विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 4645 1369600 1291978 2026-08-14T09:19:07Z Bishaldev100 28807 /* चित्र दीर्घा */ 1369600 wikitext text/x-wiki {{बारेमा|पूर्व गाविस|गाउँपालिका|लोमान्थाङ गाउँपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = लोमान्थाङ |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Flag of Mustang.svg |imagesize = 250px |image_caption = मुस्ताङ अधिराज्यको झण्डा |image_flag = |image_seal = |image_map = Lomanthang.jpg |mapsize = |map_caption = [[मुस्ताङ जिल्ला]]मा अवस्थित लोमान्थाङ गाउँ को एक दृश्य |pushpin_map = Nepal <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = नेपालको नक्शामा लोमान्थाङ गाविस <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका विकास क्षेत्रहरू|विकास क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|पश्चिमाञ्चल]] |subdivision_type2 = [[नेपालका अञ्चलहरू|अञ्चल]] |subdivision_name2 = [[धौलागिरी अञ्चल]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[मुस्ताङ जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = २८३.०७<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = नेपालको राष्ट्रिय जनगणना वि.सं. २०६८ |population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (राष्ट्रिय तह)"/> |population_note = |population_total = ५६९ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title=जातीयता <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd= 29|latm = 10|lats = 59|latNS = N |longd= 83|longm = 57|longs = 24|longEW = E | coor_pinpoint = लोमान्थाङ |coordinates_display = inline,title |coordinates_type = region:NP_type:city_source:GNS-enwiki |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code =+९७७-६९ |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''लोमान्थाङ''' [[नेपाल]]को [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|पश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[धौलागिरी अञ्चल]] अन्तर्गतको [[मुस्ताङ जिल्ला]]मा अवस्थित साविकको एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]] हो।<ref name="नेपाल सरकार स्थानिय विकास मन्त्रालय">{{cite web|title=गाउँ विकास समिति|url=http://mofald.gov.np/page.php?id=38|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानिय विकास मन्त्रालय]]}}</ref> यो हाल [[लोमान्थाङ गाउँपालिका]]मा पर्दछ। [[उपल्लो मुस्ताङ|लोमान्थाङ क्षेत्र]]का अन्तिम रजौटा [[जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट]] थिए। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या ५६९ रहेको थियो जसमध्ये २७६ पुरुष र २९३ महिला रहेका थिए भने यहाँ १७२ घरधुरी रहेको थियो।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (राष्ट्रिय तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |date=2013-04-18 }}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/07/pulationandhousing-census-2011.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref> ==परिचय== लोमान्थाङ मुस्ताङ जिल्लाको उत्तरी भागमा रहेको एक विशेष संरक्षण क्षेत्र हो।<ref name="लोमान्थाङ दरबार विश्वसम्पदा सूचीमा राखिने">{{cite news|title=लोमान्थाङ दरबार विश्वसम्पदा सूचीमा राखिने|url=http://www.ekantipur.com/np/2068/3/23/full-story/332064.html|accessdate=असार २३|agency=कान्तिपुर पोस्ट|publisher=[http://www.ekantipur.com/np/2068/3/23/full-story/332064.html कान्तिपुर पोस्ट]|date=२०६८ असार २३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115065814/http://www.ekantipur.com/np/2068/3/23/full-story/332064.html |date=2015-01-15 }}</ref> यसलाई नेपाल अन्तरगत एक विशेष अधिराज्यको स्थान प्राप्त छ। यस क्षेत्रमा स्थानीय राजा छन जसलाई यहाँको प्रमुख मानिन्छ।<ref name="लोमान्थाङ दरबार बारेमा छोटो जानकारी">{{cite web|title=लोमान्थाङ दरबार बारेमा छोटो जानकारी|url=http://www.radiotaranga.com/news_detail.php?id=905}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505034254/http://www.radiotaranga.com/news_detail.php?id=905 |date=2015-05-05 }}</ref> {{-}} ==चित्र दीर्घा== <br><gallery class="center" caption="लोमान्थाङ"> चित्र:Mustang-Lo Manthang-03-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg|[[लोमान्थाङ दरबार]] चित्र:Mustang-Lo Manthang-47-Jampa Lhakhang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Choerten-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Choerten-14-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Lotus Holiday Inn-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-56-Miss Nepal-Evana Manandhar-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Gebetsmuehlen-08-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Tuer-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-Tuer-06-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo Manthang-82-Ruinen-2015-gje.jpg </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcmustang.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, मुस्ताङ] ==यो पनि हेर्नुहोस== {{मुस्ताङ जिल्लाका गाविसहरू}} {{Commonscat|Lomanthang|लोमान्थाङ}} [[श्रेणी:मुस्ताङ जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–चीन सीमानाका नाकाहरू]] o0tml9awcodslcavfqjtww78t0jb6pd 0 6406 1369598 1366502 2026-08-14T09:07:40Z Bishaldev100 28807 1369598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | image = | caption = बहादुर शाह | name = बहादुर शाह | title = नायव साहेब [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | predecessor = | successor = | father = [[पृथ्वीनारायण शाह]] | spouse = विद्या लक्ष्मी देवी | birth_date = वि सं १८१४ असार ६ | death_date = वि सं १८५४ असार १५<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2016/06/11/20160611181816.html इतिहास अभागी राजकुमार बहादुर शाह]</ref> | royal house = [[शाह वंश]] | house-type =वंश | reign = | birth_place =[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[गोरखा राज्य]] | death_place = आर्यघाट, [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | issue = रिपू मर्दन शाह<br>शत्रु मन्जन शाह | mother = नरेन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] }}'''बहादुर शाह''' (जन्म: १८१४ वि.सं. - मृत्यु: १८५४ ) वि.सं.[[पृथ्वीनारायण शाह]]का माहिला छोरा र राजनीतिज्ञ थिए। (राजा रणबहादुर शाहले उनलाई लेखेको पत्रमा माहिला काका भनी सम्बोधन गरेका छन्।) उनले आफ्ना पिताले सुरु गरेको [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानलाई तीव्र गतिले अघि बढाए। चौतारिया बहादुर शाहको नायाबीकालामा पश्चिम नेपालका राज्य [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]हरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> भाउजू [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]] र भतिजा [[रणबहादुर शाह]]को अनेकौ षड्यन्त्र र दाउपेचको शिकार बन्नुपरे तापनि [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को मृत्यु (वि.सं. १८४२) पश्चात् निर्वासनबाट फर्केर नेपाल एकीकरण अभियानमा योगदान दिए।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/859421-1655685337.html?click_from=category|title=बहादुर शाहको त्यो बहादुरी|last=प्रसाई|first=दीर्घराज|date=६ असार २०७९|website=नागरिक|accessdate=१६ आषाढ २०७९}}</ref> तर उनले आफ्ना पिताले स्थापित गरेका केहि नियमहरूलाई उल्लङ्घन गरे। कुनै पनि भारदारलाई नमार्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको [[दिव्योपदेश]]को विपरित उनले [[सर्वजीत राना मगर]]लाई मारी भारदारको हत्याको प्रचलन सुरु गरे। भारदारको हत्या गर्ने प्रचलन [[भीमसेन थापा]]को शासनमा चरममा पुगेको थियो।{{sfn|Acharya|1975|p=215}} ३८ वर्षको उमेरमा नेपालका एक सशक्त निर्माता बहादुर शाहको दुर्भाग्यपूर्ण अवसान भयो र नेपालको एकीकरणको महत्वपूर्ण अभियान एकाएक बीचैमा रोकियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३० |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> उनको हत्याकाण्ड पछि नेपालको राज्यव्यवस्थामा ठूलो आतंक फैलियो। नेपालको राजदरबार भित्र षड्यन्त्र तथा हत्याकाण्डका शृङ्खला चल्न थाले र नेपाली नागरिक अनेकौं किसिमको विपत्तिको सामना गर्न विवश रहे। राजा [[रणबहादुर शाह]] र [[चौतारिया|चौतारा]] [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]हरूको डरले गर्दा कुनै पनि भारदार पनि यस हत्याकाण्डको सम्बन्धमा चुँसम्म पनि गर्न समर्थ थिएनन् भने सर्वसाधारण नागरिकको त झन् कुरै भएन। आफ्ना विशिष्ट योगदानहरूले गर्दा सुयोग्य पिताका योग्य पुत्रका रुपमा मात्र होइन, नेपाल अधिराज्यका निर्माताका वास्तविक उत्तराधिकारीका रुपमा पनि यिनी लामो समय सम्म नेपालीहरूबीच गर्वका साथ सदा सम्झीईदै रहनेछन्।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३१ |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=https://thuprai.com/book/aba-yasto-kahilyai-nahos/}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== उनको जन्म १८१४ असारमा भएको हो। उनलाई पहिले फत्तेबहादुर शाह भनिन्थ्यो तर पछि बहादुर शाह मात्र भन्न थालियो। उनको शिक्षा-दीक्षा गोरखा र [[नुवाकोट दरबार]]मा भयो। उनी सामान्य लेखपढ गर्न जान्दथे। सैद्धान्तिक शिक्षा उनले प्रशस्त पाएका थिए। आफ्ना बाबू पृथ्वीनारायण शाहसंगै नुवाकोट दरबारमा कूटनीतिक वातावरणमा बस्ने मौका पाएका हुँदा नेपालका भारदारसँग उनको सम्पर्क नजिकबाट भयो। उनी योग्य र इमानदार भारदारहरूको चयन गर्दथे।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १९२</ref> ==पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पश्चात् == वि.सं. १८३१ माघ १ मा बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु भएपछि युवराज [[प्रतापसिंह शाह]]ले नेपाल अधिराज्यको राजमुकुट धारण गरे। === नजरबन्द === प्रतापसिंह शाहले "बहादुर शाहले आफ्ना विरुद्ध विद्रोह गर्ने पो हुन् कि?" भन्ने अनावश्यक शङ्का लिई यिनले आफ्ना आफ्ना प्रमुख सल्लाहकार राजगुरु [[व्रजनाथ पौड्याल|व्रजनाथ पौड्याल पण्डित]] तथा सरदार [[स्वरुपसिंह कार्की]]हरूको परामर्श अनुसार काका काजी दलजीत शाहका साथ पिताको आशौच वारि बसीरहेका राजकुमार बहादुर शाहलाई आशौच भित्रै नुवाकोटमा सहसा कैद गरियो। राजकुमार काहीँ दलजीत शाह पछि भागेर वेपत्ता भएकाले उनको सर्वस्वहरण गरियो। राजकुमार बहादुर शाहले नजरबन्द अवस्थामा नै आफ्ना पिताको काजकिरिया विधिपूर्वक सम्पन्न गरे।<ref>चवन्न सालको घटना: ''[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]; बाबुराम आचार्य;''</ref> === निर्वासन === दुई दाजुभाइमा मेल नहुँदा चेपेपार धपाइएपछी बहादुर शाह कहिले पाल्पा, कहिले तनहु तिर गइ रहन लागे। त्यहाँ रहंदा ती राज्यसंग सम्पर्क राखी आफ्नो राज्यको हित गर्ने कुरा तिर उनले दृष्टि दिएका थिए। यस विषयमा बहादुर शाह आफ्ना दाजुलाई बराबर पत्र लेखि पठाउँथे। दाजुको हृदय परिवर्तन गराई पाए फर्कने सुरमा उनी थिए। प्रतापसिंह उनलाई यहाँ पस्न चाहि नदिने , उनलाई चाहिने चिजबिज चाहि बराबर पठाइदिने गर्ने भन्ने कुरा उनले लेखेका पत्रले स्पस्ट रुपमा देखाएको छ। <ref name=":1">{{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=३३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> बि.सं १८३३ को शुरुमा बहादुर शाहले तनहुँ बाट प्रतापसिंह शाहलाई "हजुरको हामीले सोझै गरेका थियौ। हजुरले हामीलाई निकाल्नु भयो, हामीले तनहुँको नून खाएका छौ, उनीहरूले जे गराउलान्, सो गरौला, तर हजुरले भलो गर्नु भयो भने हामीले अन्यथा गर्नु हुदैन। आफ्नै मुलुकमा आएर बस्नु छ" भनी पत्र लेखे। त्यसको जवाफामा बि.सं १८३३ श्रावण १५ गते प्रतापसिंह ले "तिमीहरूले गरे अनुसार ओखती गरिएको हो, तिमीहरूले राम्रो चाल चलन गर्यौ भने यो घर तिमीहरूकै हो, यो कुरा मैले अस्तिको चिठीमा पनि लेखेको थिए। तिमीले तनहुँ संग मिलेर लमजुङका राजासंग भेट गरेछु, यसको फल कस्तो हुन्छ पछी थाहा होला, तनहुँ, लम्जुङ कास्की पर्वत प्युठानासंग सन्धि गर्न [[वंशराज पाँडे]]हरूलाई पठाएको छ, उनीहरू गोर्खा आइपुगे " भनी चारपाटे बिछ्यौना तथा मेवा आदि चीजबिज पठाइदिएको कुरा परेको छ।<ref name=":1" /> ===बेतिया निर्वासन र फिर्ता=== पछि राजकुमार बहादुर शाह भारतको बेतियामा गैई त्यहीँ नै निर्वासित जीवन बिताउन थाले। वि.सं १८३४ मार्गमा प्रतापसिंह को २६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो। त्यसबेला प्रतापसिंह का छोरा रणबहादुर शाह अढाई वर्षका थिए। वि.सं १८३४ मार्ग ९ गते रणबहादुर शाहको भाकाबाट [[दलमर्दन शाह]] र बहादुर शाहलाई "बुबाज्यूलाई पहिले रक्तातिसारको रोग थियो, पछि वात पनि भयो, रोगले च्याप्दै ल्यायो र मंसीर ६ गते सोमबार बिहान उहाँको स्वर्गवास भयो, ८ जना केटीहरू सती गए, क्रियाकर्म गर्न लाग्यौ, नरु शाह, शिव शाह [[भोटु पाँडे]]हरू क्रिया बसेका छन्, तपाईहरूले पनि जूठो बार्नु होला , चोखिएपछी तपाईहरूलाई लिन यहाँबाट मानिस आउँछन् , त्यहाँसम्म त्यही राज गर्नुहवस् " भनी पत्र लेखियो।<ref> {{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=४३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> ==राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबीकाल == प्रतापसिंह शाहको १९३४ मङ्सिरमा मृत्यु भएपछि राजेन्द्रलक्ष्मी नाबालक राजा [[रणबहादुर शाह]]की नयबका रूपमा रहन लागिन्। सर्वप्रथम उनले आफ्नो हात बलियो पार्न चौतारिया दलमर्दन शाह र [[बहादुर शाह]]लाई काठमाडौँ आउन बेतियातिर पत्र लेखेर पठाइन्। प्रतापसिंह शाहको मृत्यु पछि [[व्रजनाथ पौड्याल|वज्रनाथ पण्डित]] राजेन्द्र लक्ष्मीलाई सति पठाएर आफू बालक राजाको नाममा शासन चलाउन चाहन्थे। राजेन्द्र लक्ष्मीले वज्रनाथ पण्डितलाई चारपाटा मुडेर [[चार भञ्ज्याङ|चारभञ्ज्याङ]] कटाइदिइन्। भारदार [[पर्शुराम थापा|परशुराम थापा]]लाई नेलगल्फन्दी हालियो। मैजुकन्यालाई सती पठाइदिइन्।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१९०|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> चौतारियाका छोराहरू बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र बहादुर शाहसँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। ===दोस्रो पटक नजरबन्द === बहादुर शाह र [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को संयुक्त नायबी काल केहि समय राम्ररी चल्यो। क्रमशः बहादुर शाहको योजना नेपालको छिटो एकीकरण गर्नुपर्छ भन्ने थियो भने राजेन्द्र लक्ष्मीको योजना आफ्नो छोरा ठूला हुनेछन् र पछि उनले नै एकीकरण अभियान सञ्चालन गरि अघि बढाउने छन् भन्ने योजना थियो। भारदारहरूले ती कुराहरू सुनेपछि "नेपालको विस्तार र एकीकरण गर्नुपर्छ" भन्ने मत व्यक्त गरे। दरबारका भारदारहरूले बहादुर शाहको पक्ष लिएको थाहा पाएर राजेन्द्र लक्ष्नीले सर्वजित राना मगरलाई प्रभावमा लिएर बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। राजगुरु [[गजराज मिश्र|गजराज मिश्रको]] अनुरोधमा उनलाई मुक्त गरियो। बि.सं. १८३५ भदौ १९ मा बहादुर शाहले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्द गरे। रानीका समर्थक [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजीत राना]] काटिए। भदौ २१ मा बहादुर शाहले लालमोहर लिई आफू शासक भएको कुरा घोषणा गर्न लगाए।<ref>पूर्णिमा १० अंकको ४७ पृष्ठ</ref> बि.सं. १८३६ एकीकरणको क्रममा बहादुर शाह [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] आक्रमण गर्न गोरखा पुगे। त्यसै बेला असार १० मा राजेन्द्रलक्ष्मी मुक्त भइन्। ===निर्वासन === बहादुर शाह बि.सं. १८३६ असारमा बेतियातिर निर्वासित भए। === मुखत्यार (१८४२-१८४३) === १८४२ मा रणबहादुर शाहको व्रतबन्ध हुने तय भयो। व्रतबन्धमा बटुकको बुबा, बुबा नभए काकाबुबाले ब्राह्मणलाई सिदा दान दिनुपर्ने भएकाले, राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई बोलाइन्। तर यिनको कुटिल स्वभावदेखि दच्केर बहादुर शाहले सोचविचारमा धेरै समय लगाउँदा अनेक शपथ खाई बहादुर शाह र दलजित शाहलाई बोलाइन्। बहादुर शाह आइन्पुग्दै वंशराज पाँडे काटिए। बहादुर शाह आइपुग्दा एक सुयोग्य भारदार अनाहकमा मारिएको देखेर दिक्क भए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीसँग विरोध गर्ने शक्ति र समय नभएको हुनाले चूपचापसँग उनका आज्ञाकारी मुखत्यार भए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> तनहुँमा रहेका नरु शाह, [[अभिमानसिंह बस्न्यात]] र देवदत्त थापा तीन काजीमा मुख्य सेनापति बन्नाका आपसमा विवाद चलिरहेको थियो। [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले स्वरुपसिंह कार्कीलाई मुख्य सेनापति बनाउन चाहेकी थिइन्। तर त्यहाँ [[स्वरुपसिंह कार्की]] थपिँदा द्वेषको मात्रा बढ्ने हुनाले बहादुए शाहले चौतारिया दलजित शाहलाई नै मुख्य सेनापति बनाई पठाए। चौतारा नै पुगेपछि काजीहरूको झगडा मेटिन गइ एकचित्त भएर १८४२ जेठको अन्त्यमा कास्कीमा आक्रमण गरे। तीन दिनको लडाइँ गरि कास्कीमा आफ्नो अधिकार जमाए। त्यहाँका राजा सिद्धिनारायण शाहले आफ्ना सैनिक, हतियार धनदौलत समेत नुवाकोट लगी त्यहाँको राजा अरिदमन शाहसँग मिलेका थिए। कास्की दखल भएको तेस्रो दिन गोरखाली सैन्यले त्यहाँ पनि आक्रमण गरेर कास्की र नुवाकोटका संयुक्त सैन्यलाई हराई नुवाकोट रियासतमा समेत अधिकार जमाए। [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] देखि पूर्वपट्टिका भीरकोट आदि साना साना राजाहरूलाई बहादुर शाहले अभयको वचन दिएर नेपाल राज्यका आश्रयमा आओ भन्ने सन्देश पठाएका थिए। नुवाकोट, ढोर, गरहुँ र पैयुँका राजहरूले [[पर्वत राज्य|पर्वत]]को पक्ष लिए। बहादुर शाहले यी राज्यहरूलाई मिलाई नेपालको सिमाना कालीगण्डकीसम्म पुर्‍याए। कालीगण्डकीसम्म अधिकार भएपछि गण्डकी पारीका चौबीसी रियासतहरूमा अधिकार गर्ने उद्योग बहाफुर शाहले थालिहाले। पृथ्वीनारायण शाहले यी रियासतहरूलाई पश्चिम र उत्तरतिरबाट घेर्नका लागि सल्यान, जाजरकोट र जुम्लाका राजाहरूसँग मित्रसम्बन्ध कायम गरेका थिए। बहाफुर शाहले यस सम्बन्धलाई फेरी मजबुत गराएर पाल्पाली राजा महादत्त सेनसँग पनि एकानमित्र एकानशत्रु मान्ने शर्त गरेर मित्रसम्बन्ध गरे। यो सम्बन्ध बलियो बनाउन १८४२ माघमा पाल्पा गई महदत्त सेनकी छोरीसँग विवाह गरेर आए। राजकुमार बहादुर शाहले पश्चिम नेपालको शक्तिशाली [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा राज्य]]का राजा महादत्त सेनाकी छोरी ( [[पृथ्वीपाल सेन]]की बहिनी) सँग बिहे गरी त्यस राज्यसित वैवाहिक संबन्ध बनाए। <ref name=":13">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=https://ia800600.us.archive.org/13/items/Shree5RanaBahadurShahByChittaranjanNepali_201712/Shree%205%20Rana%20Bahadur%20Shah%20by%20Chittaranjan%20Nepali.pdf|publisher=|isbn=|pages=७|date=बि.सं २०२०}}</ref><ref name=":14">{{cite book|author=Hamilton| author-link = फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|title=Nepal|url=|publisher=|isbn=|pages=27|date=}}</ref> उनको बिहे सम्बत १८४२ सालको माघ महिनामा भहेको थियो<ref>एक तिथ्यावालीको आधारमा</ref><ref name=":13" /> पर्वत गल्मी आदिका राजहरू पनि यसै तरहसँग आफ्ना अश्रयमा ल्याउने प्रयत्न गर्दा पर्वतका राजाका एक भाइ रमेश मल्ल र गुल्मीका सर्दार शशिधर खत्री आधि केही भारदार र सेनापतिहरू फुटेर नेपालमा आए। तर गुल्मी, अर्घा, खाँची, मुसिकोट, धुरकोट, इस्मा, गलकोट, प्युठाना र दाङका राजाहतू पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्लसँग मिकी गोरखाली सैन्यसँग मुकाबिला गर्न तयार भए। यस समयमा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई रोगले ग्रस्त गरेको हुनाले हावापानी बदल्न भनी गोरखामा रणबहादुर शाहलाई समेत लिएर बसेकी थिइन्। पाल्पाबाट गोरखा आएर बहादुर शाहले भारदारहरूको [[पँजनी]] गरे। पर्वत राज्य जितेपछि अरु राज्य सजिलैसँग जितिने हुनाले पर्वतलाई दुईतिरबाट आक्रमण गर्ने निश्चय गरी जीव शाह र दामोदर पाँडेलाई नियुक्त गरे। जीव शाहका सहायकमा शिवनारायण खत्री र दामोदर पाँडेका सहायकमा जगजित् पाँडे काजी भए। रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंह थापा आदि सर्दार र कम्पनीहरू यिनै दुई फाँँटमा बाँडिए। रसद र गोलिगट्ठा चलाउने काममा दलजित शाह तनहुँमा बसे। यस युद्धको समयमा बहादुर शाहको गोरखामा नै रहने विचार थियो। तर राजेन्द्रलक्ष्मीले नमान्दा रणबहादुर शाहसमेतलाई लिएर काठमाडौं आए। १८४२ माघमा जीव शाहले रिडीघाटमा कालीगण्डकी तरी गोरखाली सेना गुल्मीमा लागे। सात दिनमा बिना लडाइँले नै यस राज्यमा अधिकार जमाए र चन्द्रकोटमा छावनी बनाए। उनले गुल्मीबाट र दामोदर पाँडेले एकै समयमा पर्वतको राजधानी बेनी शहरमा आक्रमण गर्ने निधो थियो। यसकारन गुल्मी दखल भएको खबर पाउने बित्तिकै गोरखाबाट दामोदर पाँडे पनि रमाना भए। गोरखामा रहेर बहादुर शाहले [[पँजनी|पंजनी]] गर्दा आफ्ना अनुकूलका भारदारहरू भर्ना गरेका हुनाले राजेन्द्रलक्ष्मी भित्रभित्र जलेकी थिइन्। आफ्ना कुटिल स्वभाव अनुसार मनको भाव दबाएर काठमाडौं पुगेर दामोदर पाँडे गोरखाबाट नहिँडेसम्म चूपचाप रहिन्। दामोदर पाँडे रमाना भएको खबर आउनेबित्तिकै १८४२ असारको मध्य तिर रणबहादुर शाहका अङ्गरक्षक सैनिक दलका अफिसर बन्धु रानालाई गुप्त रीतिले अह्राई राजभवन भित्रै बहादुर शाहलाई पक्रेर मुगलानमा गई रहनु भन्ने आज्ञा दिईन्। बर्सातमा तराईको औलो लाग्ने हुनाले दलमर्दन शाहका सिफारिसमा बर्सातभर ललितपुरको फर्पिङ (त्यस समय फर्पिङ ललितपुर मातहत थियो?) शहरमा नजरबन्द रही हिउँद लागेपछि नेपाल छोडे हुन्छ भनी मञ्जुरी दिइन्। काठमाडौंमा भएका बहादुर शाहका गिरफ्तारीले युद्धक्षेत्रमा गएका सेनापतिहरूमा बडो बेचैनी फैलियो। दामोदर पाँडे पोखरामा पुगेर टक्क अडिए। दलजित शाह स्याङ्जा पुगिरहेका थिए। उनले जीव शाह र उनका साथमा रहेका सैन्यलाई आश्वासन दिएर गुल्मीमा थामिराखे। बहादुर शाह नजरबन्द भएको तेह्रौं दिन १८४३ श्रावण २ मा काठमाडौंमा राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्यु भयो। ==नायबी== सन् १७८५ (वि.सं. १८४३ श्रावण २) मा क्षयरोगबाट महारानी राजेन्द्र राज्य लक्ष्मीको काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारमा मृत्यु भयो।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=40}}</ref> उनको मृत्युपछि शासनको बागडोर दलमर्दन शाहले लिए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीको काजकृया गर्नमा बहादुर शाहको मात्र अधिकार छ भनी गजराज मिश्रले आग्रह गर्दा दलमर्दन शाहले बहादुर शाहलाई बोलाए। १२ वर्षका रणबहादुर शाहले काकालाई देखेर छाँद हाल्दा [[दलमर्दन शाह]]ले शासनको बागडोर उनका हातमा सौपिदिए। राजकुमार बहादुर शाहले रणबहादुरको नायवी ग्रहण गर्दै नेपालको एकिकरण अगाडि बढाए। पश्चिम पर्वत देखि गुल्मी, अर्घा, खांची, रूकुम प्युठान, सल्यान, जाजरकोट, दैलेख, दुल्लु, जुम्ला, डोटी, अछाम, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], हुदै कुमाउ गढवाल हुदै [[सतलज नदी]] पारी गोरखाली पुगेका थिए। [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानमा बहादुर शाहको नेतृत्वकाललाई स्वर्णकाल मानिन्छ। ===चौबीसी अभियान=== बहादुर शाहले मुख्तियारी लिएको खबर पाउनेबित्तिकै जीव शाहले एकातिर शिवनारायण खत्री र अर्कातिर अमरसिंह थापालाइ पठाई ती [[इस्मा राज्य|इस्मा]] र अर्घा रियासतका सैन्यदललाई छिन्नभिन्न पारिदिए। पर्वतमा आक्रमण गर्नका लागि दामोदर पाँडे पनि कालीगण्डकी तीरमा पुगे। इस्मापट्टिबाट जीव शाहले पर्वतभित्र सैन्य हुलेका दिन दामोदर पाँडेले डुङ्गाबाट आफ्नो सैन्य कालीगण्डकी पार गरे। पर्वतको लागि एक हजार जति सैनिक मात्र तयार रहेका थिए। तालिमे र बेतालिमे गोरखाली सैनिक ४ हजार जति पुगिसकेका थिए। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। चौबीसी राज्यहरूको मुटु पर्वत थियो। यो फुटेपछि यसको आडमा रहेका गुल्मी आदि रियासत सोत्तर भई त्यहाँका राजाहरू भागे। प्युठानाका राजा मोतीचन्दले मुकाबिला गर्न सैनिक तयार राखेका थिए। यसै महिनामा जीव शाह र दामोदर पाँडे समेत त्यसतिर बढे। वादीकोटमा नाम मात्रको मुकाबिला गरी प्युठानी सैनिक भाग्दा मोतीचन्द पनि स्युराज गएर पहाड प्रदेश छोडिदिए। [[पाल्पा राज्य]]सँग गरिएको सन्धिअनुसार विजय गरिएका राज्यहरु आपसमा बाँडेर लिने कुरा उल्लेख थियो। बहादुर शाहले [[पाल्पा राज्य]]को सहायता लिई काजी जीव शाह, [[दामोदर पाँडे|काजी दामोदर पाँडे]], काजी जगजीत पाँडे, पारथ भण्डारी, [[अमरसिंह थापा|सरदार अमरसिंह थापा]], सुब्बा जोगनारायण मल्ल, प्रबल राना आदिको नेतृत्वमा फौज पठाए। वि सं १८४३ जेठमा अघि बढेको नेपाली फौजले जेठ ११ गते गुल्मी, भाद्र २६ गते अर्घा, २८ गते खाँची र आश्विन १४ गते पर्वत विजय गर्‍यो। यसपछी क्रमशः धुरकोट, [[गलकोट राज्य|गलकोट]], मुसिकोट, [[इस्मा राज्य|इस्मा]], दाङ, प्युठान र रोल्पा विजय गरी मङ्सिरसम्ममा [[भेरी नदी|भेरी नदि]]सम्मका क्षेत्रहरु एकीकृत गरिए। पाल्पासँग गरिएको सन्धिअनुसार आधा क्षेत्र दिनुपर्ने भए पनि केवल अर्घा, खाँची र गुल्मी तीनओटा राज्य दिई बाँकी सम्पूर्ण क्षेत्र नेपालमा मिलाइयो। ===बाइसी अभियान=== [[भेरी नदी|भेरी नदि]]भन्दा पश्चिमको [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो। बहादुर शाहले पश्चिमी क्षेत्रमा एकीकरण अभियान बढाइरहेको समयमा वि सं १८४५ मा [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|नेपाल र तिब्बत बीच युद्ध]] भएकाले [[दामोदर पाँडे]] लगायत्का कतिपय सैनिक अधिकारीहरू तिब्बतसँगको युद्धमा संलग्न भए। वि सं १८४६ मा [[शिवनारायण खत्री]]को नेतृत्वको फौजले [[मुक्तिनाथ]]को बाटो हिमाली क्षेत्र हुँदै [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]] माथी आक्रमण गरी सरदार कालू पाँडे ([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) र [[भक्ति थापा|भक्ती थापा]]को सहायताबाट जुम्ला विजय गरियो। दुल्लू र दैलेखमा नेपालको अधिकार हुनुपूर्व सुरखेत तिर नेपाली सेना बढ्यो। सुरखेतमा दैलेख र धुलीकोटको संयुक्त सेनाले नेपाली सेनाको मुकाविला गयो। कालु पाण्डेको नेतृत्वमा गएको त्यो सेनाले वाइसीको संयुक्त सेनालाई सुरखेतमा पराजीत गयो। [[धुलीकोट राज्य]] अन्तर्गत सुरखेत परेकोले धुलीकोट नेपालसँग त्यही पराजीत भएका कारणबाट नेपालमा मिल्न गयो। वि.सं. १८४६ असोजमा धुलीकोट राज्य नेपालमा विलय भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Subedi |first=Rajaram |title=धुलीकोट राज्यको ऐतिहासिक सर्वेक्षण |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_155_04.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=26}}</ref> <ref>धुलीकोटे राजगुरु सन्तति सांसद श्री शिवराज जोशीगुटुबाट प्राप्त जानकारी ।</ref> सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले दैलेखमाथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। राजा उत्तिम शाहीले नेपाली सेनालाई सहयोग गर्ने वचनबद्धता देखाई आश्रित सन्धि गरे। वि. सं. १८४६ कार्तिक २१ गते दुल्लू नेपालको अधिनमा आयो। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे। त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य|डोटि राज्य]]माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी|महाकाली नदि]]सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ। <ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> ===रजौटा उत्साव=== १९४३ फागुनमा बहादुर शाहले मित्र राजाहरूलाई बोलाएर बडो उत्सव मनाए। पाल्पाली राजा महादत्त सेनलाई रणबहादुर शाहका हातबाट गहना र हात्ती घोडा आदि पुरस्कार दिई गुल्मी, अर्घा र खाँचीका रियासत सुम्पिदिए। सल्यानी राजा कृष्ण शाहका प्रतिनिधि भएर युवराज रणभीम शाह आएका थिए। यिनलाई रुकुम,मुसिकोट (पल्लो), मालनेटा र फलावांगका साना रियासत र दाङको ठूलो रियासत सुम्पिए। जाजरकोटका राजा गजेन्द्र शाह, भीरकोटका राजा चक्रपति खान, सतहुँ राजा भूपनारायण शाह र रिसिङका राजा वेणीप्रसाद सेनलाई भेरीपारका जाहारी साना रियासत बाँडिदिए। गजेन्द्र शाहले ४ रियासत र अरुले एक एक रियासत पाए। जुम्लाका राजा चक्रसुदर्शन शाहका प्रतिनिधि भएर आएका ज्याम विष्टज्यू आएका थिए। जुम्ला र पर्वतका बीचकोब्टिनीनामक हिमालको बस्ती यिनलाई दिए। ===नेपाल चीन युद्ध === {{main|नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध}} २ जुन १७८९ मा भएको केरुङ सन्धी तिब्बत ले उल्लङ्घन गर्न सुरु गरेपछी युद्धको पुनरावृति हुन गयो। तिब्बतले पूर्वतर्फका नाकाहरू खोल्न नपाउने शर्त भएकोमा सो कुरा नमानी पूर्वतर्फका नाकाहरू खोलिदिदा युद्धको आगो बल्न गयो। ई. १७९१ अगस्ट ६ को दिना तिब्बतको शिगात्से तर्फ युद्धको लागी फौज अठाइयो। नेपालीहरूले सन्धिको उल्लङ्घन भएकोमा ५० [[धार्नी]] सुनको माग गरे। तिब्बतले दिन इन्कार गर्दा नेपालीहरूको दिगर्चाको प्रसिद्ध टासील्हुम्पो गुम्बामा सुनचाँदी जवाह रातहरू उठाउन सफल भए। नेपाली फौजको अगाडी केही नलाग्ने देखेर तिब्बतले मद्दतका लागी चीनका बादशाहसँग अनुरोध गर्‍यो। नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले चिनियाँ सेनापति फुकाङ्गसंग वार्ता गरे। वार्तामा चिनियाँ सेनापतिले नेपालले लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, बन्दी बनाइएका भोटका काजीहरूलाई रिहा गर्ने, स्यामार्पा लामालाई तिब्बत सरकारलाई बुझाउनु पर्ने ३ वटा शर्तहरू राखे। नेपालले २ वटा शर्तहरू स्वीकारे तापनि स्यामार्पा लामालाई सुम्पन्न चाँहदैनथे। ई. १७९२ मा स्यामार्पा लामाको मृत्यु भयो र वार्ताको ढोका खुल्यो। पुनः सेनापतिले ३ वटा शर्तहरू राखे। श्यामार्पा लामाको हाडखोर चिनियाँ सेनापति छेउ बुझाउने, दिगर्चामा लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, ई. १७८८ को सन्धिको सक्कल प्रति चिनियाँ सेनापतिलाई बुझाउने। परन्तु बहादुर शाहले यस बारेमा जवाफ पठाएनन्। यसरी वार्ताले सकारात्मक रूप लिन नसक्दा पुनः युद्ध चर्कने स्थिति देखेर बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> चिनियाँ सेनापति फूकाङ्गले नेपाली फौजमाथि आक्रमण गर्ने आदेश दिए। यो आक्रमण नेपालको लागि घातक सिद्ध भयो। चिनियाँ फौज बेत्रावतीसम्म आइपुगेकाले काठमाडौंलाई खतरा भई ढुकुटी नै मकवानपुर सारिएका प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। नेपालमा त्रासको माहोल सिर्जना भएको र भोटे/ चीनियाँ सेना पनि आफ्नो मुकामबाट निकै टाढाको दुरी आइपुगेको हुँदा सन्धिको कुरा उठ्यो। यस युद्धमा नेपालको पराजय भएको हुँदा सन्धिमा नेपाललाई निकै तल पारियो। <ref name="nepalaaja.com" /> त्यसपछि नेपालले चिनियाँ शर्तहरू बाध्य भएर मान्नु पन्यो र ई. १७९२ मा नेपाल + तिब्बत + चीनका बीचमा बेत्रावतीमा सन्धि भई युद्धको अन्त्य भयो। <ref name=":32">{{Cite book|title=नेपाल भोट विवाद|last=|first=Triratna Manandhar|publisher=नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय|year=2041 BS|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=2}}</ref> यस सन्धिले नेपालले आदिकालदेखि प्राप्त गरेको हिमाली क्षेत्रको व्यापारमा एकाधिकार समाप्त गयो।तिब्वती बजारमा वर्षौंदेखि चालु रहँदै आएको नेपाली मुद्रा बाहेक नयाँ मुद्रालाई प्रतिबन्ध लगायो। तिब्बतमा नेपालको जुन स्थिति थियो। त्यो समाप्त भई चीनले प्राप्त गयो। कुती र केरूङ्गका क्षेत्रमा चिनियाँ अधिकारीले रेखाङ्कन गरेको सिमानालाई मान्न नेपाल बाध्य भयो। प्रत्येक पाँच वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउनु पर्ने भयो। यो सम्झौता नेपालका लागि हानिकारक तथा घातक सिद्ध भए तापनि नेपालले यस सम्झौतालाई उल्लंघन गर्ने कोशिस गरेन। बरू प्रत्येक ५-५ वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउने भयो।<ref name=":33">{{Cite book|title=ऐतिहासिकपत्र संग्रह, पहिलो भाग|last=ज्ञानमणि नेपाल|first=धनबज्र बज्राचार्य,|publisher=नेपाल सांस्कृतिक परिषद|year=वि.स. २०१४|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=पृ. ७३ ७४}}</ref> बेत्रावतीको सन्धिमा नेपाललाई चीनको अधिनता स्वीकार्नु पर्ने वा कुनै प्रकारको हानि हुने शर्त नरहेकाले नेपालले केही कुरा गुमाउनु परेन यसप्रकार शताब्दीयौं देखि रहेको नेपाल + तिब्बत सम्बन्धमा गतिरोध आउनुको बदला यस सन्धि पश्चात्चीनको संलग्नता पनि बढ्न गई नेपालको कूटनैतिक इतिहासमा नयाँ अध्यायको शुरूआत भएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}</ref> नेपाल चीनसँग [[बेत्रावती सन्धि]] गर्न बाध्य भयो। यो सन्धिले नेपाललाई चीनको संरक्षित राज्य सरह बनाएको थियो। १८७१-७२ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]]मा अंग्रेजको बल पुगेको भए नेपाल सरकारलाई सहायक सन्धिका जालामा फसाएर अवध र निजाम राज्यका अवस्थामा ल्याउँथे। बेत्रावती सन्धिमा बहादुर शाहले चीनसँग सम्बन्ध जोडेर यस कुराको बचाउ गरेका थिए। == नीति == === सामाजिक थिति === === अर्थतन्त्र === उनले प्रथमतः पहिले जितिएको सांगापूर्व [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]] पश्चिमको पहाडी प्रदेशमां नापी गराउने र मालपोत ठेग्ने काम गरे। यो उनको देशको आम्दानी बढाउने प्रथम प्रयास थियो। २० मुरी माटाको प्रवल जग्गामा रू. ४,दोयममा रू.३ सिममा रू.२ रकम लाइएको छ। लालमोहर स्याहामोहरमा नदेखिएका त्यसै मयावी खाइरहेका जग्गाहरू जफत गरेर लिने र सरकारी गराउने यसमा मुख्य कुरा किटिएका थिए।<ref name=":2">{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=September 1984 |title=राजकुमार नायब बहादुर शाह र उनले बाँधेका स्थिति |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_83_04.pdf |journal=[[प्राचीन नेपाल]] |volume=८३ |pages=६-१७ }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== सैन्य ==== चीन युद्धताका उनले नेपाली सैनिकलाई तीव्ररूपमा बढाउन थालेका थिए। विदेशबाट विशेषज्ञ झिकाई आफ्ना सैनिकलाई तालीम दिने, हातहतियार गोली गट्ठाहरूको कारखाना खोल्ने काम पनि गरेका थिए। मेगजिन बारुदखाना आदिमा काम गर्नेहरूको तलव भत्ताको पनि व्यवस्था बाँधेका थिए। विशेष कुरा त्यस्ता कामदार कुल्लीहरूको कामको समय तोकिदिएका र विदाका दिनपनि निश्चित गरिदिएका थिए। विदाका दिन पर्वते (खस क्षेत्री )हरूका र [[नेवार जाति|नेवार]]हरूका छुट्टाछुट्टै गरिदिएका थिए। नेवारहरूका स्थानीय चाडपर्व र जात्रामालामा गरी विदाका दिन वढीपरेका थिए। यसरी उनी देशको आर्थिक स्थिति बढाउने सैनिक शक्तिलाई तीव्र पार्दै लैजाने, शस्त्रास्त्रका नयाँ नयाँ कारखाना खोल्ने, नयाँ नयाँ सैनिक भर्ना गर्ने, देशको न्याय व्यवस्थामा सुधार ल्याउने आदि काममा दत्तचित्त हुँदै थिए। <ref name=":2" /> === विदेश सम्बन्ध === ==== चीन ==== ==== ब्रिटिस ==== [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] मा नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}</ref> पृथ्वीनारायण शाहद्वारा निष्कासित केपुचिन पादरीहरूसँग बहादुर शाहले मित्रता कायम गरे तथा भारतस्थित कम्पनी सरकारसित व्यापारिक सम्झौता गरेर बृटिश फौजी मण्डलालाई बोलाएर बृटिश शक्तिसित विशेष सम्पर्क कायम राखे। तर बहादुर शाहको यस अंग्रेज समर्थक नीतिलाई नेपालका भारदारहरूले स्वागत गरेनन्।<ref>{{cite book|title=श्री ५ रणबहादुर शाह |author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=page 15|date=|publisher=|isbn=|url=}}</ref> == पतन == === पद त्याग === राजा [[रणबहादुर शाह]] अठार वर्ष पुगेका हुनाले दरबारका चाटुकार एकीकरण विरोधी भारदारहरूले बहादुर शाहका विरुद्ध राजालाई उचाल्न थाले। रणबहादुर शाह, बहादुर शाहका विरुद्ध कारबाही गर्न आफैँले शासन चलाउनु पर्ने कुरा भारदारको मतानुसार सोच्न थाले। रणबहादुर शाह आफ्नो पुनः राज्याभिषेक गराउन चाहन्थे। [[गुल्मी राज्य]]लाई स्वतन्त्रता दिई साला सिद्धिप्रताप शाहलाई राजा बनाउने, [[बिदुर शाह|विदुर शाही]] र [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]लाई चौतारिया पद दिने, कान्तिवतिलाई सकार्ने जस्ता कुरामा विवाद हुँदा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको मनमुटाव भयो। परिणामस्वरूप बहादुर शाहले आफ्नो नायब पद त्याग गरी धर्मकार्यपट्टी लाग्न थाले। त्यसपछि रणबहादुर शाह नेपालको सर्वेसर्वा भए। === मृत्यु === बहादुर शाह जस्ता वीर र सुझबुझ पूर्ण नेतृत्व क्षमता भएकालाई [[रणबहादुर शाह]]को लहडबाजीमा जेलमा हाली मृत्यु गराइयो। बहादुर शाहलाई [[विष्णुमती नदी|बिष्णुमति]]को छेउमा बन्दी बनाइएको थियो। उनले बहादुर शाहको टाउकोमा उमालेको तेल खनाउन लगाए। बहादुर शाहकी पत्नीलाई दुर्ववहार गर्न लगाए। उनलाई भए नभएका कुरा सुनाएर दिक्क पारिएको थियो। उनलाई [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी]]लाई खानामा विष मिसाएर हत्या गरेको जस्ता आरोप लागिएको थियो। यस बखत नवयुवक राजा रणबहादुर शाहले राजकुमार बहादुर शाह माथी मुख्य रूपमा निम्न लिखित आरोप लगाएका थिए:<ref name="अब यस्तो कहिल्यै नहोस्">{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=२८-२९|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> # कान्छा चौतारा [[दलमर्दन शाह]]सँग मिली बुबाज्यू महाराज प्रतापसिंह शाहको हत्या गरि टाउको लुकाउने र ढाड झ्यालबाट खसाउने योजना गरेको # मुमामहारानी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]लाई भए-नभएको बात लगाई नेल हाली [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजित राना]]लाई कटाएको र मलाई पनि मारी दाखचोकको इनारमा पुर्ने योजना गरेको # मथुरा नामकी एउटी केटीलाई लगाई मेरी मुमालाई बीस खुवाई मार्ने उद्योग गरेको # विवाह गर्न भनी बहादुर शाह गोरखा जाँदा बोर्लाङघाटमा वास परेको दिन मलाई मारी गण्डकी नदीमा बगाउने योजना गरेको # "राजालाई (मलाई) घरबाट निस्कन किन दिइस्" भनी [[बन्धु राना]]लाई गाली गरेको # मलाई मार्न मसानको प्रयोग गरेकाले दक्षिण कालीको दर्शन गरेर फर्किदा बाटामा तीन पटकसम्म झाडापखाला तथा बमन भएको # कुकर्मी बहादुर शाहले रातको बीचमा मलाई खोज्दै आएको, यसैबीचमा कुकुरले झम्टन जाँदा अकारण नै कुकुरलाई काटिदिएको # मेरो अनुपस्थितिमा आफ्नो मनखुसीसँग आफ्नै हातले [[लालमोहर]]का छाप लगाउने गरेको # मलाई मार्न भनी आधारातमा आएको, "पुनी" नामक धाईले थाहा पाई ढोकामा चुकुल हालेको र यसै रिसले तरबारले ढोकामा हानी फर्किई गएको। # मलाई तीन सलाम गर्ने नगरेको # राजा [[राम शाह|राम शाह]]का पालादेखी चलिआएको मैत्रीसम्बन्धको उपेक्षा गरि तिब्बतसंग अनावश्यक युद्ध गरेर झन्डै देशलाई नै डुबाइदिएको। चीनसँग युद्ध गर्न भनी अंग्रेजहरूसँग मित्रता बढाएको। उनले बन्दी अवस्थामा खान, सुत्न, मनमा लागेको कुरा भन्न र आफन्तलाई भेट्न पनि पाएनन्। वि सं १८५४ आषाढ १४ गते शनिबार को रात राजकुमार बहादुर शाहको गुप्त रूपमा हत्या गरियो। हत्या सम्भवतः गलामा पासो लगाएर गरिएको थियो। तर "कालगतिले नै यिनको मृत्यु भएको हो" भन्ने भान पारी बिहान उज्यालो नहुँदै [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा पुर्याएर यिनको भौतिक शरीरको दाहसंस्कार सम्पन्न गरियो।{{sfn|आचार्य|२०१८|p=३०}} वि सं १८५४ आषाढ १५ गते बहादुर शाहको मृत्यु भएको घोषणा गरियो। चीनमा उनको मृत्युबारे खबर गर्दा छेरौटीले मरेको, भारतीय कम्पनीलाई लेख्ता सिकिस्त बिरामी परेको जस्ता प्रतिवेदन गरेका थिए। बहादुर शाहको मृत्यु सार्वजनिक गरिएन। उनको दाहसंस्कार राजकीय ढाँचाबाट समेत गरिएन। बहादुर शाहका पक्षधरलाई नेपाल असुरक्षित भूमी हुन लाग्यो।<ref name=":0" /> {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} === स्रोत === * {{Citation|author-last=Acharya|author-first=Baburam|journal=Regmi Research Series|title=Some Confusions|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=1966|pages=210-215|publisher=Regmi Research Centre|isbn=|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909193351/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf |date=9 September 2024 }} * {{Citation|author-last=आचार्य|author-first=बाबुराम|journal=|title=चवन्न सालको घटना|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=२०१८|pages=210-215|publisher=|isbn=|url=}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:नेपालको राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] 9gzqydb1b24snr7i2hir8b6y5lm8tem 0 9882 1369616 1320744 2026-08-14T10:59:50Z Rameshti 3159 /* प्रमुख देउडा कलाकारहरू */ 1369616 wikitext text/x-wiki {{Infobox dance|image=Deuda Tudikhel.jpg|caption=काठमाडौँको टुडीखेलमा खेलेको डेउडा खेल|name=डेउडा|title=डेउडा|origin=सुदूरपश्चिम नेपाल}} ''देउडा गीत''' (प्रचलित: '''देउडा गीत''') [[नेपाल]]को [[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|सुदूर]] तथा [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्य]] पश्चिम क्षेत्रमा गाइने प्रचलित लोक गायन शैली हो। यसलाई देउडा भाका, देउडा गीत, लोक डेउडा आदि नाम दिएको पाइन्छ। यो गायन खासगरी [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] [[अछाम जिल्ला|अछाम]], [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेलधुरा]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] र [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]] जिल्लाहरूमा मुख्य रूपमा अपनाइएका पाइन्छन् ।<ref>डेउडा प्रमुख क्षेत्रहरू</ref> यो पश्चिमेली भाषामा गाइन्छ । देउडा गीत पश्चिम नेपालका मेला, चाडपर्व, जात्रामा गाइने एक प्रकारको नृत्यप्रधान गीत हो । यस गीतमा गरिएको नृत्यलाई डेउडा खेल न्याउले खेल अथवा भनिन्छ । यो गीत विशेष गरी समूहमा प्रस्तुत गरिन्छ । स्थानीय भाषिकाहरूमा सृजित भई लोकप्रियता कमाएको देउडाले यस क्षेत्रभन्दा बाहिर पनि आफ्नो प्रभाव छोडेको छ । डेउडा खेल र गायनको प्रक्रिया यस क्षेत्रमा खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], होली, [[गौरा पर्व]], मेला, पुतला, रत्यौली, विवाह आदिमा प्रस्तुत गरिन्छ । देउडा गीतलाई एकल रूपमा पनि गाउन सकिन्छ । नृत्यसँग डेढ कदम चालेर गोलो घेरा बनाई प्रस्तुत गरिने भएकाले यस गीतलाई डेउडा नामकरण गरेको मान्न सकिन्छ । [[संस्कृत]] भाषाको '''देउंदुराय''' शब्दबाट देउदुरा हुँदै देउडा शब्द बनेको हो भन्ने पनि छ ।<ref name= "deuda"/>देउडा गीत हो भने डेउडा खेल हो । ==इतिहास== देउडा गीतको सुरुवात [[खस जाति|खस सभ्यता]]सँगै सुरु भएको अनुमान लगाइन्छ । कतिपय ठाउँमा पहिलेका दिनहरूमा देउडा गीत गाउन लाज मान्ने चलन पनि थियो । त्यो अवस्थामा देउडा गीतको गीतबाट नै छोरेट्टा ([[केटा]]) र छोरेट्टी (केटी) बीच सवालजवाफ चल्ने गर्दथ्यो । यति मात्र होइन, देउडा गीतबाट नै कतिपयका घरबार बसेका कुरा पनि सुन्नमा आउँछन् । देउडा गीत एक प्रकारको भाका हो, यसलाई कुनै पनि लयमा ढालेर गाउन सकिन्छ । प्रायः यसका गीतहरू खस भाषामा आधारित हुन्छन् । खास गरेर खस भाषाको उद्गमस्थल जुम्ला जिल्लाको [[सिन्जा उपत्यका|सिंजा]]लाई मानिएको छ । पश्चिम नेपालका अधिकांश राज्यहरू जस्तै:- [[बैतडी जिल्ला|बैतडी ]],[[डोटी राज्य|डोटी]], [[विलासपुर राज्य|दैलेख]], [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] आदि ठाउँमा खस भाषाको प्रयोग भएको पाइन्छ । देउडागीत पनि यिनै राज्यमा प्रचलित भएको थियो र अहिले पनि तत्कालीन राज्यअन्तर्गत पर्ने स्थानहरूमा यो देउडागीत लोकप्रिय बन्दै गएको छ । पश्चिम नेपाल राज्यको नजरमा टाढा रहे पनि संस्कृतिमा सधैं सम्पन्न रहेको छ । [[नेपाली भाषा|नेपाली]] भाषाको उद्गमभूमिको रूपमा रहेको पश्चिम नेपालको आफ्नै इतिहास छ । पश्चिम नेपालमा गाइने न्याउल्या गीतको त झनै गौरवमय इतिहास छ । देउडा गीतको ऐतिहासिक नाम न्याउल्या गीत हो । [[भारत]]को [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]]तिर अझै पनि ठाडीभाकालाई न्याउली भनिन्छ । पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्लाहरूमा गाइने सबै गीतहरूलाई मिडियाले देउडा भन्ने गरेको पाइन्छ । यति मात्र नभएर कतिपयले [[नेपाली भाषा|खस]], [[अछामी भाषा|अछामी]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]], [[बैतडेली भाषा|बैतडा]] आदि पश्चिम नेपालमा बोलिने भाषासहितलाई पनि देउडा भाषा भन्ने गर्छन् । <ref name= "डेउडा">{{cite web|url= https://nepalsamaya.com/news/7047|title= ‘डेउडा’ मा अब सबै दंग|publisher= नेपाल समय|date= 2075-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504194037/https://nepalsamaya.com/news/7047 |date=2019-05-04 }}</ref>। नेपाली भाषाको उद्गम स्थल पश्चिम नेपाल हो भन्ने कुरा इतिहासले नै सावित गरिसकेको छ । nepali culture अहिले [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] र [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] भनेर छुट्टाइए पनि पहिले यो भूमी [[खस साम्राज्य]]का नामले प्रख्यात थियो । [[कत्युरी राज्य|कत्युरी]] शासन कालमा पनि यो भाषाको प्रयोग भएको पाइन्छ । तर कत्युरीहरूले राज्य भाषाको मान्यता दिएका थिएनन् । त्यस पछि खस साम्राज्यको उदय भयो । उनीहरूले जुम्लाको [[सिन्जा उपत्यका|सिञ्जा]]लाई राजधानी बनाएर शासन गरेका थिए । भारतको [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]], [[गढवाल मण्डल|गढवाल]] लगायत [[तिब्बत]]को खार क्षेत्र र नेपालको [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]]सम्म खस साम्राज्य फैलिएको थियो । राजाले राजकिय भाषाको मान्यता दिएपछि यस भाषालाई खस भाषा भनेर पनि चिनिन थालियो । त्यहाँबाट सर्दै पूर्वी नेपालसम्म पुगेपछि यस भाषाले [[नेपाली भाषा|नेपाली]] भाषाको मान्यता पाएको थियो । नेपाली भाषाको मान्यता पाए पछि लेख्न र पढ्न सजिलो होस् भनेर केही विकसित गरियो । प्राचिन खस भाषा पश्चिम नेपालमा अझै पनि रहेको छ । [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले दिव्योपदेशमा " मेरा साना दुःखले आर्ज्याको मुलुक होइन, चार जात ३६ वर्णको साझा फूलवारी हो सबैलाई चेतना भया" भनेका छन् । उनकै भाषाको आया, गया, खाया, भया जस्ता शब्दको प्रयोग भएको छ । त्यो भाषा पश्चिम नेपालमा अहिले पनि जस्ताको त्यस्तै प्रयोग हुन्छ । पश्चिम नेपालमा अँझै पनि काँ जाँदा भयौ, काँ बाटी आयौ, क्या अद्दा छौ जस्ता शब्दको प्रयोग हुन्छ । [[भानुभक्त आचार्य]]ले लेखेको [[रामायण]]को पहिलो श्लोक "एक दिन नारद सत्यलोक पुगिगया लोकको गरौं हित भनी, ब्रह्मा ताहीं थिया पर्या चरणमा खुसी गराया पनि ।" त्यही भाषाको प्रयोग भएको छ । परिस्कृत भएर अहिले नेपाली भाषा भएको यस भाषाको मुहान प्राचिन नेपालको [[जुम्ला राज्य]] र [[डोटी राज्य]] हो । त्यो भाषासँगै न्याउल्या संस्कृतिले पनि मौलाउने अवसर पाएको हो । न्याउल्या संस्कृतिको सुरुवात [[न्याउली]] चरीको सुमधुर स्वरबाट भएको हो । डोटेली इतिहास अध्यायन गर्दा न्याउल्या गीत न्याउली चरीको स्वर जस्तै सुमधुर रहेकाले सोही अनुसार नामकरण गरिएको पाइन्छ । अहिले यसलाई देउडा गीत, देउडा संस्कृती, देउडा भाषा, डेउडा खेल आदि नामले चिनिन्छ <ref name="डेउडा" />। ===न्याउल्यालाई देउडा भनिएका कारणहरू=== [[चित्र:Deuda dance.jpg|thumb|312x312px|एक सङ्गीतिक भिडियोमा डेउडा प्रदर्शनी ]] पहिले न्याउल्या गीत भनिने यस गीतलाई देउडागीत भनिने विभिन्न कारणहरू रहेका छन् । २०११ सालमा [[योगी नरहरिनाथ]]ले लेखेको इतिहास प्रकाश भाग-३ मा कर्णाली क्षेत्रका न्याउल्या गीतबारे व्याख्या गरिएको छ । उनले गीतहरू सङ्कलन समेत गरेका छन् । लोकवार्ता परिषदले [[दाङ जिल्ला|दाङ]]मा २०७२ सालमा सम्मेलन गरेको थियो । उक्त सम्मेलनमा कुमाउ युनिभर्सिटीका प्रोफेसर देवराज पोखरियालले एउटा कार्य पत्र तयार गरेका थिए । उनले त्यस कार्यपत्रमा '''कुमाउ गढवाल से महाकाली अञ्चल तकका न्याउल्या गीत''' भनेर लेखेका छन् । अतः यो गीतलाई न्याउल्या नै भनिन्थ्यो देउडात पछि भनिन थालिएको हो । सञ्चार माध्यमहरूबाट देउडा र डेउडा भनेर प्रसारण भएपछि यही शब्दले प्रसिद्धि कमायो र जनजिब्रोमा झुण्डियो । जनजिब्रोमा झुण्डिएको कुरालाई कसैले थुत्न सक्दैन । सबैले देउडाभनेर नै बुझ्नु पर्ने भयो<ref name="डेउडा" /> । [[विक्रम सम्वत्|विसं]] २०१५/१६ सालको [[फागुन]] महिनामा [[धर्मराज थापा]] पश्चिम भ्रमणमा गएका थिए । उनले त्यहाँको संस्कृति र गीतसंगीत अवलोकन गरेका थिए । सोही क्रममा उनले सुदूर पश्चिममा [[होली|होरी]] खेलेको देखे । त्यो खेल (नृत्य)मा प्रयोग हुने गीतहरूलाई होरी देउडा भनिन्छ । धर्मराज थापा काठमाडौँ फर्किसकेपछि उनले सायद गोलाकार रूपमा खेलिने सबै देउडा हुन् सोचे । धर्मराज थापा त्यो बेलामा [[रेडियो नेपाल]]मा लोकमञ्जरी कार्यक्रम चलाउँथे । उनले पश्चिम भ्रमणको अवसरमा रेकर्ड गरेर ल्याएका सबै कार्यक्रमहरूलाई रेडियो नेपालबाट देउडाभनेर प्रसारण गर्न थाले । रेडियो नेपालले तत्कालिन समयमा देउडा भनेर प्रसारण गर्दा जनमानसमा सबै कुरा देउडा रहेछ भन्ने पर्न गयो । जुन कुरा धर्मराज थापाले व्याक्तिगत धारणाका आधारमा भनेका थिए त्यो कुरा सबैमा [[कस्तुरी मृग|कस्तुरी]]ले आफूसँग भएको बिनाको सुगन्ध थाह नपाए जस्तै भयो । गहिरो अध्यायन नगरेर नै देउडा बोलिन थालियो । कसैलाई थाह नभएको कुरा एकै चोटी रेडियो नेपालबाट देउडाभनेर प्रसारण भए पछि पश्चिम नेपालको सबै कुरा देउडा बन्न पुग्यो <ref name="डेउडा" />। देउडा शब्दको पहिलो प्रयोग दुःखान्त नाटककार पहलमानसिंह स्वाँरले गरेका छन् । उनले '''[[कोल (यन्त्र)|कोल]] घुमेजस्तै गरेर गोलाकार रूपमा खेलिने खेललाई डेउडा भनिन्छ''' भनेर लेखेका छन् । अर्को पाटोमा भन्ने हो भने देउडाको अर्थ देवताको उपासना गर्ने भन्ने पनि हुन्छ । पश्चिम नेपालमा देवताका मन्दिरहरूमा र धार्मिक उत्सवहरूमा धमारी, झोडा, चुटकिला आदी देवताहरूका गाथा गाउने चलन छ । जसमा दुई हरफ चौध अक्षरको पंक्तिमा पुरै देवस्तुती हुन्छ । '''दे''' भन्नाले [[देवता]], '''उ''' भन्नाले [[उपासना]] र '''डा''' भन्नाले डाक्ने अथवा आवाहन गर्ने भन्ने पनि हुन्छ । देवताहरूको उपासना गर्ने देउडा निश्चित चाडपर्वहरूमा गाइन्छ । भगवान [[कृष्ण]]का चरित्र गाथा, देवकी नन्दनका चरित्र गाथा, [[राम]]का चरित्र गाथा, [[शिव]]का चरित्र गाथा, स्थानिय [[देवी]] देवताको वर्णन, प्रकृति वर्णन आदी होरीको देउडामा गाइन्छ । [[कृष्ण जन्माष्टमी]]मा कृष्णको गाथा गाइन्छ । त्यसैले यी गीतहरूलाई देउडा भनिन्छ <ref name="डेउडा" />। यहाँ उल्लेख गरिएका विभिन्न कारणहरूले गर्दा पहिलेका दिनहरूमा न्याउल्या भनिने यी गीतहरूलाई अब देउडा गीत भनिएको हो । == प्रकार== देउडा गीतको हिसाबले र प्रयोगको हिसाबले धेरै प्रकारको हुन्छ । यसमा गायकहरूले विभिन्न ताल र लयको प्रयोग गरेर गायको देखिन्छ । कुनै तालमा बसेर गाइन्छ भने कुनैमा नाच्ने गरिन्छ । देउडा गीतका ताल र प्रकार निम्न अनुसार रहेको छन् । ===ठाडी भाका=== यो ठाडीभाका लामो स्वर गरेर गाईन्छ। यो भिर, पाखा, गोठालो जाँदा गाईने हुनाले यसलाई गोठाले गीत पनि भनिन्छ। यसमा [[गायक]]ले शांत र एकान्त ठाउँमा बसेर गाउँछन्। ठाडी भाकामा [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]]को ठाडी भाका निकै प्रचलित छ। यसमा गायक एकल यूगल हुन्छन्। वन जंगल जाँदा गीत गाएर आफ्नो मनको विरह पोख्नु नेपालको सुदूर तथा मध्य पश्चिम क्षेत्रको एक प्रमुख संस्कृति रहि आएको छ । लामो स्वर तानेर गाइने हुनाले ठाडी नाम दिइएको यो भाकालाई देउडाको एक विधा मानिन्छ । समाजको अगाडि गाउन लाज मान्ने यस गीतमा बाजा बजाइदैन ।<ref> {{cite web|URL= https://www.bbc.com/nepali/news-41197217|title= ठाडी भाका|publisher= [[बिबिसी]] (नेपाली)|date=8 सितम्बर 2017}}</ref> आधुनिक जमानामा कलाकाकारहरूले ठाडी भाका गाँउदा बाँसुरी र हार्मोनियक बजाउने गरेको पनि पाइएको छ । ===हुड्क्यौली=== [[File:Hudka.jpg|250px|thumb|हुड्के नाचको एक झलक]] हुड्क्यौली अथवा [[हुड्केली नाच|हुड्के नाच]] हुड्काको तालसँग गाईन्छ। यसमा पुराना लडाईका कथाहरू समावेश गरिन्छन्। यो सामूहीकरूपमा गाईन्छ। यसमा गायकहरू २ समूहमा बाँडीएका हुन्छन्। एक समूहमा नाँच्ने हुन्छन् जसलाई हुड्के भनिन्छ। अर्को समूहमा बजाउने र गाउने हुन्छन् । जसलाई रागिला अथवा स्वरे भनिन्छ । यो खास गरी [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] र [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] जिल्लामा विवाहादी उत्सवहरूमा गाइन्छ। यसलाई [[भारत]]को [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]]मा पनि प्रयोग भएको पाइन्छ ।धेरै जसो वैतडी दार्चूला भन्दा अछाममा बढी प्रयोग भएको पाईन्छ । ===धमारी=== {{Main|धमारी}} देउडा समूह अंतर्गत पर्ने एक अर्को प्रकारको भाका हो। यसमा गायकहरू गोलो घेरा बनाएर एकै तालमा हात खुट्टा बटार्दै दुई समूहमा गाउने गर्दछन्। धमारी खास गरी न्वारन र देवताको पूजा स्थानमा प्रयोग भएको पाइन्छ। यसलाई मुख्य रूपले [[बैतडी जिल्ला|बैतडी ]][[दैलेख जिल्ला|दैलेख]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]] र [[अछाम जिल्ला|अछाम]]मा प्रयोग भएको पाइन्छ। खास गरेर मेला महोत्सव र पूजा पाठका बेला धमारी खेल्लने प्रचलन छ । ===झोडा=== झोडा पनि धमारी जस्तै हो। तर यसमा गायकहरूको ताल र भाषा फरक हुन्छ। === देउडाखेल === डेउडा खेलबाट नै देउडा संस्कृतिको उत्पत्ती भएको पाइन्छ । यसमा गायकहरू गोलो घेरा बनाई पैतरीका साथ दुई समूहमा गीतै गीतमा सवाल जवाफ हुन्छ । डेउडा खेललाई [[न्याउले खेल]] पनि भनिन्छ । यस खेलमा प्राय: एक समूह यूवा र अर्को समूहमा युवती रहेका हुन्छन् । यूवा-यूवा बीच यूवती-यूवती बिच पनि यो सवाल जवाफको खेल हुन्छ । यो देउडा प्रचलित सबै ठाउँमा खेलेको देख्न पाइन्छ । बर्तुलाकार समुहमा प्रश्नोत्तर शैलीमा डेढ पैतलिको पदचापमा सन्तुलन मिलाएर समूहमा लयवद्ध ढङ्गले गाईने र खेलिने खेल डेउडा हो । तिहार सकिने बितिक्कै [[बैतडी जिल्ला| बैतडी ]]तथा[[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|सुदूर पश्चिम]]मा जाँत पर्व सुरु हुन्छन् । त्यसबेला बालक देखि वृद्ध वृद्धा सम्म डेउडा खेल्न ब्यस्त देखिन्छन् ।यो गौरा पर्व मा पनि खेल्ने गरिन्छ। डेउडा खेल देउडी पारेर खेलिने खेल (नृत्य) हो । [[झ्याउरे नाच|झ्याउरे]] लगायत अन्य गीतहरू गाउँदा र नाच्दा मादलको तालमा नाचिन्छ भने डेउडा नाच अथवा डेउडा खेलमा खुट्टाको चाल मिलाउनु पर्ने हुन्छ । यसरी खुट्टा चाल्ने कार्यलाई पैतोली अथवा पाइतो भनिन्छ । पाइतो हान्दा डेड स्टेप हान्नु पर्ने हुन्छ । एक स्टेपमा खुट्टा पुरा जान्छ भने अर्को स्टेपमा आधा जान्छ । यहाँ डेडीको प्रमुखता भएकोले यस खेलको नाम डेउडा खेल र यसमा प्रयोग हुने गीतलाई देउडा गीत भनिएको हो भन्ने भनाई छ । डेउडा खेलमा गीत गाउँदा पनि दुई पङ्क्ति मध्य पहिलो पङ्क्तिको श्लोक पहिलो पटक पुरा र दोस्रो पटक आधा उच्चारण हुन्छ । त्यसैले गायन र नृत्य दुईटैमा डेडीको प्रमुखता भएकोले यसलाई डेउडा भनिएको हो<ref name="डेउडा" /> । डेउडा खेल अथवा न्याउल्या खेल भन्नाले कुनै [[खेल|खेलकुद]] नभएर एक मनोरञ्जनात्मक परम्परागत नृत्य हो भन्ने बुझ्नु पर्ने हुन्छ । डेउडा खेल्ने भन्नाले गोलो घेरा बनाएर पैतोलका तालमा समूहगत रूपमा नृत्य प्रस्तुत गर्नु भन्ने बुझ्नु पर्छ । डेउडा खेलका सहभागीहरूले कुममा कुम जोडेर अथवा एक आपसमा पाखुरा समातेर सामुहगत रूपमा खुट्टा अघिपछि गरेर गीतसँग सामान्य नृत्य गर्छन् । विभिन्न उमेर समूहका [[महिला]] तथा [[पुरुष]]हरूले यस गीतमा छुट्टा छुट्टै नृत्य गर्न सक्छन् भने एउटै समूहमा मिसिएर पनि खेल्ने गर्दछन् । डेउडा खेलमा विशेष गरेर मायाप्रेम, विरह व्यथा, मानसिक भावहरूको अभिव्यक्ति तथा लोक जीवनका मार्मिक स्वरहरू प्रस्तुत भएको पाउन सकिन्छ । राजनीतिक, सामाजिक तथा वैयक्तिक व्यंग्यका साथै सामाजिक उत्पिडन, विषमता जस्ता विषयहरू देउडा मिहीन किसिमले केलाइएर प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । सामूहिक डेउडा खेल्दा देउडियाहरू ठुलो आँगन तथा चौरमा गोलो घेरा बनाएर मुखामुख गरी दुई समूहमा विभाजित हुन्छन् । दुवै समूहतिर दुई जना गीदाउडा हरू हुन्छन् । गीतको उठान गर्ने व्याक्तिलाई गीदाउडा अथवा खेलाउडा भनिन्छ । बाँकी सहभागीहरूले तिनले भनेको गीतलाई पछ्याउँदै, पाइतो (खुट्टाको ताल) मिलाएर डेउडा गायन र नृत्यमा झुम्मिन्छन् । यसरी प्रस्तुत गरिने सवाल जवाफलाई झिट्टा भनिन्छ । दोहरी शैलिमा डेउडा खेल्दा [[गाउँखाने कथा|गाउँ खाने कथा]] भन्ने गरिन्छ । यसमा प्रायः सबैजसो मान्छेले खेल्न सक्ने सामान्य किसिमको नाच प्रस्तुत गरिन्छ । डेउडा खेलमा छमक्म निरिमल छमक्क, छमक्क छमक्क, लौ बिरे छमछम, ए साली, मेरी बौजु, ए भिनाजु, तान तान बाज मैना चरी, हैक्या जिरा फूल फूल्याको छैक्या, आदि थेगोहरू प्रचलनमा रहेको पाइन्छ । यसरी डेउडा खेल्दा एकै ठाउँमा फरक फरक समूहहरू बनाएर पनि प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ । बुढापाका, तन्नेरी पुरुष, महिला तथा बालबालिकाहरू छुट्टा छुट्टै रूपमा पनि डेउडा खेलेको पाइन्छ । सबै उमेरका मान्छेहरू तथा युवा युवतीहरू एकै समूहमा घेरा बनाएर पनि नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ । अपरिचित मान्छेहरू एकै खेलमा जुटेर गीतै गीतको सवाल जवाफ मार्फत परिचय गर्ने र मायाप्रेमका गीतहरू समेत अलाप्ने गर्दछन्<ref name="deuda">{{cite web|url= http://sidharekha.com/2016/05/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6|title= डेउडा गीत : लोक जीवन-स्पन्दनको कलात्मक अभिव्यक्ति|publisher= सिधारेखा|date= २०७३ बैशाख २४, शुक्रबार}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818155258/http://sidharekha.com/2016/05/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6/ |date=2019-08-18 }}</ref> । ==उदाहरणार्थ केही देउडा गीतहरू== #डोटी राम्रा डडेल्धुरा अछाम राम्रा साँप्या । मलाई पनि उडाई लैजा हिउँचुलीका डाँफ्या॥ #दुल्लुदेई दैलेखसम्म जाँथी हान्यो खम्म। खाँक फाल तिर्सना झाल घाम लागन्तीसम्म॥ #म पारि गैजान्या छियाँ नित्र गंगा नित्र। मैजसो दु:खारी क्वै नाइँ चौध अञ्चलभित्र॥ #भैंसाथी जाँदैन भन्दो बामनको बर्म। दुख् पाउनु परदेशै धाउनु के बिग्री होइ कर्म॥ #जैगाड बस्याको भोट्या पानी काँ खाँदो हो। हाड मांस माटीका भर हंस काँ जाँदो हो॥ #कि पानी पिदै नपिनु कि कर्णाली सुका। कि त दैव जन्म नदे कि सोच्याको पुगा॥ #धोती मैलै टोपी मैलै धोइदिन्या कोई छैन। परदेशमा मरन्याको रोइदिन्याँ कोइ छैन ॥ #सर्क लाग्यो लिसे बादल कर्णाली तुरुक्क। सम्झिगे बसेकी ठौर रोइगए धुरुक्क ॥ #नुन पिसु, खुर्सानी पिसु, जिरो लै पिसुकी। सौँरीले जिउ जान लाइग्यो, आइझा बिसुकी॥ #रोप रोप रोप्न्यारी हो, आसार गोडौली। एकचोटी लायाको पिरती, फेरि काँ छोडौली॥ #डोटीकी देइजात राम्री, बन्नाकी चैतली। भनिदेऊ मनका कुणा, मिलाइदेउ पैतली॥ #भाइटीका फूलको माला, दसैँकी जमरा। डेउडा खेल्न आया साथी, भदौकी गमरा॥ #घात गरी अलपत्र पारी '''हाँसी रमाई रमाई'''। मन हुन्याकी जिउँदै मारी धनीको हात समाई॥ #माथि राम्रो बासुधारा तलको मजखोरी । डिठ पणे हाँसने बानी जनलाया चोरी ।। #कि माल तो उब्भो आइजा कि डाँडा छेकिजा । छैन भने म का खोजुँ छैइ भन्या देखिजा ।। #मायाँ प्रिती लैजा दिलमा मेरो नाम लेखिजा । तेरीलाई तड्पेको मन एकचोटी सेकिजा ।। #मलाई बस्ने ठाउँ रहेन साईका बस्ने ठौर । छुटे देखी छुटेकाई छौँ कठै जोली भौर ।। #र्धिर्तमा कसरी ओर्लु म कैलाश छौर ।आज भोलि बिरानो भयो हाँसी खेल्ने चौर ।। #बालकालै लायाको माया आज भयो खती ।माया प्रीति छुटेदेखि बिग्रेको छ मति । #म पनी कैलाश आउँकी सौराइ लाग्यो अति ।दशा लाग्यो मति बिग्रो छुटिगो पिरती ।। #माछाकी माँ छोरी मा¥यो भुरेली जालले ।लाउँखाउ भन्दै बालिबैश लैइगयो कालले ।। #दिन दशा हामीलाई लाग्यो यही नौला सालले ।सिर्के रुमाल बगाईलैगो कर्नाली छालले ।। #हात चुट्दै पसिना पुछ्दै बाईगई मायाजाल ।। दिन दशा हामीलाई लाग्यो अहिले नयाँ साल ।। #बृन्द्रावन निस्याईलो बनाई तेरी खाने काल ।तँ छुटी स्वर्गमा पुगीम छुटेर माल ।। #मार्सी चामल पकाईखानु सिमीको दालसँंग ।साईको माया बगाई हाले कर्नाली छालसंँग ।। #क्या भनेर चित्त बुझाउ यही माया जालसँग ।राजा भए विन्ति गर्नृ क्या भनुँ कालसँग ।। #सिमल डाली भाँचिगयो  चरी उडी गईन् ।जिउ बाईगो जोवन बाईगो मनका जसो भईन ।। #जनमभरि अब हाम्रो भेटघाट हुने छईन । रोईरोई कन दिन काट्नु छ कठै मेरी दईन । #धर्तीभरि शितल छायाँ आकाशका जुनले ।दिन रात रुवाउन लाग्यो  बासुरी धुनले ।। #हातमा औठी बन्ने छैन लंकाका सुनले ।आत्माशान्ती भयाको नाई साई तेरा गुनले ।। #उर्ली बग्दो करनाली हल्ली बग्दो भेरी ।हाँस्नु बोल्नु यति भयो भेट हुन्यानाई फेरी ।। #दिन काट्नु मुस्कीलै भयो तस्वीरको मुख हेरी ।हाँस्तै खेल्दै बालिबैश  कालले लैगो घेरी ।। #आज राति सैना धेक्या सौराइ लागी तेरी ।बैकुण्ठ बास भयो तेरो अब रैनस् मेरी ।। #साईपनि  स्वर्गमा आईजा सौरणी लाईसक्यो ।बाज तेरा सुरताले  परानी खाईसक्यो ।। #साईको मेरो कैलाश भेट्ने दिन पन आईसक्यो ।।साई पनी मर्ने छौ पक्कै आत्माले राईसक्यो ।। #जन्म्यापछि  मर्नुपर्ने यो मान्छेको चोला ।यो परानी रैछ कठै बगिजाने खोला ।। #जनमभरी भेट हुन्यानाई कठै सुन तोला ।दुई आत्मा दुर दुरै भयो अब क्यार्ने होला ।। #डुल्यो मन डुलेकै होला कोइनाई साइका साथ ।दिनमा बाडूल्ली लाग्ला रुदै जाँदा रात ।। #कानमा सिउरेको फूल छैन साईका हात ।भाँचियो पिपल डाली बगाई लैगो  पात ।। #फुलबाडी ओइलेर गयो कसैले नगोडी ।लंका भन्दा पर पुगी तँैले मलाई छोडी ।। #दूई आत्मा दुर दरै भयौ छुट्यो हाम्रो जोडी ।काल बैरीले साथ लिएन गयौ बाटो मोडी ।। #बालीवैश पौलो माया त्यसै  खेर गयो ।जनमभरी एग्लै साईलाई रोइ रोइ बस्नु भयो ।। #अमनको घरवारी भयो मन डुलेको रह्यो ।बाज तोम्रा परानीले दुख मात्र सह्यो ।। #एग्लै रुन्छ न्याउँली चरी पारी रानी वनमा ।गया दिनका भया कुरा नराख मनमा ।। #वाढी पहिरोसँग आयो तेरा जोवनमा । अन्तिम भेट भयो हाम्रो चिहान दोभानमा ।। #वासिगया  कोइली चणी काफलु खान्तका ।सँंगै थियो हिड्ने बाटो स्कुल जान्तक ।। #साई छोडी स्वर्गमा पुग्या सिन्दुर लाउन्तक ।दुख कष्ट धेरै सहि हुन् आमाले पाउन्तक ।। #जन्मिनु आमाको कोख मर्नु काँछ काँछ ।जन्मेको  धरती पनि बिरानो भैइराछ ।। #बिछोडको पिडा सुवा मकि सबै थाहाछ । बाहिर म कोसँग भनु मुटु भित्र घाछ ।। #जन्मियौ आमाको कोख वास भयो कैलाश ।हास्नु बोलनु यति भयो अब छैन आश ।। #न जिउ छ न जोवन प्रीति बदमास ।हाँस्न खेल्न नपाइकनै परान भयो नास ।। ''१५ नं देखि ५१ नं सम्मका गीतहरुको स्रोतः रत्नकमल विष्टको झल्का कर्नालीका देउडा गीतिसंग्रहबाट  पुस्तकबाट'' ==बाजाहरू== देउडा गीतकोलागी प्रयोग हुने बाजाहरू मुख्य रूपले यस प्रकार रहेका छन्: *[[मादल]] *[[हुड्को]] *[[सनई]] *[[मुर्चुङ्गा|मुर्चुङगा]] *[[बाँसुरी]] *[[हार्मोनियम]] *[[दमाहा]] *[[ढोलक]] *[[नरसिङ्गा|नरसिंगा]] *[[पिपिरी]] *[[झ्याली]] ==प्रमुख देउडा कलाकारहरू== नन्दकृष्ण जोशी, भोजराज भट्ट, नरेन्द्रराज रेग्मी, टेकराज अवस्थी, यज्ञराज उपाध्याय, डिक्रादेवी बादी, विनोद बाजुराली आदि कलाकारहरूले डेउडा गीत गाएर यसलाई रेकर्ड गराएका छन् ।<ref> म्युजिक नेपाल तथा अन्य विभिन्न गीत रेकर्डिङ् कम्पनीहरूमा रेकर्ड गरिएका क्यासेटहरू</ref>। {{Div col|rules=yes|gap=2em|small=yes|colwidth=10em}} *[[भुवन दहाल ]] *[[नन्दकृष्ण जोशी]] *[[महेश कुमार औजी ]] *[[नरेन्द्र राज रेग्मी]] *[[हरिना साउँद]] *[[राजा राम भाट]] *[[हरिश चन्द्र कठायत]] *[[डिग्रा देवी]] *[[टेक राज अवस्थी]] *[[भोज राज भट्ट]] *[[दीपेन्द्र प्रसाद दाहाल]] *[[हेमा देवी जोशी]] *[[मान बहादुर केसी]] *[[पुष्पा बोहरा]] *[[यज्ञराज उपाध्याय]] *[[अन्तराम बिष्ट]] *[[चाँदनी मल्ल]] *[[लालबहादुर थापा]] *[[गोरखबहादुर थापा]] *[[धनराज रेग्मी]] *[[हेमन्त बिवस]] *[[हिक्मत बोहरा]] *[[दिपक संगम बि.सी]] *[[कमल बोहरा]] *[[जगदिश भट्ट]] *[[दीपा रोकाया]] *[[शंकर सिंह बिस्ट]] *[[बिरेन्द्र जोहारी]] *[[पुस्पा बोहरा]] *[[कुन्ती ठगुन्ना]] *[[गणेश बम]] *[[चन्द्र सिं चौसिर]] *[[उमेश ठगुन्ना]] *[[शान्ति धामी]] *[[गोपलराम दमाई]] *[[जुंगे भट्टराई]] *[[मुरलीधर अवस्थी]] *[[गोपाल बिस्ट]] *[[प्रेमराज खत्री]] *[[तिलकसिंह प्याला]] *[[मोहन बजुलिया]] *[[मनोहरराम दमाई]] *[[श्रीधर पन्त]] *[[मनोरथ खडायत]] *[[यज्ञराज पन्त]] *[[बिमला पन्त]] *[[केशब उप्रेती]] *[[डिल्लीराज भट्ट]] *[[सबिता भट्ट]] *[[शान्ति पन्त]] *[[दीर्घ फुलारा]] *[[माया बोहरा]] *[[लोकराज पन्त]] *[[सिन्धु मल्ल]] *[[सुदाम थापा]] *[[भोजराज ओली]] *[[चन्द्रकान्त जोशी]] *[[टेकबहादुर ऐर]] *[[योगेन्द्र भुल]] *[[चन्द्रसिं साउद]] *[[हिरालाल ताम्राकार]] *[[केशब फुलारा]] *[[चित्र पनेरु]] *[[पूर्णा जोशी]] *[[राजेन्द्र शाहा ]] *[[नन्दसिंह धामी]] *[[भक्त बहादुर धामी]] *[[बेनीमाधव भट्ट]] *[[देवराज भट्ट]] *[[चेतबहादुर ताम्राकार]] *[[डिल्लीराज फुलारा]] *[[कर्णबहादुर मल्ल]] *[[तेजबहादुर कार्की]] *[[यादव कडाल]] *[[निर्मला भण्डारी]] *[[राजु भट्ट]] *[[धोज महरा]] *[[देवराज जोशी,गायक|देवराज जोशी]] *[[सुर्य बहादुर बलायर]] *[[रमेश बलायर]] *[[डबल बोहरा]] *[[निमराज ओझा]] *[[लक्ष्मी सिंह]] *[[राजु नेपाली]] *[[बिष्णु भट्ट]] *[[टेक बहादुर ऐर]] *[[शेर बहादुर बी.क.]] *[[लक्ष्मी पाली]] *[[निर्मला पाली]] *[[गंगी बलायर]] *[[हेमा मडै]] *[[चाँदनी जोशी]] *[[मानबहादुर रोकाया]] *[[ललित बोहरा]] *[[कृतिबहादुर सिंह]] *[[शुसिला थापा]] *[[माया बोगटी]] *[[राजेन्द्रबहादुर थापा]] *[[संगीता शाह]] *[[शोव सुनार]] *[[अम्बर बी.क.]] *[[बिमला बुढा]] *[[रमेश सुनार]] *[[विद्या तिमिल्सिना]] *[[सन्तोष शर्मा]] *[[कृष्ण दानी]] *[[परिमल स्नेही]] *[[कटक नेपाली]] *[[दीपा धामी]] *[[चन्द्रबहादुर थापा]] *[[बहादुर सिंह]] *[[लालबहादुर धामी]] *[[पदमबहादुर रोकाया]] *[[दिपेन्द्र बहादुर सिंह]] *[[कलकबहादुर परियार]] *[[कित्थे बादी]] *[[धर्मराज भट्टराई]] *[[बासुदेव रेग्मी]] *[[निरज कुमार]] *[[बिमला रावल]] *[[मंजु रसाईली]] *[[धना जोशी]] *[[उमाशंकर जोशी]] *[[देवसिंह बोहरा]] *[[जयभक्त जोशी]] *[[नारायण बिस्ट]] *[[हर्कबहादुर सिंह]] *[[दानबहादुर महरा]] *[[कमला खड्का]] *[[दुर्गादेवी जोशी]] *[[गणेशबहादुर सिंह]] *[[रत्ना जोशी]] *[[हंस बी.क]] *[[कुन्ती रोकाया]] *[[हेमन्त रोकाया]] *[[नरबहादुर भण्डारी]] *[[नृप स्वार]] *[[लालसिंह भण्डारी]] *[[गोपिसिंह नेपाली]] *[[भरत रावल]] *[[झंकर थापा]] *[[झंकर साउद]] *[[गणेश बहादुर साउद]] *[[सेते नेपाली]] *[[महेन्द्र बी.क.]] *[[कृष्ण बी.क.]] *[[झंकर कुँवर]] *[[कुल बी.क.]] *[[सेते ओड]] *[[पबित्र भण्डारी]] *[[लेकेन्द्रबहादुर चन्द (गायक)|लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] *[[बिरेन्द्र चन्द बिरु]] *[[उमेश बि.क]] *[[विनोद बाजुरेली]] *[[रमेस नागरि]] *[[सुर्यविरही साउँद]] *[[टंक तिमेल्सेना]] *[[हर्क नेपाली]] *[[करुन दहाल]] *[[कल्पना बिसी]] *[[रेखा जोशी]] *[[गौरी भट्ट]] *[[सुरेश शाही]] *[[कमल बिरही थापा]] </dif> ==डेउडा गीत लोप हुँदै== डेउडा गीत पश्चिम नेपालको पहचान गराउने एक संस्कृति नै हो । पहिलेका दिनहरूमा पश्चिम नेपालका प्रत्यक वन पाखामा र मेलापातमा घन्किने लोक डेउडा भाकाहरू अब आएर लोप हुन लागेका छन् । पश्चिम नेपालका वनपाखाहरूमा गुञ्जिने ठाडी भाकाहरू पाश्चात्य संस्कृतिको प्रभावका कारण हराउँदै गइरहेका छन् । बढ्दो आधुनिकतासँगै सूचना र प्रविधिको प्रयोगले डेउडा गीतलाई ओझेल पार्न लागेको छ । बढ्दो बजारीकरणका कारण गाउँहरूमा पनि [[आधुनिक सङ्गीत|आधुनिक]] र [[पप सङ्गीत|पप संगीत]]मा युवा पुस्ता रमाउन थालेपछि लोक डेउडा संस्कृती लोप हुन थालेको छ <ref>{{cite web|url= http://www.radiojajarkot.org.np/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE|title= हराउदै लोक डेउडा भाका|publisher= [[रेडियो जाजरकोट]]|date= 25 नोवेम्बर 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122122626/http://www.radiojajarkot.org.np/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE/ |date=2018-11-22 }}</ref>। केही समय पहिले डेउडा गीतहरू पश्चिम नेपालको सेरोफेरोमा मात्र सिमित थिए । अहिले डेउडा अन्तर्राष्ट्रिय करण भएको छ । डेउडा अहिले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि आफ्नो प्रभाव जमाउन सफल भएको छ । डेउडाको लोकप्रियता दिनानुदिन बढ्दो छ । लोकप्रियता बढेपनि यसको मौलिकता भने खस्किदै गएको छ । यो चिन्ताको विषय भएको छ । पहिलेका कलाकारहरूले सम्बन्धित ठाउँमा नै गएर मौलिकता सङ्कलन गरेर ल्याउने र रेकर्डिङ गर्दथे । अबका कलाकारहरूले मौलिकता सङ्कलन गर्ने दुःख गर्नु भन्दा पनि नयाँ जेनेरेसनले मौलिकतालाई बिर्सिएर नयाँ र्याप पपको नक्कल गरेर डेउडाको रेकर्डिङ् गराउने गर्छन् । त्यस्तो गर्नाले डेउडाको वास्तविक मौलिकता खस्किएको छ । केही रफ पपका टुक्काहरूमा पश्चिम नेपालका शब्दहरू जोडेर डेउडा भनेर प्रस्तुत गर्नु सरासर गलत हो । मौलिकतालाई जस्ताको तस्तै बाँच्न दिनु पर्छ । अर्को कुरा पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले पनि परम्परागत संस्कृतिको मौलिकता खस्किन पुगेको हो । अहिले गीतहरूको बजार पनि खस्किएको छ । त्यसमा पनि डेउडाको बजार त निकै सानो छ । अहिले प्रवधीले गर्दा सहज हुनु पर्नेमा मौलिकता सङ्कलन गर्नमा पुराना कलाकारहरूलाई झनै गाह्रो भएको छ । अहिले पहिलेका जस्तै गीतहरू पनि बजारमा आइरहेका छैनन् । त्यसैल पनि नयाँ पिंढीलाई परम्पागत संस्कृति तर्फ आकर्षण गर्न नसकेको हो । अहिले [[नेपाली चलचित्र]]हरूमा डेउडाको प्रयोग हुन थालेको छ, तर वास्तविक मौलिकता छैन<ref name= "डेउडा"/>। पहिलेका दिनहरूमा पश्चिम नेपालमा बिहान बेलुका डेउडा खेलिन्थ्यो । [[विवाह]] आदी शुभ कार्यमा डेउडा खेलिन्थ्यो । [[रत्यौली]]मा डेउडा खेलिन्थ्यो । [[गहुँ]]को दाईं गर्न समेत डेउडा खेलिन्थ्यो । तर अब डेउडा हेर्न चाडवाड र मेला पर्व नै कुर्नु पर्छ । त्यहाँ पनि पुरानो मौलिकताको डेउडा देखिन्न । सबै ठाउँमा नयाँ रफ पप र डिजेको चलन चलेकाले डेउडाको स्थिती निकै न्युन स्तरमा पुगेको छ । ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}} {{नेपाली लोक परम्पराहरू}} ==सन्दर्भ सामग्री == {{reflist|}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://paschimnepal.com/archives/6205 पश्चिम नेपालको धरोहर डेउडा संस्कृति कसले जोगाउन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120001453/http://paschimnepal.com/archives/6205 |date=2017-01-20 }}उत्तम चन्द डेउडा गीत प्रेमी *[http://facebook.com/profile.php?id=135660639779645&r9634cd49&refid=17 फेसबुक डेउडा समाज] *[http://www.facebook.com/?ref=home#!/pages/phesabuka-deuda-samaja/135660639779645 डेउडा गीतको संगालो] *[http://facebook.com/dailekhi.deudasamaj?refid=7&_ft_=qid.5869141165407528834%3Amf_story_key.-7804309671716650138 दैलेखी डेउडा समाज] *[http://suderpaschim.blogspot.com/2018/07/blog-post_10.html?m=1 सुदूरपश्चिम] *[http://meropyarobagar.blogspot.com मेरो प्यारो बगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504194721/http://meropyarobagar.blogspot.com/ |date=2019-05-04 }} [[श्रेणी:गीत]] [[श्रेणी:डेउडा]] [[श्रेणी:डेउडा गीत]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशको संस्कृति]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशको संस्कृति]] 7l812u0efsw3tu2rtfmj5te22ntbzv9 1369617 1369616 2026-08-14T11:01:46Z Rameshti 3159 /* प्रमुख देउडा कलाकारहरू */ 1369617 wikitext text/x-wiki {{Infobox dance|image=Deuda Tudikhel.jpg|caption=काठमाडौँको टुडीखेलमा खेलेको डेउडा खेल|name=डेउडा|title=डेउडा|origin=सुदूरपश्चिम नेपाल}} ''देउडा गीत''' (प्रचलित: '''देउडा गीत''') [[नेपाल]]को [[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|सुदूर]] तथा [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्य]] पश्चिम क्षेत्रमा गाइने प्रचलित लोक गायन शैली हो। यसलाई देउडा भाका, देउडा गीत, लोक डेउडा आदि नाम दिएको पाइन्छ। यो गायन खासगरी [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] [[अछाम जिल्ला|अछाम]], [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेलधुरा]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] र [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]] जिल्लाहरूमा मुख्य रूपमा अपनाइएका पाइन्छन् ।<ref>डेउडा प्रमुख क्षेत्रहरू</ref> यो पश्चिमेली भाषामा गाइन्छ । देउडा गीत पश्चिम नेपालका मेला, चाडपर्व, जात्रामा गाइने एक प्रकारको नृत्यप्रधान गीत हो । यस गीतमा गरिएको नृत्यलाई डेउडा खेल न्याउले खेल अथवा भनिन्छ । यो गीत विशेष गरी समूहमा प्रस्तुत गरिन्छ । स्थानीय भाषिकाहरूमा सृजित भई लोकप्रियता कमाएको देउडाले यस क्षेत्रभन्दा बाहिर पनि आफ्नो प्रभाव छोडेको छ । डेउडा खेल र गायनको प्रक्रिया यस क्षेत्रमा खास गरेर [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], होली, [[गौरा पर्व]], मेला, पुतला, रत्यौली, विवाह आदिमा प्रस्तुत गरिन्छ । देउडा गीतलाई एकल रूपमा पनि गाउन सकिन्छ । नृत्यसँग डेढ कदम चालेर गोलो घेरा बनाई प्रस्तुत गरिने भएकाले यस गीतलाई डेउडा नामकरण गरेको मान्न सकिन्छ । [[संस्कृत]] भाषाको '''देउंदुराय''' शब्दबाट देउदुरा हुँदै देउडा शब्द बनेको हो भन्ने पनि छ ।<ref name= "deuda"/>देउडा गीत हो भने डेउडा खेल हो । ==इतिहास== देउडा गीतको सुरुवात [[खस जाति|खस सभ्यता]]सँगै सुरु भएको अनुमान लगाइन्छ । कतिपय ठाउँमा पहिलेका दिनहरूमा देउडा गीत गाउन लाज मान्ने चलन पनि थियो । त्यो अवस्थामा देउडा गीतको गीतबाट नै छोरेट्टा ([[केटा]]) र छोरेट्टी (केटी) बीच सवालजवाफ चल्ने गर्दथ्यो । यति मात्र होइन, देउडा गीतबाट नै कतिपयका घरबार बसेका कुरा पनि सुन्नमा आउँछन् । देउडा गीत एक प्रकारको भाका हो, यसलाई कुनै पनि लयमा ढालेर गाउन सकिन्छ । प्रायः यसका गीतहरू खस भाषामा आधारित हुन्छन् । खास गरेर खस भाषाको उद्गमस्थल जुम्ला जिल्लाको [[सिन्जा उपत्यका|सिंजा]]लाई मानिएको छ । पश्चिम नेपालका अधिकांश राज्यहरू जस्तै:- [[बैतडी जिल्ला|बैतडी ]],[[डोटी राज्य|डोटी]], [[विलासपुर राज्य|दैलेख]], [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] आदि ठाउँमा खस भाषाको प्रयोग भएको पाइन्छ । देउडागीत पनि यिनै राज्यमा प्रचलित भएको थियो र अहिले पनि तत्कालीन राज्यअन्तर्गत पर्ने स्थानहरूमा यो देउडागीत लोकप्रिय बन्दै गएको छ । पश्चिम नेपाल राज्यको नजरमा टाढा रहे पनि संस्कृतिमा सधैं सम्पन्न रहेको छ । [[नेपाली भाषा|नेपाली]] भाषाको उद्गमभूमिको रूपमा रहेको पश्चिम नेपालको आफ्नै इतिहास छ । पश्चिम नेपालमा गाइने न्याउल्या गीतको त झनै गौरवमय इतिहास छ । देउडा गीतको ऐतिहासिक नाम न्याउल्या गीत हो । [[भारत]]को [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]]तिर अझै पनि ठाडीभाकालाई न्याउली भनिन्छ । पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्लाहरूमा गाइने सबै गीतहरूलाई मिडियाले देउडा भन्ने गरेको पाइन्छ । यति मात्र नभएर कतिपयले [[नेपाली भाषा|खस]], [[अछामी भाषा|अछामी]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]], [[बैतडेली भाषा|बैतडा]] आदि पश्चिम नेपालमा बोलिने भाषासहितलाई पनि देउडा भाषा भन्ने गर्छन् । <ref name= "डेउडा">{{cite web|url= https://nepalsamaya.com/news/7047|title= ‘डेउडा’ मा अब सबै दंग|publisher= नेपाल समय|date= 2075-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504194037/https://nepalsamaya.com/news/7047 |date=2019-05-04 }}</ref>। नेपाली भाषाको उद्गम स्थल पश्चिम नेपाल हो भन्ने कुरा इतिहासले नै सावित गरिसकेको छ । nepali culture अहिले [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] र [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] भनेर छुट्टाइए पनि पहिले यो भूमी [[खस साम्राज्य]]का नामले प्रख्यात थियो । [[कत्युरी राज्य|कत्युरी]] शासन कालमा पनि यो भाषाको प्रयोग भएको पाइन्छ । तर कत्युरीहरूले राज्य भाषाको मान्यता दिएका थिएनन् । त्यस पछि खस साम्राज्यको उदय भयो । उनीहरूले जुम्लाको [[सिन्जा उपत्यका|सिञ्जा]]लाई राजधानी बनाएर शासन गरेका थिए । भारतको [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]], [[गढवाल मण्डल|गढवाल]] लगायत [[तिब्बत]]को खार क्षेत्र र नेपालको [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]]सम्म खस साम्राज्य फैलिएको थियो । राजाले राजकिय भाषाको मान्यता दिएपछि यस भाषालाई खस भाषा भनेर पनि चिनिन थालियो । त्यहाँबाट सर्दै पूर्वी नेपालसम्म पुगेपछि यस भाषाले [[नेपाली भाषा|नेपाली]] भाषाको मान्यता पाएको थियो । नेपाली भाषाको मान्यता पाए पछि लेख्न र पढ्न सजिलो होस् भनेर केही विकसित गरियो । प्राचिन खस भाषा पश्चिम नेपालमा अझै पनि रहेको छ । [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले दिव्योपदेशमा " मेरा साना दुःखले आर्ज्याको मुलुक होइन, चार जात ३६ वर्णको साझा फूलवारी हो सबैलाई चेतना भया" भनेका छन् । उनकै भाषाको आया, गया, खाया, भया जस्ता शब्दको प्रयोग भएको छ । त्यो भाषा पश्चिम नेपालमा अहिले पनि जस्ताको त्यस्तै प्रयोग हुन्छ । पश्चिम नेपालमा अँझै पनि काँ जाँदा भयौ, काँ बाटी आयौ, क्या अद्दा छौ जस्ता शब्दको प्रयोग हुन्छ । [[भानुभक्त आचार्य]]ले लेखेको [[रामायण]]को पहिलो श्लोक "एक दिन नारद सत्यलोक पुगिगया लोकको गरौं हित भनी, ब्रह्मा ताहीं थिया पर्या चरणमा खुसी गराया पनि ।" त्यही भाषाको प्रयोग भएको छ । परिस्कृत भएर अहिले नेपाली भाषा भएको यस भाषाको मुहान प्राचिन नेपालको [[जुम्ला राज्य]] र [[डोटी राज्य]] हो । त्यो भाषासँगै न्याउल्या संस्कृतिले पनि मौलाउने अवसर पाएको हो । न्याउल्या संस्कृतिको सुरुवात [[न्याउली]] चरीको सुमधुर स्वरबाट भएको हो । डोटेली इतिहास अध्यायन गर्दा न्याउल्या गीत न्याउली चरीको स्वर जस्तै सुमधुर रहेकाले सोही अनुसार नामकरण गरिएको पाइन्छ । अहिले यसलाई देउडा गीत, देउडा संस्कृती, देउडा भाषा, डेउडा खेल आदि नामले चिनिन्छ <ref name="डेउडा" />। ===न्याउल्यालाई देउडा भनिएका कारणहरू=== [[चित्र:Deuda dance.jpg|thumb|312x312px|एक सङ्गीतिक भिडियोमा डेउडा प्रदर्शनी ]] पहिले न्याउल्या गीत भनिने यस गीतलाई देउडागीत भनिने विभिन्न कारणहरू रहेका छन् । २०११ सालमा [[योगी नरहरिनाथ]]ले लेखेको इतिहास प्रकाश भाग-३ मा कर्णाली क्षेत्रका न्याउल्या गीतबारे व्याख्या गरिएको छ । उनले गीतहरू सङ्कलन समेत गरेका छन् । लोकवार्ता परिषदले [[दाङ जिल्ला|दाङ]]मा २०७२ सालमा सम्मेलन गरेको थियो । उक्त सम्मेलनमा कुमाउ युनिभर्सिटीका प्रोफेसर देवराज पोखरियालले एउटा कार्य पत्र तयार गरेका थिए । उनले त्यस कार्यपत्रमा '''कुमाउ गढवाल से महाकाली अञ्चल तकका न्याउल्या गीत''' भनेर लेखेका छन् । अतः यो गीतलाई न्याउल्या नै भनिन्थ्यो देउडात पछि भनिन थालिएको हो । सञ्चार माध्यमहरूबाट देउडा र डेउडा भनेर प्रसारण भएपछि यही शब्दले प्रसिद्धि कमायो र जनजिब्रोमा झुण्डियो । जनजिब्रोमा झुण्डिएको कुरालाई कसैले थुत्न सक्दैन । सबैले देउडाभनेर नै बुझ्नु पर्ने भयो<ref name="डेउडा" /> । [[विक्रम सम्वत्|विसं]] २०१५/१६ सालको [[फागुन]] महिनामा [[धर्मराज थापा]] पश्चिम भ्रमणमा गएका थिए । उनले त्यहाँको संस्कृति र गीतसंगीत अवलोकन गरेका थिए । सोही क्रममा उनले सुदूर पश्चिममा [[होली|होरी]] खेलेको देखे । त्यो खेल (नृत्य)मा प्रयोग हुने गीतहरूलाई होरी देउडा भनिन्छ । धर्मराज थापा काठमाडौँ फर्किसकेपछि उनले सायद गोलाकार रूपमा खेलिने सबै देउडा हुन् सोचे । धर्मराज थापा त्यो बेलामा [[रेडियो नेपाल]]मा लोकमञ्जरी कार्यक्रम चलाउँथे । उनले पश्चिम भ्रमणको अवसरमा रेकर्ड गरेर ल्याएका सबै कार्यक्रमहरूलाई रेडियो नेपालबाट देउडाभनेर प्रसारण गर्न थाले । रेडियो नेपालले तत्कालिन समयमा देउडा भनेर प्रसारण गर्दा जनमानसमा सबै कुरा देउडा रहेछ भन्ने पर्न गयो । जुन कुरा धर्मराज थापाले व्याक्तिगत धारणाका आधारमा भनेका थिए त्यो कुरा सबैमा [[कस्तुरी मृग|कस्तुरी]]ले आफूसँग भएको बिनाको सुगन्ध थाह नपाए जस्तै भयो । गहिरो अध्यायन नगरेर नै देउडा बोलिन थालियो । कसैलाई थाह नभएको कुरा एकै चोटी रेडियो नेपालबाट देउडाभनेर प्रसारण भए पछि पश्चिम नेपालको सबै कुरा देउडा बन्न पुग्यो <ref name="डेउडा" />। देउडा शब्दको पहिलो प्रयोग दुःखान्त नाटककार पहलमानसिंह स्वाँरले गरेका छन् । उनले '''[[कोल (यन्त्र)|कोल]] घुमेजस्तै गरेर गोलाकार रूपमा खेलिने खेललाई डेउडा भनिन्छ''' भनेर लेखेका छन् । अर्को पाटोमा भन्ने हो भने देउडाको अर्थ देवताको उपासना गर्ने भन्ने पनि हुन्छ । पश्चिम नेपालमा देवताका मन्दिरहरूमा र धार्मिक उत्सवहरूमा धमारी, झोडा, चुटकिला आदी देवताहरूका गाथा गाउने चलन छ । जसमा दुई हरफ चौध अक्षरको पंक्तिमा पुरै देवस्तुती हुन्छ । '''दे''' भन्नाले [[देवता]], '''उ''' भन्नाले [[उपासना]] र '''डा''' भन्नाले डाक्ने अथवा आवाहन गर्ने भन्ने पनि हुन्छ । देवताहरूको उपासना गर्ने देउडा निश्चित चाडपर्वहरूमा गाइन्छ । भगवान [[कृष्ण]]का चरित्र गाथा, देवकी नन्दनका चरित्र गाथा, [[राम]]का चरित्र गाथा, [[शिव]]का चरित्र गाथा, स्थानिय [[देवी]] देवताको वर्णन, प्रकृति वर्णन आदी होरीको देउडामा गाइन्छ । [[कृष्ण जन्माष्टमी]]मा कृष्णको गाथा गाइन्छ । त्यसैले यी गीतहरूलाई देउडा भनिन्छ <ref name="डेउडा" />। यहाँ उल्लेख गरिएका विभिन्न कारणहरूले गर्दा पहिलेका दिनहरूमा न्याउल्या भनिने यी गीतहरूलाई अब देउडा गीत भनिएको हो । == प्रकार== देउडा गीतको हिसाबले र प्रयोगको हिसाबले धेरै प्रकारको हुन्छ । यसमा गायकहरूले विभिन्न ताल र लयको प्रयोग गरेर गायको देखिन्छ । कुनै तालमा बसेर गाइन्छ भने कुनैमा नाच्ने गरिन्छ । देउडा गीतका ताल र प्रकार निम्न अनुसार रहेको छन् । ===ठाडी भाका=== यो ठाडीभाका लामो स्वर गरेर गाईन्छ। यो भिर, पाखा, गोठालो जाँदा गाईने हुनाले यसलाई गोठाले गीत पनि भनिन्छ। यसमा [[गायक]]ले शांत र एकान्त ठाउँमा बसेर गाउँछन्। ठाडी भाकामा [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]]को ठाडी भाका निकै प्रचलित छ। यसमा गायक एकल यूगल हुन्छन्। वन जंगल जाँदा गीत गाएर आफ्नो मनको विरह पोख्नु नेपालको सुदूर तथा मध्य पश्चिम क्षेत्रको एक प्रमुख संस्कृति रहि आएको छ । लामो स्वर तानेर गाइने हुनाले ठाडी नाम दिइएको यो भाकालाई देउडाको एक विधा मानिन्छ । समाजको अगाडि गाउन लाज मान्ने यस गीतमा बाजा बजाइदैन ।<ref> {{cite web|URL= https://www.bbc.com/nepali/news-41197217|title= ठाडी भाका|publisher= [[बिबिसी]] (नेपाली)|date=8 सितम्बर 2017}}</ref> आधुनिक जमानामा कलाकाकारहरूले ठाडी भाका गाँउदा बाँसुरी र हार्मोनियक बजाउने गरेको पनि पाइएको छ । ===हुड्क्यौली=== [[File:Hudka.jpg|250px|thumb|हुड्के नाचको एक झलक]] हुड्क्यौली अथवा [[हुड्केली नाच|हुड्के नाच]] हुड्काको तालसँग गाईन्छ। यसमा पुराना लडाईका कथाहरू समावेश गरिन्छन्। यो सामूहीकरूपमा गाईन्छ। यसमा गायकहरू २ समूहमा बाँडीएका हुन्छन्। एक समूहमा नाँच्ने हुन्छन् जसलाई हुड्के भनिन्छ। अर्को समूहमा बजाउने र गाउने हुन्छन् । जसलाई रागिला अथवा स्वरे भनिन्छ । यो खास गरी [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] र [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] जिल्लामा विवाहादी उत्सवहरूमा गाइन्छ। यसलाई [[भारत]]को [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]]मा पनि प्रयोग भएको पाइन्छ ।धेरै जसो वैतडी दार्चूला भन्दा अछाममा बढी प्रयोग भएको पाईन्छ । ===धमारी=== {{Main|धमारी}} देउडा समूह अंतर्गत पर्ने एक अर्को प्रकारको भाका हो। यसमा गायकहरू गोलो घेरा बनाएर एकै तालमा हात खुट्टा बटार्दै दुई समूहमा गाउने गर्दछन्। धमारी खास गरी न्वारन र देवताको पूजा स्थानमा प्रयोग भएको पाइन्छ। यसलाई मुख्य रूपले [[बैतडी जिल्ला|बैतडी ]][[दैलेख जिल्ला|दैलेख]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]] र [[अछाम जिल्ला|अछाम]]मा प्रयोग भएको पाइन्छ। खास गरेर मेला महोत्सव र पूजा पाठका बेला धमारी खेल्लने प्रचलन छ । ===झोडा=== झोडा पनि धमारी जस्तै हो। तर यसमा गायकहरूको ताल र भाषा फरक हुन्छ। === देउडाखेल === डेउडा खेलबाट नै देउडा संस्कृतिको उत्पत्ती भएको पाइन्छ । यसमा गायकहरू गोलो घेरा बनाई पैतरीका साथ दुई समूहमा गीतै गीतमा सवाल जवाफ हुन्छ । डेउडा खेललाई [[न्याउले खेल]] पनि भनिन्छ । यस खेलमा प्राय: एक समूह यूवा र अर्को समूहमा युवती रहेका हुन्छन् । यूवा-यूवा बीच यूवती-यूवती बिच पनि यो सवाल जवाफको खेल हुन्छ । यो देउडा प्रचलित सबै ठाउँमा खेलेको देख्न पाइन्छ । बर्तुलाकार समुहमा प्रश्नोत्तर शैलीमा डेढ पैतलिको पदचापमा सन्तुलन मिलाएर समूहमा लयवद्ध ढङ्गले गाईने र खेलिने खेल डेउडा हो । तिहार सकिने बितिक्कै [[बैतडी जिल्ला| बैतडी ]]तथा[[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|सुदूर पश्चिम]]मा जाँत पर्व सुरु हुन्छन् । त्यसबेला बालक देखि वृद्ध वृद्धा सम्म डेउडा खेल्न ब्यस्त देखिन्छन् ।यो गौरा पर्व मा पनि खेल्ने गरिन्छ। डेउडा खेल देउडी पारेर खेलिने खेल (नृत्य) हो । [[झ्याउरे नाच|झ्याउरे]] लगायत अन्य गीतहरू गाउँदा र नाच्दा मादलको तालमा नाचिन्छ भने डेउडा नाच अथवा डेउडा खेलमा खुट्टाको चाल मिलाउनु पर्ने हुन्छ । यसरी खुट्टा चाल्ने कार्यलाई पैतोली अथवा पाइतो भनिन्छ । पाइतो हान्दा डेड स्टेप हान्नु पर्ने हुन्छ । एक स्टेपमा खुट्टा पुरा जान्छ भने अर्को स्टेपमा आधा जान्छ । यहाँ डेडीको प्रमुखता भएकोले यस खेलको नाम डेउडा खेल र यसमा प्रयोग हुने गीतलाई देउडा गीत भनिएको हो भन्ने भनाई छ । डेउडा खेलमा गीत गाउँदा पनि दुई पङ्क्ति मध्य पहिलो पङ्क्तिको श्लोक पहिलो पटक पुरा र दोस्रो पटक आधा उच्चारण हुन्छ । त्यसैले गायन र नृत्य दुईटैमा डेडीको प्रमुखता भएकोले यसलाई डेउडा भनिएको हो<ref name="डेउडा" /> । डेउडा खेल अथवा न्याउल्या खेल भन्नाले कुनै [[खेल|खेलकुद]] नभएर एक मनोरञ्जनात्मक परम्परागत नृत्य हो भन्ने बुझ्नु पर्ने हुन्छ । डेउडा खेल्ने भन्नाले गोलो घेरा बनाएर पैतोलका तालमा समूहगत रूपमा नृत्य प्रस्तुत गर्नु भन्ने बुझ्नु पर्छ । डेउडा खेलका सहभागीहरूले कुममा कुम जोडेर अथवा एक आपसमा पाखुरा समातेर सामुहगत रूपमा खुट्टा अघिपछि गरेर गीतसँग सामान्य नृत्य गर्छन् । विभिन्न उमेर समूहका [[महिला]] तथा [[पुरुष]]हरूले यस गीतमा छुट्टा छुट्टै नृत्य गर्न सक्छन् भने एउटै समूहमा मिसिएर पनि खेल्ने गर्दछन् । डेउडा खेलमा विशेष गरेर मायाप्रेम, विरह व्यथा, मानसिक भावहरूको अभिव्यक्ति तथा लोक जीवनका मार्मिक स्वरहरू प्रस्तुत भएको पाउन सकिन्छ । राजनीतिक, सामाजिक तथा वैयक्तिक व्यंग्यका साथै सामाजिक उत्पिडन, विषमता जस्ता विषयहरू देउडा मिहीन किसिमले केलाइएर प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । सामूहिक डेउडा खेल्दा देउडियाहरू ठुलो आँगन तथा चौरमा गोलो घेरा बनाएर मुखामुख गरी दुई समूहमा विभाजित हुन्छन् । दुवै समूहतिर दुई जना गीदाउडा हरू हुन्छन् । गीतको उठान गर्ने व्याक्तिलाई गीदाउडा अथवा खेलाउडा भनिन्छ । बाँकी सहभागीहरूले तिनले भनेको गीतलाई पछ्याउँदै, पाइतो (खुट्टाको ताल) मिलाएर डेउडा गायन र नृत्यमा झुम्मिन्छन् । यसरी प्रस्तुत गरिने सवाल जवाफलाई झिट्टा भनिन्छ । दोहरी शैलिमा डेउडा खेल्दा [[गाउँखाने कथा|गाउँ खाने कथा]] भन्ने गरिन्छ । यसमा प्रायः सबैजसो मान्छेले खेल्न सक्ने सामान्य किसिमको नाच प्रस्तुत गरिन्छ । डेउडा खेलमा छमक्म निरिमल छमक्क, छमक्क छमक्क, लौ बिरे छमछम, ए साली, मेरी बौजु, ए भिनाजु, तान तान बाज मैना चरी, हैक्या जिरा फूल फूल्याको छैक्या, आदि थेगोहरू प्रचलनमा रहेको पाइन्छ । यसरी डेउडा खेल्दा एकै ठाउँमा फरक फरक समूहहरू बनाएर पनि प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ । बुढापाका, तन्नेरी पुरुष, महिला तथा बालबालिकाहरू छुट्टा छुट्टै रूपमा पनि डेउडा खेलेको पाइन्छ । सबै उमेरका मान्छेहरू तथा युवा युवतीहरू एकै समूहमा घेरा बनाएर पनि नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ । अपरिचित मान्छेहरू एकै खेलमा जुटेर गीतै गीतको सवाल जवाफ मार्फत परिचय गर्ने र मायाप्रेमका गीतहरू समेत अलाप्ने गर्दछन्<ref name="deuda">{{cite web|url= http://sidharekha.com/2016/05/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6|title= डेउडा गीत : लोक जीवन-स्पन्दनको कलात्मक अभिव्यक्ति|publisher= सिधारेखा|date= २०७३ बैशाख २४, शुक्रबार}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818155258/http://sidharekha.com/2016/05/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6/ |date=2019-08-18 }}</ref> । ==उदाहरणार्थ केही देउडा गीतहरू== #डोटी राम्रा डडेल्धुरा अछाम राम्रा साँप्या । मलाई पनि उडाई लैजा हिउँचुलीका डाँफ्या॥ #दुल्लुदेई दैलेखसम्म जाँथी हान्यो खम्म। खाँक फाल तिर्सना झाल घाम लागन्तीसम्म॥ #म पारि गैजान्या छियाँ नित्र गंगा नित्र। मैजसो दु:खारी क्वै नाइँ चौध अञ्चलभित्र॥ #भैंसाथी जाँदैन भन्दो बामनको बर्म। दुख् पाउनु परदेशै धाउनु के बिग्री होइ कर्म॥ #जैगाड बस्याको भोट्या पानी काँ खाँदो हो। हाड मांस माटीका भर हंस काँ जाँदो हो॥ #कि पानी पिदै नपिनु कि कर्णाली सुका। कि त दैव जन्म नदे कि सोच्याको पुगा॥ #धोती मैलै टोपी मैलै धोइदिन्या कोई छैन। परदेशमा मरन्याको रोइदिन्याँ कोइ छैन ॥ #सर्क लाग्यो लिसे बादल कर्णाली तुरुक्क। सम्झिगे बसेकी ठौर रोइगए धुरुक्क ॥ #नुन पिसु, खुर्सानी पिसु, जिरो लै पिसुकी। सौँरीले जिउ जान लाइग्यो, आइझा बिसुकी॥ #रोप रोप रोप्न्यारी हो, आसार गोडौली। एकचोटी लायाको पिरती, फेरि काँ छोडौली॥ #डोटीकी देइजात राम्री, बन्नाकी चैतली। भनिदेऊ मनका कुणा, मिलाइदेउ पैतली॥ #भाइटीका फूलको माला, दसैँकी जमरा। डेउडा खेल्न आया साथी, भदौकी गमरा॥ #घात गरी अलपत्र पारी '''हाँसी रमाई रमाई'''। मन हुन्याकी जिउँदै मारी धनीको हात समाई॥ #माथि राम्रो बासुधारा तलको मजखोरी । डिठ पणे हाँसने बानी जनलाया चोरी ।। #कि माल तो उब्भो आइजा कि डाँडा छेकिजा । छैन भने म का खोजुँ छैइ भन्या देखिजा ।। #मायाँ प्रिती लैजा दिलमा मेरो नाम लेखिजा । तेरीलाई तड्पेको मन एकचोटी सेकिजा ।। #मलाई बस्ने ठाउँ रहेन साईका बस्ने ठौर । छुटे देखी छुटेकाई छौँ कठै जोली भौर ।। #र्धिर्तमा कसरी ओर्लु म कैलाश छौर ।आज भोलि बिरानो भयो हाँसी खेल्ने चौर ।। #बालकालै लायाको माया आज भयो खती ।माया प्रीति छुटेदेखि बिग्रेको छ मति । #म पनी कैलाश आउँकी सौराइ लाग्यो अति ।दशा लाग्यो मति बिग्रो छुटिगो पिरती ।। #माछाकी माँ छोरी मा¥यो भुरेली जालले ।लाउँखाउ भन्दै बालिबैश लैइगयो कालले ।। #दिन दशा हामीलाई लाग्यो यही नौला सालले ।सिर्के रुमाल बगाईलैगो कर्नाली छालले ।। #हात चुट्दै पसिना पुछ्दै बाईगई मायाजाल ।। दिन दशा हामीलाई लाग्यो अहिले नयाँ साल ।। #बृन्द्रावन निस्याईलो बनाई तेरी खाने काल ।तँ छुटी स्वर्गमा पुगीम छुटेर माल ।। #मार्सी चामल पकाईखानु सिमीको दालसँंग ।साईको माया बगाई हाले कर्नाली छालसंँग ।। #क्या भनेर चित्त बुझाउ यही माया जालसँग ।राजा भए विन्ति गर्नृ क्या भनुँ कालसँग ।। #सिमल डाली भाँचिगयो  चरी उडी गईन् ।जिउ बाईगो जोवन बाईगो मनका जसो भईन ।। #जनमभरि अब हाम्रो भेटघाट हुने छईन । रोईरोई कन दिन काट्नु छ कठै मेरी दईन । #धर्तीभरि शितल छायाँ आकाशका जुनले ।दिन रात रुवाउन लाग्यो  बासुरी धुनले ।। #हातमा औठी बन्ने छैन लंकाका सुनले ।आत्माशान्ती भयाको नाई साई तेरा गुनले ।। #उर्ली बग्दो करनाली हल्ली बग्दो भेरी ।हाँस्नु बोल्नु यति भयो भेट हुन्यानाई फेरी ।। #दिन काट्नु मुस्कीलै भयो तस्वीरको मुख हेरी ।हाँस्तै खेल्दै बालिबैश  कालले लैगो घेरी ।। #आज राति सैना धेक्या सौराइ लागी तेरी ।बैकुण्ठ बास भयो तेरो अब रैनस् मेरी ।। #साईपनि  स्वर्गमा आईजा सौरणी लाईसक्यो ।बाज तेरा सुरताले  परानी खाईसक्यो ।। #साईको मेरो कैलाश भेट्ने दिन पन आईसक्यो ।।साई पनी मर्ने छौ पक्कै आत्माले राईसक्यो ।। #जन्म्यापछि  मर्नुपर्ने यो मान्छेको चोला ।यो परानी रैछ कठै बगिजाने खोला ।। #जनमभरी भेट हुन्यानाई कठै सुन तोला ।दुई आत्मा दुर दुरै भयो अब क्यार्ने होला ।। #डुल्यो मन डुलेकै होला कोइनाई साइका साथ ।दिनमा बाडूल्ली लाग्ला रुदै जाँदा रात ।। #कानमा सिउरेको फूल छैन साईका हात ।भाँचियो पिपल डाली बगाई लैगो  पात ।। #फुलबाडी ओइलेर गयो कसैले नगोडी ।लंका भन्दा पर पुगी तँैले मलाई छोडी ।। #दूई आत्मा दुर दरै भयौ छुट्यो हाम्रो जोडी ।काल बैरीले साथ लिएन गयौ बाटो मोडी ।। #बालीवैश पौलो माया त्यसै  खेर गयो ।जनमभरी एग्लै साईलाई रोइ रोइ बस्नु भयो ।। #अमनको घरवारी भयो मन डुलेको रह्यो ।बाज तोम्रा परानीले दुख मात्र सह्यो ।। #एग्लै रुन्छ न्याउँली चरी पारी रानी वनमा ।गया दिनका भया कुरा नराख मनमा ।। #वाढी पहिरोसँग आयो तेरा जोवनमा । अन्तिम भेट भयो हाम्रो चिहान दोभानमा ।। #वासिगया  कोइली चणी काफलु खान्तका ।सँंगै थियो हिड्ने बाटो स्कुल जान्तक ।। #साई छोडी स्वर्गमा पुग्या सिन्दुर लाउन्तक ।दुख कष्ट धेरै सहि हुन् आमाले पाउन्तक ।। #जन्मिनु आमाको कोख मर्नु काँछ काँछ ।जन्मेको  धरती पनि बिरानो भैइराछ ।। #बिछोडको पिडा सुवा मकि सबै थाहाछ । बाहिर म कोसँग भनु मुटु भित्र घाछ ।। #जन्मियौ आमाको कोख वास भयो कैलाश ।हास्नु बोलनु यति भयो अब छैन आश ।। #न जिउ छ न जोवन प्रीति बदमास ।हाँस्न खेल्न नपाइकनै परान भयो नास ।। ''१५ नं देखि ५१ नं सम्मका गीतहरुको स्रोतः रत्नकमल विष्टको झल्का कर्नालीका देउडा गीतिसंग्रहबाट  पुस्तकबाट'' ==बाजाहरू== देउडा गीतकोलागी प्रयोग हुने बाजाहरू मुख्य रूपले यस प्रकार रहेका छन्: *[[मादल]] *[[हुड्को]] *[[सनई]] *[[मुर्चुङ्गा|मुर्चुङगा]] *[[बाँसुरी]] *[[हार्मोनियम]] *[[दमाहा]] *[[ढोलक]] *[[नरसिङ्गा|नरसिंगा]] *[[पिपिरी]] *[[झ्याली]] ==प्रमुख देउडा कलाकारहरू== नन्दकृष्ण जोशी, भोजराज भट्ट, नरेन्द्रराज रेग्मी, टेकराज अवस्थी, यज्ञराज उपाध्याय, डिक्रादेवी बादी, विनोद बाजुराली आदि कलाकारहरूले डेउडा गीत गाएर यसलाई रेकर्ड गराएका छन् ।<ref> म्युजिक नेपाल तथा अन्य विभिन्न गीत रेकर्डिङ् कम्पनीहरूमा रेकर्ड गरिएका क्यासेटहरू</ref>। {{Div col|rules=yes|gap=2em|small=yes|colwidth=10em}} *[[भुवन दहाल ]] *[[नन्दकृष्ण जोशी]] *[[महेश कुमार औजी ]] *[[नरेन्द्र राज रेग्मी]] *[[हरिना साउँद]] *[[राजा राम भाट]] *[[हरिश चन्द्र कठायत]] *[[डिग्रा देवी]] *[[टेक राज अवस्थी]] *[[भोज राज भट्ट]] *[[दीपेन्द्र प्रसाद दाहाल]] *[[हेमा देवी जोशी]] *[[मान बहादुर केसी]] *[[पुष्पा बोहरा]] *[[यज्ञराज उपाध्याय]] *[[अन्तराम बिष्ट]] *[[चाँदनी मल्ल]] *[[लालबहादुर थापा]] *[[गोरखबहादुर थापा]] *[[धनराज रेग्मी]] *[[हेमन्त बिवस]] *[[हिक्मत बोहरा]] *[[दिपक संगम बि.सी]] *[[कमल बोहरा]] *[[जगदिश भट्ट]] *[[दीपा रोकाया]] *[[शंकर सिंह बिस्ट]] *[[बिरेन्द्र जोहारी]] *[[पुस्पा बोहरा]] *[[कुन्ती ठगुन्ना]] *[[गणेश बम]] *[[चन्द्र सिं चौसिर]] *[[उमेश ठगुन्ना]] *[[शान्ति धामी]] *[[गोपलराम दमाई]] *[[जुंगे भट्टराई]] *[[मुरलीधर अवस्थी]] *[[गोपाल बिस्ट]] *[[प्रेमराज खत्री]] *[[तिलकसिंह प्याला]] *[[मोहन बजुलिया]] *[[मनोहरराम दमाई]] *[[श्रीधर पन्त]] *[[मनोरथ खडायत]] *[[यज्ञराज पन्त]] *[[बिमला पन्त]] *[[केशब उप्रेती]] *[[डिल्लीराज भट्ट]] *[[सबिता भट्ट]] *[[शान्ति पन्त]] *[[दीर्घ फुलारा]] *[[माया बोहरा]] *[[लोकराज पन्त]] *[[सिन्धु मल्ल]] *[[सुदाम थापा]] *[[भोजराज ओली]] *[[चन्द्रकान्त जोशी]] *[[टेकबहादुर ऐर]] *[[योगेन्द्र भुल]] *[[चन्द्रसिं साउद]] *[[हिरालाल ताम्राकार]] *[[केशब फुलारा]] *[[चित्र पनेरु]] *[[पूर्णा जोशी]] *[[राजेन्द्र शाहा ]] *[[नन्दसिंह धामी]] *[[भक्त बहादुर धामी]] *[[बेनीमाधव भट्ट]] *[[देवराज भट्ट]] *[[चेतबहादुर ताम्राकार]] *[[डिल्लीराज फुलारा]] *[[कर्णबहादुर मल्ल]] *[[तेजबहादुर कार्की]] *[[यादव कडाल]] *[[निर्मला भण्डारी]] *[[राजु भट्ट]] *[[धोज महरा]] *[[देवराज जोशी,गायक|देवराज जोशी]] *[[सुर्य बहादुर बलायर]] *[[रमेश बलायर]] *[[डबल बोहरा]] *[[निमराज ओझा]] *[[लक्ष्मी सिंह]] *[[राजु नेपाली]] *[[बिष्णु भट्ट]] *[[टेक बहादुर ऐर]] *[[शेर बहादुर बी.क.]] *[[लक्ष्मी पाली]] *[[निर्मला पाली]] *[[गंगी बलायर]] *[[हेमा मडै]] *[[चाँदनी जोशी]] *[[मानबहादुर रोकाया]] *[[ललित बोहरा]] *[[कृतिबहादुर सिंह]] *[[शुसिला थापा]] *[[माया बोगटी]] *[[राजेन्द्रबहादुर थापा]] *[[संगीता शाह]] *[[शोव सुनार]] *[[अम्बर बी.क.]] *[[बिमला बुढा]] *[[रमेश सुनार]] *[[विद्या तिमिल्सिना]] *[[सन्तोष शर्मा]] *[[कृष्ण दानी]] *[[परिमल स्नेही]] *[[कटक नेपाली]] *[[दीपा धामी]] *[[चन्द्रबहादुर थापा]] *[[बहादुर सिंह]] *[[लालबहादुर धामी]] *[[पदमबहादुर रोकाया]] *[[दिपेन्द्र बहादुर सिंह]] *[[कलकबहादुर परियार]] *[[कित्थे बादी]] *[[धर्मराज भट्टराई]] *[[बासुदेव रेग्मी]] *[[निरज कुमार]] *[[बिमला रावल]] *[[मंजु रसाईली]] *[[धना जोशी]] *[[उमाशंकर जोशी]] *[[देवसिंह बोहरा]] *[[जयभक्त जोशी]] *[[नारायण बिस्ट]] *[[हर्कबहादुर सिंह]] *[[दानबहादुर महरा]] *[[कमला खड्का]] *[[दुर्गादेवी जोशी]] *[[गणेशबहादुर सिंह]] *[[रत्ना जोशी]] *[[हंस बी.क]] *[[कुन्ती रोकाया]] *[[हेमन्त रोकाया]] *[[नरबहादुर भण्डारी]] *[[नृप स्वार]] *[[लालसिंह भण्डारी]] *[[गोपिसिंह नेपाली]] *[[भरत रावल]] *[[झंकर थापा]] *[[झंकर साउद]] *[[गणेश बहादुर साउद]] *[[सेते नेपाली]] *[[महेन्द्र बी.क.]] *[[कृष्ण बी.क.]] *[[झंकर कुँवर]] *[[कुल बी.क.]] *[[सेते ओड]] *[[पबित्र भण्डारी]] *[[लेकेन्द्रबहादुर चन्द (गायक)|लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] *[[बिरेन्द्र चन्द बिरु]] *[[उमेश बि.क]] *[[विनोद बाजुरेली]] *[[रमेस नागरि]] *[[सुर्यविरही साउँद]] *[[टंक तिमेल्सेना]] *[[हर्क नेपाली]] *[[करुन दहाल]] *[[कल्पना बिसी]] *[[रेखा जोशी]] *[[गौरी भट्ट]] *[[सुरेश शाही]] *[[कमल बिरही थापा]] </div> ==डेउडा गीत लोप हुँदै== डेउडा गीत पश्चिम नेपालको पहचान गराउने एक संस्कृति नै हो । पहिलेका दिनहरूमा पश्चिम नेपालका प्रत्यक वन पाखामा र मेलापातमा घन्किने लोक डेउडा भाकाहरू अब आएर लोप हुन लागेका छन् । पश्चिम नेपालका वनपाखाहरूमा गुञ्जिने ठाडी भाकाहरू पाश्चात्य संस्कृतिको प्रभावका कारण हराउँदै गइरहेका छन् । बढ्दो आधुनिकतासँगै सूचना र प्रविधिको प्रयोगले डेउडा गीतलाई ओझेल पार्न लागेको छ । बढ्दो बजारीकरणका कारण गाउँहरूमा पनि [[आधुनिक सङ्गीत|आधुनिक]] र [[पप सङ्गीत|पप संगीत]]मा युवा पुस्ता रमाउन थालेपछि लोक डेउडा संस्कृती लोप हुन थालेको छ <ref>{{cite web|url= http://www.radiojajarkot.org.np/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE|title= हराउदै लोक डेउडा भाका|publisher= [[रेडियो जाजरकोट]]|date= 25 नोवेम्बर 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122122626/http://www.radiojajarkot.org.np/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE/ |date=2018-11-22 }}</ref>। केही समय पहिले डेउडा गीतहरू पश्चिम नेपालको सेरोफेरोमा मात्र सिमित थिए । अहिले डेउडा अन्तर्राष्ट्रिय करण भएको छ । डेउडा अहिले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि आफ्नो प्रभाव जमाउन सफल भएको छ । डेउडाको लोकप्रियता दिनानुदिन बढ्दो छ । लोकप्रियता बढेपनि यसको मौलिकता भने खस्किदै गएको छ । यो चिन्ताको विषय भएको छ । पहिलेका कलाकारहरूले सम्बन्धित ठाउँमा नै गएर मौलिकता सङ्कलन गरेर ल्याउने र रेकर्डिङ गर्दथे । अबका कलाकारहरूले मौलिकता सङ्कलन गर्ने दुःख गर्नु भन्दा पनि नयाँ जेनेरेसनले मौलिकतालाई बिर्सिएर नयाँ र्याप पपको नक्कल गरेर डेउडाको रेकर्डिङ् गराउने गर्छन् । त्यस्तो गर्नाले डेउडाको वास्तविक मौलिकता खस्किएको छ । केही रफ पपका टुक्काहरूमा पश्चिम नेपालका शब्दहरू जोडेर डेउडा भनेर प्रस्तुत गर्नु सरासर गलत हो । मौलिकतालाई जस्ताको तस्तै बाँच्न दिनु पर्छ । अर्को कुरा पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले पनि परम्परागत संस्कृतिको मौलिकता खस्किन पुगेको हो । अहिले गीतहरूको बजार पनि खस्किएको छ । त्यसमा पनि डेउडाको बजार त निकै सानो छ । अहिले प्रवधीले गर्दा सहज हुनु पर्नेमा मौलिकता सङ्कलन गर्नमा पुराना कलाकारहरूलाई झनै गाह्रो भएको छ । अहिले पहिलेका जस्तै गीतहरू पनि बजारमा आइरहेका छैनन् । त्यसैल पनि नयाँ पिंढीलाई परम्पागत संस्कृति तर्फ आकर्षण गर्न नसकेको हो । अहिले [[नेपाली चलचित्र]]हरूमा डेउडाको प्रयोग हुन थालेको छ, तर वास्तविक मौलिकता छैन<ref name= "डेउडा"/>। पहिलेका दिनहरूमा पश्चिम नेपालमा बिहान बेलुका डेउडा खेलिन्थ्यो । [[विवाह]] आदी शुभ कार्यमा डेउडा खेलिन्थ्यो । [[रत्यौली]]मा डेउडा खेलिन्थ्यो । [[गहुँ]]को दाईं गर्न समेत डेउडा खेलिन्थ्यो । तर अब डेउडा हेर्न चाडवाड र मेला पर्व नै कुर्नु पर्छ । त्यहाँ पनि पुरानो मौलिकताको डेउडा देखिन्न । सबै ठाउँमा नयाँ रफ पप र डिजेको चलन चलेकाले डेउडाको स्थिती निकै न्युन स्तरमा पुगेको छ । ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका परम्परागत नृत्यहरू}} {{नेपाली लोक परम्पराहरू}} ==सन्दर्भ सामग्री == {{reflist|}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://paschimnepal.com/archives/6205 पश्चिम नेपालको धरोहर डेउडा संस्कृति कसले जोगाउन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120001453/http://paschimnepal.com/archives/6205 |date=2017-01-20 }}उत्तम चन्द डेउडा गीत प्रेमी *[http://facebook.com/profile.php?id=135660639779645&r9634cd49&refid=17 फेसबुक डेउडा समाज] *[http://www.facebook.com/?ref=home#!/pages/phesabuka-deuda-samaja/135660639779645 डेउडा गीतको संगालो] *[http://facebook.com/dailekhi.deudasamaj?refid=7&_ft_=qid.5869141165407528834%3Amf_story_key.-7804309671716650138 दैलेखी डेउडा समाज] *[http://suderpaschim.blogspot.com/2018/07/blog-post_10.html?m=1 सुदूरपश्चिम] *[http://meropyarobagar.blogspot.com मेरो प्यारो बगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504194721/http://meropyarobagar.blogspot.com/ |date=2019-05-04 }} [[श्रेणी:गीत]] [[श्रेणी:डेउडा]] [[श्रेणी:डेउडा गीत]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशको संस्कृति]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशको संस्कृति]] ng3a5uo799vnb74638tzh9kazjcilmp 0 37439 1369586 1177335 2026-08-13T22:50:08Z Sunlightson 66105 1369586 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image =Jasminum sambac 'Grand Duke of Tuscany'.jpg |image_caption = चमेली फूल |regnum = [[वनस्पति]] जगत |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति|एन्जिओस्पर्म]] |unranked_classis = [[युडिकट्स]] |unranked_ordo = [[एस्टरिड]] |ordo = [[लेमिएल्स]] |familia = [[ओलेसिया]] |tribus = [[जेस्मिनी]] |genus = '''''ज्यासमिनम''''' |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |type_species = ''[[Jasminum officinale]]'' |type_species_authority= L. |subdivision_ranks = [[Species]] |subdivision = More than 200, see [[List of Jasminum species|List of ''Jasminum'' species]]<ref name="ing">{{cite web | url = http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Jasminum | title = ''Jasminum'' | accessdate = 2008-06-03 | work = Index Nominum Genericorum | publisher = [[International Association for Plant Taxonomy]] }}</ref><ref name="CPN">{{cite journal | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=116771 | title = 10. Jasminum Linnaeus | accessdate = 2008-06-03 | journal = Chinese Plant Names | volume = 15 | page = 307 }}</ref><ref name="UniProt">{{UniProt Taxonomy | name = Jasminum! | id = 4147 | accessdate = 2008-06-03 }}</ref> |synonyms= *''Jacksonia'' hort. ex <small>Schltdl</small> *''Jasminium''<small> Dumort.</small> *''Menodora''<small> Humb. & Bonpl.</small> *''Mogorium''<small> Juss.</small> *''Noldeanthus''<small> Knobl.</small> |synonyms_ref=<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?6186 |title=''Jasminum'' L. |author=USDA, ARS, National Genetic Resources Program |publisher=''Germplasm Resources Information Network'', National Germplasm Resources Laboratory |accessdate=November 22, 2011 }}</ref> |}} '''चमेली''' ([[वर्गीकरण (जीवविज्ञान)|वर्गीकरण नाम]] '''''Jasminum''''' {{IPAc-en|ˈ|j|æ|s|m|ᵻ|n|əm}} {{respell|YASS|min|əm}}<ref>{{cite book|title=Sunset Western Garden Book|year=1995|pages=606–607}}</ref>) ओलिभ परिवार (''ओलेसिया'')मा पर्ने एक वास्नादार फूल हो । यसको उपयोग [[माला]] बनाउन र [[अत्तर]] उत्पादनमा विशेष प्रयोगमा ल्याइन्छ । == वर्णन == जास्मिनले पातझर वा सदाबहार दुवै हुन सक्छ, र यो ठाडो, फैलिने, वा चढ्ने झाडी र लता दुवै हुन सक्छ। पातहरू बिरूवाको विरुद्ध वा बारी-बारीले हुने क्रममा हुन्छन् र साधारण, त्रिफली वा पिन्नेट बनोटका हुन सक्छन्। फूलहरूको व्यास साधारणतया लगभग २.५ सेमी हुन्छ। ती सेतो वा पहेँलो हुन्छन्, यद्यपि कहिलेकाहीँ अलि रातोपन पनि देखिन सक्छ। फूलहरू सायँ आम रूपमा तीन वा सो भन्दा धेरै फूल भएको सिरमिरे झुण्डमा आउँछन्, तर तिनीहरू शाखाका सानो दिशा मा तन्नै एकल रूपमा पनि देखा पर्न सक्छन्। हरेक फूलमा लगभग चार देखि नौ पंखुडीहरू, दुई लक्षणको भाग (लोकेल) र एक देखि चार अण्डाणुहरू (ओभुल) हुन्छन्। तिनीहरूका दुई पुंकेसर (स्टेमेन) हुन्छन् जसको फिलामेन्ट अत्यन्त छोटो हुन्छ। पाल्पा (ब्र्याक्ट) रेखीय वा अण्डाकार हुन्छ। कालिक्स (गुच्छाले ढाक्ने भाग) घण्टाको आकारको हुन्छ। प्रायः तिनीहरू धेरै सुगन्धित हुन्छन्।<ref name="singh2006"/><ref>[https://botanical.com/botanical/mgmh/j/jasmin06.html A Modern Herbal]</ref> यस जातको आधारभूत [[क्रोमोसोम]] संख्या १३ हो, र धेरै प्रजातिहरू डाइप्लोइड (2n=26) छन्। तर, प्राकृतिक पोलिप्लोइडी पनि पाइन्छ, विशेष गरी ''Jasminum sambac'' (ट्राइप्लोइड 3n=39), ''Jasminum flexile'' (टेטרाप्लोइड 4n=52), ''Jasminum mesnyi'' (ट्राइप्लोइड 3n=39), र ''Jasminum angustifolium'' (टेत्राप्लोइड 4n=52) मा। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==वाह्य जडीसभ== {{Commonscat|Jasminum|चमेली}}[https://econutplants.com/flowering/chameli-jasmin-flower-plant Chameli(Jasmine) Flower: The King Of Fragrant] [[श्रेणी:फूलहरू]] 99ff6dl31lgdcp7v4elrk7l2btjudlx 0 42911 1369577 1335044 2026-08-13T16:20:02Z ~2026-44354-03 80294 /* पुँवार खड्का */ 1369577 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = <div style="white-space:nowrap;"> [[Image:Paras Khadka NP.JPG|x170px]] | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = खड्का, [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *दिपक खड्का, गर्चा, दैलेख *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] 74shauf2rbjppk07uywp26jfk8nwlps 1369578 1369577 2026-08-13T16:25:16Z ~2026-44354-03 80294 /* */ 1369578 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = <div style="white-space:nowrap;"> [[Image:Paras Khadka NP.JPG|x170px]] | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *दिपक खड्का, गर्चा, दैलेख *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] hsmnlvu2xw8f8t99twhom2hf5ya3dnl 1369579 1369578 2026-08-13T16:28:38Z ~2026-44354-03 80294 1369579 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *[[दिपक खड्का]],गर्चा दैलेख *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] bk0gydo1oxbusw4klqqq7od81bqh9hs 1369582 1369579 2026-08-13T16:38:13Z ~2026-44354-03 80294 /* उल्लेखनीय खड्काहरू */ 1369582 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *[https://www.facebook.com/share/14mkkV553cL/ दिपक खड्का],गर्चा दैलेख *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] ik6b3vjw6huazeih5xouhsr7bz55n54 1369583 1369582 2026-08-13T16:39:04Z ~2026-44354-03 80294 /* उल्लेखनीय खड्काहरू */ 1369583 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *[https://www.facebook.com/share/14mkkV553cL/ दिपक खड्का], अभियान्त *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] as3w3hsg183z41yaxkpw8xphw8r0on6 1369584 1369583 2026-08-13T16:51:54Z ~2026-44354-03 80294 /* */ 1369584 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = https://share.google/E5kbVbTZqNce1fKOr | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *[https://www.facebook.com/share/14mkkV553cL/ दिपक खड्का], अभियान्त *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] 8jq15odblixwde8dflq7csu6wvzw22u 1369585 1369584 2026-08-13T16:54:18Z NDG 73687 That does not work 1369585 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox ethnic group | group = खड्का/खँड्का प्रकारहरु | native_name = खस जाति (खस सभ्यताकाे एक थर) | image = | image_caption = <small>[[पारस खड्का]]</small> | population = ३,३४,९८५<ref name="Forebears">{{Cite web|url=http://forebears.io/surnames/khadka|title=खड्का प्रोफाइल|accessdate=2017-03-13}}</ref> | regions = {{flag|नेपाल}} | languages = [[नेपाली भाषा]] | religions = [[हिन्दु धर्म]] र [[मष्टो देवता|मष्टो धर्म]] | related = [[खड्का]], [[कार्की]], [[थापा]], [[बस्नेत]] }} '''खड्का''' वा '''खँड्का''' नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा बसोबास गर्ने मस्टो तथा प्रकृती पूजक विशेषताका खस आर्य जातिकाे एक थर हाे। यिनीहरु हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली [[क्षेत्री]]हरूको थर हो । उनीहरू केही केही खस-ककेसियन समुदायका हुन् । प्राय सतारुढ क्षेत्रीय वर्गका रूपमा पञ्चभुत जस्ता अचम्मका पदस्थ पारिवारिक वर्ग हुन् । खड्काहरु ऐतिहासिक कालखण्डमा मुल चार काजी मध्यको एक काजी खलकका जाती पनि हुन । <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100073252407490&mibextid=ZbWKwL |access-date=2024-08-24 |website=www.facebook.com}}</ref>यिनीहरुकाे आर्य सभ्यता भन्दा भिन्न खस सभ्यता छ। ऐतिहासिक कथन अनुसार खड्का [[गोरखा जिल्ला|गोरखा राज्य]]को राजाहरू भएको देखिन्छ । राजा [[द्रव्य शाह]]ले खड्काहरूको राज्य स्थानियहरूको सहयोगले हड्पेका थिए । कालिकोटे खड्काहरू पनि [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट राज्य]]का राजा भएको कालिकोटे खड्का वंसवालीमा उल्लेख गरिएको छ र उक्त राज्यबाट उनीहरूको नाम कालिकोटे निर्धारित भएको हो । शाह राजाहरुले राज्य हडपे पछी भविस्यमा हुने खतरालाई मध्यनजर गरि केहीलाई मरेको र अन्यलाई खेदाएको देखिन्छ | यसरि भाग्ने क्रममा जहाँ राम्रो ठाउ भेटिन्छ वा बिहेवारी हुन्छ त्यहि बस्न थाल्दछन | काठमाडौंमा खड्का गाउँ नै छ जहा धेरै खड्का हरु बिभिन्न राज्ज्यबाट भागेर बसेका थिए| केहि बाठा तथा स्थानीय मगरहरुसंग राम्रो सम्बन्ध भएका खड्का हरु गोरखा तिरै बसेको र सरकार (शाहहरु) को मान्छे आउदा मगर हरुले उनीहरु मगर नै हुन् भनेर राखेको र कालान्तरमा मगर खड्का भएको देखिन्छ | खड्काहरू विभिन्न प्रकारका छन् । बाग्लुङगे कुँवर खड्का वत्स् गोत्रे खड्का ''[[कालिकोटे खड्का]]'', ''[[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]'', ''[[खड्का (लकाई)|लकाई खड्का]]'', ''[[खबतरी खड्का]]'', पराशर गोत्रीय वाँझफुलौटी रजवार खड्का'',[[खुलाल खड्का]]'', ''महाराजी खड्का'', ''बुढथापा खड्का'', ''पाल्पाली खड्का'', ''सुबेदी खड्का'', ''आठभैया खड्का'', ''महाराउत खड्का'', ''लामिछाने खड्का'', ''बरभैया खड्का'', प्याउली खड्का आदि प्रकारहरू हुन् ।<ref name="karma99">http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312072818/http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1 |date=2017-03-12 }}</ref> == महाराजी खड्का == महाराजी खड्काहरू भारद्वाज गोत्रका हुन्। उनीहरू ऐतिहासिक राजा र सेना थिए। == कालिकोटे खड्का == [[कालिकोटे खड्का]]हरू अन्य [[कालिकोटे]]झैं [[आत्रेय गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri">http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312201040/http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/ |date=2017-03-12 }}</ref> उनीहरू ऐतिहासिक कालिकोट राज्यका राजा हुन् । उनीहरूमध्ये केहीले आफ्नो थर कालिकोटे मात्र लेख्छन् । ==पुँवार खड्का== [[पुँवर खड्का|पुँवार खड्का]]हरू [[कपिल गोत्र|कपिल, भारद्वाज, कश्यप (काैशिल्या) गोत्र]]का हुन् ।<ref name="karma99"/> '''• कपिल गाेत्र:''' बझाङको चैनपुर नजिक खेतकोट र बाजुराको आटिचौर पाटा र कोर्धमा बढी बसोबास भएका मुख्य रुपमा खेतकोट उद्गम थलो मानिन्छ । उनिहरु बागमति प्रदेशकाे दाेलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, भक्तपुर तथा पूर्वि नेपालकाे काेशी र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरुमा बस्दछन्। कुलदेबता = मष्ट '''• भारद्वाज गाेत्र:''' जुम्लाकाे सिजा उपत्यकावाट जाजरकाेट काैवा काँडा-बयल डाडा आई वसाेवास गरेका र पछि रुकुमकाे सिस्ने गापा भित्र रहेकाे साविक पेउघा गा.वि.स.मा वसाई सरेकाे देखिन्छ। उनिहरुले पेउघाली पित्र समेत पुजा गर्ने हुदा पेउघाली खड्का भनेर समेत चिनिन्छ। उनिहरु अहिले साविक राप्ती हुँदै हाल विभिन्न ठाउँहरुमा वसाई सरी फैलियका छन्। '''• कश्यप (काैशिल्य) गाेत्र:''' काैशिल्य गाेत्र भनेता पनि याे पनि पेउघाली खड्का नै हाे। यिनीहरुले पनि पेउघाली पित्र पुज्छन्। वसाई सराई पछि आफ्नाे गाेत्र थाहा नभए पछि उनिहरुका पुराेहित ब्रामणले काैशिल्य गाेत्र राखिदिएकाे पनि भनिन्छ। याे गाृेत्रका खड्काहरु पनि साविक राप्ती अञ्चल हुँदै विभिन्न जिल्लामा वसाई सरी फैलिएका छन्। '''• गाेत्र भन्दा कैरन मुख्य''' पुँवार खड्काहरुले गाेत्रलाई भन्दा कैरनलाई वढि प्राथामिकता दिन्छन्। उनिहरुका गाेत्र फरक-फरक भए पनि पुँवार खड्काले पुँवार खड्काकाे छाेरी बहिनीसंग विहेवारी गर्दैनन्। तर, पुँवार खड्का हाेईनन् र गाेत्र एउटै भए पछि छाेरी-चेली लिने दिने गर्छन्। ==खुलाल खड्का== धंनजय गोत्र का हुन ==लकाईं खड्का== [[खड्का (लकाई)|लकाईं खड्का]]हरू [[भारद्वाज गोत्र]]का हुन् ।<ref name="savitri"/> ==खबतरी खड्का== [[खबतरी खड्का]]हरू अन्य [[खपतरी]]झैं [[कौशिक गोत्र]]का हुन् । <ref name="savitri" /> == वाँझफुलौटी खड्का ( रजबार खडका) == वाँझफुलौटी खड्का पश्चिम नेपालको दैलेख जाजरकोट सुर्खेत मा वसोवास गर्दछन । यिनिहरुको गोत्र पराशर हो ।सुदुर पश्चिम को वाँझफुलौट वाट पुर्खा आएकोले वाँझफुलौटी खड्का पहिचान रहेको हो भन्ने गरिन्छ ।<ref>{{Cite book|Name=Bajfulauti Khadka KO bansawali and pustawali}}</ref> ==उल्लेखनीय खड्काहरू== *[[गुरु भैरव प्रताप सिंह खड्का भगवान|गुरू भैैैरव प्रतापसिंह खड्का]] [[दार्शनिक]] [[आचार्य]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|, अध्यता,]] [[भैरवस्मृति]][[पुर्विय दार्शनिक, आचार्य, अध्यता, भैरवस्मृतिका रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष|का रचयिता, २०औ शताब्दीका एक महान युगपुरुष]] *[[पारस खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टिम]]का कप्तान *सुरज खड्का, पत्रकार तथा बौद्ध धर्मका अनुयायी *[[हरि खड्का]], [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का पूर्व कप्तान *[https://www.khadkajanak.com.np/?m=1 जनक खड्का], [[चलचित्र निर्देशक]], [[लेखक]], [[पत्रकार]], वैदिक [[ज्योतिष]] विज्ञ *[[सुमी खड्का]], [[मिस नेपाल]] विजेता *डा.[[नारायण खड्का]], भूपू मन्त्री *[[स्वस्तिमा खड्का]], नेपाली नायिका *[[प्रदीप खड्का]], नेपाली नायक *[[पुष्प खड्का]], नेपाली नायक *[https://www.facebook.com/share/14mkkV553cL/ दिपक खड्का], अभियान्त *[[जेष्ठ भ्रष्टाचार बिरोधी अभियानका अभियन्ता, राजनीतिक बिश्लेषक एबम गोगो फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक, एक आपस टेलिभिजन, नागरिक सुनुवाइ र असल शासन अभियानका अभियन्ता श्री केदार खड्का *<nowiki>[[दिनेश खड्का]]</nowiki>, www.clickmandu.com मा [https://clickmandu.com/author/dinesh ऊर्जा तथा पूर्वाधार विषयमा कलम चलाउँदै आएका आर्थिक पत्रकार], पूर्वाधार पत्रकार समाजका कोषाध्यक्ष *बिकास लकाई खड्का (चिन्तक : NOTA - Right to Reject का अभियन्ता तथा रिट निवेदक, अपराध र आतंकवाद विरोधी अभियानका अभियन्ता)। ==सन्दर्भ साम्रगी== {{reflist}} ==बाह्य कडी== ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[खस जाति|खस]] *[[कार्की]] *[[बस्नेत]] {{stub}} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] as3w3hsg183z41yaxkpw8xphw8r0on6 3 46859 1369590 1363705 2026-08-14T06:08:34Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: */ नयाँ खण्ड 1369590 wikitext text/x-wiki {{welcome}} -[[User:RajeshPandey|Rajesh]] ([[User talk:RajeshPandey|वार्ता]]) १७:०७, २० फेब्रुअरी २०१२ (युटिसी(UTC)) == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) nlvo0s7cgw97sbb3lwa5ezembsyv6kc 1369591 1369590 2026-08-14T06:19:38Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू */ नयाँ खण्ड 1369591 wikitext text/x-wiki {{welcome}} -[[User:RajeshPandey|Rajesh]] ([[User talk:RajeshPandey|वार्ता]]) १७:०७, २० फेब्रुअरी २०१२ (युटिसी(UTC)) == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) ocjv2v1otkwo2eoblr92zrk02kik27g 0 47422 1369605 1328830 2026-08-14T10:07:05Z Bishaldev100 28807 1369605 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = किरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा | image = | order = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | office = | term_start = वि.सं. २००८ मङ्सिर २७ | term_end = वि.सं. २०१३ जेष्ठ ७ | predecessor = [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबर शम्शेर राणा]] | successor = [[तोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|तोरण शम्शेर राणा]] | birth_date = सन् १९१६ | birth_place = | death_date = सन् १९८३ | death_place = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] }} '''किरण सम्शेर ज.ब.रा.''' (१९१६-१९८३) नेपालका पूर्व प्रधान सेनापति हुन्। यिनले २००७ देखि २०१२ सम्म प्रधान सेनापतिको रूपमा काम गरेका थिए। यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी १९७४ देखि १९७८ सम्म [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि नेपाली राजदुत]] भएर पनि सेवा गरेका थिए ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 नेपाल राजपत्र]</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] {{stub}} [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] mqkwn2w48nv5t7wzilratbpnqfqhuxy 1369606 1369605 2026-08-14T10:08:49Z Bishaldev100 28807 1369606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = किरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा | image = | order = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | office = | term_start = वि.सं. २००८ मङ्सिर २७ | term_end = वि.सं. २०१३ जेष्ठ ७ | predecessor = [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबर शम्शेर राणा]] | successor = [[तोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|तोरण शम्शेर राणा]] | birth_date = सन् १९१६ | birth_place = | death_date = सन् १९८३ | death_place = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] }} '''किरण सम्शेर ज.ब.रा.''' (१९१६-१९८३) नेपालका पूर्व प्रधान सेनापति हुन्। यिनले २००७ देखि २०१२ सम्म प्रधान सेनापतिको रूपमा काम गरेका थिए। यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=रक्षा मन्त्रालय |first=सेक्रेटरी |title=श्री ५ बाट रोल प्रमोशन सम्बन्धी सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2190 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> यिनी १९७४ देखि १९७८ सम्म [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि नेपाली राजदुत]] भएर पनि सेवा गरेका थिए ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 नेपाल राजपत्र]</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] {{stub}} [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] bafgiygsh3itexmr7wt4i4dmy4oyt0g 1369607 1369606 2026-08-14T10:09:12Z Bishaldev100 28807 1369607 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = किरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा | image = | order = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | office = | term_start = वि.सं. २००८ मङ्सिर २७<ref>{{Cite web |last=रक्षा मन्त्रालय |first=सेक्रेटरी |title=श्री ५ बाट रोल प्रमोशन सम्बन्धी सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2190 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | term_end = वि.सं. २०१३ जेष्ठ ७ | predecessor = [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबर शम्शेर राणा]] | successor = [[तोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|तोरण शम्शेर राणा]] | birth_date = सन् १९१६ | birth_place = | death_date = सन् १९८३ | death_place = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] }} '''किरण सम्शेर ज.ब.रा.''' (१९१६-१९८३) नेपालका पूर्व प्रधान सेनापति हुन्। यिनले २००८ देखि २०१२ सम्म प्रधान सेनापतिको रूपमा काम गरेका थिए। यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी १९७४ देखि १९७८ सम्म [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि नेपाली राजदुत]] भएर पनि सेवा गरेका थिए ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 नेपाल राजपत्र]</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] {{stub}} [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] 7qqh9svc9qevyre420m1928c6kclopx 1369608 1369607 2026-08-14T10:09:57Z Bishaldev100 28807 1369608 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = किरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा | image = | order = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | office = | term_start = वि.सं. २००८ मङ्सिर १८<ref>{{Cite web |last=रक्षा मन्त्रालय |first=सेक्रेटरी |title=श्री ५ बाट रोल प्रमोशन सम्बन्धी सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2190 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | term_end = वि.सं. २०१३ जेष्ठ ७ | predecessor = [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबर शम्शेर राणा]] | successor = [[तोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|तोरण शम्शेर राणा]] | birth_date = सन् १९१६ | birth_place = | death_date = सन् १९८३ | death_place = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] }} '''किरण सम्शेर ज.ब.रा.''' (१९१६-१९८३) नेपालका पूर्व प्रधान सेनापति हुन्। यिनले २००८ देखि २०१२ सम्म प्रधान सेनापतिको रूपमा काम गरेका थिए। यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी १९७४ देखि १९७८ सम्म [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि नेपाली राजदुत]] भएर पनि सेवा गरेका थिए ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 नेपाल राजपत्र]</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] {{stub}} [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] 9n0mdghxz4cb619nmwcf4rcj7ly0b4y 0 68931 1369572 1309530 2026-08-13T14:42:14Z Zafer 21034 Photo changed 1369572 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name= फ्रेड | image = Fred (footballer, born 1993) 7 Fenerbahçe 20260805 (3) (cropped).JPG | image_size = 250 | caption = | fullname = फ्रेडरिको रोडृगुएस<ref>{{cite news| title = 2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players| url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf| publisher = FIFA| format = PDF| page = 6| accessdate = 10 July 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211172907/http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf |date=11 February 2018 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1993|03|05|df=y}} | birth_place = बेलो, [[होरिजोन्टे]], ब्राजिल | height = {{convert|1.69|m|ftin|abbr=on}}<ref>{{cite web|chapter=Fred – Profile|chapter-url=http://www.fifa.com/confederationscup/players/player=233952/index.html|title=Confederations Cup Brazil 2013|work=FIFA.com|accessdate=21 January 2014}}</ref> | position = [[अग्रपङ्क्ति (फुटबल)|स्ट्राइकर]] | currentclub = [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] | clubnumber = १७ | years1 = २०११-२०१३ | clubs1 = ईन्टर मिलान | caps1 = ३३ | goals1 = ७ | years2 = २०१३-२०१८ | clubs2 = शखतेर डोनेस्ट | caps2 = १०१ | goals2 = १० | years3 = २०१८- | clubs3 = [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] | caps3 = ८५ | goals3 = ३ | nationalyears1 = २०१४– | nationalteam1 = [[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|ब्राजिल]] | nationalcaps1 = २१ | nationalgoals1 = ० | pcupdate = १० डिसेम्बर २०१९ | ntupdate = ८ जुलाई २०१९ }} '''फ्रेडरिको ''' (जन्म ५ मार्च १९९३), सामान्यतया '''फ्रेड'''को नामले चिनिन्छन् । उनी ब्राजिलको राष्ट्रिय टोलीबाट खेल्नुका साथै उनी व्यावसायिक फुटबल पनि खेल्छन् । उनी फुटबल मैदानमा खेल्दा [[रक्षापन्ति (फुटबल)|स्ट्राइकर]]को भूमिकामा खेल्छन। ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Frederico Chaves Guedes|फ्रेड}} * {{Official website|http://www.fredgol.com/}} * {{FIFA player|233952|फ्रेड}} {{Commonscat|Frederico Chaves Guedes}} [[श्रेणी:ब्राजिलका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८३ मा जन्म]] m37rjccjwam1o57otvua7yqz5qrjcb9 0 90082 1369599 1320047 2026-08-14T09:18:23Z Bishaldev100 28807 1369599 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title = '''श्री ३ राजा लोरग्याल-पो''' |name = जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट |image = Jigme Palbar Bista.jpg |caption = नागरिक भेषमा राजा जिग्मेको तस्बिर |reign = सन् १९६४-२००८ |birth_date = सन् १९३० |birth_place= [[लोमान्थाङ]], [[मुस्ताङ जिल्ला]], [[नेपाल]] |death_date= सन् २०१६ डिसेम्बर १६ |death_place = [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]], नेपाल |father = श्री श्री श्री राजा आङ्गुन तेन्जिङ त्रान्दुल |mother = |dynasty = लो |consort = रानी साहिबा सिडोल पलवर विष्ट |religion = [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती]] [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] }} [[File:Flag of Mustang.svg|thumb|लोमान्थङ राज्यको झण्डा]] '''जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट''' नेपालको मुस्ताङ जिल्ला अन्तर्गत पर्ने [[लोमान्थाङ]] क्षेत्रको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] महाराज (तिब्बती: लोरग्याल-पो) थिए। उनको शासनकाल सन् १९६४-२००८ सम्म रह्यो। गणतन्त्रको घोषणामा सन् २००८ (वि.सं. २०६५) मा राजा, रजौटा, रैका र सम्पूर्ण शाही अधिकार खारेज भएपश्चात उनको राज्यावधि समाप्त भएको थियो। ==जीवनी== [[चित्र:Lo Manthang Royal Palace.JPG|thumb|[[लोमान्थाङ दरबार|लोमान्थाङ राजदरबार]]]] उनको जन्म राजा आङ्गुन तेन्जिङ त्रान्दुलको साँहिला पुत्रको रूपमा भएको थियो। सिगात्सेमा उनले आन्तरिक शिक्षा हासिल गरेका थिए। सन् १९५९ मा नेपाल सरकारद्वारा लोमान्थाङको युवराजको मान्यता पाएका थिए। सन् १९६४ मा पिताको मृत्युपश्चात उनी लो वंशका रजौटा राजा '''लोरग्याल-पो''' घोषित भए। लोमान्थाङ तथा मुस्ताङको कार्यप्रणाली भने नेपाल सरकारको अधीनमा थियो। उनले सन् १९६४ मा [[नेपाली सेना]]को लेफ्टिनेन्ट कर्णेलको मानपदवी पाएका थिए। उनी राजसभाका सदस्य (सन् १९६४-१९९०) थिए। उनको विवाह सिगात्से, तिब्बतमा '''रानी साहिबा''' सिडोल पलवर विष्टसँग भएको थियो। '''विष्ट''' उनको थर नभई एक उपाधि हो। <ref>http://www.royalark.net/Nepal/mustang2.htm</ref> ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:मुस्ताङ जिल्लाका मानिसहरू]] g1nr9ud204h8fn5oalwsis86zrgxqxi 0 103598 1369573 1369524 2026-08-13T15:41:03Z Rajeeb bastola 39875 1369573 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name =बझाङ राज्य <!-- Name in a modern syntax of native language(s). Leave blank if name is only in English Separate with line breaks<br/> or use Template:Plainlist. If language uses Latin characters, place name(s) in italics. --> |conventional_long_name = <!-- Full name in English --> |common_name =बझाङ <!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --> |continent = एसिया<!-- Generates categories of the type "Former countries in Europe" --> |region =हिन्दु <!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --> |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. --> |status = <!-- Status: see Category list on template page --> |status_text = <!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = राजतन्त्र<!-- To generate categories: "Monarchy", "Republic", etc. to generate categories --> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start =स्थापना <!-- Default: "Established" --> |date_start = वि.सं. १५०३ <!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start = वि.सं. १५०३<!-- Year of establishment --> |event_end = विलयकाल<!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = वि.सं. १८४८<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |year_end = वि.सं. १८४८<!-- Year of disestablishment --> |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event5 = |date_event5 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = <!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --> |flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |s1 = <!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --> |flag_s1 = <!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) --> |image_s1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |s5 = |flag_s5 = |image_flag = <!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --> |flag_alt = <!-- Alt text for flag --> |image_flag2 = <!-- Second flag --> |flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> |flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> |flag2 = <!-- Link target undr flag2. Default "Flag" --> |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coa_size = <!-- Size of coat of arms --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |image_map = Bajhang district location.png |image_map_alt = |image_map_caption = |image_map2 = <!-- If second map is needed; does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[व्यासीकोट दरबार]] |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = |religion = |demonym = |currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = शक्तिसिंह<!-- Name of king or president --> |leader2 = सुजानसिंह |leader3 = भाउसिंह |leader4 = भीमसिंह |year_leader1 = <!-- Years served --> |year_leader2 = |year_leader3 = |year_leader4 = |title_leader = राजा<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" --> |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |today = [[बझाङ जिल्ला]] <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> |footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> |footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> ... |footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> |footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> }}'''बझाङ''' [[बाइसे राज्यहरू|बाइसी राज्य]] थियो। [[खस राज्य]] खण्डित भएर १५०३ मा निर्माण भएको यस राज्य [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा नेपालमा विलय भएको थियो। बझाङका राज्यलाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]को मान्यता दिइएको थियो। २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित बझाङी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। == नामाकरण == ==इतिहास== बझाङ राज्यको स्थापना १५०३ मा भएको थियो । वि सं १८४८ मा नेपालसँग आश्रय सन्धी गरेको हुँदा वार्षिक रू ५०१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटा थमौती भएको थियो । [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७]] र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताग, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 राज्य रजौटा ऐन, २०१७]</ref> === बझाङ काण्ड === बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधिश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==राज्यको चौकिल्ला== पूर्व तर्फ बाजुरा, सान्नी, [[जुम्ला राज्य]] पश्चिम तर्फ [[डोटी राज्य]] दक्षिण तर्फ [[थलहरा राज्य]] उत्तरतर्फ तिब्बतको खोजरनाथ पुस्तक्याढुङ्गा र [[मानसरोवर]] ==राजाको वंश== * वंश : [[चन्द्रवंश|चन्द्रवंशी]] * गोत्र :[[कश्यप गोत्र]] ===राजाको वंशावली=== {| class="wikitable" | |'''चित्र''' |'''राजा''' |'''राज्यकाल सुरु''' |'''राज्यकाल अन्त्य''' |'''कैफियत''' |- |१ | |शक्तिसिंह |सस्थापक वि.सं. १५०३ | | |- |२ | |सुजानसिंह | | | |- |३ | |भाउसिंह | | | |- |४ | |भीमसिंह | | | |- |५ | |पृथ्वीसिंह | | | |- |६ | |जितारीसिंह | | | |- |७ | |इन्द्रसिंह | | | |- |८ | |दिलीपसिंह | | | |- |९ | |महेन्द्रसिंह | | | |- |१० | |रतनीसिंह | | | |- |११ | |कल्याणसिंह | | | |- |१२ | |अमरसिंह | | | |- |१३ | |समुद्रसिंह | | | |- |१४ | |रघुनाथसिंह | | | |- |१५ | |गजराजसिंह | | | |- |१६ | |भूपेन्द्रसिंह | | | |- |१७ | |विक्रमबहादुरसिंह | | | |- |१८ |[[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_with_his_wife_Khagaraja_Divyeshwari_Rajya_Laxmi.png|पाठ=Singh with his wife, Khagaraja Divyeshwari Rajya Laxmi|अङ्गुठाकार|132x132पिक्सेल]] |[[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]] | | |राजिनामा |- |१९ | |देवीजङ्गबहादुरसिंह | | | |- |२० | |रामजङ्गबहादुरसिंह | | |खोसिए |- |२१ | |ओमजङ्गबहादुरसिंह | | |मारिए |- |२२ | |ईश्वरीजङ्गबहादुरसिंह | | |माननीय न्यायाधीश |- |२३ | |दीपकजङ्गबहादुरसिंह |२०३० वैशाख २५ <ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=ईश्वरीमान |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट कुमार दीपक जङ्गबहादुर सिंहलाई बजाङ्गी राजाको उपाधी प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | | |- |२४ | |विनोदविक्रमसिंह | |२०६५ जेठ १५ सम्म |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ ज्ञानेन्द्र]]का भान्जा |} * ==अर्थतन्त्र == धुरीकर ६००० का अतिरिक्त ३६ कर, तिब्बतको व्यापार र खनिजको कर गर्दा वार्षिक २५००० भन्दा बढी आय थियो बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिासी–बत्तिासी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तार–बहत्तार’ लाग्थ्यो। बझाङ राज्यको आफ्नै मुद्रा भने थिएन। मुग्लानतिरका ‘फर्कवादी’, ‘लसकरी’, ‘हाली–बरेली’, ‘दिल्ली महमदशाही’, पटना–लषनौ ‘नजीमावादी’ चाँदीका मुद्रा बझाङमा प्रचलित थिए। राज्यको अर्थतन्त्र जनताबाट लिइने कर र दण्डकुण्डबाट असुलिने रैरकममा निर्भर थियो। सोही रकमबाट राज परिवारको भत्ता, खान्गीका साथै राज्यका कर्मचारीको तलब बेहोरिन्थ्यो। बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिसी–बत्तिसी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तर–बहत्तर’ लाग्थ्यो। ==प्रशासन== बझाङ राज्यको सर्वोच्च पदमा राजा थिए। राजालाई राजकाजमा राजकुमार, साहेबज्यू, चौतारिया, काजी, देवान, धर्माधिकारी, सरदार, हितहितान, रजबार, विन्त्यारु, नेव, देवान, छापदार, जिम्मुवाल–मुखियाले सघाउँथे। राजाका परामर्शदातामा चौतरियाको भूमिका हुन्थ्यो। मुख्तियार र चौतरियामा राजाका भाइभैयार्द नियुक्त हुन्थे। बझाङ राज्यका मन्त्रीलाई ‘अमात्य’ र सल्लाहकारलाई ‘हितान’ भनिन्थ्यो। दरा–गर्खाहरूको रखबारी भारदारहरूलाई दिइन्थ्यो। काजी (मन्त्री) सरहको अर्को पद ‘देवान’ हुन्थ्यो। देवानमा राजपरिवार निकटका व्यक्ति नियुक्त हुन्थे। रोकाया, कार्की, अधिकारी, अडै, खड्गा, बुढा, बुढथापा, थापा (क्षेत्री), राना (क्षेत्री), महतारा, भण्डारी विभिन्न पदमा हुन्थे। राजाको सेरा फाँट हेर्नेलाई ‘अडै’ भनिन्थ्यो। ‘अधिकारी’ले दरागर्खाको प्रशासन चलाउँथे। कर–राजस्व ‘कार्की’ले असुल्थे। राज्यस्तरका पदाधिकारी ' रोकाया ' र ‘महतारा’ हुन्थे। खड्का, राना, थापा, बुढा, बुढथापा सैन्यसेवामा हुन्थे। पछि यी पदहरू थरमा परिणत भएका थिए। दरा गर्खामा मालपोत असुली मुखिया र जिम्मुवालले गर्थे। सूचना आदानप्रदानमा ओखेडा (कटुवाल)लाई खटाइन्थ्यो। बिहे–व्रतबन्ध, दसैं–तिहारजस्ता उत्सवमा नगर्ची, औजी र भेरवालहरूले बढाइँ गर्थे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:बझाङ जिल्ला]] q38uw2ag914s6fyoymncfnhniwpfzfc 1369575 1369573 2026-08-13T15:44:24Z Rajeeb bastola 39875 /* इतिहास */ 1369575 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name =बझाङ राज्य <!-- Name in a modern syntax of native language(s). Leave blank if name is only in English Separate with line breaks<br/> or use Template:Plainlist. If language uses Latin characters, place name(s) in italics. --> |conventional_long_name = <!-- Full name in English --> |common_name =बझाङ <!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --> |continent = एसिया<!-- Generates categories of the type "Former countries in Europe" --> |region =हिन्दु <!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --> |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. --> |status = <!-- Status: see Category list on template page --> |status_text = <!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = राजतन्त्र<!-- To generate categories: "Monarchy", "Republic", etc. to generate categories --> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start =स्थापना <!-- Default: "Established" --> |date_start = वि.सं. १५०३ <!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start = वि.सं. १५०३<!-- Year of establishment --> |event_end = विलयकाल<!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = वि.सं. १८४८<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |year_end = वि.सं. १८४८<!-- Year of disestablishment --> |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event5 = |date_event5 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = <!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --> |flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |s1 = <!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --> |flag_s1 = <!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) --> |image_s1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |s5 = |flag_s5 = |image_flag = <!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --> |flag_alt = <!-- Alt text for flag --> |image_flag2 = <!-- Second flag --> |flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> |flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> |flag2 = <!-- Link target undr flag2. Default "Flag" --> |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coa_size = <!-- Size of coat of arms --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |image_map = Bajhang district location.png |image_map_alt = |image_map_caption = |image_map2 = <!-- If second map is needed; does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[व्यासीकोट दरबार]] |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = |religion = |demonym = |currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = शक्तिसिंह<!-- Name of king or president --> |leader2 = सुजानसिंह |leader3 = भाउसिंह |leader4 = भीमसिंह |year_leader1 = <!-- Years served --> |year_leader2 = |year_leader3 = |year_leader4 = |title_leader = राजा<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" --> |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |today = [[बझाङ जिल्ला]] <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> |footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> |footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> ... |footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> |footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> }}'''बझाङ''' [[बाइसे राज्यहरू|बाइसी राज्य]] थियो। [[खस राज्य]] खण्डित भएर १५०३ मा निर्माण भएको यस राज्य [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा नेपालमा विलय भएको थियो। बझाङका राज्यलाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]को मान्यता दिइएको थियो। २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित बझाङी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। == नामाकरण == ==इतिहास== बझाङ राज्यको स्थापना १५०३ मा भएको थियो । वि.सं.१८४८ मा नेपालसँग आश्रय सन्धी गरेको हुँदा वार्षिक रू ५०१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटा थमौती भएको थियो । [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७]] र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताग, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 राज्य रजौटा ऐन, २०१७]</ref> === बझाङ काण्ड === बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधिश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==राज्यको चौकिल्ला== पूर्व तर्फ बाजुरा, सान्नी, [[जुम्ला राज्य]] पश्चिम तर्फ [[डोटी राज्य]] दक्षिण तर्फ [[थलहरा राज्य]] उत्तरतर्फ तिब्बतको खोजरनाथ पुस्तक्याढुङ्गा र [[मानसरोवर]] ==राजाको वंश== * वंश : [[चन्द्रवंश|चन्द्रवंशी]] * गोत्र :[[कश्यप गोत्र]] ===राजाको वंशावली=== {| class="wikitable" | |'''चित्र''' |'''राजा''' |'''राज्यकाल सुरु''' |'''राज्यकाल अन्त्य''' |'''कैफियत''' |- |१ | |शक्तिसिंह |सस्थापक वि.सं. १५०३ | | |- |२ | |सुजानसिंह | | | |- |३ | |भाउसिंह | | | |- |४ | |भीमसिंह | | | |- |५ | |पृथ्वीसिंह | | | |- |६ | |जितारीसिंह | | | |- |७ | |इन्द्रसिंह | | | |- |८ | |दिलीपसिंह | | | |- |९ | |महेन्द्रसिंह | | | |- |१० | |रतनीसिंह | | | |- |११ | |कल्याणसिंह | | | |- |१२ | |अमरसिंह | | | |- |१३ | |समुद्रसिंह | | | |- |१४ | |रघुनाथसिंह | | | |- |१५ | |गजराजसिंह | | | |- |१६ | |भूपेन्द्रसिंह | | | |- |१७ | |विक्रमबहादुरसिंह | | | |- |१८ |[[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_with_his_wife_Khagaraja_Divyeshwari_Rajya_Laxmi.png|पाठ=Singh with his wife, Khagaraja Divyeshwari Rajya Laxmi|अङ्गुठाकार|132x132पिक्सेल]] |[[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]] | | |राजिनामा |- |१९ | |देवीजङ्गबहादुरसिंह | | | |- |२० | |रामजङ्गबहादुरसिंह | | |खोसिए |- |२१ | |ओमजङ्गबहादुरसिंह | | |मारिए |- |२२ | |ईश्वरीजङ्गबहादुरसिंह | | |माननीय न्यायाधीश |- |२३ | |दीपकजङ्गबहादुरसिंह |२०३० वैशाख २५ <ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=ईश्वरीमान |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट कुमार दीपक जङ्गबहादुर सिंहलाई बजाङ्गी राजाको उपाधी प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | | |- |२४ | |विनोदविक्रमसिंह | |२०६५ जेठ १५ सम्म |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ ज्ञानेन्द्र]]का भान्जा |} * ==अर्थतन्त्र == धुरीकर ६००० का अतिरिक्त ३६ कर, तिब्बतको व्यापार र खनिजको कर गर्दा वार्षिक २५००० भन्दा बढी आय थियो बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिासी–बत्तिासी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तार–बहत्तार’ लाग्थ्यो। बझाङ राज्यको आफ्नै मुद्रा भने थिएन। मुग्लानतिरका ‘फर्कवादी’, ‘लसकरी’, ‘हाली–बरेली’, ‘दिल्ली महमदशाही’, पटना–लषनौ ‘नजीमावादी’ चाँदीका मुद्रा बझाङमा प्रचलित थिए। राज्यको अर्थतन्त्र जनताबाट लिइने कर र दण्डकुण्डबाट असुलिने रैरकममा निर्भर थियो। सोही रकमबाट राज परिवारको भत्ता, खान्गीका साथै राज्यका कर्मचारीको तलब बेहोरिन्थ्यो। बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिसी–बत्तिसी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तर–बहत्तर’ लाग्थ्यो। ==प्रशासन== बझाङ राज्यको सर्वोच्च पदमा राजा थिए। राजालाई राजकाजमा राजकुमार, साहेबज्यू, चौतारिया, काजी, देवान, धर्माधिकारी, सरदार, हितहितान, रजबार, विन्त्यारु, नेव, देवान, छापदार, जिम्मुवाल–मुखियाले सघाउँथे। राजाका परामर्शदातामा चौतरियाको भूमिका हुन्थ्यो। मुख्तियार र चौतरियामा राजाका भाइभैयार्द नियुक्त हुन्थे। बझाङ राज्यका मन्त्रीलाई ‘अमात्य’ र सल्लाहकारलाई ‘हितान’ भनिन्थ्यो। दरा–गर्खाहरूको रखबारी भारदारहरूलाई दिइन्थ्यो। काजी (मन्त्री) सरहको अर्को पद ‘देवान’ हुन्थ्यो। देवानमा राजपरिवार निकटका व्यक्ति नियुक्त हुन्थे। रोकाया, कार्की, अधिकारी, अडै, खड्गा, बुढा, बुढथापा, थापा (क्षेत्री), राना (क्षेत्री), महतारा, भण्डारी विभिन्न पदमा हुन्थे। राजाको सेरा फाँट हेर्नेलाई ‘अडै’ भनिन्थ्यो। ‘अधिकारी’ले दरागर्खाको प्रशासन चलाउँथे। कर–राजस्व ‘कार्की’ले असुल्थे। राज्यस्तरका पदाधिकारी ' रोकाया ' र ‘महतारा’ हुन्थे। खड्का, राना, थापा, बुढा, बुढथापा सैन्यसेवामा हुन्थे। पछि यी पदहरू थरमा परिणत भएका थिए। दरा गर्खामा मालपोत असुली मुखिया र जिम्मुवालले गर्थे। सूचना आदानप्रदानमा ओखेडा (कटुवाल)लाई खटाइन्थ्यो। बिहे–व्रतबन्ध, दसैं–तिहारजस्ता उत्सवमा नगर्ची, औजी र भेरवालहरूले बढाइँ गर्थे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:बझाङ जिल्ला]] h80u38cq3fn5vq1mma9289d9to5tt2m 1369576 1369575 2026-08-13T15:45:54Z Rajeeb bastola 39875 1369576 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name =बझाङ राज्य <!-- Name in a modern syntax of native language(s). Leave blank if name is only in English Separate with line breaks<br/> or use Template:Plainlist. If language uses Latin characters, place name(s) in italics. --> |conventional_long_name = <!-- Full name in English --> |common_name = बझाङ <!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --> |continent = एसिया<!-- Generates categories of the type "Former countries in Europe" --> |region = हिन्दु <!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --> |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. --> |status = <!-- Status: see Category list on template page --> |status_text = <!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = राजतन्त्र<!-- To generate categories: "Monarchy", "Republic", etc. to generate categories --> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start = स्थापना <!-- Default: "Established" --> |date_start = वि.सं. १५०३ <!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start = वि.सं. १५०३<!-- Year of establishment --> |event_end = विलयकाल<!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = वि.सं. १८४८<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |year_end = वि.सं. १८४८<!-- Year of disestablishment --> |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event5 = |date_event5 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = <!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --> |flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |s1 = <!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --> |flag_s1 = <!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) --> |image_s1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |s5 = |flag_s5 = |image_flag = <!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --> |flag_alt = <!-- Alt text for flag --> |image_flag2 = <!-- Second flag --> |flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> |flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> |flag2 = <!-- Link target undr flag2. Default "Flag" --> |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coa_size = <!-- Size of coat of arms --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |image_map = Bajhang district location.png |image_map_alt = |image_map_caption = |image_map2 = <!-- If second map is needed; does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[व्यासीकोट दरबार]] |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = |religion = |demonym = |currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = शक्तिसिंह<!-- Name of king or president --> |leader2 = सुजानसिंह |leader3 = भाउसिंह |leader4 = भीमसिंह |year_leader1 = <!-- Years served --> |year_leader2 = |year_leader3 = |year_leader4 = |title_leader = राजा<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" --> |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |today = [[बझाङ जिल्ला]] <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> |footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> |footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> ... |footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> |footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> }}'''बझाङ''' [[बाइसे राज्यहरू|बाइसी राज्य]] थियो। [[खस राज्य]] खण्डित भएर १५०३ मा निर्माण भएको यस राज्य [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा नेपालमा विलय भएको थियो। बझाङका राज्यलाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]को मान्यता दिइएको थियो। २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित बझाङी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। == नामाकरण == ==इतिहास== बझाङ राज्यको स्थापना १५०३ मा भएको थियो । वि.सं.१८४८ मा नेपालसँग आश्रय सन्धी गरेको हुँदा वार्षिक रू ५०१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटा थमौती भएको थियो । [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७]] र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताग, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 राज्य रजौटा ऐन, २०१७]</ref> === बझाङ काण्ड === बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधिश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==राज्यको चौकिल्ला== पूर्व तर्फ बाजुरा, सान्नी, [[जुम्ला राज्य]] पश्चिम तर्फ [[डोटी राज्य]] दक्षिण तर्फ [[थलहरा राज्य]] उत्तरतर्फ तिब्बतको खोजरनाथ पुस्तक्याढुङ्गा र [[मानसरोवर]] ==राजाको वंश== * वंश : [[चन्द्रवंश|चन्द्रवंशी]] * गोत्र :[[कश्यप गोत्र]] ===राजाको वंशावली=== {| class="wikitable" | |'''चित्र''' |'''राजा''' |'''राज्यकाल सुरु''' |'''राज्यकाल अन्त्य''' |'''कैफियत''' |- |१ | |शक्तिसिंह |सस्थापक वि.सं. १५०३ | | |- |२ | |सुजानसिंह | | | |- |३ | |भाउसिंह | | | |- |४ | |भीमसिंह | | | |- |५ | |पृथ्वीसिंह | | | |- |६ | |जितारीसिंह | | | |- |७ | |इन्द्रसिंह | | | |- |८ | |दिलीपसिंह | | | |- |९ | |महेन्द्रसिंह | | | |- |१० | |रतनीसिंह | | | |- |११ | |कल्याणसिंह | | | |- |१२ | |अमरसिंह | | | |- |१३ | |समुद्रसिंह | | | |- |१४ | |रघुनाथसिंह | | | |- |१५ | |गजराजसिंह | | | |- |१६ | |भूपेन्द्रसिंह | | | |- |१७ | |विक्रमबहादुरसिंह | | | |- |१८ |[[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_with_his_wife_Khagaraja_Divyeshwari_Rajya_Laxmi.png|पाठ=Singh with his wife, Khagaraja Divyeshwari Rajya Laxmi|अङ्गुठाकार|132x132पिक्सेल]] |[[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]] | | |राजिनामा |- |१९ | |देवीजङ्गबहादुरसिंह | | | |- |२० | |रामजङ्गबहादुरसिंह | | |खोसिए |- |२१ | |ओमजङ्गबहादुरसिंह | | |मारिए |- |२२ | |ईश्वरीजङ्गबहादुरसिंह | | |माननीय न्यायाधीश |- |२३ | |दीपकजङ्गबहादुरसिंह |२०३० वैशाख २५ <ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=ईश्वरीमान |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट कुमार दीपक जङ्गबहादुर सिंहलाई बजाङ्गी राजाको उपाधी प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | | |- |२४ | |विनोदविक्रमसिंह | |२०६५ जेठ १५ सम्म |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ ज्ञानेन्द्र]]का भान्जा |} * ==अर्थतन्त्र == धुरीकर ६००० का अतिरिक्त ३६ कर, तिब्बतको व्यापार र खनिजको कर गर्दा वार्षिक २५००० भन्दा बढी आय थियो बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिासी–बत्तिासी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तार–बहत्तार’ लाग्थ्यो। बझाङ राज्यको आफ्नै मुद्रा भने थिएन। मुग्लानतिरका ‘फर्कवादी’, ‘लसकरी’, ‘हाली–बरेली’, ‘दिल्ली महमदशाही’, पटना–लषनौ ‘नजीमावादी’ चाँदीका मुद्रा बझाङमा प्रचलित थिए। राज्यको अर्थतन्त्र जनताबाट लिइने कर र दण्डकुण्डबाट असुलिने रैरकममा निर्भर थियो। सोही रकमबाट राज परिवारको भत्ता, खान्गीका साथै राज्यका कर्मचारीको तलब बेहोरिन्थ्यो। बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिसी–बत्तिसी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तर–बहत्तर’ लाग्थ्यो। ==प्रशासन== बझाङ राज्यको सर्वोच्च पदमा राजा थिए। राजालाई राजकाजमा राजकुमार, साहेबज्यू, चौतारिया, काजी, देवान, धर्माधिकारी, सरदार, हितहितान, रजबार, विन्त्यारु, नेव, देवान, छापदार, जिम्मुवाल–मुखियाले सघाउँथे। राजाका परामर्शदातामा चौतरियाको भूमिका हुन्थ्यो। मुख्तियार र चौतरियामा राजाका भाइभैयार्द नियुक्त हुन्थे। बझाङ राज्यका मन्त्रीलाई ‘अमात्य’ र सल्लाहकारलाई ‘हितान’ भनिन्थ्यो। दरा–गर्खाहरूको रखबारी भारदारहरूलाई दिइन्थ्यो। काजी (मन्त्री) सरहको अर्को पद ‘देवान’ हुन्थ्यो। देवानमा राजपरिवार निकटका व्यक्ति नियुक्त हुन्थे। रोकाया, कार्की, अधिकारी, अडै, खड्गा, बुढा, बुढथापा, थापा (क्षेत्री), राना (क्षेत्री), महतारा, भण्डारी विभिन्न पदमा हुन्थे। राजाको सेरा फाँट हेर्नेलाई ‘अडै’ भनिन्थ्यो। ‘अधिकारी’ले दरागर्खाको प्रशासन चलाउँथे। कर–राजस्व ‘कार्की’ले असुल्थे। राज्यस्तरका पदाधिकारी ' रोकाया ' र ‘महतारा’ हुन्थे। खड्का, राना, थापा, बुढा, बुढथापा सैन्यसेवामा हुन्थे। पछि यी पदहरू थरमा परिणत भएका थिए। दरा गर्खामा मालपोत असुली मुखिया र जिम्मुवालले गर्थे। सूचना आदानप्रदानमा ओखेडा (कटुवाल)लाई खटाइन्थ्यो। बिहे–व्रतबन्ध, दसैं–तिहारजस्ता उत्सवमा नगर्ची, औजी र भेरवालहरूले बढाइँ गर्थे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:बझाङ जिल्ला]] cldc7n6d5c8mwwxpqrjt2gcnl6hf3i1 1369589 1369576 2026-08-14T05:22:03Z Bishaldev100 28807 /* राजाको वंशावली */ 1369589 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name =बझाङ राज्य <!-- Name in a modern syntax of native language(s). Leave blank if name is only in English Separate with line breaks<br/> or use Template:Plainlist. If language uses Latin characters, place name(s) in italics. --> |conventional_long_name = <!-- Full name in English --> |common_name = बझाङ <!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --> |continent = एसिया<!-- Generates categories of the type "Former countries in Europe" --> |region = हिन्दु <!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --> |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. --> |status = <!-- Status: see Category list on template page --> |status_text = <!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = राजतन्त्र<!-- To generate categories: "Monarchy", "Republic", etc. to generate categories --> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start = स्थापना <!-- Default: "Established" --> |date_start = वि.सं. १५०३ <!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start = वि.सं. १५०३<!-- Year of establishment --> |event_end = विलयकाल<!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = वि.सं. १८४८<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |year_end = वि.सं. १८४८<!-- Year of disestablishment --> |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event5 = |date_event5 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = <!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --> |flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |s1 = <!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --> |flag_s1 = <!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) --> |image_s1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |s5 = |flag_s5 = |image_flag = <!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --> |flag_alt = <!-- Alt text for flag --> |image_flag2 = <!-- Second flag --> |flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> |flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> |flag2 = <!-- Link target undr flag2. Default "Flag" --> |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coa_size = <!-- Size of coat of arms --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |image_map = Bajhang district location.png |image_map_alt = |image_map_caption = |image_map2 = <!-- If second map is needed; does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[व्यासीकोट दरबार]] |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = |religion = |demonym = |currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = शक्तिसिंह<!-- Name of king or president --> |leader2 = सुजानसिंह |leader3 = भाउसिंह |leader4 = भीमसिंह |year_leader1 = <!-- Years served --> |year_leader2 = |year_leader3 = |year_leader4 = |title_leader = राजा<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" --> |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |today = [[बझाङ जिल्ला]] <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> |footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> |footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> ... |footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> |footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> }}'''बझाङ''' [[बाइसे राज्यहरू|बाइसी राज्य]] थियो। [[खस राज्य]] खण्डित भएर १५०३ मा निर्माण भएको यस राज्य [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा नेपालमा विलय भएको थियो। बझाङका राज्यलाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]को मान्यता दिइएको थियो। २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित बझाङी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। == नामाकरण == ==इतिहास== बझाङ राज्यको स्थापना १५०३ मा भएको थियो । वि.सं.१८४८ मा नेपालसँग आश्रय सन्धी गरेको हुँदा वार्षिक रू ५०१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटा थमौती भएको थियो । [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७]] र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताग, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 राज्य रजौटा ऐन, २०१७]</ref> === बझाङ काण्ड === बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधिश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==राज्यको चौकिल्ला== पूर्व तर्फ बाजुरा, सान्नी, [[जुम्ला राज्य]] पश्चिम तर्फ [[डोटी राज्य]] दक्षिण तर्फ [[थलहरा राज्य]] उत्तरतर्फ तिब्बतको खोजरनाथ पुस्तक्याढुङ्गा र [[मानसरोवर]] ==राजाको वंश== * वंश : [[चन्द्रवंश|चन्द्रवंशी]] * गोत्र :[[कश्यप गोत्र]] ===राजाको वंशावली=== {| class="wikitable" | |'''चित्र''' |'''राजा''' |'''राज्यकाल सुरु''' |'''राज्यकाल अन्त्य''' |'''कैफियत''' |- |१ | |शक्तिसिंह |सस्थापक वि.सं. १५०३ | | |- |२ | |सुजानसिंह | | | |- |३ | |भाउसिंह | | | |- |४ | |भीमसिंह | | | |- |५ | |पृथ्वीसिंह | | | |- |६ | |जितारीसिंह | | | |- |७ | |इन्द्रसिंह | | | |- |८ | |दिलीपसिंह | | | |- |९ | |महेन्द्रसिंह | | | |- |१० | |रतनीसिंह | | | |- |११ | |कल्याणसिंह | | | |- |१२ | |अमरसिंह | | | |- |१३ | |समुद्रसिंह | | | |- |१४ | |रघुनाथसिंह | | | |- |१५ | |गजराजसिंह | | | |- |१६ | |भूपेन्द्रसिंह | | | |- |१७ | |विक्रमबहादुरसिंह | | | |- |१८ |[[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_1.png|फ्रेमहीन|106x106पिक्सेल]] |[[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]] | | |राजिनामा |- |१९ | |देवीजङ्गबहादुरसिंह | | | |- |२० | |रामजङ्गबहादुरसिंह | | |खोसिए |- |२१ | |ओमजङ्गबहादुरसिंह | | |मारिए |- |२२ | |ईश्वरीजङ्गबहादुरसिंह | | |माननीय न्यायाधीश |- |२३ | |दीपकजङ्गबहादुरसिंह |२०३० वैशाख २५ <ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=ईश्वरीमान |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट कुमार दीपक जङ्गबहादुर सिंहलाई बजाङ्गी राजाको उपाधी प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | | |- |२४ | |विनोदविक्रमसिंह | |२०६५ जेठ १५ सम्म |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ ज्ञानेन्द्र]]का भान्जा |} * ==अर्थतन्त्र == धुरीकर ६००० का अतिरिक्त ३६ कर, तिब्बतको व्यापार र खनिजको कर गर्दा वार्षिक २५००० भन्दा बढी आय थियो बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिासी–बत्तिासी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तार–बहत्तार’ लाग्थ्यो। बझाङ राज्यको आफ्नै मुद्रा भने थिएन। मुग्लानतिरका ‘फर्कवादी’, ‘लसकरी’, ‘हाली–बरेली’, ‘दिल्ली महमदशाही’, पटना–लषनौ ‘नजीमावादी’ चाँदीका मुद्रा बझाङमा प्रचलित थिए। राज्यको अर्थतन्त्र जनताबाट लिइने कर र दण्डकुण्डबाट असुलिने रैरकममा निर्भर थियो। सोही रकमबाट राज परिवारको भत्ता, खान्गीका साथै राज्यका कर्मचारीको तलब बेहोरिन्थ्यो। बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिसी–बत्तिसी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तर–बहत्तर’ लाग्थ्यो। ==प्रशासन== बझाङ राज्यको सर्वोच्च पदमा राजा थिए। राजालाई राजकाजमा राजकुमार, साहेबज्यू, चौतारिया, काजी, देवान, धर्माधिकारी, सरदार, हितहितान, रजबार, विन्त्यारु, नेव, देवान, छापदार, जिम्मुवाल–मुखियाले सघाउँथे। राजाका परामर्शदातामा चौतरियाको भूमिका हुन्थ्यो। मुख्तियार र चौतरियामा राजाका भाइभैयार्द नियुक्त हुन्थे। बझाङ राज्यका मन्त्रीलाई ‘अमात्य’ र सल्लाहकारलाई ‘हितान’ भनिन्थ्यो। दरा–गर्खाहरूको रखबारी भारदारहरूलाई दिइन्थ्यो। काजी (मन्त्री) सरहको अर्को पद ‘देवान’ हुन्थ्यो। देवानमा राजपरिवार निकटका व्यक्ति नियुक्त हुन्थे। रोकाया, कार्की, अधिकारी, अडै, खड्गा, बुढा, बुढथापा, थापा (क्षेत्री), राना (क्षेत्री), महतारा, भण्डारी विभिन्न पदमा हुन्थे। राजाको सेरा फाँट हेर्नेलाई ‘अडै’ भनिन्थ्यो। ‘अधिकारी’ले दरागर्खाको प्रशासन चलाउँथे। कर–राजस्व ‘कार्की’ले असुल्थे। राज्यस्तरका पदाधिकारी ' रोकाया ' र ‘महतारा’ हुन्थे। खड्का, राना, थापा, बुढा, बुढथापा सैन्यसेवामा हुन्थे। पछि यी पदहरू थरमा परिणत भएका थिए। दरा गर्खामा मालपोत असुली मुखिया र जिम्मुवालले गर्थे। सूचना आदानप्रदानमा ओखेडा (कटुवाल)लाई खटाइन्थ्यो। बिहे–व्रतबन्ध, दसैं–तिहारजस्ता उत्सवमा नगर्ची, औजी र भेरवालहरूले बढाइँ गर्थे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:बझाङ जिल्ला]] 2aeikfewaf6x4vozje4l8k1x0smvjvb 0 104978 1369604 1366407 2026-08-14T09:32:35Z Bishaldev100 28807 /* निर्माण समिति */ 1369604 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name=''' तोरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा''' |honorific-prefix = महारथी श्री<br>प्रहरी महानिरीक्षक |honorific_suffix= |image= |caption= | office = [[नेपालको प्रधान सेनापति]]<br>[[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] | term_start = २०१३ जेष्ठ ७(सन् १९५६) | term_end = २०१७ जेष्ठ ७ (सन् १९६०) | predecessor = [[किरण शमशेर राणा|किरण सम्शेर राणा]] | successor = [[नीरशमशेर जङ्गबहादर राणा|नीरशमशेर]] | president = | 1blankname = | 1namedata2 = |rank = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |branch = [[File:Roundel of Nepal.svg|25 px]] [[नेपाली सेना]] |serviceyears = १९७६-२०१६ |commands = |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] |father =इन्द्र शमशेर |spouse =रानी पद्मा कुमारी देवी <ref>http://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm</ref> |allegiance1={{flagicon|Nepal}} [[Nepal]] |branch1=[[नेपाल प्रहरी]] |services1 = सन् १९८७- |rank1 = आइ.जी.पी. <!-- Commented out: [[File:Interpol logo.png|26 px]] --> [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|महानिरीक्षक (I.G.P.)]] |office1 = [[नेपाल प्रहरी]]को प्रमुख |term_start1 =२००७ चैत्र |term_end1 = २००७ चैत्र<ref>[https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?start=1 Police History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821211813/https://www.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?start=1 |date=2019-08-21 }}</ref> |predecessor1 = प्रथम |successor1 = [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर]] |birth_date= डिसेम्बर १९०४ |birth_place=[[सेतो दरबार]] |death_date= |death_place= |relations= |blank1 = विभूषण |data1 = [[File:Order of Tri Shakti Patta - ribbon bar.svg|17px]] [[त्रिशक्ति पट्ट]]-प्रथम<br>[[File:Order of Gorkha Dakshina Bahu.svg|16px]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]]-प्रथम<br> विशेष सेवा पदक }} '''तोरण शम्शेर''' नेपाली सैन्य अधिकारी र सरकारी कर्मचारी थिए। उनले नेपाली सेना प्रधानसेनापति र [[नेपाल प्रहरी]]को प्रथम महानिरिक्षक भएर काम गरेका थिए। नेपाली सेनाको ब्रिगेडियर जनरल पदबाट सदर पुलिस गोस्वाराको आईजीपी भएका तोरण शमशेर तीन दिने कार्यकालपछि फेरि मेजर जनरल पदमा बढुवा भई नेपाली सेनामा फर्किएर २०१७ मा प्रधान सेनापतिबाट अवकाश भएका थिए। यसर्थ तोरण शमशेर नेपाल प्रहरीको पहिलो आईजीपी हुन् तर संस्थागत आईजीपी चाही होइनन्। २०५१ सालसम्म पहिलो आईजीपीको रुपमा नरशमशेरलाई मानिदै आएको भएपनि २०५२ पछि भने तोरण शमशेर राणा पहिलो आईजीपी मानिन थाल्यो।<ref>{{Cite web |last=प्रसाई |first=श्रीप्रसाद |date=2023-11-01 |title=आईजीपी र प्रहरी दिवसवारे यथार्थ कुरा : RajdhaniDaily.com |url=https://rajdhanidaily.com/id/87656/ |access-date=2026-06-04 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=ne-NP}}</ref> उनको निधन बि.सं.२०५३ सालमा ९९ वर्षको उमेरमा भयो । ==बाल्यकाल == तोरण शमशेर; [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]का नाति र इन्द्र शमशेरका छोरा हुन्।<ref>{{Cite web |title=Lamb4 |url=https://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm |access-date= |website=www.royalark.net}}</ref> चन्द्र शमशेरले बनाएको [[ए बी सी क्लास राणा|ए,बि,सी रोलक्रम]] अनुसार उनी [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|सि क्लासका राणा]] थिए । == सेवा == उनी १९७६ सालमा मेजरमा भर्ना भएर २००७ सालमा ब्रिगेडिएर जनरल भएका थिए ।<ref name=":0">{{Cite web |last=प्रसाई |first=श्रीप्रसाद |date=२०८० आश्विन २४ |title=एकै व्यक्ति आईजीपी र सेनापति |url=https://rajdhanidaily.com/id/87026/ |access-date=2026-06-03 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=ne-NP}}</ref> ===२००७ सालको क्रान्ति=== २००७ असोजमा [[इन्द्रजात्रा]]को दिन शक्तिशाली बम पड्काएर प्रधानमन्त्रीसहित रोलवाला राणाहरूलाई एकै चिहान वनाउने योजनाको अन्तिम हुँदै गर्दा पक्राउ परेका मिसन टोलीका एक सदस्यले सूचना चुहाई दिए।<ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=जगत |date=२०८२, साउन ३१ |title=ठोरीलाई क्रान्तिकारी पदमार्ग किन नबनाउने |url=https://khabarmukam.com/news/2025/08/16/35969 |access-date= |website=KhabarMukam |language=नेपाल}}</ref> खानतलासीमा तोरणशमशेरबाट “वायरलेस सेट”, प्रतापविक्रमबाट “स्टेनगन” हरू बरामद भयो । २००७ असोज ८ राती कर्णेल तोरण शमशेर, कर्णेल प्रतापविक्रम शाह, [[महेन्द्र विक्रम शाह|महेन्द्रविक्रम शाह]] र नेपाली सेनाका अरूलाई पनि पक्राउ गरियो । साथै नोदविक्रम; मोहनविक्रम; अम्बरबहादुर; राजदासहरू समेत पक्राउ परे।<ref name="पुरुषोत्तम">{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/284/mode/2up|isbn=|pages=283}}</ref> [[पक्राउ]] परेका व्यक्तिहरू सबैलाई सिहदरबार भित्री गारतमा र बाहिरी गारतमा नेल हतकडीसमेत लगाई वन्दी बनाई राखे । श्री ३ र अरूहरूको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा लागेको, नेपाली सेनालाई भड्काउने प्रयत्न गरेको आदि कतिपय अभियोग मूलतः [[गणेशमान सिंह]], सुन्दरराज, दिलमान सिंह थापा, कुलमान लामा र तोरण शमशेरसमेतलाई लगाइएको थियो । त्यसैले उनीहरूलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाउने तयारीमा [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरिशमशेर]]को नेतृत्वमा विशेष अदालत लागिरहेको थियो ।<ref>{{Cite web |last=बस्नेत |first=पुरुषोत्तम |date=३० वैशाख २०७९ |title=लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा ऐतिहासिक योगदान |url=https://gorkhapatraonline.com/news/12488 |access-date= |website=गोरखापत्र}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.martinchautari.org.np/blogs/a-failed-enterprise-to-kill-rana-rulers|title=राणा शासकहरूलाई मार्ने एक असफल उद्योग|last=पराजुली|first=लोकरञ्‍जन|date=2025-12-12|work=मार्टिन चौतारी}}</ref> सिंहसहितका राजबन्दीमाथिको मृत्युदण्डमाथि लालमोहर लगाउन प्रधानमन्त्रीले चर्को दबाब हालेका भए पनि [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले आलटाल गरिरहेका थिए । कार्तिक २१ मा राजा त्रिभुवन भारतीय दुतावासम शरण लिएपछि मृत्युदण्ड टर्‍यो । === प्रहरी महानिरिक्षक === राणा शासनको अन्त्य भएपछि आईजीपी पद सिर्जना भयो। राणा परिवारकै भए पनि उदार विचारधारा राख्ने तोरण शमशेर राजा त्रिभुवनका विश्वास पात्र व्यक्ति मध्येमै पर्दथे। राजा त्रिभुवनले उनलाई बोलाएर "तिमी आईजीपीमा बस" भने।<ref name=":0" /> राजाको बचन काट्न नसकी आईजीपीमा नियुक्ति भएर पद ग्रहण गरे। किशोर दाहालका अनुसार [[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरतशमशेर]]लाई गिरफ्तार गर्ने पूर्वतयारीस्वरुप गृहमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]ले तोरणशमशेरलाई प्रहरीको आईजी बनाएका थिए । <ref>{{Cite web |title=गृहमन्त्री आफैंले गोली चलाएको त्यो घटना |url=https://ekantipur.com/News-Folder/2024/12/31/that-incident-where-the-home-minister-himself-opened-fire-23-38.html |access-date= |website=Ekantipur |language=ne|date=पुस १६, २०८१|last=दाहाल|first=किशोर}}</ref> त्रिभुवनले तोरण शमशेरलाई २००७ साल चैत्र २८ गते नेपाल पुलीसको आईजीपी पदमा नियुक्त गरेका थिए । २००७ सालको क्रान्ति पश्चात नेपालका विभिन्न भागमा छरिएर रहेका प्रहरी इकाईहरूलाई संगठित रूपमा परिचालन गर्न सन् १९५१ तिर प्रहरी प्रधान कार्यालयको स्थापना गरी प्रहरी प्रशासनको सम्पूर्ण जिम्मा प्रहरी महानिरीक्षकलाई लगाइएको थियो।<ref>{{Cite journal |date=२०८०-०७-२१ |title=NEPAL POLICE: Looking back into the past |url=https://nepalpolice.gov.np/media/filer_public/a1/ff/a1ffc275-9554-434c-b158-e5c0df96f9a2/interpol-book-final.pdf |journal=Celebrating 100 Years of Interpol |pages=17}}</ref> तोरण शमशेर ज.ब.रा. पहिलो प्रहरी महानिरिक्षकका (IGP) रूपमा नियुक्त भएका थिए ।<ref>{{Cite journal |last=गृह मन्त्रालय |first=नेपाल सरकार |title=नेपाल प्रहरी |url=https://www.moha.gov.np/upload/e66443e81e8cc9c4fa5c099a1fb1bb87/files/yearly_pratibedan_07576.pdf |journal=वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन |volume=2085/76 |pages=10-12}}</ref> उनको ३ दिने आइजिपी कार्याकाल यसप्रकार रह्यो। * चैत्र २८: आइजिपी नियुक्त * चैत्र २९: सार्वजनिक सुरक्षा ऐन लागु * चैत्र ३०: बिहान ५ बजे: गोरखा दलका सभापति [[रणधीर सुब्बा]] र महामन्त्री [[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरत शमशेर]] लगायत गिरफ्तार * चैत्र ३०: दिउँसो ३ बजे: गृहमन्त्री निवास तथा कार्यालयमा गोरखा दलका कार्यकर्ताद्वारा आक्रमण उनी आइजीपी छँदा नै [[खुकुरी दल]]ले गृहमन्त्री बिपी कोइरालाको निवासमा आक्रमण गर्‍यो। ३ दिनभित्रै उनको सोच बदलियो, नेपाली सेनातर्फ फर्कने निर्णय गरे । आईजीपी तोरण शमशेरले राजा त्रिभुवनलाई आफ्नो इच्छा सुनाए । तोरण शमशेरको चाहना बुझेर राजा त्रिभुवनले पनि उनलाई नेपाली सेनातर्फ फर्कने अनुमति दिएपछि [[मेजर जनरल]] (आर्क्टिङ लेफ्टिनेन्ट जनरल) पदमा बढुवा भएर पुनः तोरण शमशेर नेपाली सेनामा फर्किए । तोरण शमशेरको आईजीपी कार्यकाल मात्र ३ दिनको भयो। तोरण शमशेरले सदर पुलिस गोस्वारामा दिएको पद बहाली मन्तव्य [[गोरखापत्र]]मा चैत्र ३१ मा प्रकाशित हुँदा उनी उक्त पदबाट मुक्त भैसकेका थिए। मन्तव्य <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''हाम्रो नयाँ प्रजातन्त्र स्थापित भएपछि यो नेपालको तथा कथित पुलीस विभागलाई नेपालका जनताको हितको लागि हाम्रो राष्ट्रपिता लोकप्रिय श्री ५ महाराजाधिराजबाट आई. जी. पी. अफिस खडागरी सो अफिसमा मलाई इन्स्पेक्टर जनरल नियुक्त गरि बक्सी मातहतमा नेपाल पहाड मधेश सबैमा डी. आई. जी. हरु र अरु चाहिनेको स्टाफ, रक्षादल समेत सोझै कमण्ड बहाली बक्सी नयाँ बन्दोवस्त गरिबक्सिएको छ । यसबाट गर्न नपुग अंगमा चाहिनेको थप बक्सने छ ।''' '''पुलीसबाट मात्र राष्ट्र सुध्रन सक्तछ हरएक जनताले पूर्ण सहयोग दिएमा र पुलीसको वार्डर (अर्डर) लाई सरकारको अर्डर सम्झी पूर्ण डिसिप्लिनमा रहेमा हामी हरएक मुलुकसँग चाँडै हाजिर सक्नेछौं ।''' '''म मुनिको हरेक अफिसर देखि लिएर सिपाही सम्मलाई सम्बोधन गरी भन्दछु कि पुलीस जनताको सेवक हो, तथा मित्र र रक्षक पनि हो। पुलीस सधैं इमान्दार, कत्र्तव्य परायण हुनुपर्दछ । अपराधीहरू पक्ने काम देखाई नाम कमाउने हुनुभन्दा देशभित्र कस्तो किसिमले हुन्छ अपराध हुन नदिने कोशीश गर्नु पुलीसको मुख्य कत्र्तव्य हो । हरएक पुलीस अफिसर र जवानहरूले अहर्निस कायम राख्नु पर्दछ''' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> सेनामा फर्किए र दोस्रो महानिरीक्षकको रूपमा २००८ बैशाख १ मा [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर जबरा]] आए। नेपाल प्रहरीमा लामो समय सम्म पनि उनलाई आइजीपी मानिएको थिएन। नर शमशेरलाई नै पहिलो आइजीपी मानिदै आएको थियो।<ref>{{Cite journal |date=२०४१ असोज ३० |title=A Tribute to Our Peers |url=https://www.nepalpolice.gov.np/media/filer_public/1e/de/1ede7f10-c82d-4e31-be60-8f3401b13c65/police-mirror-1984-2041-final.pdf |journal=प्रहरी दर्पण |volume=1984 |pages=37-41}}</ref> === सैन्य जीवन === उनी १९७६ सालमा मेजरमा भर्ना भएर २००७ सालमा ब्रिगेडिएर जनरल भएका थिए । पुलीस आइजिपि पद त्यागेर चैत्र ३० मा नेपाली सेनामा फर्कदा उनी मेजर जनरलमा बढुवा भए। २००८ चैत्र ५ मा राजपत्रमा प्रकाशित रक्षा मन्त्रालयको सुचना अनुसार चैत्र २९ मा उनलाई राजा त्रिभुवनले आर्क्टिङ लेफ्टिनेन्ट जनरल पद दिएका थिए। २००८ माघ १५मा स्थायी [[लेफ्टिनेन्ट जनरल]] नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=२००८ चैत्र ५ |title=नेपाल गजेट, रक्षा मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3204 |access-date=2022-05-27 |website=rajpatra.dop.gov.np|last=जोशी|first=विष्णु ध्वज}}</ref> [[रथी]] ([[लेफ्टिनेन्ट जनरल|लेफ्टिनेन्ट जर्नेल]])मा पदोन्नति भएदेखि नै उनी अन्य राणाजीहरू झैं [[श्रीपेच]] लगाउन चाहन्थे तर [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले दिएनन्। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले उनको लागि विशेष टोपीको व्यवस्था गरेका थिए तर असन्तुष्ट रहेका तोरणले टोपी लगाउन मानेनन् र आफ्नो मुडुलो टाउको नै लिएर हिड्ने गर्थे । === [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] === तोरण शमशेर २० मे १९५६ देखि २० मे १९६० सम्म प्रधानसेनापति रहे। [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के आई सिंह]] प्रधानमन्त्री भएको बेला उनको र प्रधानमन्त्री निकै तनाव भयो। भैरहवा जेलबाट भागेका सिंहलाई समात्न तोरण शमशेरको भुमिका थियो। के आइ सिंहले उनलाई आफ्ना र कम्युनिस्ट कार्यकर्ता छुटाउन आदेश दिए। उनले राजाको अगाडि प्रधानमन्त्रीको बिरोध गरे।<ref>{{cite book|title=India Meeta China in Nepal|author=गिरिलाल जैन|page=६०|date=1959|publisher=Asia Publishing House|isbn=|url=}}</ref> ४ वर्षे सेनापतिको कार्यकाल सकेर उनी बि.सं. २०१७ सालमा अवकाश भए। === निर्माण समिति === तोरण शम्शेर [[कान्ति राजपथ|कान्ति राज पथ]] निर्माण समितिका अध्यक्ष थिए। र कान्ति राजपथको उत्घाटन समारोहमा उनले [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]बाट ॐ राम पट्ट तक्मा पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=थापा |first=सोभागजंग |title=रक्षा मन्त्रालयको सूचना, सैनिकहरुला तक्मा र पदक प्रदान |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4390 |access-date=2026-07-20 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> उनी [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] निर्माण समितिको समेत सदस्य थिए । <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1300 नेपाल गजेट भाग ४ काठमाडौँ, खण्ड ११ काठमाडौँ, माघ ३ गते २०१८ साल अतिरिक्ताङ्क 58]</ref> ===राजसभा स्थायी समिति सदस्य=== २०३५ भदौ १५ मा राजसभा सदस्यमा उनको नियुक्ति भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट राजसभाको सदस्यहरु थपघट गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=8924 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{reflist}} {{ढाँचा:नेपाल प्रहरीका प्रमुखहरू}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]] [[श्रेणी:नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षकहरू]] [[श्रेणी:नेपाल प्रहरी]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सन् १९०४ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपालका प्रहरी महानिरीक्षकहरू]] rz4l6nv0xiyt681u9mn8p3xw5dqpq4s 0 105955 1369609 1363439 2026-08-14T10:26:00Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369609 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टनले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीतिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] fqda4vaaeatr9lswk3l23qe2d01uykd 1369610 1369609 2026-08-14T10:26:12Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369610 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीतिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] t3tka9xhennk370otnjtb4eeso9r9kx 1369611 1369610 2026-08-14T10:30:31Z Bishaldev100 28807 /* इतिहास */ 1369611 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीतिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] p3trl402x34n3txiewatsyqry5f9gxf 1369612 1369611 2026-08-14T10:30:51Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369612 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] hw9i87uippmltafutxav5gkc65c9z0b 1369613 1369612 2026-08-14T10:38:08Z Bishaldev100 28807 /* शासन व्यवस्था */ 1369613 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र मनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन् । राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ । यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ । तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साही वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] te78dhpi41bbi3kvmhkpndwoj8btafk 1369614 1369613 2026-08-14T10:48:18Z Bishaldev100 28807 /* इतिहास */ 1369614 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र मनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन् । राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ । यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ । तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 1zvixlkor14dx088rws2jftjjwms417 1369615 1369614 2026-08-14T10:50:09Z Bishaldev100 28807 /* शासन व्यवस्था */ 1369615 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र मनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन् । राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ । यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ । तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे मन्ने बुझिन्छ । यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] qnx0ejhs5mzqxwxpbtunhi9hpdn7m0q 1369618 1369615 2026-08-14T11:05:56Z Bishaldev100 28807 /* अर्थतन्त्र */ 1369618 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र मनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन् । राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ । यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ । तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे मन्ने बुझिन्छ । यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> === कृषि === तराई नहुनु र अधिकांश भू-भाग पर्वत पर्वतले ढाकिनु जस्तो भौगोलिक कारणले पर्वत राज्यमा कृषि योग्य जमीनको कमी रहेको थियो । कालीगण्डकी, म्याग्दी, मोदी, वडीगार्ड आदि नदीले बनाएको उपत्यका कृषि योग्य थियो भने पहाडमा केही पासा जमीन मात्र । यस कारणले पर्वतका बासिन्दाले राज्य बाहिरवाट कर तिरी साधान्न वैसाउनु पर्ने अवस्था आउथ्यो । जनसंख्याको अनुपातमा कृषि उत्पादन न्यून रहने हुँदा आवश्यक साधान्नको पूर्ति गर्न आवश्यक हुन्थ्यो भने कृषि उत्पादनका लागि वन पालन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्थ्यो । === व्यापार === पर्वत राज्यताका कुश्माचौर र वागलुङ० व्यापारको दृष्टिले केन्द्र बनेका थिए । यी ठाउँमा नेवार व्यापारीहरू थिए । भारतबाट पर्वतको वेणी शहर मई शक्यामठ र त्यहावाट [[भोट]] पस्ने चल्तीको बाटो थियो । वेणीबाट कुश्माचौर, रिडी, पाल्पा, मोठ्याक, नुवाकोट हुँदै वुटवल पुग्ने बाटो चल्तीको थियो । पर्वत राज्यका चट्टानदार पहाडहरूमा तामा, फलाम, गन्धक, सिशा आदि विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ रहेको हुँदा यी पदार्थको निकासा व्यापारबाट राज्यलाई निकै लाभ हुन्थ्यो । तामाको विक्री त राणाकालसम्म पनि हुँदै गरेको कुरो केही पत्रहरूबाट थाहा भएको छ । उत्पादन गरिएका खनिज पदार्थबाट राज्यलाई आवश्यक पर्ने कुटो, कोदालो आदि कृषि औजार र युद्धका लागि माला, खुकुरी आदि हतियार तयार गरिन्थे । पर्वतमा उत्पादन हुने घ्यू, फलाम, तामा, उनी कपडा आदि भारततर्फ र तामा चरेश आदि भोटतर्फ निकासा हुन्थ्यो । भारतवाट ल्याइने लत्ता कपडा मसला आदि वस्तु भोटतर्फ पठाइने हुँदा पर्वत राज्यको राजस्वमा वृद्धि भएको थियो । भेंडाबाख्रा आदि जन्तुको पशु व्यापार हुन्थ्यो । यस भेकका व्यापारी भारतको गोरखपुरसम्म पनि व्यापार गर्न पुग्दर्थे । ढुवानीको साधन नमएको त्यसवेला मानिस र खच्चड आदिद्वारा नै काम चलाइन्थ्यो । यसरी पर्वत राज्य व्यापारिक मार्गमा परेको हुँदा मन्सारबाट राज्यलाई निकै आर्थिक लाभ हुन्थ्यो । === मुद्र === राजा मले बमका पालामा तामाका पैसा प्रचलनमा आएको वि.सं. १७६५ को ताम्रपत्रवाट थाहा भएको छ । तात्कालिक पर्वत राज्यको राजधानी वेणी स्थित कोटमण्डारसँगै पश्चिमपट्टि टक्सार रहेको थियो । ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 29bt6lp2cxf1uae0ejh2qcuj4uvwk8f 1369622 1369618 2026-08-14T11:31:53Z Bishaldev100 28807 1369622 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> । यस लडाईमा पर्वतका राजवंशका धेरैले ज्यान गुमाए। स्वयं कीर्तिबमका ५ भाइमा जंजाल, जामुनि र बौद्ध ३ भाइले वीरगति पाए । बाँकी बनयारी र वीरनारायण राजाकै सथमा गए । यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र भनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन्। राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ। यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ। तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे मन्ने बुझिन्छ । यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> === कृषि === तराई नहुनु र अधिकांश भू-भाग पर्वत पर्वतले ढाकिनु जस्तो भौगोलिक कारणले पर्वत राज्यमा कृषि योग्य जमीनको कमी रहेको थियो । कालीगण्डकी, म्याग्दी, मोदी, वडीगार्ड आदि नदीले बनाएको उपत्यका कृषि योग्य थियो भने पहाडमा केही पासा जमीन मात्र । यस कारणले पर्वतका बासिन्दाले राज्य बाहिरवाट कर तिरी साधान्न वैसाउनु पर्ने अवस्था आउथ्यो । जनसंख्याको अनुपातमा कृषि उत्पादन न्यून रहने हुँदा आवश्यक साधान्नको पूर्ति गर्न आवश्यक हुन्थ्यो भने कृषि उत्पादनका लागि वन पालन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्थ्यो । === व्यापार === पर्वत राज्यताका कुश्माचौर र वागलुङ० व्यापारको दृष्टिले केन्द्र बनेका थिए । यी ठाउँमा नेवार व्यापारीहरू थिए । भारतबाट पर्वतको वेणी शहर मई शक्यामठ र त्यहावाट [[भोट]] पस्ने चल्तीको बाटो थियो । वेणीबाट कुश्माचौर, रिडी, पाल्पा, मोठ्याक, नुवाकोट हुँदै वुटवल पुग्ने बाटो चल्तीको थियो । पर्वत राज्यका चट्टानदार पहाडहरूमा तामा, फलाम, गन्धक, सिशा आदि विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ रहेको हुँदा यी पदार्थको निकासा व्यापारबाट राज्यलाई निकै लाभ हुन्थ्यो । तामाको विक्री त राणाकालसम्म पनि हुँदै गरेको कुरो केही पत्रहरूबाट थाहा भएको छ । उत्पादन गरिएका खनिज पदार्थबाट राज्यलाई आवश्यक पर्ने कुटो, कोदालो आदि कृषि औजार र युद्धका लागि माला, खुकुरी आदि हतियार तयार गरिन्थे । पर्वतमा उत्पादन हुने घ्यू, फलाम, तामा, उनी कपडा आदि भारततर्फ र तामा चरेश आदि भोटतर्फ निकासा हुन्थ्यो । भारतवाट ल्याइने लत्ता कपडा मसला आदि वस्तु भोटतर्फ पठाइने हुँदा पर्वत राज्यको राजस्वमा वृद्धि भएको थियो । भेंडाबाख्रा आदि जन्तुको पशु व्यापार हुन्थ्यो । यस भेकका व्यापारी भारतको गोरखपुरसम्म पनि व्यापार गर्न पुग्दर्थे । ढुवानीको साधन नमएको त्यसवेला मानिस र खच्चड आदिद्वारा नै काम चलाइन्थ्यो । यसरी पर्वत राज्य व्यापारिक मार्गमा परेको हुँदा मन्सारबाट राज्यलाई निकै आर्थिक लाभ हुन्थ्यो । === मुद्र === राजा मले बमका पालामा तामाका पैसा प्रचलनमा आएको वि.सं. १७६५ को ताम्रपत्रवाट थाहा भएको छ । तात्कालिक पर्वत राज्यको राजधानी वेणी स्थित कोटमण्डारसँगै पश्चिमपट्टि टक्सार रहेको थियो । ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] cmyy5q3m2fbpxn35khttijydnosk3g9 1369624 1369622 2026-08-14T11:35:34Z Bishaldev100 28807 /* शासन व्यवस्था */ 1369624 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> । यस लडाईमा पर्वतका राजवंशका धेरैले ज्यान गुमाए। स्वयं कीर्तिबमका ५ भाइमा जंजाल, जामुनि र बौद्ध ३ भाइले वीरगति पाए । बाँकी बनयारी र वीरनारायण राजाकै सथमा गए । यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र भनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन्। राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ। यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ। तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे। यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> === कृषि === तराई नहुनु र अधिकांश भू-भाग पर्वत पर्वतले ढाकिनु जस्तो भौगोलिक कारणले पर्वत राज्यमा कृषि योग्य जमीनको कमी रहेको थियो । कालीगण्डकी, म्याग्दी, मोदी, वडीगार्ड आदि नदीले बनाएको उपत्यका कृषि योग्य थियो भने पहाडमा केही पासा जमीन मात्र । यस कारणले पर्वतका बासिन्दाले राज्य बाहिरवाट कर तिरी साधान्न वैसाउनु पर्ने अवस्था आउथ्यो । जनसंख्याको अनुपातमा कृषि उत्पादन न्यून रहने हुँदा आवश्यक साधान्नको पूर्ति गर्न आवश्यक हुन्थ्यो भने कृषि उत्पादनका लागि वन पालन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्थ्यो । === व्यापार === पर्वत राज्यताका कुश्माचौर र वागलुङ० व्यापारको दृष्टिले केन्द्र बनेका थिए । यी ठाउँमा नेवार व्यापारीहरू थिए । भारतबाट पर्वतको वेणी शहर मई शक्यामठ र त्यहावाट [[भोट]] पस्ने चल्तीको बाटो थियो । वेणीबाट कुश्माचौर, रिडी, पाल्पा, मोठ्याक, नुवाकोट हुँदै वुटवल पुग्ने बाटो चल्तीको थियो । पर्वत राज्यका चट्टानदार पहाडहरूमा तामा, फलाम, गन्धक, सिशा आदि विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ रहेको हुँदा यी पदार्थको निकासा व्यापारबाट राज्यलाई निकै लाभ हुन्थ्यो । तामाको विक्री त राणाकालसम्म पनि हुँदै गरेको कुरो केही पत्रहरूबाट थाहा भएको छ । उत्पादन गरिएका खनिज पदार्थबाट राज्यलाई आवश्यक पर्ने कुटो, कोदालो आदि कृषि औजार र युद्धका लागि माला, खुकुरी आदि हतियार तयार गरिन्थे । पर्वतमा उत्पादन हुने घ्यू, फलाम, तामा, उनी कपडा आदि भारततर्फ र तामा चरेश आदि भोटतर्फ निकासा हुन्थ्यो । भारतवाट ल्याइने लत्ता कपडा मसला आदि वस्तु भोटतर्फ पठाइने हुँदा पर्वत राज्यको राजस्वमा वृद्धि भएको थियो । भेंडाबाख्रा आदि जन्तुको पशु व्यापार हुन्थ्यो । यस भेकका व्यापारी भारतको गोरखपुरसम्म पनि व्यापार गर्न पुग्दर्थे । ढुवानीको साधन नमएको त्यसवेला मानिस र खच्चड आदिद्वारा नै काम चलाइन्थ्यो । यसरी पर्वत राज्य व्यापारिक मार्गमा परेको हुँदा मन्सारबाट राज्यलाई निकै आर्थिक लाभ हुन्थ्यो । === मुद्र === राजा मले बमका पालामा तामाका पैसा प्रचलनमा आएको वि.सं. १७६५ को ताम्रपत्रवाट थाहा भएको छ । तात्कालिक पर्वत राज्यको राजधानी वेणी स्थित कोटमण्डारसँगै पश्चिमपट्टि टक्सार रहेको थियो । ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 0itbfdwbx29exodkxggehsykf3p2pd1 1369625 1369624 2026-08-14T11:36:01Z Bishaldev100 28807 /* शासन व्यवस्था */ 1369625 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि रजौटा मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> । यस लडाईमा पर्वतका राजवंशका धेरैले ज्यान गुमाए। स्वयं कीर्तिबमका ५ भाइमा जंजाल, जामुनि र बौद्ध ३ भाइले वीरगति पाए । बाँकी बनयारी र वीरनारायण राजाकै सथमा गए । यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र भनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन्। राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ। यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ। तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे। यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> === कृषि === तराई नहुनु र अधिकांश भू-भाग पर्वत पर्वतले ढाकिनु जस्तो भौगोलिक कारणले पर्वत राज्यमा कृषि योग्य जमीनको कमी रहेको थियो । कालीगण्डकी, म्याग्दी, मोदी, वडीगार्ड आदि नदीले बनाएको उपत्यका कृषि योग्य थियो भने पहाडमा केही पासा जमीन मात्र । यस कारणले पर्वतका बासिन्दाले राज्य बाहिरवाट कर तिरी साधान्न वैसाउनु पर्ने अवस्था आउथ्यो । जनसंख्याको अनुपातमा कृषि उत्पादन न्यून रहने हुँदा आवश्यक साधान्नको पूर्ति गर्न आवश्यक हुन्थ्यो भने कृषि उत्पादनका लागि वन पालन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्थ्यो । === व्यापार === पर्वत राज्यताका कुश्माचौर र वागलुङ० व्यापारको दृष्टिले केन्द्र बनेका थिए । यी ठाउँमा नेवार व्यापारीहरू थिए । भारतबाट पर्वतको वेणी शहर मई शक्यामठ र त्यहावाट [[भोट]] पस्ने चल्तीको बाटो थियो । वेणीबाट कुश्माचौर, रिडी, पाल्पा, मोठ्याक, नुवाकोट हुँदै वुटवल पुग्ने बाटो चल्तीको थियो । पर्वत राज्यका चट्टानदार पहाडहरूमा तामा, फलाम, गन्धक, सिशा आदि विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ रहेको हुँदा यी पदार्थको निकासा व्यापारबाट राज्यलाई निकै लाभ हुन्थ्यो । तामाको विक्री त राणाकालसम्म पनि हुँदै गरेको कुरो केही पत्रहरूबाट थाहा भएको छ । उत्पादन गरिएका खनिज पदार्थबाट राज्यलाई आवश्यक पर्ने कुटो, कोदालो आदि कृषि औजार र युद्धका लागि माला, खुकुरी आदि हतियार तयार गरिन्थे । पर्वतमा उत्पादन हुने घ्यू, फलाम, तामा, उनी कपडा आदि भारततर्फ र तामा चरेश आदि भोटतर्फ निकासा हुन्थ्यो । भारतवाट ल्याइने लत्ता कपडा मसला आदि वस्तु भोटतर्फ पठाइने हुँदा पर्वत राज्यको राजस्वमा वृद्धि भएको थियो । भेंडाबाख्रा आदि जन्तुको पशु व्यापार हुन्थ्यो । यस भेकका व्यापारी भारतको गोरखपुरसम्म पनि व्यापार गर्न पुग्दर्थे । ढुवानीको साधन नमएको त्यसवेला मानिस र खच्चड आदिद्वारा नै काम चलाइन्थ्यो । यसरी पर्वत राज्य व्यापारिक मार्गमा परेको हुँदा मन्सारबाट राज्यलाई निकै आर्थिक लाभ हुन्थ्यो । === मुद्रा === राजा मले बमका पालामा तामाका पैसा प्रचलनमा आएको वि.सं. १७६५ को ताम्रपत्रवाट थाहा भएको छ । तात्कालिक पर्वत राज्यको राजधानी वेणी स्थित कोटमण्डारसँगै पश्चिमपट्टि टक्सार रहेको थियो । ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 5vansj576ry79489r3uqgnqopu6o28b 1369626 1369625 2026-08-14T11:36:51Z Bishaldev100 28807 1369626 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = पर्वत राज्य |conventional_long_name = १६००० पर्वत राज्य |common_name = पर्वत राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४३६ |event_end = इ.सं. १९२९ पश्चात राजा परिचित नगरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९२९ |event_post = |date_post = |p1 = ताकम राज्य |flag_p1 = Nishankalika Flag of Bagale Thapa clan.svg |p2 = पुला राज्य |flag_p2 = |p3 = ज्यामरूककोट राज्य |flag_p3 = |p4 = राँखु राज्य |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]<br>[[धोरल थाना]]<br> [[ताकम]] (पछिल्लो) |common_languages = [[नेपाली]] र [[मगर भाषा]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ. सं. १४३६ – इ. सं. १७८६)</small> * रजौटा<br><small>(इ. सं. १७८६ – इ.सं. १९२९)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = आनम्म (आनन्दबम/वर्मा) (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४३६ - ?? |leader2 = चन्द्रम (चन्द्रबम) (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = डिबम/डिम्बबम (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = कीर्ति बम मल्ल |year_leader4 = ?? |leader5 = पृथ्वी बहादुर मल्ल (अन्तिम) |year_leader5 = - इ.सं.१९२९ |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''पर्वत राज्य''' वा '''१६००० पर्वत राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा पर्बते मल्ल [[ठकुरी]]हरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा आनन्द बम/वर्मा (स्थानीय लेखोटमा '''आनम्म''') थिए जो [[सल्यान राज्य]]का तेस्रो राजा थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । राजा डिबम/डिम्ब बमले वि.सं. १५४५ मा तक्मेली मगरहरूको सहयोगमा थापा क्षत्रीहरूको [[ताकम राज्य]] यस राज्यमा गाभेका थिए । इ.स. १७८६ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो। १८९४ मा राजा राजेन्द्रले लालमोहर गर्दा सल्यान सहित पर्वतका राजा सन्तानले पनि [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] मान्यता पाए। वि.सं. २०१७ मा पर्वत राज्य [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूलन]] भयो । [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> कम्याण्डर ईनचीफ जनरल [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर ज.ब.रा.]]बाट १९६९।२।१० मा पठाएको रूक्का दस्तखतको खाममा भनेकोमा पर्वतका राजा पृथ्वीबहादुर बम मल्लकै भनी संबोधन गरेको देखिन्छ । त्यस खाममा मुलुकी अड्डाको छाप लागेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite web |date=२०४१/१२/०९ |title=निर्णय नं. २१९७ - पर्वते रजौटा कायम |url=https://nkp.gov.np/full_detail/5731 |access-date=2026-06-12 |website=नेपाल कानून पत्रिका}}</ref> चन्द्रबहादुर पछि निजका जेठा छोरा पृथ्वीबहादुर बम मल्ल र त्यसपछि पृथ्वीबहादुरको जेठा छोरा दुर्गाबहादुर बम मल्ल पर्वतका राजा भए। वि.सं. २०१७ मा सबै रजौटा उन्मूलन भयो । ==इतिहास == बि.सं १४९३ मा आनंपृम बमले यो राज्यको स्थापना गरेका थिए। आनंपृम बम पछि चन्द्र बम, दिलिप बम हुदै चौथो पुस्तामा नाग बमदेखि मात्र मल्ल लेख्न थालिएको थियो। युवराज छँदा नागराजले [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली]]का [[सुल्तान]] सिकन्दर खान लोदी (लोदीको शासनकाल विसं १५४६-१५७४)को दरवारमा उनले देखाएको पहलमानीबाट प्रभावित भै सम्मान स्वरूप 'मल्ल' पदवी पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मल्ल |first=शरणबिक्रम |date=2025-07-28 |title=लुँखेली मल्लको संक्षिप्त इतिहास |url=https://nepalpatranews.com/posts/8873 |access-date=2026-06-14 |website=nepalpatranews |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805120442/https://nepalpatranews.com/posts/8873 |date=2025-08-05 }}</ref> त्यसबेला देखि नाग बमले आफ्नो नाम पछाडि मल्ल राख्न शुरु गरेका थिए। नाग बम मल्ल पछि सबै राजाले मल्ल लेख्न थालेको पाइन्छ। नाग बमको पर्वते राज्य विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो । कीर्तिबम मल्ल एक बहादुर र चतुर राजा थिए। उनले गोरखालाई पटक पटक हराएका थिए। बि.सं. १८२८ मा गोरखाले चौबिसे राज्यहरू लगभग जितिसकेको अवस्थामा पर्वतले नै स्थिति उल्टाएर गोरखालाई पराजित गरेको थियो। गोर्खालीसँग हारेर भागेका ढोर, पैयु लगायत राज्यका राजाहरूलाई पर्वतले नै शरण दिएको थियो। नेपालसँग आश्रित सन्धि गरिसकेकका भीरकोट, सतहुँ, गह्रौँ, रिसिङ र घिरिङ आदि क्षेत्रका योद्धाहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याए। बि.सं. १८२८ पौष ५ मा कीर्तिबम मल्लले नेपाली सेनामाथि आक्रमण गरे। त्यो लडाइँमा काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] लागायत ५०० नेपाली [[वीरगति|काटिए]]। काजी [[वंशराज पाँडे]] [[युद्ध बन्दी|युद्धबन्दी]] भए। त्यस लडाइँमा बचेका सिपाहीले ढोर राज्यमा शरण लिए। पर्वतले ढोरमा पनि आक्रमण गरिदिएको हुनाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। नेपालीहरू भीरकोट, गह्रौं, पैयूँ र रिसिङ छोड्नुपर्‍यो। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। १८४२ मा पाल्पा र नेपालबीच सन्धि भएपछि नेपालको शक्ति बढ्यो। गोरखाली फौजले वि.सं. १८४३ आश्विन ४ गते दक्षिण र पूर्वबाट पर्वतमाथि आक्रमण गरे । कीर्तिवम मल्लले केही दिनसम्म त प्रतिरक्षात्मक युद्ध वहादुरीका साथ लडे । तर आश्विन १४ गते पर्वतको राजधानी वेणी दखल भयो ।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=८ माघ, २०२२ |title=दैवज्ञ शिरोमणि लक्ष्मीपति पाण्डे |journal=पूर्णिमा, |pages=पू. ३७ ।}}</ref> । यस लडाईमा पर्वतका राजवंशका धेरैले ज्यान गुमाए। स्वयं कीर्तिबमका ५ भाइमा जंजाल, जामुनि र बौद्ध ३ भाइले वीरगति पाए । बाँकी बनयारी र वीरनारायण राजाकै सथमा गए । यिनी राज्य छोडी नवाव वजीरको राज्य क्लीरामपुरमा शरण लिन पुगे, जहां उनको मृत्यु भयो । यसरी पर्वत राज्य एकीकृत नेपाल अधिराज्यमा विलीन भयो । १९४३ मा यो राज्य नेपालमा विलय भयो। == शासन व्यवस्था == राज्यमा राजा प्रशासनको दृष्टिले सर्वोपरि थिए । प्रशस्तिमा श्रीमहाराजाधिराज मात्र मनिएको पाइन्छ । प्रशस्तिमा कहीं [[श्री]], [[श्री ५]] छन् त कहीं श्री ६ लेसिएको पनि पाइन्छ । कहीं श्रीमहाराजा- विराज नमनी 'श्रीमहाराजा मात्र भनिएको पनि पाइन्छ । राजा युद्ध संचालन गर्न वा अरु कुनै काम विशेषले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा [[दौडाहा]] गर्दथे । उक्त कुरा विभिन्न स्थानलाई मुकाम बनाई जारी गरिएका अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। [[काजी]] भनेका मंत्री हुन्। राजालाई शासन चलाउनाका लागि चौतारा र मंत्रीहरूको मंत्रिपरिषद् रहन्थ्यो । पर्वत राज्यमा काजी पद हुन्छ। यो पद राजपरिवारमा मात्र सीमित रहेको देखिन्छ । ताम्रपत्रमा ६ जनासम्म काजीको नाम पाइन्छ। तर जेठा काजी मनी उल्लेख परेकोले काजीको पनि विभिन्न तह थियो भन्ने थाहा हुन्छ । सैनिक गतिविधिको जिम्मेवारी सरदारलाई सुम्पिहन्थ्यो । टक्सारीले छापी सकेका मुद्रा आदि खजांचीको जिम्मामा रहन्थ्यो । राजस्वमा आएका रकम खर्च गर्ने अधिकार खजांचीलाई हुन्थ्यो । पर्वतका राजाले गरि दिएका अभिलेखहरूमा विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्ति खजांची पदमा रही साक्षी वसेको देखिएकोले यस पदको [[पँजनी|पजनी]] हुन्थ्यो भन्ने देखिन्छ । तात्कालिक न्याय प्रशासनमा विचारीले न्यायाधीशको काम गर्दयो । विचारीलाई मुद्दा छिन्ने अधिकार हुन्थ्यो । पर्वत राज्यका विभिन्न प्रादेशिक एकाइमा विचारी नियुक्त हुन्थे। यसबाट विचारीलाई भूमि सम्बन्धी अधिकार पनि दिइएको थियो। ==राजाहरू== पर्वत राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * राजा आनम्म (आनन्द बम/वर्मा) (१४३६ - ??) * राजा चन्द्रम (चन्द्र बम/वर्मा) * राजा डिबम/डिम्ब बम/ डिम्ब राय (??); [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|फ्रान्सिस बुचानन ह्यामिल्टन]]ले डिम्ब भनी लेखेका थिए * राजा नागबममल्ल ( - ??); सन् १४७४ मा दिल्लीका बादशाहको अगाडि मल्ल (पहलमान) युद्घमा दिल्लीका पहलमानलाई जितेका थिए र [[मल्ल]] उपाधि पाएका थिए * राजा पार्वती नारायण मल्ल ( ?? - ) * शाह मल्ल * घनश्याम मल्ल * मलेबम मल्ल (१७४३ देखि १७८९) * राजा कीर्ति बम मल्ल ( वि.सं. १८१५<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67}}</ref>- १८४२); उनको पालामा पर्वत राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा ===रजौटा राजा=== * राजा विजय बहादुर मल्ल (?? ) * राजा चन्द्रबहादुर मल्ल * राजा पृथ्वी बहादुर मल्ल (?? - १९२९) * राजा दुर्गाबहादुर बम मल्ल ==अर्थतन्त्र == धुरीकरबाट १४००० र उद्योगकर बाट १६००० वार्षिक आम्दानी हुन्थ्यो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> === कृषि === तराई नहुनु र अधिकांश भू-भाग पर्वत पर्वतले ढाकिनु जस्तो भौगोलिक कारणले पर्वत राज्यमा कृषि योग्य जमीनको कमी रहेको थियो । कालीगण्डकी, म्याग्दी, मोदी, वडीगार्ड आदि नदीले बनाएको उपत्यका कृषि योग्य थियो भने पहाडमा केही पासा जमीन मात्र । यस कारणले पर्वतका बासिन्दाले राज्य बाहिरवाट कर तिरी साधान्न वैसाउनु पर्ने अवस्था आउथ्यो । जनसंख्याको अनुपातमा कृषि उत्पादन न्यून रहने हुँदा आवश्यक साधान्नको पूर्ति गर्न आवश्यक हुन्थ्यो भने कृषि उत्पादनका लागि वन पालन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्थ्यो । === व्यापार === पर्वत राज्यताका कुश्माचौर र वागलुङ० व्यापारको दृष्टिले केन्द्र बनेका थिए । यी ठाउँमा नेवार व्यापारीहरू थिए । भारतबाट पर्वतको वेणी शहर मई शक्यामठ र त्यहावाट [[भोट]] पस्ने चल्तीको बाटो थियो । वेणीबाट कुश्माचौर, रिडी, पाल्पा, मोठ्याक, नुवाकोट हुँदै वुटवल पुग्ने बाटो चल्तीको थियो । पर्वत राज्यका चट्टानदार पहाडहरूमा तामा, फलाम, गन्धक, सिशा आदि विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ रहेको हुँदा यी पदार्थको निकासा व्यापारबाट राज्यलाई निकै लाभ हुन्थ्यो । तामाको विक्री त राणाकालसम्म पनि हुँदै गरेको कुरो केही पत्रहरूबाट थाहा भएको छ । उत्पादन गरिएका खनिज पदार्थबाट राज्यलाई आवश्यक पर्ने कुटो, कोदालो आदि कृषि औजार र युद्धका लागि माला, खुकुरी आदि हतियार तयार गरिन्थे । पर्वतमा उत्पादन हुने घ्यू, फलाम, तामा, उनी कपडा आदि भारततर्फ र तामा चरेश आदि भोटतर्फ निकासा हुन्थ्यो । भारतवाट ल्याइने लत्ता कपडा मसला आदि वस्तु भोटतर्फ पठाइने हुँदा पर्वत राज्यको राजस्वमा वृद्धि भएको थियो । भेंडाबाख्रा आदि जन्तुको पशु व्यापार हुन्थ्यो । यस भेकका व्यापारी भारतको गोरखपुरसम्म पनि व्यापार गर्न पुग्दर्थे । ढुवानीको साधन नमएको त्यसवेला मानिस र खच्चड आदिद्वारा नै काम चलाइन्थ्यो । यसरी पर्वत राज्य व्यापारिक मार्गमा परेको हुँदा मन्सारबाट राज्यलाई निकै आर्थिक लाभ हुन्थ्यो । === मुद्रा === राजा मले बमका पालामा तामाका पैसा प्रचलनमा आएको वि.सं. १७६५ को ताम्रपत्रवाट थाहा भएको छ । तात्कालिक पर्वत राज्यको राजधानी वेणी स्थित कोटमण्डारसँगै पश्चिमपट्टि टक्सार रहेको थियो । ==अन्य उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== * [[मेजर जनरल]] [[प्रदिप प्रताप बम मल्ल]], नेपाली सेनाका रथी, अन्तिम पर्वत राजाको भतिजा ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/parbat.html पर्वत राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] l2ef5ig7x138taxdxrqhr3zswe5nm9i 0 105956 1369592 1366501 2026-08-14T08:52:27Z Bishaldev100 28807 1369592 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = सल्यान राज्य |conventional_long_name = |common_name = सल्यान राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४१८ |event_end = इ.सं. १९६१ मा रजौटा उन्मूलन गरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९६१ |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = |common_languages = [[नेपाली]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ.सं. १४१८ – इ.सं. १८०९)</small> * रजौटा<br><small>(इ.सं. १८०९ – इ.सं. १९६१)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = जगत्रबम (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४१८ - ?? |leader2 = दोरैजैथुबम (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = आनम्म (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = रणभीम शाह |year_leader4 = ?? |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''सल्यान राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा [[बम (थर)|बम]] [[ठकुरी]]बाट आएका शाहहरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा जगत्रबम थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । इ.स. १८०९ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभिएपछि इ.सं. १९६१ सम्म [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूल]]न नहुन्जेल रह्यो । सल्यान राज्यको स्थापना मलैबम्मले बि.सं १४७५ <ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=११७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>ले गरेका थिए। कुनै स्रोतमा १५५५ उल्लेख गरिएको छ।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|title=रापती अञ्चलको इतिहास|author=टेकनाथ गौतम|page=४९|date=२०५०|publisher=दाङ|isbn=|url=}}</ref> राजा श्रीकृष्ण शाहको समयमा सल्यानले नेपाल सँग आश्रित सन्धि गरी सर्वाङ्ग माफी राज्यको रुप लियो। सल्यानी राजालाई केही प्रशासनिक तथा न्यायिक अधिकार थियो। श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहको विवाह पृथ्वीका छोरी बिलासकुमारीसँग भएकाले उनी [[पृथ्वीनारायण शाह]]का सम्धी थिए। १८५० मा श्रीकृष्ण शाहले राजपाट त्यागी राजगद्दीमा छोरालाई बसाले। सल्यान र काठमाडौंबीचको राम्रो सम्बन्ध [[रणबहादुर शाह]]को हत्या भएपछि बिग्रन सुरु भयो। १८६६ मा भीमसेन थापाले सल्यान राज्यको स्वतन्त्रता हरण भयो र रणभीम शाहलाई पदच्युत गरियो। बिलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौँ ल्याई नजरबन्दमा राखियो। पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई दाइजो दिएको बिर्तासमेत खोसियो। रणभीम शाहका जेठा छोरा नवावको दरबारमा गई शरण लिई ज्यान जोगाए। भीमसेन थापाको पतनपछि १८९४ मा सल्यान राज्यको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] थमौती भयो। तेजबहादुर शाहले सल्यानी राजाको उपाधि पाए।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित सल्यानी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। ==राजाहरू== सल्यान राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * मलैवम्म * सुर्तान * मामुराज * सूर्जुराज * सुमेरराज * सिँगाराज * काला सुल्तान * कनक शाह * संहार शाह * तिलक शाह * प्रताप शाह * तुला शाह * पृथ्वीपति शाह * मान्धाता शाह * सङ्ग्राम शाह * श्रीकृष्ण शाह- नेपालसँग आश्रित सन्धि १८४२ * राजा रणभीम शाह ( - ??); उनको पालामा सल्यान राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा * राजा तेज बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा शम्शेर बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा गेहेन्द्र बहादुर शाह (?? ) * राजा गोपेन्द्र बहादुर शाह (?? - २००३) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/salyan.html सल्यान राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] jpw7a84vy8twgg4ofjujcadbp3jc5ks 1369593 1369592 2026-08-14T08:57:32Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369593 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = सल्यान राज्य |conventional_long_name = |common_name = सल्यान राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४१८ |event_end = इ.सं. १९६१ मा रजौटा उन्मूलन गरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९६१ |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = |common_languages = [[नेपाली]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ.सं. १४१८ – इ.सं. १८०९)</small> * रजौटा<br><small>(इ.सं. १८०९ – इ.सं. १९६१)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = जगत्रबम (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४१८ - ?? |leader2 = दोरैजैथुबम (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = आनम्म (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = रणभीम शाह |year_leader4 = ?? |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''सल्यान राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा [[बम (थर)|बम]] [[ठकुरी]]बाट आएका शाहहरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा जगत्रबम थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । इ.स. १८०९ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभिएपछि इ.सं. १९६१ सम्म [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूल]]न नहुन्जेल रह्यो । सल्यान राज्यको स्थापना मलैबम्मले बि.सं १४७५ <ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=११७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>ले गरेका थिए। कुनै स्रोतमा १५५५ उल्लेख गरिएको छ।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|title=रापती अञ्चलको इतिहास|author=टेकनाथ गौतम|page=४९|date=२०५०|publisher=दाङ|isbn=|url=}}</ref> राजा श्रीकृष्ण शाहको समयमा सल्यानले नेपाल सँग आश्रित सन्धि गरी सर्वाङ्ग माफी राज्यको रुप लियो। सल्यानी राजालाई केही प्रशासनिक तथा न्यायिक अधिकार थियो। श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहको विवाह पृथ्वीका छोरी बिलासकुमारीसँग भएकाले उनी [[पृथ्वीनारायण शाह]]का सम्धी थिए। १८५० मा श्रीकृष्ण शाहले राजपाट त्यागी राजगद्दीमा छोरालाई बसाले। सल्यान र काठमाडौंबीचको राम्रो सम्बन्ध [[रणबहादुर शाह]]को हत्या भएपछि बिग्रन सुरु भयो। १८६६ मा भीमसेन थापाले सल्यान राज्यको स्वतन्त्रता हरण भयो र रणभीम शाहलाई पदच्युत गरियो। बिलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौँ ल्याई नजरबन्दमा राखियो। पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई दाइजो दिएको बिर्तासमेत खोसियो। रणभीम शाहका जेठा छोरा नवावको दरबारमा गई शरण लिई ज्यान जोगाए। भीमसेन थापाको पतनपछि १८९४ मा सल्यान राज्यको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] थमौती भयो। तेजबहादुर शाहले सल्यानी राजाको उपाधि पाए।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित सल्यानी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। ==राजाहरू== सल्यान राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * मलैवम्म * सुर्तान * मामुराज * सूर्जुराज * सुमेरराज * सिँगाराज * काला सुल्तान * कनक शाह * संहार शाह * तिलक शाह * प्रताप शाह * तुला शाह * पृथ्वीपति शाह * मान्धाता शाह * सङ्ग्राम शाह * श्रीकृष्ण शाह- नेपालसँग आश्रित सन्धि १८४२ * राजा रणभीम शाह ( - ??); उनको पालामा सल्यान राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा * राजा तेज बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा शम्शेर बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा गेहेन्द्र बहादुर शाह (?? ) * राजा जीतेन्द्रबहादुर शाह * राजा गोपेन्द्र बहादुर शाह<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट श्री गोपेन्द्र बहादुर शाहलाई सल्यानी राजाको उपाधि प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13470 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> (?? - २००३) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/salyan.html सल्यान राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] no60qmnvsujnfer1468bm8lupnqow4j 1369594 1369593 2026-08-14T08:58:20Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369594 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = सल्यान राज्य |conventional_long_name = |common_name = सल्यान राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४१८ |event_end = इ.सं. १९६१ मा रजौटा उन्मूलन गरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९६१ |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = |common_languages = [[नेपाली]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ.सं. १४१८ – इ.सं. १८०९)</small> * रजौटा<br><small>(इ.सं. १८०९ – इ.सं. १९६१)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = जगत्रबम (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४१८ - ?? |leader2 = दोरैजैथुबम (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = आनम्म (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = रणभीम शाह |year_leader4 = ?? |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''सल्यान राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा [[बम (थर)|बम]] [[ठकुरी]]बाट आएका शाहहरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा जगत्रबम थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । इ.स. १८०९ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभिएपछि इ.सं. १९६१ सम्म [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूल]]न नहुन्जेल रह्यो । सल्यान राज्यको स्थापना मलैबम्मले बि.सं १४७५ <ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=११७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>ले गरेका थिए। कुनै स्रोतमा १५५५ उल्लेख गरिएको छ।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|title=रापती अञ्चलको इतिहास|author=टेकनाथ गौतम|page=४९|date=२०५०|publisher=दाङ|isbn=|url=}}</ref> राजा श्रीकृष्ण शाहको समयमा सल्यानले नेपाल सँग आश्रित सन्धि गरी सर्वाङ्ग माफी राज्यको रुप लियो। सल्यानी राजालाई केही प्रशासनिक तथा न्यायिक अधिकार थियो। श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहको विवाह पृथ्वीका छोरी बिलासकुमारीसँग भएकाले उनी [[पृथ्वीनारायण शाह]]का सम्धी थिए। १८५० मा श्रीकृष्ण शाहले राजपाट त्यागी राजगद्दीमा छोरालाई बसाले। सल्यान र काठमाडौंबीचको राम्रो सम्बन्ध [[रणबहादुर शाह]]को हत्या भएपछि बिग्रन सुरु भयो। १८६६ मा भीमसेन थापाले सल्यान राज्यको स्वतन्त्रता हरण भयो र रणभीम शाहलाई पदच्युत गरियो। बिलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौँ ल्याई नजरबन्दमा राखियो। पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई दाइजो दिएको बिर्तासमेत खोसियो। रणभीम शाहका जेठा छोरा नवावको दरबारमा गई शरण लिई ज्यान जोगाए। भीमसेन थापाको पतनपछि १८९४ मा सल्यान राज्यको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] थमौती भयो। तेजबहादुर शाहले सल्यानी राजाको उपाधि पाए।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित सल्यानी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। ==राजाहरू== सल्यान राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * मलैवम्म * सुर्तान * मामुराज * सूर्जुराज * सुमेरराज * सिँगाराज * काला सुल्तान * कनक शाह * संहार शाह * तिलक शाह * प्रताप शाह * तुला शाह * पृथ्वीपति शाह * मान्धाता शाह * सङ्ग्राम शाह * श्रीकृष्ण शाह- नेपालसँग आश्रित सन्धि १८४२ * राजा रणभीम शाह ( - ??); उनको पालामा सल्यान राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा * राजा तेज बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा शम्शेर बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा गेहेन्द्र बहादुर शाह (?? ) * राजा जीतेन्द्रबहादुर शाह * राजा गोपेन्द्र बहादुर शाह<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट श्री गोपेन्द्र बहादुर शाहलाई सल्यानी राजाको उपाधि प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13470 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np|date=२०४१ असार १२}}</ref> (?? - २००३) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/salyan.html सल्यान राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] mxd65ixhpdbuvykx74mugwbdr4yvh3b 1369595 1369594 2026-08-14T08:58:55Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369595 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = सल्यान राज्य |conventional_long_name = |common_name = सल्यान राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४१८ |event_end = इ.सं. १९६१ मा रजौटा उन्मूलन गरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९६१ |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = |common_languages = [[नेपाली]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ.सं. १४१८ – इ.सं. १८०९)</small> * रजौटा<br><small>(इ.सं. १८०९ – इ.सं. १९६१)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = जगत्रबम (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४१८ - ?? |leader2 = दोरैजैथुबम (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = आनम्म (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = रणभीम शाह |year_leader4 = ?? |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''सल्यान राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा [[बम (थर)|बम]] [[ठकुरी]]बाट आएका शाहहरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा जगत्रबम थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । इ.स. १८०९ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभिएपछि इ.सं. १९६१ सम्म [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूल]]न नहुन्जेल रह्यो । सल्यान राज्यको स्थापना मलैबम्मले बि.सं १४७५ <ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=११७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>ले गरेका थिए। कुनै स्रोतमा १५५५ उल्लेख गरिएको छ।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|title=रापती अञ्चलको इतिहास|author=टेकनाथ गौतम|page=४९|date=२०५०|publisher=दाङ|isbn=|url=}}</ref> राजा श्रीकृष्ण शाहको समयमा सल्यानले नेपाल सँग आश्रित सन्धि गरी सर्वाङ्ग माफी राज्यको रुप लियो। सल्यानी राजालाई केही प्रशासनिक तथा न्यायिक अधिकार थियो। श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहको विवाह पृथ्वीका छोरी बिलासकुमारीसँग भएकाले उनी [[पृथ्वीनारायण शाह]]का सम्धी थिए। १८५० मा श्रीकृष्ण शाहले राजपाट त्यागी राजगद्दीमा छोरालाई बसाले। सल्यान र काठमाडौंबीचको राम्रो सम्बन्ध [[रणबहादुर शाह]]को हत्या भएपछि बिग्रन सुरु भयो। १८६६ मा भीमसेन थापाले सल्यान राज्यको स्वतन्त्रता हरण भयो र रणभीम शाहलाई पदच्युत गरियो। बिलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौँ ल्याई नजरबन्दमा राखियो। पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई दाइजो दिएको बिर्तासमेत खोसियो। रणभीम शाहका जेठा छोरा नवावको दरबारमा गई शरण लिई ज्यान जोगाए। भीमसेन थापाको पतनपछि १८९४ मा सल्यान राज्यको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] थमौती भयो। तेजबहादुर शाहले सल्यानी राजाको उपाधि पाए।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित सल्यानी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। ==राजाहरू== सल्यान राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * मलैवम्म * सुर्तान * मामुराज * सूर्जुराज * सुमेरराज * सिँगाराज * काला सुल्तान * कनक शाह * संहार शाह * तिलक शाह * प्रताप शाह * तुला शाह * पृथ्वीपति शाह * मान्धाता शाह * सङ्ग्राम शाह * श्रीकृष्ण शाह- नेपालसँग आश्रित सन्धि १८४२ * राजा रणभीम शाह ( - ??); उनको पालामा सल्यान राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा * राजा तेज बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा शम्शेर बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा गेहेन्द्र बहादुर शाह (?? ) * राजा जीतेन्द्रबहादुर शाह ( - २०४१ ) * राजा गोपेन्द्र बहादुर शाह<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट श्री गोपेन्द्र बहादुर शाहलाई सल्यानी राजाको उपाधि प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13470 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np|date=२०४१ असार १२}}</ref> (२०४१ - २०६५ ) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/salyan.html सल्यान राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 0c95kaefk4kr7vum9j31btphtnglv4p 1369596 1369595 2026-08-14T09:02:23Z Bishaldev100 28807 /* राजाहरू */ 1369596 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = सल्यान राज्य |conventional_long_name = |common_name = सल्यान राज्य |status = राजतन्त्र |era = |event_start = |date_start = |year_start = इ.सं. १४१८ |event_end = इ.सं. १९६१ मा रजौटा उन्मूलन गरिएको |date_end = |year_end = इ.सं. १९६१ |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |p6 = |flag_p6 = |s1 = |s2 = |s3 = |s4 = |s5 = |s6 = |s7 = |s8 = |s9 = |flag_s1 = |flag_s2 = |flag_s3 = |flag_s4 = |flag_s5 = |flag_s6 = |flag_s7 = |flag_s8 = |flag_s9 = |image_flag = |flag_alt = |flag_caption = |image_coat = |symbol_type = |coat_alt = |image_map = |image_map_alt = |image_map_caption = |national_motto = |national_anthem = |capital = |common_languages = [[नेपाली]] |government_type = {{plainlist| * स्वतन्त्र [[राजतन्त्र]]<br><small>(इ.सं. १४१८ – इ.सं. १८०९)</small> * रजौटा<br><small>(इ.सं. १८०९ – इ.सं. १९६१)</small>}} |title_leader = [[राजा]] |leader1 = जगत्रबम (प्रथम) |year_leader1 = इ. सं. १४१८ - ?? |leader2 = दोरैजैथुबम (दोस्रो) |year_leader2 = ?? - ?? |leader3 = आनम्म (तेस्रो) |year_leader3 = ?? |leader4 = रणभीम शाह |year_leader4 = ?? |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = |religion = {{plainlist| * [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] * [[बुद्ध धर्म|बौद्ध]]}} |stat_pop1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_area2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{NEP}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''सल्यान राज्य''' एक ऐतिहासिक [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] थियो । यस राज्यमा [[बम (थर)|बम]] [[ठकुरी]]बाट आएका शाहहरूले राज्य गरेको थिए । यस राज्यको पूर्वज राजा जगत्रबम थिए । उनी खाँडाचक्रका राजा [[मलेबम]] (मलायवर्मा)का वंशज थिए । इ.स. १८०९ मा [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभिएपछि इ.सं. १९६१ सम्म [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|रजौटा उन्मूल]]न नहुन्जेल रह्यो । सल्यान राज्यको स्थापना मलैबम्मले बि.सं १४७५ <ref name="सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=११७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>ले गरेका थिए। कुनै स्रोतमा १५५५ उल्लेख गरिएको छ।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|title=रापती अञ्चलको इतिहास|author=टेकनाथ गौतम|page=४९|date=२०५०|publisher=दाङ|isbn=|url=}}</ref> राजा श्रीकृष्ण शाहको समयमा सल्यानले नेपाल सँग आश्रित सन्धि गरी सर्वाङ्ग माफी राज्यको रुप लियो। सल्यानी राजालाई केही प्रशासनिक तथा न्यायिक अधिकार थियो। श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहको विवाह पृथ्वीका छोरी बिलासकुमारीसँग भएकाले उनी [[पृथ्वीनारायण शाह]]का सम्धी थिए। १८५० मा श्रीकृष्ण शाहले राजपाट त्यागी राजगद्दीमा छोरालाई बसाले। सल्यान र काठमाडौंबीचको राम्रो सम्बन्ध [[रणबहादुर शाह]]को हत्या भएपछि बिग्रन सुरु भयो। १८६६ मा भीमसेन थापाले सल्यान राज्यको स्वतन्त्रता हरण भयो र रणभीम शाहलाई पदच्युत गरियो। बिलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौँ ल्याई नजरबन्दमा राखियो। पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई दाइजो दिएको बिर्तासमेत खोसियो। रणभीम शाहका जेठा छोरा नवावको दरबारमा गई शरण लिई ज्यान जोगाए। भीमसेन थापाको पतनपछि १८९४ मा सल्यान राज्यको [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]] थमौती भयो। तेजबहादुर शाहले सल्यानी राजाको उपाधि पाए।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित सल्यानी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। ==राजाहरू== सल्यान राज्यका राजाहरूको सूची (ईश्वी सन् मा) : * मलैवम्म * सुर्तान * मामुराज * सूर्जुराज * सुमेरराज * सिँगाराज * काला सुल्तान * कनक शाह * संहार शाह * तिलक शाह * प्रताप शाह * तुला शाह * पृथ्वीपति शाह * मान्धाता शाह * सङ्ग्राम शाह * श्रीकृष्ण शाह- नेपालसँग आश्रित सन्धि १८४२ * राजा रणभीम शाह ( - ??); उनको पालामा सल्यान राज्य [[नेपाल अधिराज्य]]मा गाभियो; स्वतन्त्र राज्यका अन्तिम राजा * राजा तेज बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा शम्शेर बहादुर शाह ( ?? - ) * राजा गेहेन्द्र बहादुर शाह (?? ) * राजा जीतेन्द्रबहादुर शाह ( - २०४१ ) * राजा गोपेन्द्र बहादुर शाह<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट श्री गोपेन्द्र बहादुर शाहलाई सल्यानी राजाको उपाधि प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13470 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np|date=२०४१ असार १२}}</ref> (२०४१ - २०६०) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य लिंक== * [http://members.iinet.net.au/~royalty/states/nepal/salyan.html सल्यान राज्य] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 1zdoh8ut0a92xfx1smrl74gzk2ozi6i 0 128545 1369558 1326413 2026-08-13T12:26:40Z ~2026-44468-17 80292 /* चित्र दीर्घा */ 1369558 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = लालमोहन | image = Gulab jamun (Gibraltar, November 2020).jpg | image_size = 250px | caption = लाल मोहन | region = [[भारतीय उपमहाद्वीप]] | country = भारतीय उपमहाद्वीप | course = [[मिठाई]] | served = तातो, चिसो वा कोठाको तापक्रममा | main_ingredient = [[खुवा]], [[केसर|केशर]], चीनी को पाक, धूलो सुकुमेल | calories = | other = |alternate_name=गुलाब जामुन}} '''लालमोहन''', जसलाई '''गुलाब जामुन''' पनि भनिन्छ, एक [[मिठाई]] हो, जुन [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा उत्पन्न भएको थियो। लालमोहन [[भारत]], [[पाकिस्तान]], र [[नेपाल]]मा लोकप्रिय मिठाई हो। == इतिहास == लुकमत अल-कादी पहिलो पटक मध्ययुगीन [[इरान]]मा तयार पारिएको थियो र मध्य एशियाई [[टर्की|टर्कि]]क विजेताहरूले [[भारत]]मा ल्याएको फ्रिटरबाट व्युत्पन्न गरिएको थियो। अर्को सिद्धान्तले दावी गर्छ कि यो संयोगवश [[मुगल साम्राज्य|मुगल सम्राट]] [[शाहजहाँ]]को व्यक्तिगत शेफले तयार पारेको थियो।<ref name="Michael2014">{{Cite book|last=Michael Krondl|url=https://books.google.com/books?id=rAeAAwAAQBAJ&pg=PA7|title=The Donut: History, Recipes, and Lore from Boston to Berlin|date=1 June 2014|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-1-61374-673-8|pages=7}}</ref><ref name="Charmaine_2003">{{Cite book|last=Charmaine O'Brien|url=https://books.google.com/books?id=xeSXAAAAQBAJ&pg=PT145|title=Flavours of Delhi: A Food Lover's Guide|publisher=Penguin Books Limited|year=2003|isbn=978-93-5118-237-5|page=145}}</ref> == तयारी == [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा, पानीको मात्रा वाष्पीकरण नभएसम्म र [[दुध|दूध]]को ठोस मात्रै रहुन्जेल लामो समयसम्म कम आगोमा दूध तताएर दूध र चीजको ठोस पदार्थहरू तयार गरिन्छ। खोया भनेर चिनिने यी दुधका ठोसहरू ठूलो मात्रामा पीठो (मैदा) मिसाएर आटामा मुछिन्छन्। बजारमा धेरै लालमोहन मिश्रणहरू छन्, जसलाई पानी/दूधमा मिसाएर आटा बनाउन सकिन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://amchirecipes.com/content/gulab-jamoon|title=Gulab Jamoon|last=shraddha.bht|website=Konkani Recipes|access-date=25 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707130609/http://amchirecipes.com/content/gulab-jamoon |date=7 July 2011 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Richardson|first=Tim H.|url=https://books.google.com/books?id=ETluYRHyjKwC&pg=PA334|title=Sweets: A History of Candy|publisher=Bloomsbury USA|year=2002|isbn=1-58234-229-6|page=334}}</ref> तातो लालमोहन प्रायः भ्यानिला आइसक्रिम वा कुल्फीसँग खुवाइन्छ। [[राजस्थान]]मा, लालमोहनको बललाई [[चिनी]]को सिरपमा भिजाउनुको सट्टा लोकप्रिय लालमोहनको सब्जी बनाउन मसला, नट र टमाटरबाट बनेको ग्रेभीमा पकाइन्छ।<ref name="Charmaine_20032">{{Cite book|last=Charmaine O'Brien|url=https://books.google.com/books?id=xeSXAAAAQBAJ&pg=PT145|title=Flavours of Delhi: A Food Lover's Guide|publisher=Penguin Books Limited|year=2003|isbn=978-93-5118-237-5|page=145}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery class="center" widths="180" heights="145" mode="packed"> चित्र:Gulaab Jamoon.jpg|लालमोहनको दुई टुक्रा चित्र:Mini Gulab Jamun.jpg|सानो लालमोहन चित्र:Canned Gulab Jamun.jpg|डिब्बामा बन्द लालमोहन </gallery> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[पानीपुरी]] * [[भाजी]] * [[चपाती]] * [[पराठा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:दूधका परिकारहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:नेपाली खाना]] jmr4xe3bor8jm9bzjpwu12843prz648 0 132914 1369580 1349814 2026-08-13T16:35:32Z ~2026-44354-03 80294 /* */ 1369580 wikitext text/x-wiki '''दीपक खड्का''' दैलेखका एक नव युवा र नया जाेस हुन । उनि विगतकाे नेपाल र जनताले साेचे भन्दा फरक अवस्थाकाे बारेमा आवाज उठाउदै आएकाछन । == मन्त्री == {| class="wikitable" |+ !मन्त्री !कार्यकाल सुरु !कार्यकाल अन्त्य !प्रधानमन्त्री !मन्त्रीपरिषद् |- |खानेपानी तथा सरसफाइ राज्यमन्त्री |२०७१ |२०७२ |[[सुशील कोइराला]] |[[सुशील कोइराला मन्त्रिपरिषद्]] |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ]] |२०८१ | |[[खड्गप्रसाद ओली]] |[[चौथो ओली मन्त्रिपरिषद्]] |- | | | | | |} == विवाद == खड्कामाथि लैनचौरस्थित [[नेपाल स्काउट]]को १२ [[रोपनी]] जग्गा वर्षौंदेखि कब्जा गरेर आफ्नो निजी व्यवसायमा लगाएको आरोप लाग्दै आएको छ। उनले ५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी भाडा स्काउटलाई नबुझाएको पनि स्काउटले जनाएको छ। सो जग्गा नेपाल स्काउटलाई फिर्ता गर्न पाटन उच्च अदालतले आदेश दिए पनि त्यो समेत कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।<ref>{{Cite web |date=२०८१ असार ३१ |title=जलविद्युत् लगानीकर्ता खड्का ऊर्जामन्त्री |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/07/1509572 |url-status=live |access-date=२०८१ असार ३१ |website=अनलाइनखबर}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाल राजनीतिज्ञ अपुरो}} [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] elfxh55sy8ft0wic4c3gnikz89hbca3 1369581 1369580 2026-08-13T16:36:29Z ~2026-44354-03 80294 /* */ 1369581 wikitext text/x-wiki '''दीपक खड्का''' == मन्त्री == {| class="wikitable" |+ !मन्त्री !कार्यकाल सुरु !कार्यकाल अन्त्य !प्रधानमन्त्री !मन्त्रीपरिषद् |- |खानेपानी तथा सरसफाइ राज्यमन्त्री |२०७१ |२०७२ |[[सुशील कोइराला]] |[[सुशील कोइराला मन्त्रिपरिषद्]] |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ]] |२०८१ | |[[खड्गप्रसाद ओली]] |[[चौथो ओली मन्त्रिपरिषद्]] |- | | | | | |} == विवाद == खड्कामाथि लैनचौरस्थित [[नेपाल स्काउट]]को १२ [[रोपनी]] जग्गा वर्षौंदेखि कब्जा गरेर आफ्नो निजी व्यवसायमा लगाएको आरोप लाग्दै आएको छ। उनले ५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी भाडा स्काउटलाई नबुझाएको पनि स्काउटले जनाएको छ। सो जग्गा नेपाल स्काउटलाई फिर्ता गर्न पाटन उच्च अदालतले आदेश दिए पनि त्यो समेत कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।<ref>{{Cite web |date=२०८१ असार ३१ |title=जलविद्युत् लगानीकर्ता खड्का ऊर्जामन्त्री |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/07/1509572 |url-status=live |access-date=२०८१ असार ३१ |website=अनलाइनखबर}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाल राजनीतिज्ञ अपुरो}} [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] flym63uifx8aci8v23zsgtl8iwjx87t 0 138125 1369602 1369525 2026-08-14T09:21:55Z Bishaldev100 28807 /* जनसाङ्ख्यिकी */ 1369602 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|मुस्ताङ जिल्लाको उत्तरी भूभाग}} {{Infobox country | conventional_long_name = {{nowrap|मुस्ताङ/लो राज्य}} {{nowrap|གློ་ཡུལ། གློ་སྨན་ཐང་། ([[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती]])}} {{nowrap| मुस्ताङ राज्य ([[नेपाली भाषा|नेपाली]]) }} | common_name = उपल्लो मुस्ताङ | status = स्वतन्त्र सार्वभौम राज्य (सन् १०३८०-१७९५)<br>नेपालको भूभाग (सन् १७९५-२००८) | life_span = सन् १३८०–२००८ | government_type = राजतन्त्र | event_start = स्थापित | year_start = सन् १३८० | date_start = | event_end = सङ्घीय सरकारद्वारा खारेज | year_end = २००८ | date_end = ७ अक्टोबर | p1 = | s1 = मुस्ताङ जिल्ला | image_flag = Flag of Mustang.svg | image_map = Upper & lower Mustang.png | map_caption = स्थानीय तह सहित तल्लो र उपल्लो मुस्ताङ | official_languages = {{flatlist|{{unbulleted list |[[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती]] र [[नेपाली भाषा|नेपाली]]}}}} | area_km2 = २,०२०<ref name="RD1998">{{cite journal |last=Raffaele |first=Paul |title=Into the Forbidden Kingdom of Mustang |journal=Reader's Digest |date=April 1998 |volume=71 |series=421}}</ref> | area_km2 = २,०२० | population_estimate = ७,०००<ref name="RD1998">{{cite journal |last=Raffaele |first=Paul |title=Into the Forbidden Kingdom of Mustang |journal=Reader's Digest |date=April 1998 |volume=71 |series=421}}</ref> | population_density_km2 = ३.४७ | population_density_sq_mi = १० | capital = [[लोमान्थाङ]] | religion ={{unbulleted list| [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]|[[बौद्ध धर्म|बुद्ध]]|[[किराँत धर्म|किराँत]]|[[जीवात्मवाद]]|[[धामीझाँक्री]]}} | title_leader = राजा/ग्याल्पो | leader1 = [[आमे पाल]] | year_leader1 = सन् १३८०-१४०० {{small|(प्रथम)}} | leader2 = [[जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट]] | year_leader2 = सन् १९६४-२००८ {{small|(अन्तिम)}} | demonym = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = {{flag|नेपाल}} }} [[File:LoManthang 1.JPG|thumb|[[लोमान्थाङ दरबार|लोमान्थाङ]]]] '''उपल्लो मुस्ताङ''' (पहिले '''लो राज्य'''को रूपमा परिचित) [[नेपाल]]मा अवस्थित [[मुस्ताङ जिल्ला]]को माथिल्लो भाग (उत्तरी क्षेत्र) हो। उपल्लो मुस्ताङ सन् १९९२ सम्म एक प्रतिबन्धित राज्य थियो जसले यसलाई विश्वको सबैभन्दा संरक्षित क्षेत्रहरू मध्ये एक बनाएको थियो। बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले अझै पनि परम्परागत तिब्बती भाषाहरू बोल्छन्। मुस्ताङको जनजीवन पर्यटन, पशुपालन र व्यापारमा आधारित छ। उपल्लो मुस्ताङले नेपालको [[गण्डकी प्रदेश]]को मुस्ताङ जिल्लाको उत्तरी दुई तिहाई भाग ओगटेको छ। यहाँ [[लोमान्थाङ गाउँपालिका|लोमान्थाङ]], [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड गाउँपालिका|दालोमे]] र [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका|वारागुङ मुक्तिक्षेत्र]] गरी तीन वटा गाउँपालिकाहरू रहेका छन्। जिल्लाको दक्षिणी भूभाग (तल्लो मुस्ताङ)लाई थाक भनिन्छ र [[थकाली भाषा]] बोल्ने थकाली समुदायको मातृभूमि हो भने यसको संस्कृतिले तिब्बती र नेपाली तत्वहरूलाई समेटेको छ। वि.संं २०६४ मा [[नेपाल अधिराज्य]] गणतन्त्र बनेपछि मुस्ताङको राज्यको हैसियत समाप्त भएको थियो जसले बाहिरी विश्व, विशेष गरी [[चीन]]को प्रभाव बढ्दै गएको र मुस्ताङका जनताको जीवनमा तीव्र परिवर्तन ल्याउन योगदान पुर्‍याइरहेको छ।<ref>[https://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeracorrespondent/2011/10/201110912360944324.html Mustang: A Kingdom on the Edge][[Al Jazeera Arabic|Al Jazeera]] Correspondent {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612100150/https://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeracorrespondent/2011/10/201110912360944324.html |date=2020-06-12 }}</ref> हालैका वर्षहरूमा विकास कार्यहरूमा वृद्धि भएको छ। == इतिहास == [[File:Jigme Palbar Bista.jpg|thumb|राजा [[जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट]]]] भाषा र संस्कृतिले [[तिब्बत]]सँग नजिक भएतापनि मुस्ताङ कुनै समय स्वतन्त्र राज्य थियो। १५औँ देखि १७औँ शताब्दीसम्म यसको रणनीतिक अवस्थितिले मुस्ताङलाई [[हिमालय]] र [[भारत]]बीचको व्यापारमा नियन्त्रण प्रदान गरेको थियो। अठारौँ शताब्दीको अन्त्यतिर यो राज्य नेपालद्वारा गाभिएको थियो र सन् १७९५ मा [[नेपाल अधिराज्य]]को [[रजौटा राज्य (नेपाल)|अंश]] बनेको थियो।<ref>{{cite web | url=https://flagspot.net/flags/np-must.html | title=Principality of Mustang, Nepal }}</ref> लोमान्थाङ राज्यले [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|नेपाल-चीन युद्ध]]को समयमा तिब्बत र [[चिङ वंश|चिङ साम्राज्य]]लाई समर्थन गरेको थियो। अझै पनि धेरै मुस्ताङवासीहरूले मान्यता दिए तापनि नेपाल सरकारको आदेशद्वारा २०६५ असोज २१ मा [[शाह वंश|राजतन्त्र]]को अस्तित्व समाप्त भएको थियो।<ref>[https://web.archive.org/web/20090304064713/http://news.xinhuanet.com/english/2008-10/08/content_10167598.htm China View news]</ref> अन्तिम आधिकारिक र पछि अनौपचारिक राजा (राजा वा ग्याल्पो) [[जिग्मे दोर्जे पलवर विष्ट]] (सन् १९३०-२०१६) थिए,<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38357081| website=bbc.co.uk| title=Nepal remembers Bista, last king of Upper Mustang|access-date=December 18, 2016}}</ref> जसले सन् १३८० मा यस बौद्ध राज्यको स्थापना गर्ने योद्धा अमे पालमा आफ्नो वंशपत्ता लगाएका थिए।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20020421/spectrum/travel.htm Wild, windy and harsh, yet stunningly beautiful]; The Sunday Tribune; April 21, 2002</ref> अमे पालले लो र मुस्ताङको राजधानी लोमान्थाङको अधिकांश भागको स्थापना र निर्माण कार्यको निरीक्षण गरेका थिए जुन त्यस समयावधिपछि उपस्थितिमा थोरै परिवर्तन भएको छ।<ref>{{cite book |last=Peissel |first=Michel |author-link=Michel Peissel |title=Mustang - A Lost Tibetan Kingdom |orig-year=1967 |edition=2nd |year=1992 |publisher=Pilgrims Book House|pages=227–31}}</ref> सन् २००७ मा मुस्ताङका एक गोठालोले [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]]को जीवनी झल्काउने ५५ वटा गुफाचित्रको सङ्ग्रह पत्ता लगाएका थिए।<ref>[https://www.theguardian.com/international/story/0,,2072736,00.html Shepherd leads experts to ancient Buddha cave paintings]; Guardian Unlimited; May 4, 2007.</ref> == हावापानी == उपल्लो मुस्ताङमा २५०–४०० मिलिमिटर (९.८–१५.७ इन्च) को दायरामा वर्षाको साथ शीतल र अर्ध-शुष्क हावापानी छ। यो अन्नपूर्ण र धौलागिरि हिमशृङ्खलाको वर्षाछायाँमा अवस्थित छ। उपल्लो मुस्ताङमा महिना अनुसार दिन र रातको तापक्रम तल देखाइएको छ: {| class="wikitable" |महिना |दिनको तापक्रम |रातको तापक्रम |- |मङ्सिर, पुस, माघ |० देखि ५&nbsp;डिग्री सेल्सियस ३२ देखि ४१&nbsp;डिग्री फरेन्हाइट |<nowiki>-२५ देखि -२० डिग्री सेल्सियस</nowiki> -१३ देखि -४&nbsp;डिग्री फरेन्हाइट |- |फागुन, चैत, वैशाख, जेठ |१६ देखि २२&nbsp; डिग्री सेल्सियस ६१ देखि ७२&nbsp; डिग्री फरेन्हाइट |<nowiki>-६ देखि -2 डिग्री सेल्सियस</nowiki> २१ देखि २८ डिग्री फरेन्हाइट |- |असार, साउन, भदौ |२० देखि ३३&nbsp; डिग्री सेल्सियस ६८ देखि ७३&nbsp; डिग्री फरेन्हाइट |<nowiki>-३ देखि ० डिग्री सेल्सियस </nowiki> २७ देखि ३२&nbsp; डिग्री फरेन्हाइट |- |असोज, कात्तिक |१२ देखि २०&nbsp; डिग्री सेल्सियस ५४ देखि ६८&nbsp; डिग्री फरेन्हाइट |<nowiki>-८ देखि -४ डिग्री सेल्सियस</nowiki> १८ देखि २५&nbsp; डिग्री फरेन्हाइट |} == जनसाङ्ख्यिकी == वि.सं २०५८ मा सम्पूर्ण [[मुस्ताङ जिल्ला]]को जनसङ्ख्या १४,९८१ थियो, जुन तीन सहर र लगभग तीस साना बस्तीहरूको बीचमा फैलिएको थियो। यहाँका बासिन्दाहरू [[थकाली जाति|थकाली]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] वा परम्परागत मुस्ताङमा मुख्यतया [[तिब्बती जाति|तिब्बती]]हरू हुन्। मुस्ताङको अधिकांश जनसङ्ख्या समुद्री सतहदेखि २,८०० देखि ३,९०० मिटर (९,२०० देखि १२,८०० फिट) उचाइमा [[कालीगण्डकी नदी]]को किनारमा बसोबास गर्दछ। कठिन परिस्थितिका कारण नेपालको तल्लो क्षेत्रमा हिउँदमा ठूलो सङ्ख्यामा बसाइँसराइ हुने गरेको छ। मुस्ताङ जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र [[जोमसोम]] ([[कागबेनी]]बाट आठ किलोमिटर (५.० माइल) दक्षिणमा अवस्थित छ जहाँ सन् १९६२ देखि विमानस्थल रहेको छ र सन् १९९२ मा मुस्ताङ पश्चिमी पर्यटनका लागि खुला गरिएदेखि नै मुख्य पर्यटक प्रवेशद्वार बनेको छ। हाल मुस्ताङ क्षेत्रमा पर्यटकका लागि ८० भन्दा बढी गेस्ट हाउस रहेका छन्, जसले पर्यटकलाई स्थानीयको प्रमुख आकर्षण र आम्दानीको स्रोत बनाएको छ । <ref>{{cite web|last1=Hiking|first1=Adventure Trek|title=Upper Mustang|url=https://www.hikingadventuretreks.com/upper-mustang-trek|website=Upper Mustang}}</ref> == भूगोल == <gallery widths="220" heights="220"> Tangbe, Upper Mustang.jpg|माथिबाट खिचिएको ताङबे गाउँ View on Gyakar (edited).jpg|खोँचको दृश्य सहितको ग्याकर गाउँ Kali Gandaki riverbed in Nepal's Upper Mustang.jpg|नेपालको उपल्लो मुस्ताङमा [[कालीगण्डकी नदी]]को किनार। निलगिरीको भिरालो उत्तरी मुख भएको कालिगण्डकी नदी र चुसाङ गाउँको खेतसम्म कालिगण्डकी नदीको दृश्यावलोकन।</gallery> मुस्ताङको मुख्य नदी [[गण्डकी नदी]] हो। यो नदी दक्षिणतर्फ नेपालको तराई तर्फ बग्दछ र मुस्ताङलाई दुई भागमा विभाजन गर्दछ। यस नदीको समानान्तरले कुनै समय तिब्बत र भारतबीच विशेष गरी [[नुन]]को लागि एक प्रमुख व्यापारिक मार्गको रूपमा काम गर्दथ्यो। दक्षिणी मुस्ताङ जिल्लाको नदी उपत्यकाको केही भागले [[कालीगण्डकी खोच|कालीगण्डकी खोंच]] बनाउँछ जुन केही हदसम्म विश्वको सबैभन्दा गहिरो खाडल हो। परम्परागत मुस्ताङ (लो राज्य) ५३ किलोमिटर (३३ माइल) उत्तर-दक्षिणमा लम्बाइ, ६० किलोमिटर (३७ माइल) पूर्व-पश्चिममा चौडाइसम्म फैलिएको छ र कागबेनीको उत्तर पर्ने कालीगण्डकी नदीमा समुद्री सतहबाट २,७५० मिटर (९,०२० फिट) को तल्लो बिन्दुदेखि दक्षिणपूर्वी मुस्ताङको एक शिखर खाम्जुङ हिमालमा ६,७०० मिटर (२२,००० फिट) सम्म फैलिएको छ। == यातायात == उपल्लो मुस्ताङ [[नेपाल]] र [[तिब्बत]]बीचको एक प्राचीन व्यापारिक मार्गमा अवस्थित छ जसले [[सिक्किम]]को पश्चिममा [[हिमालय]] भएर सबैभन्दा कम ४,६६० मिटर (१५,३०० फिट) कोरा ला भञ्ज्याङ पार गर्दछ। कोराला हाल चीन र नेपालबीचको एक सक्रिय सीमा नाकाको रूपमा रहेको छ।<ref>{{cite news |title=Beijing to reopen fourth border point with Nepal |url=https://kathmandupost.com/money/2023/11/12/beijing-to-reopen-fourth-border-point-with-nepal |access-date=7 February 2024 |publisher=Kathmandu Post |date=12 November 2023}}</ref> सन् १९६० को दशकमा सञ्चालनमा आएको उपत्यकाको दक्षिणी थाक र उत्तरी लो खण्डबीचको अनुमानित सीमामा [[जोमसोम]]मा विमानस्थल खोलेपछि नेपालभित्र यान्त्रिक पहुँचको सुरुवात भएको थियो। फलस्वरूप चीनले व्यापारलाई पुनर्जीवित गर्ने निर्णय गरेको थियो र सन् २००१ मा अन्तर्राष्ट्रिय सीमादेखि [[लोमान्थाङ]]सम्म २० किलोमिटर (१२ माइल) सडक पूरा गरेको थियो।<ref> {{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=New highway divides isolated Buddhist kingdom of Mustang|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/05/19/2003361588/1 |newspaper=Taipei Times |location=Taipei, Taiwan|agency=AFP |date=May 19, 2007 |access-date=Dec 14, 2013}}</ref> [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] सीमा पारी सिगात्से प्रदेशकोको झोङ्बा जिल्ला पर्दछ। चीनको राष्ट्रिय राजमार्ग २१९ ले यार्लुङ साङ्पो नदीको उपत्यकालाई सीमाबाट लगभग ५० किलोमिटर (३१ माइल) उत्तरमा पछ्याउँदछ। यसबीच, दक्षिणबाट सडक निर्माण गर्न दक्षिणमा कालीगण्डकी नदीमा कठिनाइहरूले रोकेको थियो, तर क्रमिक रूपमा अगाडि बढेको थियो। सन् २०१० मा, नौ किलोमिटर (६ माइल) भाग बाँकी थियो तर यो सडक सन् २०१५ भन्दा पहिले नै पूरा भएको थियो र यो उच्च बहन क्षमता भएको र चार पाङ्ग्रे सवारीसाधनहरूको लागि उपयुक्त छ। हाल [[काठमाडौँ]]देखि [[ल्हासा]]सम्मको सबैभन्दा सजिलो र व्यापक रूपमा प्रयोग हुने सडक अर्थात् नेपालको [[अरनिको राजमार्ग]] र तिब्बतको चिनियाँ राष्ट्रिय राजमार्ग ३१८ ले ५,१२५ मिटर (१६,८१० फिट) भञ्ज्याङ पार गर्दछ। यो कोराला भन्दा ४६५ मिटर (१,५३० फिट) अग्लो छ। == पर्यटन == [[File:Rigsum Gönpo and prayer flags at the entrance of Samar (15842094652).jpg|thumb|समरको प्रवेशद्वारमा रिग्सुम गोन्पो र बौद्ध प्रार्थना झण्डा]] सन् १९९२ देखि यस क्षेत्रमा विदेशी पर्यटकलाई प्रवेश अनुमति दिइए पनि उपल्लो मुस्ताङको पर्यटन भने नियमित छ। विदेशीहरूले प्रवेश गर्न विशेष अनुमति प्राप्त गर्नु पर्दछ, दस दिनको लागि $५०० खर्च हुन्छ, त्यसपछि प्रति दिन $५० लाग्न सक्छ।<ref>{{Cite web |title=The Best Upper Mustang Treks: An Expert Guide - Horizon Guides |url=https://horizonguides.com/guides/nepal-trekking/treks-in-the-upper-mustang-region |access-date=2024-01-22 |website=horizonguides.com |language=en-US}}</ref> अधिकांश पर्यटकहरू यस क्षेत्रको पैदल यात्राको लागि भ्रमण गर्दछन्, जसले मुख्यतया १५औँ शताब्दीमा प्रयोग गरिएको समान व्यापार मार्गको अनुसरण गर्दछ।<ref>{{Cite web |title=The Best Upper Mustang Treks: An Expert Guide - Horizon Guides |url=https://horizonguides.com/guides/nepal-trekking/treks-in-the-upper-mustang-region |access-date=2024-01-22 |website=horizonguides.com |language=en-US}}</ref> यद्यपि सडक निर्माणले यस क्षेत्रको पदयात्रा मार्गहरूलाई असर गर्न थालेको छ। सन् २०१८ को जुलाईदेखि सन् २०१९ को जुलाईको मध्यसम्ममा सात हजारभन्दा बढी पश्चिमी पदयात्रीले भ्रमण गर्ने गरेका छन्। अगस्ट र अक्टोबर महिना सबैभन्दा बढी पर्यटकहरू आउने महिना हो। २०१० अगस्ट २७ का दिन मुस्ताङका स्थानीय युवा नेताहरूले नेपाल सरकारले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई दैनिक ५० अमेरिकी डलर शुल्क उपलब्ध गराउन नमानेको भन्दै अक्टोबर १, २०१० देखि पर्यटकलाई प्रतिबन्ध लगाउने धम्की दिएका थिए। तथापि, त्यो मितिभन्दा पछि पनि पर्यटनमा यसले नोक्सानी गरेको छैैैन।<ref>[http://www.voanews.com/tibetan-english/news/world/Mustang-to-Bar-Tourists-to-Protest--101657173.html Mustang to Bar Tourists]</ref> सन् २०२३ मा, साढे तीन हजार पर्यटकले उपल्लो मुस्ताङ घुमेका थिए।<ref>{{Cite web |author=|title=साढे तीन हजार पर्यटकले उपल्लो मुस्ताङ घुमे|url=https://www.onlinekhabar.com/2024/01/1420986|access-date=२५ माघ २०८० |website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> जनवादी गणतन्त्र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको क्षेत्रजस्तै मुस्ताङ पनि बौद्ध संस्कृतिमा धनी छ। यो चिनियाँ सरकारले प्रदान गरेको भ्रमणहरूमा तिब्बती संस्कृति र परिदृश्यको अनुभव गर्ने वैकल्पिक तरिका हो। लोमान्थाङको तिजी पर्व यस क्षेत्रका स्थानीय संस्कृतिको अनुभव लिन चाहने पर्यटकका लागि अर्को लोकप्रिय गन्तव्य हो। सन् १९५२ मा स्विट्जरल्यान्डका अन्वेषक तथा भूगर्भविद् टोनी हेगनले मुस्ताङको भ्रमण गरेका थिए। सन् १९६४ मा मुस्ताङको पहिलो आधिकारिक अन्वेषणका क्रममा [[लोमान्थाङ]]मा बस्ने फ्रान्सेली मिचेल पिस्सेललाई पहिलो पश्चिमा मानिन्छ।<ref>[[Peissel, Michel]] [1967]. ''Mustang, a Lost Tibetan Kingdom'', Books Faith, 2002</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[जोमसोम विमानस्थल]] *[[मुस्ताङ गुफा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{Commons-inline|Mustang Kingdom|मुस्ताङ राज्य}} {{Coord|29|05|N|83|55|E|region:NP_source:dewiki|display=title}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरण]] [[श्रेणी:एसियाका भूतपूर्व राजतन्त्रहरू]] t0gpe5k5q1fufn9xtwvqt1gh1hzabbs 0 141271 1369564 1250992 2026-08-13T12:38:47Z IvanScrooge98 27223 /* */ img 1369564 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = नगीब महफूज | image = Naguib Mahfouz HR.jpg | caption = सन् १९८० को दशकको नगीबको तस्विर | birth_date = {{birth date|df=yes|1911|12|11}} | native_name = نجيب محفوظ | native_name_lang = ar | birth_name = नजिबु महफुद अब्दुलअजीज इब्राहिम अहमद इल-बाशा | birth_place = [[कायरो]], [[इजिप्ट]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|8|30|1911|12|11}} | death_place = [[अगुजा]], [[गिजा गभेर्नोरेट]], [[इजिप्ट]] | nationality = [[इजिप्सियन]] | spouse = {{marriage|अतियातुल्लाह इब्राहिम|1954}} | children = २ | occupation = [[उपन्यासकार]], [[स्क्रिन राइटर]] तथा [[प्लेराइट]] | period = १९३२-२००४ | genre = [[उपन्यास]], [[लघुकथा]] | subject = इजिप्सियन लेन | movement = [[लिटररी रियालिज्म]] | notableworks = ''[[:en:Cairo Trilogy|द कायरो ट्राइलोजी]]'', ''[[:en:Children of Gebelawi|चिल्ड्रेन अफ गेबेलावी]]'', तथा ''[[:en:The Harafish|द हाराफिस]]'' | awards = [[File:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.png]] [[अर्डर अफ द नाइल]],<br /> [[साहित्य तर्फको नोबेल पुरस्कार]] | honorific_suffix = {{small|[[Order of the Nile|अर्डर अफ द नाइल]]}}<br />{{small|[[Order of Merit (Egypt)|अर्डर अफ मेरिट]]}}<br />{{small|[[Order of the Republic (Egypt)|अर्डर अफ द रिपब्लिक]]}} }} नगीब महफूज एक इजिप्सियन लेखक हुन्, जसको जन्म ११ डिसेम्बर १९११ मा भएको थियो भने ३० अगस्ट २००६ मा निधन भयो। उनले १९८८ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार जितेका थिए। महफूज आधुनिक अरबी साहित्यका पहिलो लेखकहरूमध्ये एक हुन् जसले जीवन र मानव अस्तित्वका गहिरा विचारहरूलाई अन्वेषण गरेका थिए, जुन अस्तित्ववाद भन्ने दर्शनसँग सम्बन्धित छ। उनलाई अरबी साहित्यका अर्का महत्वपूर्ण व्यक्ति [[ताह हुसेन]]सँग तुलना गरिन्छ। egtkjvh8hteswqqr4bmyzugr2bn4alz 0 146759 1369547 1369523 2026-08-13T11:59:13Z Prahlad Nepal 72094 1369547 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । [[शिवराज जोशी.jpeg]] == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] a2nv24pm8bagkkv8cidgqzg5stqtpug 1369548 1369547 2026-08-13T12:01:01Z Prahlad Nepal 72094 1369548 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 9hocqxtwa0l9djrgdt2ktqhptzuz8e5 1369549 1369548 2026-08-13T12:03:14Z Prahlad Nepal 72094 1369549 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|220x220पिक्सेल]] |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] mdsk3htj18p6z38k2352fzzhskkzu75 1369551 1369549 2026-08-13T12:13:08Z Prahlad Nepal 72094 1369551 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|350x पिक्सेल]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 8511o5781461yg6xhnr2fcybyyyxo00 1369552 1369551 2026-08-13T12:13:35Z Prahlad Nepal 72094 1369552 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300x पिक्सेल]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] ach5vvaq9obhec4e34n9hslzjpt2baa 1369553 1369552 2026-08-13T12:14:09Z Prahlad Nepal 72094 1369553 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg| 200xपिक्सेल]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 1n4v0t1zuuistg1xuvsmj4wpxggqeab 1369554 1369553 2026-08-13T12:15:10Z Prahlad Nepal 72094 1369554 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|280px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] ji7t2xwp9boroioeqxc8q1qf967wrbg 1369555 1369554 2026-08-13T12:15:53Z Prahlad Nepal 72094 1369555 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] qo2kfwylefvjw5v9d6mt3s7oqkp15ky 1369556 1369555 2026-08-13T12:23:06Z Prahlad Nepal 72094 1369556 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} [[चित्र:फाइलको_नाम.jpeg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|''प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी'']] == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] a59gmfmlf1cfh9vh63h29quf0rzkjhp 1369559 1369556 2026-08-13T12:31:56Z Prahlad Nepal 72094 1369559 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} [[चित्र:फाइलको_नाम.jpeg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|''प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी'']] [[चित्र:पारिवारिक_जमघट.jpeg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|पूर्वमन्त्री शिवराज जोशी पारिवारिक जमघटका साथमा (ऐतिहासिक तस्बिर)।बायाँबाट जोशीको पत्नी कलावती जोशी, प्रधानमन्त्री कोइराला, मन्त्री जोशी र आमा मनकुमारी]] == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] tqaesrn63eamfn00e1jax4oly65hmqo 1369561 1369559 2026-08-13T12:35:56Z Prahlad Nepal 72094 1369561 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} [[चित्र:फाइलको_नाम.jpeg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|''प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी'']] [[चित्र:पारिवारिक_जमघट.jpeg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल|पूर्वमन्त्री शिवराज जोशी पारिवारिक जमघटका साथमा (ऐतिहासिक तस्बिर)।बायाँबाट जोशीको पत्नी कलावती जोशी, प्रधानमन्त्री कोइराला, मन्त्री जोशी र आमा मनकुमारी]] <gallery mode="packed" heights="220px" caption="पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू"> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी। File:पारिवारिक जमघट.jpeg|पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी (ऐतिहासिक तस्बिर)। </gallery> <nowiki><gallery mode="packed" heights="220px" caption="पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू"></nowiki> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी। File:पारिवारिक जमघट.jpeg|पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी (ऐतिहासिक तस्बिर)। <nowiki></gallery></nowiki> == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] o23wg27bih1ac73ruykdhayidmh4b9t 1369562 1369561 2026-08-13T12:37:50Z Prahlad Nepal 72094 1369562 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} <gallery mode="packed" heights="220px" caption="पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू"> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी। File:पारिवारिक जमघट.jpeg|पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी (ऐतिहासिक तस्बिर)। </gallery> <nowiki><gallery mode="packed" heights="220px" caption="पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू"></nowiki> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी। File:पारिवारिक जमघट.jpeg|पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी (ऐतिहासिक तस्बिर)। <nowiki></gallery></nowiki> == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] gkhl3xt21wol00tmh25vcajwprml210 1369563 1369562 2026-08-13T12:38:21Z Prahlad Nepal 72094 1369563 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} <gallery mode="packed" heights="220px" caption="पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू"> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी। File:पारिवारिक जमघट.jpeg|पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी (ऐतिहासिक तस्बिर)। </gallery> == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 8ytyelatqxw0ilj9cyjq6e1atjtw7vk 1369566 1369563 2026-08-13T12:53:20Z Prahlad Nepal 72094 1369566 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । '''पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू''' {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} <gallery mode="packed" heights="220px" caption=""> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|<small>''प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी।''</small> File:पारिवारिक जमघट.jpeg|''<small><nowiki>पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी |</nowiki></small>'' ''<small>दायाँबाट मन्त्री पत्नी कलावती, प्रधानमन्त्री कोइराला, मन्त्री जोशी र आमा मनकुमारी (ऐतिहासिक तस्बिर)।</small>'' </gallery> == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 7ns3oofmiwslj5ixn8vbc21joslqtc9 1369603 1369566 2026-08-14T09:24:13Z Prahlad Nepal 72094 1369603 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = शिवराज जोशी | honorific_suffix = | native_name = पूर्व सञ्चार, सूचना र यातायात मन्त्री | native_name_lang = ne | image = Shivraj joshi at minister of Nepal.jpg | caption = मा. मन्त्री शिवराज जोशी | office = नेपाल सरकार, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय | primeminister = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | president = | successor = | birth_date = | birth_place = सुर्खेत, रेक्चा, गुटु | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = राजनीतिज्ञ | monarch = श्री ५ महाराजाधिराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] देव | party = [[नेपाली कांग्रेस]] | assembly = प्रतिनिधि सभा | parliament = सिंहदरबार | constituency = [[सुर्खेत २]] / तत्कालीन [[सुर्खेत-३]] | spouse = कलावती जोशी | parents = धर्मराज जोशी / मनकुमारी जोशी }} '''शिवराज जोशी''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना सञ्चार तथा यातायात मन्त्री हुन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा जोशी तीन पटक मन्त्री बनेका थिए। वि.सं. २०४८ मा निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री, २०५६ मा जनसंख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री हुँदै २०५६ मै कोइराला मन्त्रीपरिषद्को दोश्रो पुनर्गठन पछि [[सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार]] मन्त्री बनेका उनी तत्कालीन सरकारका प्रवक्ता थिए । [[नेपाल सरकार]]को तथ्यांक हेर्दा जोशी करिब ६ वर्ष मन्त्री पदको जिम्मेवारीमा थिए । प्रमुख सत्तारुढ दल [[नेपाली काँग्रेस]]का उनि तत्कालीन समयमा संसदीय दलका [[सचेतक|मुख्य सचेतक]] समेत बनेका थिए।<ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2025-09-20 |title=कांग्रेस नेता शिवराज जोशीको सुझाव : मैले त छोडिसकें अब पुराना नेताले विश्राम लिएर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिनुपर्छ ! |url=https://newsnepalhd.com/newsnepalhd-com-politics/45002/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> जोशी [[सुर्खेत]] प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-२ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन् भने यहीँबाट तीनपटक निर्वाचित भइ प्रतिनिधि सभामा प्रवेश गरेका थिए । तत्कालीन समयमा २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनदेखि २०७० को संविधान सभा निर्वाचनसम्म यो क्षेत्र निर्वाचन क्षेत्र नम्बर-३ थियो । <ref>{{Cite web |last=एच.डी |first=न्युज नेपाल |date=2022-09-05 |title=सुर्खेत -२ बाट पुर्वमन्त्री जोशी समानुपातिक उम्मेदवार सिफारिस |url=https://newsnepalhd.com/pradesh/karnali-pradesh/24826/ |access-date=2025-09-22 |website=NewsNepal HD |language=en-US}}</ref> उनी [[चौकुने गाउँपालिका]] [[गुटु]]का स्थायी बासिन्दा हुन् । उनको जन्म चौकुने कै पहाडी लेखमा रहेको रेक्चा उपत्यकामा भएको थियो । '''पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीका ऐतिहासिक तस्बिरहरू''' {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |[[चित्र:Shivraj_joshi_image.jpeg|300px]] |- |''<small>प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाका साथ जनसङ्ख्या तथा वातावरण राज्यमन्त्री शिवराज जोशी</small>'' |} <gallery mode="packed" heights="220px"> File:प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी.jpeg|<small>''प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा युवानेता शिवराज जोशी।''</small> File:पारिवारिक जमघट.jpeg|''<small><nowiki>पारिवारिक जमघटका साथमा पूर्वमन्त्री जोशी |</nowiki></small>'' <small>''बायाँबाट मन्त्री पत्नी कलावती, प्रधानमन्त्री कोइराला, मन्त्री जोशी र आमा मनकुमारी (ऐतिहासिक तस्बिर)।''</small> </gallery> == '''राजनीतिक जीवन''' == शिवराज जोशी '''करिब १६ वर्ष अर्थात् पूर्ण तीन कार्यकाल (वि.सं. २०४८ देखि २०६४ सम्म)''' निरन्तर [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य (सांसद) को जिम्मेवारीमा रहे।<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> उनको यो १६ वर्षे संसदीय कार्यकाललाई निर्वाचन र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा तीन भागमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ:<ref>{{Cite web |title=तपाईं "शिवराज जोशी" सम्पादन गर्दै हुनुहुन्छ - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 |access-date=2026-07-31 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> * '''पहिलो कार्यकाल (वि.सं. २०४८ – २०५१):''' [[प्रजातन्त्र|प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना]]पछि भएको [[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो आम निर्वाचन २०४८]] मा उनी [[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. २]] बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। यो संसद मध्यावधि निर्वाचन घोषणा हुनुअघि करिब ३ वर्ष चल्यो। * '''दोस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५१ – २०५६):''' [[२०५१ को मध्यावधी निर्वाचन|वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा उनी पुनः सोही क्षेत्र तर तिनवटा क्षेत्रमा बाँडफाट गर्दा [[सुर्खेत-३ (साविक निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत क्षेत्र नं. ३]] बाट निर्वाचित भए। यो संसदले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्‍यो। * '''तेस्रो कार्यकाल (वि.सं. २०५६ – २०६४):''' [[आम निर्वाचन २०५६|वि.सं. २०५६ को आम निर्वाचन]]मा उनी तेस्रो पटक सोही निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भए। यो [[संसद]] २०५९ मा विघटन भए पनि २०६३ मा पुनर्स्थापित भयो र पछि रूपान्तरित हुँदै २०६४ चैतसम्म कायम रह्यो (बिचको केही वर्ष संसद नहुँदा पनि पुनर्स्थापना भएकाले उनको सांसदको रूपमा कानुनी कार्यकाल २०६४ सम्म नै गणना हुन्छ)। यसरी लगातार तीन पटक प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भई उनी कूल '''१६ वर्ष''' देशको विधायिका [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)]] को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे, जसमध्ये करिब ६ वर्ष उनले विभिन्न मन्त्रालयको मन्त्री पद समेत सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कांग्रेस महाधिवेशन: जिल्ला सभापति र दुई पूर्व मन्त्री महाधिवेशन प्रतिनिधिमा पराजित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/673721-1637742349.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> == निर्वाचन परिणाम == {| class="wikitable" !निर्वाचन !सदन !निर्वाचन क्षेत्र !दल !मत !प्रतिस्पर्धी / विजेता !दल !मत !परिणाम |- |२०४८ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत २ |नेपाली कांग्रेस |१६,२७४ |बालाराम शर्मा |नेकपा एमाले |१०,६११ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५१ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |९,२५८ |नवराज रावत |नेकपा एमाले |७,४३१ | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०५६ |प्रतिनिधि सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |१०,६८७ |नन्द चपाई |नेकपा एमाले |८,३१० | style="background-color: #d0e5ff; color: #000;" |निर्वाचित |- |२०६४ |संविधान सभा |सुर्खेत ३ |नेपाली कांग्रेस |६,५०४ |नरबहादुर विष्ट |नेकपा माओवादी |१७,४२९ | style="background-color: #ffcccc; color: #000;" |पराजित (तेस्रो) |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] 0p2hlgf8tqae0hqkstw2vetrbkatruo 0 149890 1369619 1369476 2026-08-14T11:14:57Z Bishaldev100 28807 /* सुरुवात- न्यून प्रयोग */ 1369619 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालमा प्रयोग गरिने पूर्व राजकीय सम्मानबोधक शब्द}} '''श्री ५''' [[शाह वंश]]को समयमा [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] र राजपरिवारका सदस्यका लागि प्रयोग गरिने एक राजकीय सम्मानबोधक शब्द थियो। यस शब्दलाई राजाको पूर्ण नामको अगाडि प्रयोग गरिन्थ्यो। राजालाई सम्बोधन गर्दा "श्री ५ महाराजाधिराज" भनिन्थ्यो भने रानीलाई "श्री ५ बडामहारानी" भन्ने गरिन्थ्यो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ गतेको संविधान सभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेपछि राजतन्त्रको अन्त्यसँगै यस उपाधि सरकारी र कानुनी रूपमा समेत खारेज भएको थियो।<ref name="UjyaaloNepal">{{Cite web |title="श्री ५" वा "श्री ५ महाराजाधिराज" प्रयोग गर्नु कुनै कानुननः अपराध होइन |url=https://www.ujyaalonepal.com/2025/310419/ |website=उज्यालो नेपाल |date=2025-07-11 |access-date=2026-04-25 |language=ne}}</ref> [[चित्र:Girvan Yuddha Bikram Shah.jpg|thumb|right|alt=Restored painting of Prithvi Narayan Shah|राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]], जसको पालादेखि ''श्री ५'' सम्मानबोधक शब्दको प्रयोग सुरु भएको थियो।]] ''श्री ५'' शब्द दुईवटा [[संस्कृत]] शब्दहरू मिलेर बनेको छ: ''[[श्री]]'' जुन सामान्यतया सम्मानबोधक शब्दको रूपमा प्रयोग गरिन्छ र ''पञ्च'', जसको अर्थ "पाँच" हुन्छ। यी दुई शब्द मिलेर बनेको "श्री ५" शब्द राजा र राजपरिवारका सदस्यलाई प्रयोग हुन्थ्यो। (उदाहरण: <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २१ |title=राज्यसहायक श्री ५ अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19048 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १४ |pages=2}}</ref><ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=19715 राजदरबारको विज्ञप्ति]</ref>) जाजरकोटका वासुदेव शर्माका अनुसार "[[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकीकरण]]को क्रममा पश्चिमका [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]]हरूले नेपाललाई सहयोग गरेका थिए। त्यसैले [[मुस्ताङ|मुस्ताङी]], [[सल्यान राज्य|सल्यानी]], [[बझाङ राज्य|बझाङ्गी]] र [[जाजरकोट दरबार|जाजरकोटी]] राजाहरुलाई रजौटा मान्यता दिएर आफ्ना एक/एक ‘श्री’ प्रदान गरिएको थियो। यिनै चार राजाका अधिपति भएका कारण शाहबंशीय राजाले ‘श्री ५’ को उपाधि धारण गरेका थिए" ।<ref>{{Cite web |last=गौतम |first=कृष्णप्रसाद |date=फाल्गुन १८, २०८२ |title=जाजरकोटमा सडक, रोजगारी, खानेपानी र विद्युतको समस्या उही, भूकम्पपछि थपियो पुनर्निर्माणको एजेण्डा |url=https://ekantipur.com/politics/2026/03/02/the-problems-of-roads-employment-drinking-water-and-electricity-remain-the-same-in-jajarkot-but-the-reconstruction-agenda-has-been-added-after-the-earthquake-47-19.html |access-date=2026-07-10 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref><ref>{{Cite web |last=कोइराला |first=अश्विनी |date=२०७५ फागुन ११ |title=जाजरकोट : गणतन्त्रकालमा राजाको भाषा ! |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/02/744547/%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f-%e0%a4%97%e0%a4%a3%e0%a4%a4%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%b0 |access-date=2026-07-10 |website=Online Khabar |language=np}}</ref> [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|२०१७]] मा राजा महेन्द्रले आफ्नो ‘श्री ५’ को पुष्टि गर्न अरू चार राजाको अस्तित्व कायमै राखेको तर्क सुनिन्छ।<ref>{{Cite web |last=के.सी. |first=शरद |date=१-१५ असोज २०६० {{!}} 18-30-Sep-1-2-Oct |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-07-10 |website=nepalihimal.com |language=en-US}}</ref> == शाह वंशका श्री ५ राजाहरूको सूची == शाह वंशका निम्न राजाहरूले 'श्री ५' को उपाधि धारण गरेका थिए: * [[पृथ्वीनारायण शाह]] (नेपालको एकीकरणकर्ता) * [[प्रतापसिंह शाह]]{{when}} * [[रणबहादुर शाह]]{{when}} * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]] * [[राजेन्द्र विक्रम शाह]] * [[सुरेन्द्र विक्रम शाह]] * [[पृथ्वी वीर विक्रम शाह]] * [[त्रिभुवन वीर विक्रम शाह]] * [[महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] * [[वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]] * [[ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह]] (अन्तिम श्री ५ राजा) == ऐतिहासिक क्रम == विशेषगरी हिन्दु परम्परामा राजालाई भगवान [[विष्णु]]को [[अवतार]] मानिने हुनाले पाँचपटक 'श्री' को प्रयोग गरेर राजाको ईश्वरीय र उच्च मर्यादालाई दर्शाउने गरिन्थ्यो। === चीनका बादशाह र मुगल बादशाह === चीनका बादशाह र मुगल बादशाहलाई लेखिने अर्जी / खालीतापत्रमा श्री ५ भनी सम्बोधन गरिन्थ्यो । परराष्ट्र मन्त्रालयद्वारा संरक्षित राम शाहका पालाको वंशावलीमा शाह राजाको प्रशस्ति निर्धारण गर्न दिल्लीका  मुगल वादशाह्को दरबारमा गोर्खाली वकिलको घटनालाई यस प्रकार बयान गरिएको छ: <ref>{{cite book|title=गोरखाको इतिहास, चौथो भाग|author=[[दिनेशराज पन्त]]|page=पृष्ठ ९७५-७६|date=|publisher=|isbn=|url=}}</ref><ref>{{Cite web |last=ढकाल |first=टीका |date=पुष २६, २०७६ |title=राम शाहको प्रशस्तिमा बादशाह जहाँगिरको सम्पादन |url=https://www.annapurnapost.com/story/145217/ |access-date=2026-07-10 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |title=गोर्खा वंशावलि |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_28_01.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |volume=28 |issue=1 |pages=1-28}}</ref> <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''श्री गोर्खेश्वर महाराजबाट हुकुम हुँदा चित्तौडगढमा रह्याका श्री राणाजी महाराजको प्रशस्ति कुन हो ... हाम्रो प्रशस्ति कस्तो हो.. श्री ५ पात्साहका मोहारबाट निकासा गरि ल्याउ भनि हुकुम भयो र हामी आयाका हुँ भनि बिन्ति गर्या र..प्रशस्ति पनि नजर गराया... पात्साहबाट पंडितहरू बोलाई राणाजी महाराजबाट गयाका प्रशस्तिमा अगाडि मोहडातरफ फेर्न लगाउनुहुँदा गिरिराजचक्रचुडामणि यति मात्रै फेर्नाले हुन्छ भनि पंडितहरूले बिन्ति गर्‍या र एही प्रशस्तिले श्री ५ पात्साहबाट... षल्तापत्र लेषी सर्सौगात तयार गरि वकीलहरूलाई षिल्लद बक्सी विदा बक्सनुभयो।'''</center> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> १८४८ मा नेपालबाट चीन वादशाहलाई लेखिएको अर्जी <ref>{{Cite journal |last=Manandhar |first=Dr. Vijay Kumar |date=July 2000 |title=The Nepalese Quinquennial. Missions Of 1792 And 1795 To China |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_145_full.pdf |journal=Ancient Nepal |issue=145 |pages=7-18}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''काजी देवदत्त थापा (मामुली सौगाद लि चीन) जादाको लेखी गयाको ........................''' '''स्यामरपाले गर्दा भोटमा लस्कर गयाको हो - दीगर्चा लुटी फर्कदा १०००/१२०० नोक्सान भएको - तुङ थ्वाङको आक्रमण ३।४ हज्जार फौज हाम्रो नेपालको नोक्सान भएको - स्यामरपाको हाड खोड, स्वास्नी दीगर्चाको माल पठाइएको . हिजो पनि भोटसंग मिलेकै, अव झगडा हुनन्. म वालक र काका वावा मुलुकको काम काज गर्ने हुनाले दर्शन गर्न आउन पठाउन सकिन. काजी देवदत्त थापा सुब्बा प्रतिमनहरु लाई पठाएको छु. प्रति वर्ष दर्शन गर्न पठाउ भन्या ञाहादेखि चीन टाढा छ ५ वर्षमा ससौगाद दिइ काजीलाइ पठाउला भन्या १८४९ साल आश्वीन शुक्ल १ रोज २ श्री ५ चीन वादशाहका हर्जमा लेखी पठाउनलाई लेखी गयाको अर्जी''' '''............................................''' </center> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ===सुरुवात- न्यून प्रयोग=== गोर्खा सहितका [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]का राजाको प्रशस्तिमा "श्रीमन्महाराजधिराज श्री श्री श्री" लेखिएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकबहादुर |date=डिसम्बर १९८३ |title=गुल्मी राज्यको राजनैतिक इतिहास र केही अप्रकाशित ऐतिहासिक सामग्री |url=https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/4324_0.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=1 |pages=101-114}}</ref><ref>{{Cite journal |last=राजवंशी |first=शङ्करमान |title=अर्घाबाट प्राप्त केही ऐतिहासिक पत्र |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_07_03.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |volume=7 |issue=3 |pages=29}}</ref> [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाणयुद्धविक्रम शाह]]को समय यताका पत्रहरूमा राजपरिवारका सदस्यहरूलाई श्री ५ लेखिएको देखिन्छ। यद्यपि वि.सं. १८११ [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुरका राजा]] हेमकर्णसेनले विजयकार्कीलाई करार-पत्रको रूपमा लेखिदिएको पत्रमा "श्री ३ श्री श्री माहाराजा हेमकर्ण सेन जिकन" उल्लेख छ।<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |title=श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहाताकाका केही ऐतिहासिक पत्र |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_10_0102_09.pdf |journal=CNAS |volume=10 |issue=1 |pages=119|author-link=धनवज्र वज्राचार्य}}</ref> लक्ष्मण राना, प्रतिमन रानाहरूले कपदर सुरसिंहलाई लेखेको साल उल्लेख नभएको उजुरी पत्रमा "यस कुराको जाहेरी श्री ५ मा गर्नु" भनेका छन्।<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |title=श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहाताकाका केही ऐतिहासिक पत्र |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_10_0102_09.pdf |journal=CNAS |volume=10 |issue=1 |pages=113}}</ref> १८२२ को सल्यानकोटको पृथ्वीनारायण शाहको पालाको अभिलेखमा "श्री ५ नृपपृथ्वीनारायण साहा" उल्लेख गरिएको छ। सल्यानकोटको पृथ्वीनारायण शाहको पालाको अभिलेख<ref>{{cite book|title=शाहकालका अभिलेख[पहिलो भाग)|author=धनवत्र वजाचार्य, टेकबहादुर श्रेष्ठ|page=77|date=२०३७ भाद्र|publisher=नेपाल र एशियाली अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय |isbn=|url=https://dn721602.ca.archive.org/0/items/shahakalaka-abhilekha-by-dhanavajra-vajracharya-and-tek-bahadur-shrestha/Shahakalaka%20Abhilekha%20by%20Dhanavajra%20Vajracharya%20and%20Tek%20Bahadur%20Shrestha.pdf}}</ref> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''स्वस्ति श्रीसाके १६८७ संवत्'''<br>'''१८२२ मासे ३ सल्ह्यानकोट देव'''<br>'''ल बनायाको श्री ५ नृपपृथ्वीना'''<br>'''रायण साहा श्रीनरिन्द्रलक्ष्मी मा'''<br>'''हारानीसमये कृति''' '''तथा दवार्‍या'''<br>'''सुर्जामआन्याधा विश्राम् राना चामु ष्'''<br>'''ड्का जेठाबुढा ननस्त् षंका बाकेसिं'''<br>'''राना शुभम् ।''' </center> |} [[पर्वत राज्य|पर्वते राजा]] [[कीर्तिबम मल्ल]]को अभिलेखमा उनको प्रशस्तिमा ''श्री ५ मन्महाराजा धिराज कीर्तिवम्म मल देवज्यू'', ''श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजा धिराज श्रीकीर्तिबम मल्ल देव'', श्री ५ न्महाराजाधिराज स्येय जस्ता प्रसस्ती लेखेको पाइन्छ ।<ref>{{Cite journal |last=श्रेष्ठ |first=टेकवहादुर |date=जुन १६८१ |title=कीर्तिवम मल्ल र उनका अप्रकाशित अभिलेख |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_02_08.pdf |journal=सि एन ए एस जनल |volume=8 |issue=2 |pages=67-134}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहको निधनपछि गद्दीमा बसेका नयाँ राजा प्रतापसिंह शाहले रामचन्द्र पण्डितलाई पठाएको पत्रमा राजाको नाममा श्री ५ जोडिएको छैन। चिठीको विवरण :<ref>{{Cite web |title=पृथ्वीनारायणको देहान्त : प्रतापसिंहको त्यो चिठी |url=https://ekantipur.com/koseli/2024/01/13/death-of-prithvi-narayan-that-letter-of-pratapsingh-33-32.html |access-date=2026-06-01 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |''श्री महाराजाधिराज सींह प्रताप साहाका तर्फ बाट सम्वत् १८३१ माघ सुदी ५ मा रामचन्द्र पंडीतको नाउमा लेषी गयाको ची (ठी) को तर्जुमा तपाञीको क्षम कुशल को हाल थाह नभयाको धेरै दीन भयो. तपाञीको क्षम कुशल षवर पाउनाको इन्तीजारीमा छु . वुवा ज्यू सीकारका नीमित्त नुवाकोट तीर सवारी भयाको मा इश्वरका अनुग्रहले माघे संक्रांती का दीन भैरवि संनीघाट सुर्यमति र त्रीसुल गंगाको दोभानमा स्वर्गे भयाको हुनाले बहुतै अफसोस लाग्यो .'' ... | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> सम्वत्‌ १८५५ सालको ताँमापत्र गर्ने भारादाहरुको नामावलीमा पनि [[पृथ्वीनारायण शाह]] र [[प्रतापसिंह शाह|प्रतापसिंह]]का अगाडी श्री ५ जोडिएको छैन । नामावलीको ५२, ६१ र ६२ नं भारदारको तीन पुस्ते विवरण यसप्रकार छ । <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | | valign="top" |श्री महाराजा रणबहादुर शाहले श्री गिर्वाणयुद्धविक्रम शाह श्री महाराजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाणयुद्धविक्रम शाह]] | |- | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |५२--श्री नरभूपाल शाहका नाति श्री पृथ्वीनारायण शाहका छोरा चौ. रनसिं शाही <br>६१--श्री पृथ्वीनारायण शाहका नाति श्री प्रतापसिह शाहका छोरा चौतरिया [[बिदुर शाह|बिदुर साह]]<br>६२--ऐंका नाति ऐंका छोरा चौतारिया [[शेरबहादुर शाह|शेर बहादुर शाह]] | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ===आधिकारिक प्रयोग=== [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाणयुद्धविक्रम शाह]]को समय यताका पत्रहरूमा राजपरिवारका सदस्यहरूलाई श्री ५ लेखिएको देखिन्छ। १८५७ मा रणबहादुर शाहले [[श्रीनाथ गण|श्रीनाथ कम्पनी]]का फौजी जवानहरूलाई जारी गरेको आदेशमा "श्री ५ महाराजा" उल्लेख गरिएको छ । नेपाल सरकार र चीन सरकारबीच चिठी र खलितापत्रमामा चीन सम्राटलाई पनि "''स्वस्तिश्री ५ चिन बादशाह''" भनी सम्बोधन गरिन्थ्यो।<ref>{{cite book|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन )|author=[[चित्तरन्जन नेपाली]]|page=108-115|date=2020 BS|publisher=मेरी राजभण्डारी|isbn=|url=}}</ref> चिनियाँ अम्बाले नेपाललाई लेखेको पत्रमा चिनका राजालाई श्री ५ र नेपालका राजालाई श्री ३ लेखेका छन्।<ref>{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=२३३|date=2020 BS|publisher=मेरी राजभण्डारी|isbn=|url=}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''स्वस्तिश्री ५ चिन वादसाहका हुकुमले भोट लाहासाको कामकाज गर्न्या श्री टुचाङ् ताठिन् सि अम्बा तथा श्री टुचान् ताठिन् वो अम्बाले पठायाको पत्रम् स्वस्तिश्री ३ अर्तिनिवाङ गिर्वान युद्ध विक्रम साहदेवेषु....''' '''...इति च्याछिन् वर्ष २० वैसाष वदि १२ मुकाम लाहासा शुभम्''' </center> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> [[भीमसेन थापा]]को उदयपछि उनले थापा खलकलाई श्री ३ दिलाएका थिए। कागजपत्रमा भीमसेन थापालाई "श्री श्री श्री बडा जर्नेल भीमसेन थापा" र भाइ रणध्वज थापालाई "श्री ३ काजी" भनी सम्बोधन गरिएको भेटिन्छ।<ref>{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=२२९|date=2020 BS|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार|location=काठमाडौँ|isbn=|url=}}</ref> १८९२ मा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]]ले भीमसेन थापालाई [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर इन चिफ]] पदवी दिदाँ राजपरिवारका सदस्यहरूलाई "श्री ६" बाट सम्बोधन गरिएको छ। १९१० को [[मुलुकी ऐन]]को परिशिष्टमा राजा [[राम शाह]]लाई '''श्री ९ महाराजधिराज''' भनेर सम्बोधन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=मुलुकी ऐन, १९१० परिशिष्ट (क) |url=https://repository.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/08/मुलुकी-ऐन-१९१०.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="सुवेदी2">{{cite book|last=|first=|author-link=|year=2022 Jestha|title=श्री ५ सुरेन्द्रविक्रम शाहदेवका शासनकालमा बनेको मुलुकी ऐन|publisher=श्री ५ को सरकार, कानून तथा न्याय मन्त्रालय|url=https://archive.org/details/muluki-ain-1910_202201/page/n713/mode/2up|isbn=|pages=695}}</ref> १०४ वर्षीय [[राणा शासन]]को समयमा प्रधानमन्त्रीहरूले आफ्ना लागि '''श्री ३''' को पदवी प्रयोग गर्दथे, जसले राजा (श्री ५) र कार्यकारी प्रमुख (श्री ३) बीचको पदीय मर्यादा र शक्ति सन्तुलनलाई स्पष्ट पार्दथ्यो। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को समयसम्मको सिक्कामा राजाको नामको अगाडि श्री श्री श्री लगाइएको छ। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]देखिको सिक्कामा मात्र "श्री ५ महेन्द्र" लेखिएको देखिन्छ।<ref>{{cite book|title=नेपाली राष्ट्रिय मुद्रा|author=[[सत्यमोहन जोशी]]|page=|date=२०४२|publisher=Sajha prakashan|isbn=|url=}}</ref> [[नेपाल सरकार]]लाई वि.सं. २०१५ साल बैशाख ३ देखि 'श्री ५ को सरकार' लेख्न थालिएको थियो।<ref>{{Cite web |last=बस्नेत |first=माधब कुमार |date=2019-05-07 |title=यो नेपाल सरकार हो |url=https://deshsanchar.com/2019/05/07/193195/ |access-date=2026-05-30 |website=देशसञ्चार}}</ref><ref>{{cite book|title=https://deshsanchar.com/2019/05/07/193195/|author=[[ग्रीष्मबहादुर देवकोटा]]|page=५९१|date=२०३६|publisher=ध्रुबबहादुर देवकोटा|location=काठमाडौँ|isbn=|url=}}</ref> २०६३ जेठ ४ मा "श्री ५ को सरकार"लाई फेरी नेपाल सरकार लेख्न सुरु भयो । ===गणतन्त्र घोषणा र अन्त्य=== २०६५ सालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई [[नेपाल]] गणतन्त्र घोषित भएपछि, यो उपाधिको आधिकारिक राजकीय प्रयोग समाप्त भएको थियो। यद्यपि यसको औपचारिक प्रयोग बन्द भए तापनि, कतिपय अनौपचारिक वा परम्परागत समारोहहरूमा यो शब्द अझै पनि कहिलेकाहीँ प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |last=Malla |first=Kamal P. |date=2003-06-01 |title=The king’s song |url=https://www.himalmag.com/comment/the-kings-song |access-date=2025-07-27 |website=Himal Southasian |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:शाहवंश]] gvm3gw6zbzp26dcmi4935m9kffzberb 0 151218 1369587 1369431 2026-08-14T00:49:13Z ~2026-44574-14 80297 /* */ 1369587 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = गौँथली | native_name = | image = Gauthali Film Poster.jpg | caption = चलचित्रको प्रदर्शन पोस्टर | director = डा. कपिल रिजाल | screenplay = डा. कपिल रिजाल | story = [[भोला रिजाल|डा. भोला रिजाल]] | producer = [[सुमन गिरी]] <br> कपिल रिजाल | starring = [[अरुण क्षेत्री]] <br> सिम्रन खड्का <br> [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]] <br> प्रकाश घिमिरे | cinematography = हरि हुमागईँ | editing = मिलन श्रेष्ठ | music = आशिष कार्की | studio = भोला रिजाल प्रोडक्सन <br> सुमन गिरी प्रोडक्सन | distributor = रिच इन्टरटेनमेन्ट <br> एप्पल इन्टरटेनमेन्ट <br> एफ.डी. कम्पनी | released = {{प्रदर्शन मिति|२०८३ साउन १}} | runtime = १४० मिनेट <ref>{{वेब स्रोत |मिति=4 August 2026 |शीर्षक=''Gauthali'' (12A) |युआरएल=https://www.ifco.ie/en/ifco/pages/F30E0A12004A94FF |पहुँच मिति=4 August 2026 |प्रकाशक=Irish Film Classification Office |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> | country = [[नेपाल]] | language = नेपाली | budget = रू. २.७५ करोड (अनुमानित) | gross = रू. २१. ४४ करोड (अनुमानित)<ref name="d24"/> }} '''गौँथली''' वि.सं २०८३ साउन १ बाट प्रदर्शनमा आएको एक नेपाली सामाजिक नाटक चलचित्र हो, जसलाई डा. कपिल रिजालले लेखेका र निर्देशन गरेका हुन् तथा यसको कथा [[भोला रिजाल|डा. भोला रिजाल]]को रहेको छ। भोला रिजाल प्रोडक्सन र सुमन गिरी प्रोडक्सनको ब्यानरमा निर्मित यस चलचित्रमा [[अरुण क्षेत्री]] र सिम्रन खड्काले मुख्य भूमिका निभाएका छन् भने [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], प्रकाश घिमिरे, लुनिभा तुलाधर र [[रविन्द्र झा]] लगायतका कलाकारहरूको समष्टिगत अभिनय रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=चलचित्र ‘गौथली’काे कथा के हाे ? |युआरएल=https://kendrabindu.com/entertainment-world/519130/ |पहुँच मिति=2026-07-31 |वेबसाइट=केन्द्र बिन्दु|भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=शाे बढाउँदै चलचित्र ‘गौँथली’ |युआरएल=https://www.ratopati.com/story/579825/movie-gauthali-increasing-its-popularity |पहुँच मिति=2026-07-31 |वेबसाइट=www.ratopati.com |भाषा=नेपाली}}</ref> यस चलचित्रले एक असामान्य जोडीले सामना गर्ने सामाजिक गतिशीलता र भावनात्मक अवरोधहरूको खोजी गर्छ, जसले पारिवारिक संरचनाभित्र विवाह, मानसिक र व्यावहारिक स्वास्थ्य चुनौतीहरू, तथा शिक्षाको रूपान्तरणकारी शक्ति जस्ता विषयवस्तुहरूलाई उजागर गर्छ। यो वि.सं २०८३ साउन १ मा नेपाल भर हलहरूमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=‘गौंथली’ र हलिउडको ‘द ओडिसी’ हलमा लागे |युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2026/07/1977371/gauthali-and-hollywoods-the-odyssey-hit-the-theatres |पहुँच मिति=2026-07-31 |वेबसाइट=Online Khabar |भाषा=अङ्ग्रेजी-US}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=New movie ‘Gauthali’ explores social challenges and triumph of an unusual couple |युआरएल=https://english.nepalnews.com/s/entertainment-lifestyle/new-movie-gauthali-explores-social-challenges-and-triumph-of-an-unusual-couple/ |पहुँच मिति=2026-07-31 |वेबसाइट=Nepal News |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> डा. कपिल रिजाल द्वारा निर्देशित यस चलचित्रले घरेलु बक्स अफिसमा रु. २०.१० करोडभन्दा बढीको व्यापार गरेको छ। करिब ७,२९,००० टिकट बिक्री गर्दै यो सबै समयको तेस्रो सर्वाधिक कमाउने नेपाली चलचित्रको रूपमा रहे⁠को छ। == कथावस्तु == वि.सं २०५६-५७ को आसपासको ग्रामीण नेपालको एक रुढिवादी गाउँमा, कक्षा आठमा अध्ययनरत गौँथली (सिमरन खड्का) आफ्नो समुदायबाट [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी परीक्षा]] उत्तीर्ण गर्ने पहिलो बालिका बन्ने सपना देख्छिन। तर तीव्र स्वभावका र सामाजिक रूपमा एक्लिएका तथा गम्भीर किसिमका व्यावहारिक स्वास्थ्य समस्याहरूसँग सङ्घर्ष गरिरहेका ठुलेसँग बालविवाह गर्न बाध्य पारिएपछि उनका ती महत्वाकांक्षामा पूर्णविराम लाग्छ। घरको काममा मात्र ध्यान दिन अपेक्षा गर्दै गौँथलीकी सासूले उनलाई पठनपाठन जारी राख्न कडा प्रतिबन्ध लगाउँछिन्। सबैतिरबाट भएको शत्रुतापूर्ण व्यवहारका बावजुद, गौँथली घरको दैनिक कामकाज सम्हाल्दै गोप्य रूपमा स्व-अध्ययन गर्छिन्। समय बित्दै जाँदा, थुले उनको दृढता महसुस गर्छन् र उनलाई दैनिक कामहरूमा सहयोग गर्न थाल्छन्, जसले गर्दा उनले कक्षा नौ उत्तीर्ण गर्न केही समय पाउँछिन्। गोप्य रूपमा अध्ययन गरिरहेकी गौँथलीको बारेमा थाहा पाएपछि, सासूले (लुनिभा तुलाधर) किताबहरू च्यातेर टुक्रा-टुक्रा पार्छिन्, जसले गर्दा ठूलेले लुकीछिपी उनका लागि कक्षा १० का पाठ्यपुस्तकहरू ल्याइदिन्छन्। पछि गौँथली गर्भवती हुन्छिन् र आफ्नो पढाइ छोड्ने विचार गर्छिन्, तर उनका पूर्व विद्यालय शिक्षक (मदनकृष्ण श्रेष्ठ)ले उनलाई निरन्तरता दिन सम्झाउँछन्। बच्चा जन्माउने क्रममा भएका दुखद जटिलताहरूका कारण उनको नवजात शिशुको मृत्यु हुन्छ र उनको शारीरिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्छ। मृत शिशु जन्मिएकोमा मर्माहत भएकी गौँथलीलाई सासूले निर्दयतापूर्वक सराप्छिन् र उनलाई घरबाट निकालिदिन्छिन्। निराश भएर गौंथली माइतीघर फर्किन्छिन्, तर उनको परिवारले पनि कुनै सान्त्वना दिँदैन र उल्टै आफ्नो भाग्य स्वीकार गरेर पतिको घर फर्कन जोड दिन्छ। निराश भएर उनी गोप्य रूपमा जिल्ला सदरमुकामतिर भाग्छिन्। थकित र कुपोषणले ग्रस्त गौंथली सहरमा ढल्छिन् र एक अस्पतालमा ब्युँझन्छिन्, जहाँ उनले आफ्नो खुट्टाको कार्यक्षमता स्थायी रूपमा गुमाएको थाहा पाउँछिन्। यता, विक्षिप्त बनेका ठूले उनलाई खोज्न गाउँ छोड्छन्। दुवैले सहरमा स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न सङ्घर्ष गर्छन्: गौँथलीले राति आफ्नो अध्ययन पुनः सुरु गर्दै एउटा खाजा घरमा सहयोगी काम पाउँछिन् भने ठूले मजदुरको रूपमा सडकमा भारी बोक्ने काम गर्छन्। अन्त्यमा, गौंथलीको भेट उनका पूर्व विद्यालय शिक्षकसँग हुन्छ, जसले स्थानीय सहरी विद्यालयमार्फत उनलाई आधिकारिक रूपमा एुएलसी परीक्षामा सहभागी हुने व्यवस्था मिलाइदिन्छिन्। राष्ट्रिय नतिजा सार्वजनिक हुँदा, गौंथली देशमै सर्वोत्कृष्ट अङ्क ल्याएर प्रथम हुन्छिन्। उनको ऐतिहासिक उपलब्धिको सम्मान गर्न, उनको विद्यालयले सहरका सडकहरूमा एक भव्य विजय र्‍यालीको आयोजना गर्दछ। उत्सवको क्रममा, ठूलेले भीडमा गौंथलीलाई देख्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको पुनःमिलन हुन्छ। आफ्नो सफलताबाट सशक्त भएर, उनीहरू समान सर्तहरूमा नयाँ जीवन सुरु गर्न आफ्नो गाउँ फर्कन्छन्। == पात्रहरू == * [[अरुण क्षेत्री]] ठूलेको भूमिकामा * सिम्रन खड्का गौँथलीको भूमिकामा * [[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]] विद्यालय शिक्षकको भूमिकामा * प्रकाश घिमिरे ठूलेको बुबाको भूमिकामा * लुनिभा तुलाधर ठूलेको आमाको भूमिकामा * [[रविन्द्र झा]] * ईश्वरी बराल * संजोक रसाइली * सीतादेवी तिमिल्सिना == गीतहरू == चलचित्रको गीत सङ्गीत [[शम्भुजित बास्कोटा]], थानेश्वर गौतम र प्रशान्त सिवाकोटीद्वारा सङ्गीतवद्ध गीतहरू रहेका छन् भने चलचित्रको पृष्ठभूमि सङ्गीत आशिष कार्कीले तयार गरेका हुन्।<ref>{{वेब स्रोत |last=डटकम |first=ठुलोपर्दा |मिति=2026-04-28 |शीर्षक=पुरानै विरासत बोकेर नयाँ स्वरूपमा आउँदै ‘गौथली’, प्रदर्शन मिति साउन १ लाई तय |युआरएल=https://www.thuloparda.com/news/nepali-cinema/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%88-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81/ |पहुँच मिति=2026-07-31 |वेबसाइट=Film, Music and Entertainment News Portal From Nepal |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> {{Track listing | extra_column = गायक/गायिका | शीर्षक1 = आँखा भरी आँसु | length1 = ४:५९ | lyrics1 = भोला रिजाल | extra1 = थानेश्वर गौतम, [[शान्तिश्री परियार]] | शीर्षक2 = सपना हरायो | length2 = ४:२३ | lyrics2 = प्रशान्त सिवाकोटी | extra2 = प्रशान्त सिवाकोटी, शान्तिश्री परियार }} == बक्स अफिस == सामान्य सुरुआतका बावजुद, यस चलचित्रले सकारात्मक प्रतिक्रिया प्राप्त गर्दै नेपालमा मात्र १० दिनमा रु. ७ करोड ४२ लाख ग्रस आम्दानी गरेको थियो।<ref>{{समाचार स्रोत |शीर्षक=‘गौंथली’ को आक्रामक व्यापार, १० दिनमै कमायो ७ करोड ४२ लाख |युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/aggressive-business-of-gauthali-earning-rs-74-2-crore-in-10-days-br-19-58.html?click_from=popular |पहुँच मिति=2026-07-31 |language=ne}}</ref> तेस्रो सप्ताहन्त पछि यस चलचित्रले रु. १३ करोड ६४ लाख कमाउँदै वर्षको सर्वाधिक कमाइ गर्ने चलचित्र बन्न सफल भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Film Development Board {{!}} साप्ताहिक स्वदेशी चलचित्रको बक्स अफिस रिपोर्ट – मिति २०८३ श्रावण १७ गते आइतबार , ११ः५९ राति सम्मको आधिकारिक बक्स अफिस रिपोर्ट सिनेपाः@ बक्सअफिस कलेक्सन |युआरएल=https://film.gov.np/notices/357/ |पहुँच मिति=2026-08-03 |वेबसाइट=film.gov.np}}</ref> २४ दिन पछि, यसले रु. १९ करोड ७१ लाख आम्दानी गरेर [[नेपालमा सर्वाधिक कमाइ गरेका चलचित्रहरूको सूची|तेस्रो सर्वाधिक कमाइ गर्ने]] नेपाली चलचित्रको कीर्तिमान बनाएको थियो।<ref name="d24">{{वेब स्रोत |शीर्षक=Film Development Board {{!}} साप्ताहिक स्वदेशी चलचित्रको बक्स अफिस रिपोर्ट – मिति २०८३ श्रावण २४ गते आइतबार , ११ः५९ राति सम्मको आधिकारिक बक्स अफिस रिपोर्ट सिनेपाः@ बक्सअफिस कलेक्सन |युआरएल=https://film.gov.np/notices/363/ |पहुँच मिति=2026-08-10 |वेबसाइट=film.gov.np}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{imdb title|42975603|गौँथली }} [[श्रेणी:नेपाली नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]] fgasfm4r28wyqwc2q25ty10asmlnfz9 0 151225 1369597 1369528 2026-08-14T09:06:10Z Bishaldev100 28807 /* नेपाल एकीकरण काल */ 1369597 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nepal_Baisya_Rajyas_22_states_of_Nepal_before_unification.jpg|अङ्गुठाकार|Nepal Baisya Rajyas 22 states of Nepal before unification]] [[चित्र:Nepal_Chaubisya_Rajyas_24_states_of_Nepal_before_unification.jpg|अङ्गुठाकार|Nepal Chaubisya Rajyas 24 states of Nepal before unification]] '''रजौटा राज्य''' भनेको [[नेपाल अधिराज्य]]को इतिहासमा सुरुवातमा अधिकार सम्पन्न र २०१७ पछी आलंकारिक संस्था थियो । आशृत सन्धिको गरेर नेपालामाअ मिसिएका यी राज्यहाँरूमा स्थानीय राजाद्वारा शासित थियो। राजौटा राज्यका शासकहरूलाई धेरै हदसम्म आफ्नै क्षेत्रहरू शासन गर्न अनुमति दिइएको थियो, तर नेपाल बाहिरका राज्यहरूसँग सम्बन्ध राख्न अनुमति दिइएको थिएन, र अन्य रियासतहरू विरुद्ध युद्ध लड्न अनुमति दिइएको थिएन। [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकीकरण]]मा सहयोग गरेको हुनाले विदेश सम्बन्ध, सैन्य मामिला बाहेक राज्य भित्रको मालपोत, प्रशासन र न्याय हेर्ने अख्तियार सहित राजा रजौटा अधिकार कायम गरिएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Adhikari |first=Krishna Kant |date=December 1980 |title=The Status, Powers and Functions of Rajas .and Rajautas During the Nineteenth Century Nepal in the Light of Contemporary Documents |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_01_06.pdf |journal=CNAS, TRIBHUVAN UNIVERSITY |volume=VIII |issue=1 |pages=147-155}}</ref> उनीहरूको विवाह राजपरिवार, राणाखलकसँग हुन्थ्यो। २०१७ अगाडिसम्म [[नेपालको मर्यादाक्रम|मर्यादाक्रम]]मा उनीहरूको स्थान २४ नं मा थियो।<ref>{{Cite news|title=सरकारबाट निर्णय भएको मर्यादाक्रम|last=थापा|first=चन्द्रबहादुर|date=२०१३ जेठ २९|work=नेपाल गजेट}}</ref> २०१७ सालमा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागू हुनुभन्दा अघि, १६ रियासतहरूलाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिइएको थियो। राज्य रजौटा ऐनले निम्न सत्रह रजौटा राज्यहरूका राजाहरूलाई मान्यता दिन्छ: सल्यान, जाजरकोट, मुस्ताङ, बझाङ, भिरकोट, दारणा, बाजुरा, थलाहारा, गलकोट, गुल्मी, गरौकोट, मलेनेटा, दुल्लु, पर्वत, नुवाकोट, खुम्रीकोट (प्यूठान), र उदयपुर (प्यूठान)। == इतिहास == === नेपाल एकीकरण काल === चौतारिया [[बहादुर शाह]]को नायबीकालामा पश्चिम नेपालका राज्य रजौटाहरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो । वि.सं. १८४६ मा सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) दैलेख माथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे । त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य]] माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी]] सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ।<ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> === भीमसेन थापा काल === === राणाकाल === === २००७-२०१७ === राज्य रजौटा उन्मूलनको थालनी डा. [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के.आई. सिंह]]को सरकार पालामा भएको थियो। प्रधानमन्त्री सिंहले २०१४ कात्तिक १२ गते गलकोट र गरुनकोट राज्यको माल–अदालत बागलुङ र स्याङ्जामा गाभेका थिए<ref>{{Cite web |title=त्यो बझाङ विद्रोह |url=https://www.annapurnapost.com/story/432531/ |access-date=2026-08-13 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}</ref> (गोरखापत्र २०१४ कात्तिक १४)। [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ को आमनिर्वाचन]]को घोषणापत्रमा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]ले जंगल संरक्षण, बिर्ताको राष्ट्रियकरण, रजौटा र जमिनदारी प्रथा अन्त्य, हदबन्दी बढी जमिनको पुनर्वितरणलाई एजेन्डा बनाएको थियो । त्यस्तै [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]ले नेपाली मुद्रा प्रचलनमा ल्याइने तथा यातायात र सञ्चार क्षेत्रको विकास नेकपाको कृषि नीतिमा ‘राज्य रजौटा र बिर्ता प्रथा उन्मूलन’ गरिने उल्लेख थियो ।<ref>{{Cite web |title=चुनावी घोषणापत्र: तत्कालीन नेपालको ऐना देखाउने २०१५ का घोषणापत्र |url=https://ekantipur.com/koseli/2026/01/31/the-2015-manifesto-shows-the-mirror-of-the-then-nepal-49-18.html |access-date=2026-05-15 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> === २०१७-२०६५ === [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 राज्य रजौटा ऐन, २०१७]</ref> राजा महेन्द्रले आफ्नो ‘[[श्री ५]]’ को पुष्टि गर्न [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]] [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] चार राजाको अस्तित्व कायमै राखेको तर्क पनि गरिन्छ।<ref>{{Cite web |last=के.सी. |first=शरद |date=१-१५ असोज २०६० {{!}} 18-30-Sep-1-2-Oct |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-07-10 |website=nepalihimal.com |language=en-US}}</ref> === गणतन्त्र पछी === == अधिकार तथा कर्तव्य == रजौटा राजाहरूको प्रमुख परम्परागत अधिकारहरूमा न्याय प्रशासन र राजस्व सङ्कलन समावेश थियो। केन्द्रीय सरकारले उनीहरूलाई आफ्नो राज्यको क्षेत्राधिकार भित्र दैनिक प्रशासन सञ्चालन गर्ने जस्ता मामिलामा स्वायत्तता पनि प्रदान गरेको थियो। गण्डकी र कर्णाली क्षेत्रहरूमा आफ्नो विस्तारको सुरुवातदेखि नै, गोरखाली शासकहरूले आफ्नो प्रभुत्व स्वीकार गर्ने रजौटाहरूको परम्परागत अधिकार र विशेषाधिकारलाई कायम राख्ने नीति अपनाएका थिए। अन्य कुराहरूका साथै, राजाहरूको परम्परागत अधिकार र विशेषाधिकारहरूमा राजस्व प्रशासन पनि समावेश थियो। १९ औं शताब्दी र त्यसपछि पनि लगभग यही नीति जारी रहेको देखिन्छ। उपलब्ध प्रमाणहरूले रजौटा राजाहरूको राजस्व सङ्कलन शक्ति र कार्यहरूसँग सम्बन्धित निम्न मुख्य बुँदाहरूमा प्रकाश पार्छन्: # गोरखाली अधिराज्य स्वीकार गर्दा सामन्त राज्यहरूलाई दिइएको लालमोहरमा राजाहरूलाई व्यक्तिहरूलाई बिर्ता जग्गाहरू प्रदान गर्ने र कर-मुक्त भूमि राजस्वको सुबिधा लिने विशेषाधिकार दिइएको थियो। धार्मिक गुठी र परोपकारी संस्थाहरूलाई जग्गा प्रदान गर्ने उनीहरूको अधिकार पनि सुनिश्चित गरिएको थियो। तथापि, ठेक्का वा करारमा जग्गा राजस्व खेती गर्ने प्रमुखहरूलाई सम्झौतामा उल्लेख गरिएको तोकिएको रकमसँगै सिर्तो र पोता जस्ता भूमि-कर तिर्न आवश्यक थियो। # रजौटा राजाहरूले खेर गएको वा बाँझो जमिनमा खेती गर्न सक्थे र त्यस्ता जमिनको राजस्व आफैं उपभोग गर्न सक्थे। == रजौटा राज्यहरूको सूची == [[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_with_his_wife_Khagaraja_Divyeshwari_Rajya_Laxmi.png|अङ्गुठाकार|राजा [[जयपृथ्वीबहादुर सिंह|जय पृथ्वीबहादुर सिंह]] आफ्नी पत्नी खगराज दिव्येश्वरी राज्यलक्ष्मीसँग]] [[चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|[[लोमान्थाङ दरबार]], [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]]]] {| class="wikitable sortable" |+ !# !राज्य !नेपालमा मिलेको !रजौटा पद |- |1 |[[सल्यान राज्य|सल्यान]] |१८४७ मा सन्धी |पृथ्वीनारायण शाहको सम्धी, नेपालसँग आश्रित सन्धि गरेको। १८६३ मा [[रणबहादुर शाह]]को हत्या हुँदा सल्यानी रानी बिलासकुमारीले [[भीमसेन थापा]]लाई आरोप लगाउँदा १८६६ मा खारेज भएको थियो। भीमसेन थापाको पतन पछि १८९४ मा रजौटा राज्य थमौति भयो।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> |- |2 |[[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]] |१८४३ मा नेपालमा मिलेको | |- |3 |[[बझाङ राज्य|बझाङ]] |१८४८ मा आश्रित सन्धि गरेको | |- |4 |[[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] |१८४६ मा |जुम्ला नेपालमा मिलेपछि मुस्ताङ नेपालमा आयो र मुस्ताङलाई रजौटा पद थमौती भएको |- |5 |[[भीरकोट राज्य|भिरकोट]] |१८४२ मा नेपालमा मिलेको | |- |6 |दार्ना |१८४७ मा |राजा रुद्र शाहीले नेपालको आधिपत्य स्वीकार गरी नेपाललाई वार्षिक ५१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटाको थमौती पाए। कुमाउ गढवाल युद्धमा दर्नाली राजा रुद्र शाहले गोर्खालाई पुर्‍याएको सहयोग वापत वि.सं. १८६८ को लालमोहरमा दर्नालाई पञ्चखतको अधिकार समेत रजौटा दिइएको थियो<ref name=":1">{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-06-19 |website=nepalihimal.com |language=en-US}}</ref> |- |7 |[[बाजुरा राज्य|बाजुरा]] |१८४८ मा | |- |8 |थलाहारी |१८४८ मा | |- |9 |[[गलकोट राज्य|गलकोट]] |१८४२ मा |[[तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध|तेस्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] (१९१२) मा नेपाल सरकारलाई गलकोटबाट सिपाही र हातहतियार सहयोग गरेका कारण उनले राज श्रीपेच, रजौटा उपाधि र रु तीन सयको नगद बिर्ता पाए।<ref>{{Cite web |date=2021-08-27 |title=गलकोटको संक्षिप्त चिनारी – प्रा. डा. दिनबहादुर थापा |url=https://dinthapa.com.np/galkot/%e0%a4%97%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> |- |10 |[[गुल्मी राज्य|गुल्मी]] |१८४३ मा पाल्पामा मिलेको |राजा रणबहादुर शाहले आफ्नो सालो सिद्धि प्रताप शाहलाई राजा बनाएको |- |11 |गर्‍हौकोट |१८४२ मा | |- |12 |[[दुल्लु राज्य|दुल्लु]] |१८४६ मा आश्रित सन्धि |राजा उत्तिम शाहीले [[नेपाली सेना]]को पश्चिम विजय अभियानमा [[उत्तराखण्ड]]मा कुमाउका राजा महेन्द्र चन्दको सेनासँग लड्दा लड्दै विरगती प्राप्त गरेका थिए। उत्तिम शाहीले [[वीरगति|वीरगती]] प्राप्त गरेको बेला उनकी पत्नी गर्भवती थिइन्। नेपाली सेनालाई सहयोग गर्दा गर्दै लडाइँ मैदानमा नै वीरगती प्राप्त गरेकाले उत्तिम शाहीका संतानहरूलाई जिवनवृतीको व्यवस्था मिलाउनु पर्ने भएकोले उत्तिम शाहीका छोरा रुद्र शाही तन्नेरी भएपछी उनलाई तत्कालिन राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]]ले दुल्लु राज्यको पुनस्थापना गरेर राजा घोषित गरेका थिए। <ref name="किर्तिखम्ब">विश्व के.सी. (पोखरेल)द्वारा लिखित किर्तिखम्ब नामक पूस्तक पहिलो संस्करण पृष्ठ संख्या २९-३२</ref> |- |13 |[[मालनेटा]] |१८४६ मा |वि.सं. १९३०–३१ मा दाङ र ब्रिटिस भारतको सिमा विवाद हुँदा माल्नेटी राजाका वंशज सन्तवीर शाहले नेपालको पक्षबाट प्रमाण दिँदा [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्र]] वि.सं. १९३७ मा ‘सन्तान दरसन्तानले भोग गर्न पाउने’ अधिकार लालमोहरमार्फत् थपिदिएका थिए ।<ref name=":1" /> |- |14 |[[प्युठान राज्य|प्युठान]] |१८४२ मा | |- |15 |[[पर्वत राज्य|पर्वत]] |१८४३ मा |१८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> |- |16 |[[खुम्री राज्य]] |१८४३ मा |खुम्रेल राजा सुकै सेनले नेपालको शरणमा पर्दा विना युद्ध रजौटा थामिई नेपालमा सम्मिलित भएको |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[बाइसे राज्यहरू]] * [[चौबीसी राज्यहरु]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 32b5iolnuw59j8u07wsurxym9lsyv7x 6 151232 1369550 2026-08-13T12:05:25Z Prahlad Nepal 72094 {{Information | Description = पूर्व राज्यमन्त्री शिवराज जोशी र पूर्व प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट खिचिएको प्रतिलिपि)। | Source = आफ्नै काम (Historical photo re-photographed for archival purpose) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} 1369550 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Information | Description = पूर्व राज्यमन्त्री शिवराज जोशी र पूर्व प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट खिचिएको प्रतिलिपि)। | Source = आफ्नै काम (Historical photo re-photographed for archival purpose) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} == अनुमति पत्र == {{self|cc-by-sa-4.0}} 4k46v21uirvk1rj3uvvvlry0dq8vbxf 6 151233 1369557 2026-08-13T12:24:22Z Prahlad Nepal 72094 {{Information | Description = (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} 1369557 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Information | Description = (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} jb9531vsxqvs5e8qt8dq95lmtcxwuqe 6 151234 1369560 2026-08-13T12:32:59Z Prahlad Nepal 72094 {{Information | Description = पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीको पारिवारिक जमघटको ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} 1369560 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Information | Description = पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीको पारिवारिक जमघटको ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} == अनुमति पत्र == {{self|cc-by-4.0}} rnp0lyxxl26ht6l2d0c4qxqmzne8hvg 6 151235 1369565 2026-08-13T12:39:05Z Prahlad Nepal 72094 {{Information | Description = पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीको अर्को ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} 1369565 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Information | Description = पूर्वमन्त्री शिवराज जोशीको अर्को ऐतिहासिक तस्बिर (पुरानो तस्बिरबाट पुनः खिचिएको)। | Source = आफ्नै काम (Re-photographed from an old historical print) | Date = 2026-08-13 | Author = Prahlad Nepal | Permission = | other_versions = }} == अनुमति पत्र == {{self|cc-by-sa-4.0}} 81jucvm3f2qkosqk57qbwds8gep6dnp 0 151236 1369567 2026-08-13T13:21:17Z Bishaldev100 28807 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369183654|Lo Manthang Palace]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1369567 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङ मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट 3800 मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार 15 औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[Amad Pal|अमाद पाल]] निर्माण गरिएको थियो। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाए। पछि सन् 1440 मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरे। 16औँ देखि 18औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] प्रभावमा थियो। सन् 1789 मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लाई नेपालसँग जोडेको थियो, तब मुस्ताङ सँगै मुस्ताङ नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् 1953 मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सार्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। सन् 2015 मा गोरखा भूकम्पले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। पुनर्स्थापना 2073 बी. एस. मा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] == सन्दर्भहरू == [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] iz6evnsunj6kj73ekbyi3mpr1jw2qmb 1369568 1369567 2026-08-13T13:24:14Z Bishaldev100 28807 1369568 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङ मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]le निर्माण गraaएको थियो। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरे। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। २०७२को गोरखा भूकम्पले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] == सन्दर्भहरू == [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] 7j26wp8a68yht248lqjyw0qzpc2jfbl 1369569 1369568 2026-08-13T13:24:56Z Bishaldev100 28807 /* इतिहास */ 1369569 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङ मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]ले निर्माण गराएको थिए। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरे। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। २०७२को गोरखा भूकम्पले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] == सन्दर्भहरू == [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] 24u1ivql4pqeazfx5kvumzpeaa7pr2q 1369570 1369569 2026-08-13T13:25:24Z Bishaldev100 28807 1369570 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङ मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]ले निर्माण गराएको थिए। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरे। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। २०७२को गोरखा भूकम्पले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] 377lptlm0iabpk1zhz3n0zm5xwc9v98 1369571 1369570 2026-08-13T13:25:56Z Bishaldev100 28807 1369571 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङ मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]ले निर्माण गराएको थिए। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरे। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२को गोरखा भूकम्प]]ले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] h5yxyzfq8kkv4yal6ytorepom9biaba 1369574 1369571 2026-08-13T15:42:32Z Nirjal stha 14613 सुधार 1369574 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' मुस्ताङमा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]ले निर्माण गराएको थिए। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाएका थिए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरेका थिए। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]]लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२को गोरखा भूकम्प]]ले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] 2vofwhztxbkppfo07l16cgg12mkih1q 1369601 1369574 2026-08-14T09:20:10Z Bishaldev100 28807 1369601 wikitext text/x-wiki '''लोमान्थाङ दरबार''' [[उपल्लो मुस्ताङ]]मा अवस्थित नेपालको एउटा ऐतिहासिक दरबार हो।<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Medieval {{sic|nolink=y|reason=error in source|Earthern}} Walled City of Lo Manthang |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5256/ |accessdate=2021-02-18 |work=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Farewell to the enchanted kingdom |url=https://english.onlinekhabar.com/farewell-to-the-enchanted-kingdom.html |accessdate=2021-02-18 |work=OnlineKhabar English News}}</ref> यो समुद्री सतहबाट ३,८०० मिटरमा अवस्थित छ। यो दरबार [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा]] सम्भावित सूचीमा छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/in-sight/wp/2015/01/05/a-fortress-in-the-sky-the-last-forbidden-kingdom-of-tibetan-culture/|title=A fortress in the sky, the last forbidden kingdom of Tibetan culture|last=Crowder|first=Nicole|date=2015-01-07|work=Washington Post|accessdate=2023-11-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=अद्‌भूत लोमान्थाङ (फोटो फिचर) |url=http://annapurnapost.com/news/51424 |accessdate=2021-02-18}}</ref> == इतिहास == लोमान्थाङ दरबार १५ औँ शताब्दीको आसपास मुस्तङका प्रथम राजा [[अमाद पाल]]ले निर्माण गराएको थिए। उनले पहिले लोको बस्ती वरिपरि किल्लाको पर्खाल बनाएका थिए। पछि सन् १४४० मा उनले चार तले दरबार निर्माण गरेका थिए। १६औँ देखि १८औँ शताब्दीमा मुस्ताङ [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] शासनमा थियो। सन् १७८९ मा जब [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]]लाई नेपालमा गाभियो, तब मुस्ताङ पनि नेपालको अङ्ग बन्यो। यद्यपि, मस्ताङका राजालाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राजा]]को रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९५३ मा शाही परिवारले दरबार र उनीहरूको निवास लो मन्थाङ दरबारबाट थिङ्गर दरबारमा सर्यो, जुन चोङहुप उपत्यकाको लो मन्थाङबाट दुई माइल उत्तरमा अवस्थित छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२को गोरखा भूकम्प]]ले दरबारलाई क्षति पुऱ्याएको थियो। गर्डा हेन्केल फाउन्डेसनको सहयोगमा दरबार पुनर्स्थापित गरिएको थियो। बि.सं २०७३ मा पुनर्स्थापनामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=पुनर्निर्माणपछि ब्युँतियो ऐतिहासिक लोमान्थाङ दरबार |url=https://thahakhabar.com/news/5320/ |access-date=2021-02-18 |website=Thaha Khabar}}</ref><gallery mode="packed" height="200"> चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-02-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-08-Haupteingang-2015-gje.jpg चित्र:Mustang-Lo_Manthang-Koenigspalast-12-Fenster-2015-gje.jpg </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[:श्रेणी:नेपालका दरबारहरू|नेपालका दरबारहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दरबारहरू]] 0rxdkrrt8wqmh1sww9ub6tph36lagbd 3 151237 1369588 2026-08-14T01:16:02Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[Template:Welcome|स्वागतम्]] 1369588 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Amitram902ज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०२९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Amitram902|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:०१, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) qu08wtcmv0v3ar8unef4er3xt9bio6b 0 151238 1369620 2026-08-14T11:30:02Z Saroj 31493 नयाँ लेख 1369620 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = महिमा मकवाना | image = Mahima Makwana snapped promoting her show Showtime.jpg | caption = सन् २०२४ मा मकवाना | birth_date = {{birth date and age|1999|08|05|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | occupation = [[अभिनेत्री]] | alma_mater = ठाकुर कलेज अफ साइन्स एन्ड कमर्स | years_active = २००९–हालसम्म }} '''महिमा मकवाना''' (जन्म ५ अगस्ट १९९९)<ref>{{Cite news |title=Mahima Makwana: On my birthday today, I just want to thank God for his blessings and practise gratitude - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mahima-makwana-on-my-birthday-today-i-just-want-to-thank-god-for-his-blessings-and-practise-gratitude/articleshow/77369613.cms |access-date=27 November 2021 |website=The Times of India |date=5 August 2020 |language=en}}</ref> एक भारतीय अभिनेत्री हुन्, जसले [[हिन्दी चलचित्र|हिन्दी]] चलचित्र र टेलिभिजनमा काम गर्छिन्।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mahima-makwana-i-want-to-visit-purani-dilli-karol-bagh-in-delhi/articleshow/59987992.cms |title=Mahima Makwana: I want to visit Purani Dilli & Karol Bagh in Delhi |date=10 August 2017 |website=Times of India}}</ref> बाल कलाकारका रूपमा ''मिले जब हम तुम'' र ''[[बालिका वधू|बालिका वधु]]'' मार्फत टेलिभिजनमा प्रवेश गरेपछि, मकवानाले ''सपने सुहाने लडकपन के'' मा रचना पात्रबाट पहिचान प्राप्त गरिन्। त्यसपछि उनी विभिन्न टेलिभिजन कार्यक्रमहरूमा देखा परिन्। २०२१ मा, मकवानाले एक्सन थ्रिलर चलचित्र ''अन्तिम'' बाट हिन्दी चलचित्र मा पदार्पण गरिन्।<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/teen-times/ |title=Teen Times |date=19 August 2012 |website=The Indian Express |language=en-IN |access-date=29 July 2019}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== मकवाना मुम्बईमा जन्मिएकी र हुर्किएकी हुन्। उनका बुबा निर्माण मजदुर थिए, जसको उनी चार महिनाकी हुँदा मृत्यु भयो। मकवाना र उनका दाजुलाई उनकी आमा, जो पूर्व सामाजिक कार्यकर्ता हुन्, ले हुर्काएकी हुन्। मकवानाले मेरी इम्याकुलेट गर्ल्स' हाई स्कुल बाट आफ्नो विद्यालय शिक्षा पूरा गरिन्।<ref>{{Citation |url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-Mahima-makwana-house-5566236-PHO.html |title='Sapne Suhane...' Fame Mahima Makwana Used to Stay in a Chawl; Her Rags-to-Riches Story Will Surely Inspire You to Never Give Up! |newspaper=[[Daily Bhaskar]] |date=1 June 2015 |access-date=4 April 2017 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404112037/http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-mahima-makwana-house-5566236-PHO.html |url-status=dead }}</ref> मकवानाले मास मिडियामा [[स्नातक तह|स्नातक डिग्री]] हासिल गरेकी छन्।<ref name=":0">{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/rishton-ka-chakravyuh-actor-mahima-makwana-i-dont-choose-projects-they-choose-me-4801045/ |title=Rishton Ka Chakravyuh actor Mahima Makwana: I don't choose projects, they choose me |date=17 August 2017 |website=Indian Express}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सन् १९९९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] {{ठुटो}} t9z0fd8tuqyq4llbq2uuyc2ry7gf9bp 1369621 1369620 2026-08-14T11:30:59Z Saroj 31493 बाह्य कडी जोडियो 1369621 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = महिमा मकवाना | image = Mahima Makwana snapped promoting her show Showtime.jpg | caption = सन् २०२४ मा मकवाना | birth_date = {{birth date and age|1999|08|05|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | occupation = [[अभिनेत्री]] | alma_mater = ठाकुर कलेज अफ साइन्स एन्ड कमर्स | years_active = २००९–हालसम्म }} '''महिमा मकवाना''' (जन्म ५ अगस्ट १९९९)<ref>{{Cite news |title=Mahima Makwana: On my birthday today, I just want to thank God for his blessings and practise gratitude - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mahima-makwana-on-my-birthday-today-i-just-want-to-thank-god-for-his-blessings-and-practise-gratitude/articleshow/77369613.cms |access-date=27 November 2021 |website=The Times of India |date=5 August 2020 |language=en}}</ref> एक भारतीय अभिनेत्री हुन्, जसले [[हिन्दी चलचित्र|हिन्दी]] चलचित्र र टेलिभिजनमा काम गर्छिन्।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mahima-makwana-i-want-to-visit-purani-dilli-karol-bagh-in-delhi/articleshow/59987992.cms |title=Mahima Makwana: I want to visit Purani Dilli & Karol Bagh in Delhi |date=10 August 2017 |website=Times of India}}</ref> बाल कलाकारका रूपमा ''मिले जब हम तुम'' र ''[[बालिका वधू|बालिका वधु]]'' मार्फत टेलिभिजनमा प्रवेश गरेपछि, मकवानाले ''सपने सुहाने लडकपन के'' मा रचना पात्रबाट पहिचान प्राप्त गरिन्। त्यसपछि उनी विभिन्न टेलिभिजन कार्यक्रमहरूमा देखा परिन्। २०२१ मा, मकवानाले एक्सन थ्रिलर चलचित्र ''अन्तिम'' बाट हिन्दी चलचित्र मा पदार्पण गरिन्।<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/teen-times/ |title=Teen Times |date=19 August 2012 |website=The Indian Express |language=en-IN |access-date=29 July 2019}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== मकवाना मुम्बईमा जन्मिएकी र हुर्किएकी हुन्। उनका बुबा निर्माण मजदुर थिए, जसको उनी चार महिनाकी हुँदा मृत्यु भयो। मकवाना र उनका दाजुलाई उनकी आमा, जो पूर्व सामाजिक कार्यकर्ता हुन्, ले हुर्काएकी हुन्। मकवानाले मेरी इम्याकुलेट गर्ल्स' हाई स्कुल बाट आफ्नो विद्यालय शिक्षा पूरा गरिन्।<ref>{{Citation |url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-Mahima-makwana-house-5566236-PHO.html |title='Sapne Suhane...' Fame Mahima Makwana Used to Stay in a Chawl; Her Rags-to-Riches Story Will Surely Inspire You to Never Give Up! |newspaper=[[Daily Bhaskar]] |date=1 June 2015 |access-date=4 April 2017 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404112037/http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-mahima-makwana-house-5566236-PHO.html |url-status=dead }}</ref> मकवानाले मास मिडियामा [[स्नातक तह|स्नातक डिग्री]] हासिल गरेकी छन्।<ref name=":0">{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/rishton-ka-chakravyuh-actor-mahima-makwana-i-dont-choose-projects-they-choose-me-4801045/ |title=Rishton Ka Chakravyuh actor Mahima Makwana: I don't choose projects, they choose me |date=17 August 2017 |website=Indian Express}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Mahima Makwana}} *{{IMDb name|8744024}} [[श्रेणी:सन् १९९९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] {{ठुटो}} o0bp41h3nm8axvt4q6ya3sskudbdv5g 1 151239 1369623 2026-08-14T11:31:58Z Saroj 31493 नयाँ पृष्ठ: {{translated page|en|Mahima Makwana|version=1368219691}} 1369623 wikitext text/x-wiki {{translated page|en|Mahima Makwana|version=1368219691}} 4r3g1rg80vln16k4tj0s2ioneascb6r