यालयहरू स्थापना गरिने निश्चित स्थानहरू भने पुष्टि भएका छैनन्।&lt;ref name=Egypt/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5 |url=https://www.jpost.com/international/article-904913 |access-date=2026-08-09 |website=The Jerusalem Post |language=en |archive-date=8 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808212013/https://www.jpost.com/international/article-904913 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>pfku69df83maqh1j3gnfssvdgwd4mrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1369327</id>
      <parentid>1369326</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T04:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1369327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55349" sha1="qa77n1rn4xuuxy778fnfjrwfztb1v1m" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name = मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता
| type = [[रक्षा सम्झौता]]
| image = [[File:Mecca Joint Defence Agreement map.svg|250px]]
| date_signed = ७ अगस्ट २०२६
| location_signed = [[मक्का]], साउदी अरब
| signatories = {{Plainlist|

* [[मोहम्मद बिन सलमान]]
* [[रजेप तैयप एर्दोगान]]
* [[शहबाज सरिफ]]
  }}
  | languages = अङ्ग्रेजी, अरबी
  | parties = {{Plainlist|
* {{PAK}}
* {{SAU}}
* {{TUR}}}}
  }}
'''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''',{{efn|{{unbulleted list|{{langx|ar|اِتِّفَاقِيَّةُ مَكَّةَ لِلدِّفَاعِ الْمُشْتَرَكِ|translit=Itiifāqiyaiyatu Makaata Lildiifāʻi Almushtaraki}}|{{langx|ur|مکہ مشترکہ دفاعی معاہدہ|translit=Makah Mashtarkah Dafai Maahidah}}|{{langx|tr|Mekke Ortak Savunma Antlaşması}}}}}} जसलाई '''मक्का सम्झौता''' पनि भनिन्छ,{{Efn|यस सम्झौतालाई '''मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौता''', '''मक्का संयुक्त रक्षा सन्धि''', '''मक्का रक्षा सम्झौता''', '''मक्का रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक रक्षा सन्धि''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सम्झौता''', '''मक्का पारस्परिक सुरक्षा सन्धि''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान पारस्परिक रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–पाकिस्तान–टर्की त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''', '''साउदी अरब–टर्की–पाकिस्तान त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' तथा '''त्रिपक्षीय रक्षा सम्झौता''' लगायतका नामले पनि उल्लेख गरिएको छ। यो सम्झौता साउदी अरबको [[मक्का|मक्कामा]] आयोजित '''संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन'''मा हस्ताक्षर गरिएको थियो।}} [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच ७ अगस्ट २०२६ मा [[मक्का]]मा हस्ताक्षर गरिएको त्रिपक्षीय पारस्परिक [[रक्षा सम्झौता|रक्षा सम्झौता]] हो।&lt;ref name=&quot;france24&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-08-06 |title=PM Shehbaz arrives in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.dawn.com/news/2020987 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809232317/https://www.dawn.com/news/2020987 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news |last1=Azhari |first1=Timour |last2=Shahid |first2=Ariba |last3=Gumrukcu |first3=Tuvan |title=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates |work=Reuters |date=8 August 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/ |access-date=10 August 2026 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौतामा [[साउदी अरबका युवराज|साउदी युवराज]] तथा [[साउदी अरबका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[मोहम्मद बिन सलमान]], [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री]] [[शहबाज सरिफ|शहबाज शरीफ]] र [[टर्कीका राष्ट्रपति|टर्कीका राष्ट्रपति]] [[रजेप तैयप एर्दोगान|रेचेप तैयप एर्दोआन]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअन्तर्गत कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिने गरी सामूहिक रक्षा व्यवस्था स्थापना गरिएको छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यो सम्झौता [[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]बीच सेप्टेम्बर २०२५ मा सम्पन्न भएको द्विपक्षीय [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]]मा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement |url=https://www.spa.gov.sa/N2399714 |access-date=2026-08-09 |website=spa.gov.sa |language=en}}&lt;/ref&gt; यसले सोही प्रकारको पारस्परिक रक्षा प्रतिबद्धतालाई [[टर्की]]लाई समेत समेट्ने गरी विस्तार गरेको छ।&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{cite web |title=Could the Pakistani-Saudi Defense Pact Be the First Step Toward a NATO-Style Alliance? |work=[[Center for Strategic and International Studies|CSIS]] |date=14 October 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |access-date=7 August 2026 |archive-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723011538/https://www.csis.org/analysis/could-pakistani-saudi-defense-pact-be-first-step-toward-nato-style-alliance |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web |title=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign &quot;Mecca Joint Defence Agreement&quot; |work=[[Middle East Eye]] |date=7 August 2026 |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement |access-date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt; यो सम्झौता फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको [[२०२६ इरान युद्ध]]को पृष्ठभूमिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। साथै, छिमेकी [[यमन]]मा [[साउदी अरब]] तथा [[राष्ट्रपति नेतृत्व परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त यमनी सरकार]] र [[हुथीहरू|हुथी विद्रोही समूह]]बीच [[साउदी अरब–हुथी द्वन्द्व|पुनः सुरु भएको सैन्य संघर्ष]] पनि यसको पृष्ठभूमिमा रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को [[Department of War Studies at King's College London|युद्ध अध्ययन विभाग]]का वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई यस क्षेत्रमा नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवात भएको बताएका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको [[मध्यपूर्व]]को सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot;&gt;{{cite web |last=Obaid |first=Nawaf |author-link=Nawaf Obaid |title=The post-American Middle East is beginning to take shape |publisher= |date=8 August 2026 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |access-date=9 August 2026 |archive-date=9 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809005812/https://www.aljazeera.com/opinions/2026/8/8/the-post-american-middle-east-is-beginning-to-take-shape |url-status=live |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== पृष्ठभूमि ==

[[साउदी अरब]] र [[पाकिस्तान]]ले पहिलोपटक [[रणनीतिक पारस्परिक रक्षा सम्झौता]] (SMDA) मार्फत द्विपक्षीय सामूहिक रक्षा प्रतिबद्धता स्थापना गरेका थिए। उक्त सम्झौतामा १७ सेप्टेम्बर २०२५ मा [[रियाद]]स्थित [[अल-यमामाह दरबार]]मा युवराज [[मोहम्मद बिन सलमान]] र प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;deccan&quot;&gt;{{cite news |title=Aggression against either country...: Pakistan, Saudi Arabia ink defence pact for joint defence against aggression |agency=PTI |work=[[Deccan Herald]] |date=17 September 2025 |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/world%2Faggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |access-date=7 August 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918074822/https://www.deccanherald.com/amp/story/world/aggression-against-either-country-pakistan-saudi-arabia-ink-defence-pact-for-joint-defence-against-aggression-3733251 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताले दुई देशबीच दशकौँदेखि कायम रहेको सैन्य सहकार्यलाई औपचारिक रूप दिएको थियो। यस अवधिमा [[पाकिस्तान]]ले साउदी सेनालाई लामो समयदेखि सैन्य प्रशिक्षण तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्दै आएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

[[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]ले पनि छुट्टाछुट्टै रूपमा आफ्ना रक्षा सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँदै युद्धपोत तथा प्रशिक्षण विमानहरू आदानप्रदान गरेका थिए। सन् २०२३ मा [[साउदी अरब]]ले टर्कीमा निर्मित ड्रोन खरिद गर्न सहमति जनाएको थियो, जसलाई अङ्कारा सरकारले त्यस समयसम्मको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षा निर्यात सम्झौता भनेको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; सन् २०२६ को मध्यसम्ममा [[पाकिस्तान]]ले [[साउदी अरब]]मा केही हजार सैनिकसहित लडाकु विमान, ड्रोन तथा हवाई रक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको र जुलाई २०२६ मा [[कुवेत]]सँग विस्तारित सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा वार्ता सुरु गरेको समाचारहरू आएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

त्रिपक्षीय सम्झौता क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किँदै गएको अवस्थामा भएको थियो। [[२०२६ इरान युद्ध|इरानसँग सम्बन्धित युद्ध]] २८ फेब्रुअरी २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले इरानी लक्ष्यहरूमा [[२०२६ इरान युद्धका क्रममा भएका आक्रमणहरूको सूची|हवाई आक्रमण]] गरेपछि सुरु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; त्यसपछिका महिनाहरूमा [[इरान]] र उसका सहयोगी शक्तिहरूले [[यमन]]मा रहेका हुथी लडाकु तथा [[इराक]]मा रहेका शिया मिलिसियासहित [[साउदी अरब]] तथा अन्य [[फारसको खाडीका अरब राष्ट्रहरू|खाडी राष्ट्रहरू]]—जसमा [[कुवेत]], [[बहराइन]], [[कतार]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[ओमान]] र [[जोर्डन]]—का साथै [[इजरायल]]माथि आक्रमणहरू गरेका थिए र केही ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध पुर्‍याएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

यसैबीच, [[इजरायल]] [[गाजा युद्ध]], [[२०२६ लेबनान युद्ध|दक्षिणी लेबनानमा सैन्य प्रवेश]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Egypt |first=Daily News |date=2026-08-08 |title=Israeli forces advance in southern Lebanon as Beirut awaits US envoy to address ceasefire – Dailynewsegypt |url=https://www.dailynewsegypt.com/2026/08/08/israeli-forces-advance-in-southern-lebanon-as-beirut-awaits-us-envoy-to-address-ceasefire/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[सिरिया]]मा सैन्य कारबाही तथा [[इरान]]माथि दुई चरणमा गरिएको हवाई आक्रमणमा संलग्न थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[साउदी अरब]] विभिन्न दिशाबाट आक्रमणको चपेटामा परेको र यस द्वन्द्वले उसको तेल निर्यात तथा विकास योजनामा जोखिम उत्पन्न गर्नुका साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग लामो समयदेखि कायम सुरक्षा सम्बन्धको स्थायित्वबारे प्रश्न उठाएको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt; [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]] प्रत्यक्ष रूपमा द्वन्द्वबाट कम प्रभावित भए पनि क्षेत्रीय अस्थिरता व्यापक रूपमा फैलिँदा त्यसले आफ्नै सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रमा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्तित रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

== हस्ताक्षर ==

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री [[शहबाज शरीफ]], सेनाप्रमुख जनरल [[असिम मुनीर]]सहित, ६ अगस्ट २०२६ मा [[जेद्दा]] पुगेका थिए। त्यहाँ उनलाई मक्का क्षेत्रका उपराज्यपाल राजकुमार साउद बिन मिशाल बिन अब्दुलअजिजले स्वागत गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=PM, CDF arrive in Saudi Arabia on 3-day visit |url=https://www.brecorder.com/news/40433700 |access-date=2026-08-10 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt; ७ अगस्टको बिहान शरीफले [[मक्का]]मा [[उमरा]] तीर्थयात्रा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt; त्यसै दिन पछि टर्कीका राष्ट्रपति [[रेचेप तैयप एर्दोआन]] [[जेद्दा]] पुगेका थिए र सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनुअघि युवराज मोहम्मद बिन सलमानसँग भेट गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;france24&quot;/&gt;

इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर [[मक्का]]मा सम्झौता औपचारिक रूपमा सम्पन्न गरिएको थियो, जसले यस सम्झौतालाई थप प्रतीकात्मक महत्त्व प्रदान गरेको थियो। हस्ताक्षरपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो र यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। यसले सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच रक्षा सहकार्य वृद्धि गर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। एक टर्की अधिकारीले सम्झौता रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको र यो कुनै निश्चित राष्ट्र वा पक्षलाई लक्षित गरेर गरिएको नभएको बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title='Attack on one, attack on all' |url=https://tribune.com.pk/story/2622735/attack-on-one-attack-on-all |access-date=2026-08-08 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== आधिकारिक वक्तव्य ===
{{Blockquote
|text=दुई पवित्र मस्जिदका संरक्षक राजा सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदको सद्भावपूर्ण निमन्त्रणामा, टर्की गणतन्त्रका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोआन र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री मुहम्मद शहबाज शरीफले ७ अगस्ट २०२६ मा साउदी अरब अधिराज्यको भ्रमण गरे।

मक्का अल-मुकर्रमा दरबारमा युवराज तथा प्रधानमन्त्री महामहिम राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान बिन अब्दुलअजिज अल साउदले राष्ट्रपति एर्दोआन र प्रधानमन्त्री शरीफलाई स्वागत गरे। सोही स्थानमा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो, जसमा साउदी अरब अधिराज्य, टर्की गणतन्त्र र इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तानबीचका सुमधुर सम्बन्धका साथै पारस्परिक हितका विभिन्न विषयमा छलफल गरिएको थियो।

तीनवटै राष्ट्रबीच विद्यमान दीर्घकालीन ऐतिहासिक सम्बन्ध, उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने भ्रातृत्व तथा इस्लामी एकताको स्थायी सम्बन्ध र साझा रणनीतिक हित तथा दीर्घकालीन रक्षा सहकार्यलाई आधार बनाउँदै, युवराज, टर्कीका राष्ट्रपति र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्रीले मक्का संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस सम्झौताले सामूहिक सुरक्षालाई थप सुदृढ गर्ने तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्ने तीनवटै राष्ट्रको साझा प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ र सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्यको लक्ष्य प्राप्त गर्न योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य राख्दछ।

सम्झौताको उद्देश्य कुनै पनि प्रकारको आक्रामकताविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको कुनै पनि सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ। साथै, यसले तीनवटै राष्ट्रबीच रक्षा सहकार्यका सबै पक्षलाई थप सुदृढ गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
|title=साउदी अरब, टर्की र पाकिस्तानद्वारा संयुक्त रक्षाका लागि मक्का अल-मुकर्रमा शिखर सम्मेलनको संयुक्त वक्तव्य जारी&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227 |title=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence |website=spa.gov.sa}}&lt;/ref&gt;
}}

== प्रावधानहरू ==

तीनवटै सरकारद्वारा जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यअनुसार, सम्झौताको उद्देश्य आक्रमणविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्नु हो। यसअन्तर्गत तीनमध्ये कुनै एक राष्ट्रमाथि भएको सशस्त्र आक्रमणलाई तीनवटै राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणका रूपमा मानिनेछ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; वक्तव्यमा सम्झौताको व्यापक उद्देश्य सामूहिक सुरक्षा सुदृढ गर्नु तथा क्षेत्र र त्यसबाहिर शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्व प्रवर्द्धन गर्नु रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक पक्षले निर्वाह गर्नुपर्ने विशिष्ट सैन्य प्रतिबद्धता वा दायित्वहरूबारे विस्तृत विवरण दिइएको छैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

एक टर्की अधिकारीले सम्झौता पूर्ण रूपमा रक्षात्मक प्रकृतिको रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार यो कुनै निश्चित राष्ट्रलाई लक्षित गरेर गरिएको छैन, अन्य क्षेत्रीय राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहेको छ र सम्झौताका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रहरूबीच विद्यमान कुनै पनि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय व्यवस्थालाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;

टिप्पणीकारहरूले उक्त सम्झौताले [[पाकिस्तान र यसको आणविक प्रतिरोध कार्यक्रम|पाकिस्तानको आणविक प्रतिरोध क्षमता]]लाई उसका नयाँ साझेदार राष्ट्रहरूसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना नरहेको बताएका छन्। अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटीको [[Strategic and Defence Studies Centre|रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्र]]का रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले पाकिस्तानको आणविक रणनीति भारतबाट उत्पन्न हुने ठानिएको खतरामै केन्द्रित रहेको बताएका छन्। उनले पाकिस्तान र टर्कीले यस समूहमा स्थापित रक्षा उद्योगहरू ल्याउने तथा [[साउदी अरब]]ले सम्भावित वित्तीय र प्राविधिक लगानी उपलब्ध गराउन सक्ने उल्लेख गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt;


== विश्लेषण ==

विश्लेषकहरूले जेद्दा–मक्का शिखर सम्मेलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भएको बताएका छन्। क्षेत्रीय अनिश्चितता बढिरहेको समयमा यसले प्रभावशाली तीन मुस्लिमबहुल राष्ट्रलाई एकै ठाउँमा ल्याएको र क्षेत्रीय मध्यम शक्तिहरूबीच बढ्दो सुरक्षा समन्वयको संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;/&gt; यस सम्झौताको पूर्ववर्ती, सेप्टेम्बर २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान सम्झौताप्रति पनि मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका थिए। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले उक्त सम्झौतालाई गैर-धम्कीपूर्ण र सम्भावित रूपमा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनातर्फको एउटा कदमका रूपमा वर्णन गरेका थिए भने [[भारत]]ले सार्वजनिक रूपमा तटस्थ धारणा कायम राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;

[[नवाफ ओबैद]], [[किङ्स कलेज लन्डन]]को युद्ध अध्ययन विभागका वरिष्ठ फेलोले उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रका लागि नयाँ रक्षा संरचनाको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले यसलाई &quot;अमेरिकापछिको मध्यपूर्वको सुरुवात—अमेरिका नभएको क्षेत्र होइन, तर आफ्नो सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि अब अमेरिकी शक्तिमा निर्भर नरहेको क्षेत्र&quot; भनेका छन्।&lt;ref name=&quot;Obaid 2026&quot; /&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले उक्त सम्झौतालाई [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[टर्की]]बीच थप निकट रणनीतिक, सैन्य तथा रक्षा-औद्योगिक सहकार्यका लागि सम्भावित रूपरेखाका रूपमा वर्णन गरेको छ। [[Australian National University|अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]]को रणनीतिक तथा रक्षा अध्ययन केन्द्रका रक्षा विश्लेषक मन्सुर अहमदले उक्त सम्झौतालाई [[NATO|नेटो]]सँग प्रत्यक्ष तुलना गर्न सकिने सैन्य गठबन्धनका रूपमा भन्दा क्षेत्रीय सुरक्षा तथा रक्षा सहकार्यका लागि एउटा रूपरेखाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुने बताएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shankar |first=Priyanka |title=Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement: What's in it? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |work=Al Jazeera |date=7 August 2026 |access-date=7 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134530/https://www.aljazeera.com/news/2026/8/7/turkiye-saudi-arabi-pakistan-sign-joint-defence-agreement-whats-in-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''[[Al Jazeera Media Network|अल जजिरा]]''ले {{date|८ अगस्ट २०२६}} मा प्रकाशित गरेको थप एक विश्लेषणमा मध्यपूर्वको सुरक्षामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को भूमिकाका लागि यस सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको थियो। प्रकाशनको समयमा [[ट्रम्प प्रशासन]]ले सम्झौताबारे कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको उल्लेख गरिएको थियो। लेखमा उद्धृत विश्लेषकहरूले सामान्यतः उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँग विद्यमान सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो सुरक्षा साझेदारीलाई विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा हेरेका थिए। [[Baker Institute For Public Policy|बेकर इन्स्टिच्युट]]का क्रिस्टियन कोट्स उल्रिक्सनले अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीको विश्वसनीयताबारेको शङ्का एक दशकभन्दा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको र [[२०२६ इरान युद्ध]]का कारण थप तीव्र भएको बताएका थिए।उनले नयाँ रक्षा सम्झौताहरूको उद्देश्य [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]लाई प्रतिस्थापन गर्नु नभई थप रणनीतिक विकल्प उपलब्ध गराउनु रहेको तर्क गरेका थिए। [[Center for International Policy|सेन्टर फर इन्टरनेसनल पोलिसी]]का सिना तोउसीले पनि उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्ना सुरक्षा व्यवस्थाको पुनर्मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]]ले आफ्नो सुरक्षा साझेदारीको सञ्जाल विस्तार गर्न खोजिरहेको हुन सक्छ। [[International Crisis Group|इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुप]]की यास्मिन फारुकले भने बढी सावधानीपूर्ण मूल्याङ्कन प्रस्तुत गर्दै तीनवटै हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का साझेदार नै रहेको र उक्त सम्झौताले [[इरान]]सँगको टकरावतर्फ अघि बढेको संकेत अनिवार्य रूपमा नगर्ने बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यो सम्झौता यसको सट्टा प्रतिरोधको एक माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्ने तथा दीर्घकालीन क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osgood |first=Brian |title=What could the Mecca defence pact mean for the US role in the Middle East? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/what-could-the-mecca-defence-pact-mean-for-the-us-role-in-the-middle-east |access-date=2026-08-08 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

''द गार्डियन''ले उक्त सम्झौतालाई मध्यपूर्वमा जारी क्षेत्रीय अस्थिरताका बीच क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले आफ्नै सुरक्षा व्यवस्था विकास गर्न गरिरहेको व्यापक प्रयाससँग जोडेको छ। यसले [[हुथी आन्दोलन]] र [[साउदी अरब]]बीच जारी द्वन्द्वबाट उक्त सम्झौताको प्रारम्भिक परीक्षण हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएको छ।&lt;ref name=&quot;Wintour&quot;&gt;{{Cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan and Turkey sign Nato-style defence pact amid deadly Houthi strikes in Yemen |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/07/houthi-strikes-yemen-saudi-arabia-attacks-iran-war-middle-east-crisis |access-date=2026-08-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

पूर्व टर्की कूटनीतिज्ञ मुस्तफा एनेस एसेनले ''Turkish Minute''लाई दिएको प्रतिक्रियामा उक्त सम्झौता मुख्यतः प्रतीकात्मक रहेको र सम्झौताअन्तर्गत संयुक्त सैन्य कमान्ड तथा सैन्य संरचना विकास नभएसम्म टर्की [[इरान]] वा [[भारत]]सँगका द्वन्द्वमा संलग्न हुने सम्भावना कम रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey's defense pact with Saudi Arabia, Pakistan largely symbolic, former diplomat says |url=https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |date=7 August 2026 |website=Turkish Minute |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809203340/https://www.turkishminute.com/2026/08/07/turkeys-defense-pact-with-saudi-arabia-pakistan-largely-symbolic-former-diplomat-says/ |archive-date=9 August 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रियाहरू ==

=== इरान ===
[[इरान]]ले उक्त सम्झौताप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएको थियो। [[इरानका विदेशमन्त्री|विदेशमन्त्री]] [[अब्बास अराघ्ची]]ले सम्झौताको स्वागत गर्दै मुस्लिमबहुल राष्ट्रहरूबीच थप एकताको आह्वान गरेका थिए र उनीहरूलाई आफ्नै क्षमतामा निर्भर रहन आग्रह गरेका थिए। उनले इरानका सशस्त्र बलहरूको प्रशंसा गर्दै उक्त सम्झौतालाई क्षेत्रीय आत्मनिर्भरताका लागि गरिएको व्यापक आह्वानसँग पनि जोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity |url=https://www.iranintl.com/en/202608071886 |access-date=2026-08-08 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;इरानी संसद सदस्य [[Ebrahim Rezaei Babadi|इब्राहिम रेजाई]], जो राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विदेश नीति आयोगका सदस्य हुन्, ले यसबारे थप आलोचनात्मक धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार [[साउदी अरब]], [[टर्की]] र [[पाकिस्तान]]बीचको रक्षा सम्झौताले मात्र [[साउदी अरब]]लाई सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन। उनले रियादलाई क्षेत्रीय सुरक्षाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Iran hails Saudi-Pak-Turkey defence pact, calls for Muslim unity amid West Asia tensions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-hails-saudi-pak-turkey-defence-pact-calls-for-muslim-unity-amid-west-asia-tensions/articleshow/133047316.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ''The Hindu''ले उक्त सुरक्षा सम्झौतालाई अमेरिकापछिको संक्रमणका रूपमा तथा पश्चिम एसियामा नयाँ क्षेत्रीय शक्ति संरचनातर्फको कदमका रूपमा वर्णन गरेको थियो।&lt;ref&gt;Stanly Johny. (9 August 2026). &quot;Mecca Agreement | A new triple alliance in West Asia .&quot; [https://www.thehindu.com/news/international/mecca-agreement-a-new-triple-alliance-in-west-asia/article71322635.ece The Hindu website] Accessed 10 August 2026.&lt;/ref&gt;

=== भारत ===
[[भारत]]ले २०२५ को द्विपक्षीय सम्झौता र २०२६ को त्रिपक्षीय सम्झौता दुवैप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले [[साउदी अरब]]सँगको आफ्नो रणनीतिक साझेदारीलाई भारतले महत्त्व दिने बताउँदै रियादले भारतका &quot;हित र संवेदनशीलता&quot;लाई ध्यानमा राख्ने अपेक्षा गरेको थियो। साथै, मन्त्रालयले क्षेत्रीय स्थायित्व र भारतको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि उक्त सम्झौताका सम्भावित प्रभावहरूको मूल्याङ्कन गरिने जनाएको थियो। त्यसपछि भारतीय रणनीतिक विश्लेषकहरूले [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] र [[इजरायल]]लगायतका साझेदार राष्ट्रहरूसँग अझ घनिष्ठ रक्षा तथा सुरक्षा सहकार्यको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-07 |title=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development' |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |access-date=2026-08-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807143816/https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=India reacts as Pakistan, Saudi, Turkiye sign vital defence agreement to protect each other |url=https://www.tribuneindia.com/news/top-headlines/india-reacts-as-pakistan-saudi-turkiye-sign-vital-defence-agreement-to-protect-each-other/ |access-date=2026-08-08 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-08-07 |title=Saudi Arabia, Pakistan &amp; Turkey sign 'Mecca' pact for mutual defence; India reacts |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |access-date=2026-08-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807134615/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/saudi-arabia-pakistan-turkey-sign-mecca-pact-for-mutual-defence-india-reacts/articleshow/133031916.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== पाकिस्तान ===
[[पाकिस्तान]]मा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि विभिन्न पाकिस्तानी सहरहरूमा सार्वजनिक रूपमा उत्सव मनाइएको थियो। [[इस्लामाबाद]]मा सार्वजनिक भवनहरूलाई प्रकाशले सजाउनुका साथै [[Flag of Pakistan|पाकिस्तान]], [[Flag of Saudi Arabia|साउदी अरब]] र [[Flag of Turkey|टर्की]]का झन्डाले सजाइएको थियो। यसै क्रममा [[इस्लामाबाद प्रहरी]]ले झन्डा मार्च आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Junaidi |first=Ikram |date=2026-08-10 |title=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement |url=https://www.dawn.com/news/2021836 |access-date=2026-08-10 |website=Dawn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लाहोर]]मा लिबर्टी चोकमा साइकल र्‍याली तथा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि आतसबाजी गरिएको थियो। [[कराँची]]मा तीनवटै देशका नेताहरूको तस्बिरसहितका होर्डिङ बोर्डहरू पनि राखिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Saudi Arabia lights up landmarks, Pakistan hoists flags to celebrate joint defense pact |url=https://arab.news/5cfhk |access-date=2026-08-10 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 August 2026 |title=Islamabad decorated with Turkish, Saudi, Pakistani flags after joint defense agreement |url=https://www.reutersconnect.com/item/islamabad-decorated-with-turkish-saudi-pakistani-flags-after-joint-defense-agreement/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMUFOQURMMDAwNkY1QjFP |access-date=10 August 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamabad, other cities decorated to mark Makkah Joint Defence Agreement |url=https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808230750/https://www.radio.gov.pk/08-08-2026/islamabad-illuminated-decorated-to-mark-makkah-joint-defence-agreement |archive-date=8 August 2026 |access-date=2026-08-10 |website=[[Radio Pakistan]] |language=en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सम्भावित विस्तार ==

''Middle East Eye''द्वारा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार, [[इजिप्ट]], [[पाकिस्तान]], [[साउदी अरब]] र [[टर्की]]का विदेशमन्त्रीहरूले मार्च २०२६ मा आयोजित रियादमा भएको अरब तथा इस्लामी राष्ट्रहरूको शिखर सम्मेलनको अवसरमा वार्ता गरेका थिए। प्रतिवेदनमा टर्कीले [[इजिप्ट]]लाई चतुष्पक्षीय रक्षा सम्झौतामा सहभागी गराउन चाहेको उल्लेख गरिएको थियो, तर यो प्रस्ताव हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। हालको अवस्थामा [[इजिप्ट]] वा अन्य कुनै इस्लामी राष्ट्रले उक्त सम्झौतामा सहभागी हुनेछन् वा छैनन् भन्ने निश्चित छैन।&lt;ref&gt;{{Cite web |work=Horizon Weekly |date=2026-03-20 |title=Riyadh Summit 2026: Arab and Islamic ministers demand end to Iranian aggression and regional escalation |url=https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |access-date=2026-08-08 |language=en-US |archive-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321103853/https://horizonweekly.ca/en/riyadh-summit-2026-arab-and-islamic-ministers-demand-end-to-iranian-aggression-and-regional-escalation/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chakraborty |first=Debdutta |date=2026-08-07 |title=Saudi, Turkey &amp; Pakistan sign defence pact, committing to 'treat attack on one as attack on all' |url=https://theprint.in/diplomacy/saudi-turkey-pakistan-sign-defence-pact-committing-to-treat-attack-on-one-as-attack-on-all/3008624/ |access-date=2026-08-08 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;''[[The Guardian|द गार्डियन]]''का अनुसार, टर्कीका राष्ट्रपति एर्दोआनले &quot;यो गठबन्धन अन्य राष्ट्रहरूका लागि पनि खुला रहने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Wintour/&gt; टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानले प्राविधिक विषयहरू समाधान भएपछि &quot;[[इजिप्ट]] सम्झौतामा सहभागी हुन सक्ने&quot; बताएका थिए।&lt;ref name=Egypt&gt;{{Cite web |title=Turkish FM signals Egypt could join Mecca defense pact |url=https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-fm-signals-egypt-could-join-mecca-defense-pact-3225669 |access-date=2026-08-09 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; [[इजिप्ट]]का लागि सम्झौतामा सहभागी हुन विद्यमान [[ग्रीस]] तथा [[साइप्रस]]सँगका सम्झौताहरू बाधक बन्न सक्ने देखिन्छ, किनकि ती सम्झौताहरूले [[टर्की]]को रक्षाका लागि प्रतिबद्ध हुने इजिप्टको क्षमतामा सीमितता ल्याउन सक्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cairo avoided Mecca agreement over Saudi-led bloc concerns: Egyptian media |url=https://www.turkiyetoday.com/region/cairo-avoided-mecca-agreement-over-saudi-led-bloc-concerns-egyptian-media-3225801 |access-date=2026-08-10 |website=Türkiye Today |language=en}}&lt;/ref&gt; साथै, परिस्थितिको परवाह नगरी सैन्य द्वन्द्वमा आफ्ना साझेदार राष्ट्रहरूलाई समर्थन गर्नुपर्ने दायित्व हुने कुनै गठबन्धन स्वीकार गर्न इजिप्ट सामान्य रूपमा पनि हिचकिचाइरहेको देखिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Which other countries could join the Turkiye-Saudi-Pakistan defence pact? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/9/which-other-countries-could-join-the-turkiye-saudi-pakistan-defence-pact |access-date=2026-08-10 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासन व्यवस्था र संरचनाहरू ==

टर्कीका विदेशमन्त्री हाकान फिदानका अनुसार, यो सम्झौता [[NATO|नेटो]]सँग मिल्दोजुल्दो ढाँचामा सञ्चालन हुनेछ। यसअन्तर्गत मन्त्रीस्तरीय समिति, राजनीतिक तथा सैन्य समितिहरू र निर्णयहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने स्थायी सचिवालय रहनेछन्। स्थायी महासचिवालय [[साउदी अरब]]मा रहने अपेक्षा गरिएको छ। ९ अगस्ट २०२६ सम्म नयाँ कार्यालयहरू स्थापना गरिने निश्चित स्थानहरू भने पुष्टि भएका छैनन्।&lt;ref name=Egypt/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5 |url=https://www.jpost.com/international/article-904913 |access-date=2026-08-09 |website=The Jerusalem Post |language=en |archive-date=8 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808212013/https://www.jpost.com/international/article-904913 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== टिप्पणीहरू ==
{{notelist}}

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qa77n1rn4xuuxy778fnfjrwfztb1v1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कश्मीर क्षेत्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151210</id>
    <redirect title="कश्मीर" />
    <revision>
      <id>1369297</id>
      <timestamp>2026-08-11T17:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>[[कश्मीर]]मा अनुप्रेषण गर्दै</comment>
      <origin>1369297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="7sdvh485mvcllsih79w958o3r5txcch" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[कश्मीर]]</text>
      <sha1>7sdvh485mvcllsih79w958o3r5txcch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धवलागिरी हिमशृङ्खला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151211</id>
    <redirect title="धवलागिरि हिमशृङ्खला" />
    <revision>
      <id>1369298</id>
      <timestamp>2026-08-11T18:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>[[धवलागिरि हिमशृङ्खला]]मा अनुप्रेषण गर्दै</comment>
      <origin>1369298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="izm53uyas88sin3i6dtuw59dqq0fffs" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[धवलागिरि हिमशृङ्खला]]</text>
      <sha1>izm53uyas88sin3i6dtuw59dqq0fffs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धौलागिरि हिमशृङ्खला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151212</id>
    <redirect title="धवलागिरि हिमशृङ्खला" />
    <revision>
      <id>1369300</id>
      <timestamp>2026-08-11T18:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>पर्वत सुवेदीद्वारा [[धौलागिरि हिमशृङ्खला]] पृष्ठलाई [[धवलागिरि हिमशृङ्खला]]मा सारियो</comment>
      <origin>1369300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="izm53uyas88sin3i6dtuw59dqq0fffs" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[धवलागिरि हिमशृङ्खला]]</text>
      <sha1>izm53uyas88sin3i6dtuw59dqq0fffs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Stha495</title>
    <ns>3</ns>
    <id>151213</id>
    <revision>
      <id>1369308</id>
      <timestamp>2026-08-12T01:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1369308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6320" sha1="cl49e2ooe20amcjvsb9o3y0yadn14fj" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Stha495ज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०२२]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Stha495|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:३१, १२ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>cl49e2ooe20amcjvsb9o3y0yadn14fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151214</id>
    <redirect title="नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची" />
    <revision>
      <id>1369313</id>
      <timestamp>2026-08-12T02:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>हिमाल सुवेदीद्वारा [[नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची]] पृष्ठलाई [[नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]मा सारियो</comment>
      <origin>1369313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="db7g37lvqm7jxv795f9k6qzm43vlk3o" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]</text>
      <sha1>db7g37lvqm7jxv795f9k6qzm43vlk3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वार्तालाप:नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची</title>
    <ns>1</ns>
    <id>151215</id>
    <redirect title="वार्तालाप:नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची" />
    <revision>
      <id>1369315</id>
      <timestamp>2026-08-12T02:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>हिमाल सुवेदीद्वारा [[वार्तालाप:नेपालका हिन्दू मन्दिरहरूको सूची]] पृष्ठलाई [[वार्तालाप:नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]मा सारियो</comment>
      <origin>1369315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="3cas0tsxwmt8lt56it4tepulo6o1suq" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[वार्तालाप:नेपालका हिन्दु मन्दिरहरूको सूची]]</text>
      <sha1>3cas0tsxwmt8lt56it4tepulo6o1suq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्वेता खड्का</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151216</id>
    <redirect title="स्वेता खड्का" />
    <revision>
      <id>1369318</id>
      <timestamp>2026-08-12T03:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>[[स्वेता खड्का]]मा अनुप्रेषण गर्दै</comment>
      <origin>1369318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="62uzjv3p4fcvjb9pvpv6v4z81r5l6st" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[स्वेता खड्का]]</text>
      <sha1>62uzjv3p4fcvjb9pvpv6v4z81r5l6st</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राधाकिशन दमानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151217</id>
    <revision>
      <id>1369360</id>
      <timestamp>2026-08-12T09:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>37151</id>
      </contributor>
      <comment>नया लेख</comment>
      <origin>1369360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15309" sha1="qcvficd72mdse6tkoxhzv94xco0xhii" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image       =
| caption     = 
| birth_date  = {{birth date and age|1955|07|12|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite news |title=राकेश झुनझुनवालाका गुरु भेट्नुहोस्—मुकेश अम्बानीपछि भारतका दोस्रो धनी व्यक्ति|url=https://www.businesstoday.in/markets/stocks/rakesh-jhunjunwala-guru-radhakishan-damani-second-richest-mukesh-ambani/story/396422.html |access-date=11 May 2020 |work=Business Today}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[बिकानेर]], [[राजस्थान]], भारत
| occupation  = व्यवसायी, लगानीकर्ता&lt;ref name=&quot;rich&quot;&gt;{{cite news |title=डी-मार्टका राधाकिशन दमानी अब आरआईएलका मुकेश अम्बानीपछि दोस्रो धनी भारतीय|url=https://www.financialexpress.com/industry/d-marts-radhakishan-damani-now-2nd-richest-indian-after-rils-mukesh-ambani/1868150/ |work=Financial Express|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt;
| known_for   = [[डीमार्ट]]का संस्थापक तथा अध्यक्ष
| alma_mater  = 
| parents     = 
| children    = ३&lt;ref&gt;{{cite web |title=राधाकिशन दमानी र परिवार |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani/#68b2ef440de3 |work=Forbes |access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt;
| awards      = 
| website     = 
| footnotes   = 
| spouse      = श्रीकान्तादेवी राधाकिशन दमानी
}}
'''राधाकिशन शिवकिशन दमानी''' एक भारतीय अरबपति व्यवसायी तथा लगानीकर्ता हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 July 2020|title=राधाकिशन दमानीले आफ्नो पोर्टफोलियोमा थप दुई कम्पनीका शेयर थपे|url=https://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/radhakishan-damani-adds-shares-of-two-more-companies-to-portfolio/article32077482.ece|access-date=2021-05-20|website=The Hindu BusinessLine|language=en}}&lt;/ref&gt; उनी [[खुद्रा व्यापार शृङ्खला]] [[डीमार्ट]]का संस्थापक तथा अध्यक्ष हुन्। दमानीलाई भारतका &quot;खुद्रा व्यापारका राजा&quot; का रूपमा सम्बोधन गरिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=खुद्रा व्यापारका राजा राधाकिशन दमानीसँग यस क्षेत्रको ७७% सम्पत्ति |url=https://www.fortuneindia.com/infographics/retail-king-radhakishan-damani-owns-77-of-sector-wealth/114078 |access-date=8 June 2024 |work=Fortune India |date=5 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=राधाकिशन दमानी: धैर्य र स्थिरताका खुद्रा व्यापारका राजा |url=https://www.outlookbusiness.com/the-big-story-1/lead-story-8/radhakishan-damani-the-slow-and-steady-retail-king-6675 |access-date=8 June 2024 |work=Outlook Business}}&lt;/ref&gt;

उनको अनुमानित कुल सम्पत्ति डिसेम्बर २०२४ सम्ममा [[फोर्ब्स]] का अनुसार १५.५ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Radhakishan Damani |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani-1/ |access-date=2024-12-19 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक जीवन र करियर ==
राधाकिशन शिवकिशन दमानी&lt;ref&gt;[https://www.sebi.gov.in/sebi_data/commondocs/ganondraft_p.pdf#page=8 प्रस्तावित प्रस्तावपत्र – SEBI]&lt;/ref&gt; [[महेश्वरी]] [[मारवाडी समुदाय|मारवाडी हिन्दू]] परिवारमा [[मुम्बई]]स्थित एक कोठे अपार्टमेन्टमा हुर्किएका थिए। उनले [[मुम्बई विश्वविद्यालय]]मा वाणिज्य विषयको अध्ययन गरे, तर एक वर्षपछि पढाइ छाडे। [[दलाल स्ट्रीट]]मा कार्यरत उनका बुबाको निधन भएपछि दमानीले बल बेयरिङको आफ्नो व्यवसाय छाडेर शेयर बजारका दलाल तथा लगानीकर्ता बने।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Radhakishan Damani quiet as ever after stellar D-Mart listing |url=https://www.livemint.com/Money/pEpN3GZCX10SAj2vi1h26L/Radhakishan-Damani-quiet-as-ever-after-stellar-DMart-listin.html |access-date=11 May 2020 |work=Mint}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=The rise of DMart's Radhakishan Damani, who got richer during lockdown |url=https://www.business-standard.com/article/markets/the-rise-of-dmart-s-radhakishan-damani-who-got-richer-during-lockdown-120042401376_1.html |work=Business Standard|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Radhakishan Damani, the only Indian tycoon to get richer under lockdown |url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/radhakishan-damani-the-only-indian-tycoon-to-get-richer-under-lockdown/articleshow/75038712.cms |work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; सन् १९९० को दशकको प्रारम्भमा उनले [[हर्षद मेहता]]द्वारा [[१९९२ भारतीय शेयर बजार घोटाला|कृत्रिम रूपमा बढाइएका]] शेयरहरू [[short-selling|शर्ट सेलिङ]] गरेर ठूलो नाफा कमाए।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vijayraghavan |first1=Kala |last2=Malviya |first2=Sagar |title=Radhakishan Damani: Man with the Midas touch in the stock markets |url=https://economictimes.indiatimes.com/radhakishan-damani-man-with-the-midas-touch-in-the-stock-markets/articleshow/32630959.cms |access-date=8 June 2024 |work=The Economic Times |date=25 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Of D-Mart's IPO and the legend of Radhakishan Damani |url=https://www.business-standard.com/article/markets/of-dmart-s-ipo-and-the-legend-of-radhakishan-damani-117030100035_1.html |access-date=11 May 2020 |work=Business Standard}}&lt;/ref&gt; सन् १९९५ मा [[HDFC Bank]] सार्वजनिक भएपछि दमानी त्यस बैंकका सबैभन्दा ठूलो व्यक्तिगत शेयरधनी रहेको बताइएको थियो।&lt;ref name=&quot;rediff1&quot; /&gt;

सन् १९९९ मा उनले [[नेरुल]]मा सहकारी [[डिपार्टमेन्ट स्टोर]] [[अपना बजार]]को एउटा फ्रेन्चाइज सञ्चालन गरे, तर यसको व्यवसायिक मोडलप्रति उनी &quot;विश्वस्त हुन सकेनन्&quot;।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Make Way For The New King of Retail |url=https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail |website=Outlook Business |access-date=11 May 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607045040/https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Exiting a business one has nurtured is always painful, says former DMart co-promoter Ashok Maheshwari |url=https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/exiting-a-business-one-has-nurtured-is-always-painful-ashok-maheshwari-entrepreneur/articleshow/58583839.cms |work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt; सन् २००० मा उनले शेयर बजारबाट बाहिरिएर आफ्नै [[हाइपरमार्केट]] शृङ्खला [[DMart]] सुरु गर्ने निर्णय गरे र सन् २००२ मा [[पवई]]मा पहिलो स्टोर स्थापना गरे। सन् २०१० सम्ममा यस शृङ्खलाका २५ वटा स्टोर भइसकेका थिए। त्यसपछि कम्पनीले तीव्र गतिमा विस्तार गर्दै सन् २०१७ मा [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन|सार्वजनिक शेयर निष्कासन]] गर्‍यो।&lt;ref name=&quot;rediff1&quot;&gt;{{cite news |title=The silent giant of the stock market |url=https://www.rediff.com/business/special/how-well-do-you-know-d-marts-damani/20170405.htm |work=Rediff|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rediff2&quot;&gt;{{cite news |title=The businessman who got richer during the lockdown |url=https://www.rediff.com/business/special/the-businessman-who-got-richer-during-the-lockdown/20200508.htm |work=Rediff}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=This is how Radhakishan Damani became India's second richest person |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/5-facts-about-radhakishan-damani-how-he-became-second-richest-person-in-india |work=GQ India|access-date=11 May 2020}}&lt;/ref&gt;


सन् २०२० मा उनी १६.५ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुमानित कुल सम्पत्तिसहित भारतका चौथो धनी व्यक्ति बने। विश्वका अर्बपतिहरूको सूचीमा उनी ११७औँ स्थानमा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Forbes' richest list: India ranks third among countries with most billionaires |url=https://indianexpress.com/article/business/india-top-richest-billionaires-mukesh-ambani-gautam-adani-shiv-nadar-radhakishan-damani-uday-kotak-7264167/ |work=The Indian Express |date=2021-04-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite news |title=Radhakishan Damani &amp; family |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani/?sh=2d096bc840de |work=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; सन् २०२२ मा १८.९ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुमानित कुल सम्पत्तिसहित उनी विश्वका अर्बपतिहरूको [[फोर्ब्स]] सूचीमा ८७औँ स्थानमा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Radhakishan Forbes Billionaires 2022: The Richest People In The World. |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |website=Forbes |access-date=January 25, 2023}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२४ को अक्टोबरमा, दमानी र उनको परिवार ३१.५ अर्ब अमेरिकी डलरको कुल सम्पत्तिसहित [[फोर्ब्स]]द्वारा प्रकाशित भारतका १०० सर्वाधिक धनी उद्योगपतिहरूको सूचीमा छैटौँ स्थानमा परेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 9, 2024 |title=India's 100 Richest |url=https://www.forbes.com/lists/india-billionaires/ |website=India’s 100 Richest}}&lt;/ref&gt;

== लगानी ==
दमानीले [[भीएसटी इन्डस्ट्रिज]] र [[इन्डिया सिमेन्ट्स]] लगायतका विभिन्न कम्पनीहरूमा समेत शेयर स्वामित्व राखेका छन्। दमानीले सार्वजनिक रूपमा १४ वटा कम्पनीमा शेयर स्वामित्व राखेका छन्; सन् २०२४ को जुन महिनामा उनको शेयर स्वामित्वको कुल मूल्य लगभग {{INRconvert|2140.49|b|lk=r}} रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Latest Radhakishan Damani shareholdings and portfolio |url=https://trendlyne.com/portfolio/superstar-shareholders/178317/latest/radhakishan-damani-portfolio/ |access-date=2023-10-15 |website=Trendlyne.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२० मा दमानीले [[आन्ध्र पेपर]]मा १% शेयर स्वामित्व खरिद गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-06-30|title=Debt free! Andhra Paper in focus as SBI MF, Damani take stakes|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-mf-damani-take-stakes-in-andhra-paper/articleshow/76701437.cms|access-date=2020-07-04}}&lt;/ref&gt; त्यस्तै, सन् २०२० को मे महिनामा दमानीले [[इन्डिया सिमेन्ट्स]]मा १५% शेयर स्वामित्व खरिद गरे, जससँगै इन्डिया सिमेन्ट्समा उनको कुल शेयर स्वामित्व १९.८९% पुगेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-05-15|title=Damanis pick over 15% stake in India Cements in March quarter; shares jump 16%|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/damanis-pick-over-15-stake-in-india-cements-in-march-quarter-shares-jump-16/articleshow/75757573.cms|access-date=2020-07-04}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२३ मा दमानीले विलासी अपार्टमेन्ट परिसर [[थ्री सिक्स्टी वेस्ट]]मा २८ वटा आवासीय एकाइ {{INRconvert|12.38|b|year=2023}} मा खरिद गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |title=D'Mart's Damani seals country's largest real estate deal at Rs 1,238 cr for 28 luxury apartments |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/real-estate/dmarts-damani-buys-28-luxury-apartments-for-rs-129938-cr-in-countrys-largest-real-estate-deal-10009641.html |access-date=8 June 2024 |work=Moneycontrol}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
उनको श्रीकान्तादेवीसँग विवाह भएको छ र उनीहरूका तीन छोरी छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 April 2024 |title=Radhakishan Damani is richer by over ₹2,600 crore as DMart shares rally |url=https://www.hindustantimes.com/business/radhakishan-damani-is-richer-by-over-rs-2-600-crore-as-dmart-shares-rally-101712219903099.html |access-date=27 February 2025 |work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist|2}}</text>
      <sha1>qcvficd72mdse6tkoxhzv94xco0xhii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गौँथली (चलचित्र)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151218</id>
    <revision>
      <id>1369395</id>
      <timestamp>2026-08-12T11:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Infobox film | name           = गौँथली | native_name    =  | image          = Gauthali Film Poster.jpg | caption        = चलचित्रको प्रदर्शन पोस्टर | director       = डा. कपिल रिजाल | screenplay     = डा. कपिल रिजाल | story          = [[भोला रिजाल|डा. भोला रिजाल]] | producer       = [[सुमन गिरी]] &lt;br&gt;...</comment>
      <origin>1369395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17409" sha1="dcepxot138nsfxs6eemta432ag930x6" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = गौँथली
| native_name    = 
| image          = Gauthali Film Poster.jpg
| caption        = चलचित्रको प्रदर्शन पोस्टर
| director       = डा. कपिल रिजाल
| screenplay     = डा. कपिल रिजाल
| story          = [[भोला रिजाल|डा. भोला रिजाल]]
| producer       = [[सुमन गिरी]] &lt;br&gt;  कपिल रिजाल
| starring       = [[अरुण क्षेत्री]] &lt;br&gt; सिम्रन खड्का &lt;br&gt; [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]] &lt;br&gt; प्रकाश घिमिरे
| cinematography = हरि हुमागईँ
| editing        = मिलन श्रेष्ठ
| music          = आशिष कार्की
| studio         = भोला रिजाल प्रोडक्सन &lt;br&gt; सुमन गिरी प्रोडक्सन
| distributor    = रिच इन्टरटेनमेन्ट &lt;br&gt; एप्पल इन्टरटेनमेन्ट &lt;br&gt; एफ.डी. कम्पनी
| released       = {{Film date|df=yes|2026|07|17}}
| runtime        = १४० मिनेट &lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 August 2026 |title=''Gauthali'' (12A) |url=https://www.ifco.ie/en/ifco/pages/F30E0A12004A94FF |access-date=4 August 2026 |publisher=Irish Film Classification Office |language=en}}&lt;/ref&gt;
| country        = [[नेपाल]]
| language       = नेपाली
| budget         = रू. २.७५ करोड (अनुमानित)
| gross          = रू. २०.१० करोड (अनुमानित)&lt;ref name=&quot;d24&quot;/&gt;
}}

'''गौँथली''' वि.सं २०८३ साउन १ बाट प्रदर्शनमा आएको एक नेपाली सामाजिक नाटक चलचित्र हो, जसलाई डा. कपिल रिजालले लेखेका र निर्देशन गरेका हुन् तथा यसको कथा [[भोला रिजाल|डा. भोला रिजाल]]को रहेको छ। भोला रिजाल प्रोडक्सन र सुमन गिरी प्रोडक्सनको ब्यानरमा निर्मित यस चलचित्रमा [[अरुण क्षेत्री]] र सिम्रन खड्काले मुख्य भूमिका निभाएका छन् भने [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], प्रकाश घिमिरे, लुनिभा तुलाधर र [[रविन्द्र झा]] लगायतका कलाकारहरूको समष्टिगत अभिनय रहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=चलचित्र ‘गौथली’काे कथा के हाे ? |url=https://kendrabindu.com/entertainment-world/519130/ |access-date=2026-07-31 |website=Kendrabindu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=शाे बढाउँदै चलचित्र ‘गौँथली’ |url=https://www.ratopati.com/story/579825/movie-gauthali-increasing-its-popularity |access-date=2026-07-31 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}&lt;/ref&gt;

यस चलचित्रले एक असामान्य जोडीले सामना गर्ने सामाजिक गतिशीलता र भावनात्मक अवरोधहरूको खोजी गर्छ, जसले पारिवारिक संरचनाभित्र विवाह, मानसिक र व्यावहारिक स्वास्थ्य चुनौतीहरू, तथा शिक्षाको रूपान्तरणकारी शक्ति जस्ता विषयवस्तुहरूलाई उजागर गर्छ। यो वि.सं २०८३ साउन १ मा नेपाल भर हलहरूमा प्रदर्शन गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=‘गौंथली’ र हलिउडको ‘द ओडिसी’ हलमा लागे |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/07/1977371/gauthali-and-hollywoods-the-odyssey-hit-the-theatres |access-date=2026-07-31 |website=Online Khabar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New movie ‘Gauthali’ explores social challenges and triumph of an unusual couple |url=https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/new-movie-gauthali-explores-social-challenges-and-triumph-of-an-unusual-couple/ |access-date=2026-07-31 |website=Nepal News |language=en}}&lt;/ref&gt;

डा. कपिल रिजाल द्वारा निर्देशित यस चलचित्रले घरेलु बक्स अफिसमा रु. २०.१० करोडभन्दा बढीको व्यापार गरेको छ। करिब ७,२९,००० टिकट बिक्री गर्दै यो सबै समयको तेस्रो सर्वाधिक कमाउने नेपाली चलचित्रको रूपमा रहे⁠को छ।

== कथावस्तु ==
वि.सं २०५६-५७ को आसपासको ग्रामीण नेपालको एक रुढिवादी गाउँमा, कक्षा आठमा अध्ययनरत गौँथली (सिमरन खड्का) आफ्नो समुदायबाट [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी परीक्षा]] उत्तीर्ण गर्ने पहिलो बालिका बन्ने सपना देख्छिन। तर तीव्र स्वभावका र सामाजिक रूपमा एक्लिएका तथा गम्भीर किसिमका व्यावहारिक स्वास्थ्य समस्याहरूसँग सङ्घर्ष गरिरहेका ठुलेसँग बालविवाह गर्न बाध्य पारिएपछि उनका ती महत्वाकांक्षामा पूर्णविराम लाग्छ। घरको काममा मात्र ध्यान दिन अपेक्षा गर्दै गौँथलीकी सासूले उनलाई पठनपाठन जारी राख्न कडा प्रतिबन्ध लगाउँछिन्। सबैतिरबाट भएको शत्रुतापूर्ण व्यवहारका बावजुद, गौँथली घरको दैनिक कामकाज सम्हाल्दै गोप्य रूपमा स्व-अध्ययन गर्छिन्। समय बित्दै जाँदा, थुले उनको दृढता महसुस गर्छन् र उनलाई दैनिक कामहरूमा सहयोग गर्न थाल्छन्, जसले गर्दा उनले कक्षा नौ उत्तीर्ण गर्न केही समय पाउँछिन्।

गोप्य रूपमा अध्ययन गरिरहेकी गौँथलीको बारेमा थाहा पाएपछि, सासूले (लुनिभा तुलाधर) किताबहरू च्यातेर टुक्रा-टुक्रा पार्छिन्, जसले गर्दा ठूलेले लुकीछिपी उनका लागि कक्षा १० का पाठ्यपुस्तकहरू ल्याइदिन्छन्। पछि गौँथली गर्भवती हुन्छिन् र आफ्नो पढाइ छोड्ने विचार गर्छिन्, तर उनका पूर्व विद्यालय शिक्षक (मदनकृष्ण श्रेष्ठ)ले उनलाई निरन्तरता दिन सम्झाउँछन्। बच्चा जन्माउने क्रममा भएका दुखद जटिलताहरूका कारण उनको नवजात शिशुको मृत्यु हुन्छ र उनको शारीरिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्छ। मृत शिशु जन्मिएकोमा मर्माहत भएकी गौँथलीलाई सासूले निर्दयतापूर्वक सराप्छिन् र उनलाई घरबाट निकालिदिन्छिन्। निराश भएर गौंथली माइतीघर फर्किन्छिन्, तर उनको परिवारले पनि कुनै सान्त्वना दिँदैन र उल्टै आफ्नो भाग्य स्वीकार गरेर पतिको घर फर्कन जोड दिन्छ। निराश भएर उनी गोप्य रूपमा जिल्ला सदरमुकामतिर भाग्छिन्।

थकित र कुपोषणले ग्रस्त गौंथली सहरमा ढल्छिन् र एक अस्पतालमा ब्युँझन्छिन्, जहाँ उनले आफ्नो खुट्टाको कार्यक्षमता स्थायी रूपमा गुमाएको थाहा पाउँछिन्। यता, विक्षिप्त बनेका ठूले उनलाई खोज्न गाउँ छोड्छन्। दुवैले सहरमा स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न सङ्घर्ष गर्छन्: गौँथलीले राति आफ्नो अध्ययन पुनः सुरु गर्दै एउटा खाजा घरमा सहयोगी काम पाउँछिन् भने ठूले मजदुरको रूपमा सडकमा भारी बोक्ने काम गर्छन्। अन्त्यमा, गौंथलीको भेट उनका पूर्व विद्यालय शिक्षकसँग हुन्छ, जसले स्थानीय सहरी विद्यालयमार्फत उनलाई आधिकारिक रूपमा एुएलसी परीक्षामा सहभागी हुने व्यवस्था मिलाइदिन्छिन्।

राष्ट्रिय नतिजा सार्वजनिक हुँदा, गौंथली देशमै सर्वोत्कृष्ट अङ्क ल्याएर प्रथम हुन्छिन्। उनको ऐतिहासिक उपलब्धिको सम्मान गर्न, उनको विद्यालयले सहरका सडकहरूमा एक भव्य विजय र्‍यालीको आयोजना गर्दछ। उत्सवको क्रममा, ठूलेले भीडमा गौंथलीलाई देख्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको पुनःमिलन हुन्छ। आफ्नो सफलताबाट सशक्त भएर, उनीहरू समान सर्तहरूमा नयाँ जीवन सुरु गर्न आफ्नो गाउँ फर्कन्छन्।

== पात्रहरू ==
* [[अरुण क्षेत्री]] ठूलेको भूमिकामा
* सिम्रन खड्का गौँथलीको भूमिकामा
* [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]] विद्यालय शिक्षकको भूमिकामा
* प्रकाश घिमिरे ठूलेको बुबाको भूमिकामा
* लुनिभा तुलाधर ठूलेको आमाको भूमिकामा
* [[रविन्द्र झा]]
* ईश्वरी बराल
* संजोक रसाइली
* सीतादेवी तिमिल्सिना

== ध्वनिट्र्याक ==
चलचित्रको गीत सङ्गीत [[शम्भुजित बास्कोटा]], थानेश्वर गौतम र प्रशान्त सिवाकोटीद्वारा सङ्गीतवद्ध गीतहरू रहेका छन् भने चलचित्रको पृष्ठभूमि सङ्गीत आशिष कार्कीले तयार गरेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=डटकम |first=ठुलोपर्दा |date=2026-04-28 |title=पुरानै विरासत बोकेर नयाँ स्वरूपमा आउँदै ‘गौथली’, प्रदर्शन मिति साउन १ लाई तय |url=https://www.thuloparda.com/news/nepali-cinema/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%88-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81/ |access-date=2026-07-31 |website=Film, Music and Entertainment News Portal From Nepal |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Track listing
| extra_column  = गायक/गायिका
| title1        = आँखा भरी आँसु
| length1       = ४:५९
| lyrics1       = भोला रिजाल
| extra1        = थानेश्वर गौतम, [[शान्तिश्री परियार]]
| title2        = सपना हरायो
| length2       = ४:२३
| lyrics2       = प्रशान्त सिवाकोटी
| extra2        = प्रशान्त सिवाकोटी, शान्तिश्री परियार
}}

== बक्स अफिस ==
सामान्य सुरुआतका बावजुद, यस चलचित्रले सकारात्मक प्रतिक्रिया प्राप्त गर्दै नेपालमा मात्र १० दिनमा रु. ७ करोड ४२ लाख ग्रस आम्दानी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=‘गौंथली’ को आक्रामक व्यापार, १० दिनमै कमायो ७ करोड ४२ लाख |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/aggressive-business-of-gauthali-earning-rs-74-2-crore-in-10-days-br-19-58.html?click_from=popular |access-date=2026-07-31 |language=ne}}&lt;/ref&gt; तेस्रो सप्ताहन्त पछि यस चलचित्रले रु. १३ करोड ६४ लाख कमाउँदै वर्षको सर्वाधिक कमाइ गर्ने चलचित्र बन्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Film Development Board {{!}} साप्ताहिक स्वदेशी चलचित्रको बक्स अफिस रिपोर्ट – मिति २०८३ श्रावण १७ गते आइतबार , ११ः५९ राति सम्मको आधिकारिक बक्स अफिस रिपोर्ट सिनेपाः@ बक्सअफिस कलेक्सन |url=https://film.gov.np/notices/357/ |access-date=2026-08-03 |website=film.gov.np}}&lt;/ref&gt; २४ दिन पछि, यसले रु. १९ करोड ७१ लाख आम्दानी गरेर [[नेपालमा सर्वाधिक कमाइ गरेका चलचित्रहरूको सूची|तेस्रो सर्वाधिक कमाइ गर्ने]] नेपाली चलचित्रको कीर्तिमान बनाएको थियो।&lt;ref name=&quot;d24&quot;&gt;{{Cite web |title=Film Development Board {{!}} साप्ताहिक स्वदेशी चलचित्रको बक्स अफिस रिपोर्ट – मिति २०८३ श्रावण २४ गते आइतबार , ११ः५९ राति सम्मको आधिकारिक बक्स अफिस रिपोर्ट सिनेपाः@ बक्सअफिस कलेक्सन |url=https://film.gov.np/notices/363/ |access-date=2026-08-10 |website=film.gov.np}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

* {{imdb title|42975603|गौँथली }}

[[श्रेणी:नेपाली नाटक चलचित्रहरू]]
[[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]]</text>
      <sha1>dcepxot138nsfxs6eemta432ag930x6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>