विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1845 1380393 1380045 2026-09-17T04:25:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380393 wikitext text/x-wiki {{About|नेपालको राजधानी सहर तथा महानगरपालिका}} {{Infobox settlement | name = काठमाडौँ | official_name = काठमाडौँ महानगरपालिका | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Locus3.jpg | caption1 = काठमाडौँको क्षितिज | image2 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption2 = [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] | image3 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption3 = [[धरहरा]] | image4 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption4 = [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] | image5 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption5 = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] | image6 = Kathmandu Durbar Square, Shiva Parvati Temple, Nepal.jpg | caption6 = [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]]}} | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = | motto = साँस्कृतिक सहर, काठमाडौँ महानगर | pushpin_map = काठमाडौँ महानगरपालिका#काठमाडौँ जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|27.7172|85.3240|type:city_region:NP|display=display=title, inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] | established_title = स्थापना | established_date = अज्ञात | founder = [[मञ्जुश्री]] (स्वयम्भू पुराण अनुसार)<ref name="इतिहास">{{cite news|title=गोकर्णेश्वर नगरपालिका सुन्ताखानको ईतिहास बदल्ने अभिलेख |url=https://www.gokarneshwormun.gov.np/sites/gokarneshwormun.gov.np/files/documents/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%88%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_0.pdf |date=वि.सं. २०७७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |agency=गोकर्णेश्वर नगरपालिका |page=१२ |language=नेपाली |publisher=गोकर्णेश्वर नगरपालिका}}</ref> | established_title1 = राजधानी | established_date1 = वि.सं. १८२६ चैत १०<ref>{{Cite book |last=अमात्य |first=साफल्य |url=https://books.google.com.np/books?id=HpNPAQAAMAAJ&dq |title=काठमाडौँ नगरायण: काठमाडौँ नगरको उद्भव, नगरायण, र सांस्कृतिक इतिहास |date=सन् १९९६ |page=८६ |publisher=नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://risingnepaldaily.com/opinion/relocating-the-capital |title=Relocating The Capital? |trans-title=राजधानी स्थानान्तरण गर्ने? |website=गोरखापत्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-03-18}}</ref> | established_title2 = सफाई अड्डा<ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |title=काठमाडौँमा १०२ वर्षदेखिको समस्या​ : सफाई अड्डा महानगर बन्यो, फोहर व्यवस्थापन ज्युँका त्युँ |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050318/https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |date=2023-04-06 }}</ref> | established_date2 = वि.सं. १९७६ पुस २ (सवाल सनद् बमोजिम भोटाहिटीमा गठन)<ref name="सय वर्ष">{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/31590/2019-12-18 |title=स्थानीय तह अभ्यासका सय वर्ष |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="सवाल">{{cite news |title=स्वायत्त शासन |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414225227/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-date=वि.सं. २०७९ चैत १५ |date=वि.सं. २०७२ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=७ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |date=2022-03-16 }}</ref> | established_title3 = म्युनिसिपालिटी | established_date3 = वि.सं. २००३ फागुन २<ref name="सय वर्ष"/><ref>{{Cite web |url=https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |title=स्थानीय तह निर्वाचन इतिहासलाई फर्केर हेर्दा... |website=अर्थसमय |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204162355/https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |date=2022-12-04 }}</ref> | established_title4 = नगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष">{{Cite web |url=https://www.thenepaltop.com/news/224892 |title=कहिले-कहिले भएको थियो स्थानीय तह निर्वाचन? |website=द नेपाल टप |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202042321/https://www.thenepaltop.com/news/224892 |date=2022-12-02 }}</ref> | established_title5 = महानगरपालिका | established_date5 = वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९<ref name="महानगर">{{cite news|title=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय - काठमाडौँ महानगरपालिका |url=https://kathmandu.gov.np/wp-content/uploads/2021/08/Notice-publication.pdf |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=१ |publisher=काठमाडौँ महनगरपालिका कार्यालय}}</ref> | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = ३२ | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = स्थानीय सरकार | governing_body = काठमाडौँ महानगरपालिका | leader_party = | leader_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|कावा नगरप्रमुख]] | leader_name = [[सुनिता डङ्गोल]] <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> <!-- hectares -->| elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20130731124937/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८|date=वि.सं. २०७२ मङ्सिर २४|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|agency=नेपाल सरकार|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग}}</ref> | population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] | population_total = 862400 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|पहिलो]] | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४४६०८८ | area_code = ०१ | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = [http://www.kathmandu.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | module = | footnotes = | other_name = कान्तिपुर, नेपाल मण्डल, येँ }} '''काठमाडौँ''' [[नेपाल]]को सङ्घीय [[राजधानी]] र नेपालको सबैभन्दा [[नेपालका सहरहरूको सूची|बढी जनसङ्ख्या]] भएको सहर हो।<ref name="स्थानीय तह">{{cite news |title=गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय पुस्तिका |url=https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=नेपाली |page=१८७ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, नेपाल }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129085606/https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |date=2022-11-29 }}</ref> यो महानगर [[बागमती प्रदेश]] तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा १,३३७ मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको [[श्रीनगर]] सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठुलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो महानगरीय क्षेत्र हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ८,६२,४०० रहेको छ भने यहाँ २,३८,९६६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="तथ्याङ्क">{{cite news |title=Population Ward Level 753 Local Unit |trans-title=७५३ स्थानीय तहको वडागत जनसङ्ख्या |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=सन् २०१७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=१२५ |publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214172717/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=2019-02-14 }}</ref> प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122223 |title=नेपाल चिनाउने 'नेपाल विद्या' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/coin-speaks-the-history-189091 |title=इतिहास बोल्ने सिक्का |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "[[नेपाल मण्डल]]" र मध्यकालमा "[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]" भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4611 |title='नेपाल खादलको वंशावली' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-19}}</ref> यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि [[नेवार जाति|नेवार मानिस]]हरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/58677-58677 |title=आर्य सभ्यताको इतिहास |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र [[बगैँचा|बगैँचा]]हरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]]को मुख्यालय रहेको छ। काठमाडौँ धेरै वर्षदेखि [[नेपालको इतिहास]], [[कला]], [[संस्कृति]] र अर्थतन्त्रको केन्द्रको रूपमा रहँदै आएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/124998 |title=के लिच्छविकाल 'स्वर्णयुग' नै थियो ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो महानगर क्षेत्रमा बहु-जातीय मानिसहरूको बसोबास रहेता पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मावलम्बीहरू बहुसङ्ख्यक छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/hinduu-baudgh-ghulnmaa-pshuptinaath-172290 |title=हिन्दु–बौद्ध घुलनमा पशुपतिनाथ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/127356 |title='नेपालमा ८५ प्रतिशत गैरहिन्दु छन्' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> धार्मिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरू काठमाडौँमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनको एक प्रमुख हिस्सा हो।<ref>{{Cite web |url=https://udghoshdaily.com/?p=10336 |title=हाम्रा चाडपर्व र यसको मौलिकता |website=उद्घोष दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नगरको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण भाग [[पर्यटन]] हो। सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरद्वारा विश्वको शीर्ष पच्चीस पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.newssewa.com/content/kathmandu-visit.html |title=घुम्नैपर्ने विश्वका उत्कृष्ट २५ पर्यटकीय गन्तव्यको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा |website=न्युजसेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस सहरलाई नेपाली हिमालयको प्रवेशद्वार मानिन्छ र [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]], [[स्वयम्भूनाथ]], [[बौद्धनाथ]] र [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] यो सहरको ऐतिहासिकता तथा सुन्दरतालाई शोभामान बनाइरहेको छ।[[File: Kathmandu Photo College 2017.jpg|thumb|[[काठमाडौँ]] , [[नेपाल]] ]] इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर [[नेपालको एकीकरण]] कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite book |last=लेभी |first=सिल्भाँ |url=https://books.google.com.np/books?id=6uNJAQAAIAAJ&q |title=नेपाल, हिन्दु अधिराज्यको इतिहास |date=सन् २००५ |publisher=हिमाल किताब |page=३३ |language=नेपाली}}</ref> [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[गोरखाली|गोर्खाली सेना]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]] विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा [[राष्ट्रपति भवन|राष्ट्रपति निवास]], प्रधानमन्त्रीको कार्यालय ([[सिंहदरबार|सिंहदरवार]]), [[नेपाल सरकार]]को केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। [[नेपाली सेना]]को केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा [[नेपाल प्रहरी]]को केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्। ==व्युत्पत्ति== काठमाडौँलाई आदिवासी [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]]मा 'येँ' भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/education/2021-03-13-33671 |title='येँ देय् म्हसीके' अर्थात् 'काठमाडौँ चिनौं ' पाठ्यपुस्तक विमोचन |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> काठमाडौँको [[नेपाली भाषा|नेपाली]] नाम [[हनुमान ढोका|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]]मा रहेको '[[काष्ठमण्डप]]'बाट आएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/53232-53232 |title=काष्ठमण्डपः एउटा मायावी कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा काष्ठको अर्थ 'काठ' र मण्डपको अर्थ 'देवपूजा गर्ने स्थान' हुन्छ। यो सार्वजनिक मण्डपलाई नेपाल भाषामा 'मरसतः' पनि भनिन्छ जसलाई [[मल्ल वंश|मल्लकालीन]] राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बिसेत<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaasstthmnnddp-punh-nirmaann-85-prtisht-smpnn-173018 |title=काष्ठमण्डप पुनः निर्माण ८५ प्रतिशत सम्पन्न |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नामक व्यक्तिले सन् १५९६ मा पुनर्निर्माण गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887/ |title=पाँचौं शताब्दीदेखि पाँचपटक बनेको काष्ठमण्डप |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126153644/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887 |date=2022-01-26 }}</ref> तीन तले यो संरचना पूर्णतया काठले बनेको थियो र यसमा कुनै फलामको कील वा कुनै समर्थन प्रयोग गरिएको थिएन।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/04/24/16192339260267154.html |title=काष्ठमण्डपको काष्ठ–कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> पौराणिक कथा अनुसार यस मण्डपको [[छाने शैली|प्यागोडा]] निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको सबै काठ एउटै रूखबाट प्राप्त भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2017/06/13/20170613184503 |title=काष्ठमण्डपको जगभित्र लुकेको कथा |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा गएको [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|ठुलो भूकम्प]]मा यस मण्डपको संरचना भत्किएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/68151/2021-08-04 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण ११ हजार क्युफिट काठको प्रयोग, कहिलेसम्म सकिएला ? |last=गौतम |first=गोकर्ण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/166428 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काम सकियो |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> २०औँ शताब्दीको अन्तमा लेखिएका पुरानो पाण्डुलिपिहरूको पुष्पिका [[नेपाल मण्डल]]मा काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप [[महानगर]] भनेर सम्बोधन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/prdesh-nmbr-3-ko-naam-nepaal-mnnddl-raakhn-maag-128648 |title=प्रदेश नम्बर ३ को नाम 'नेपाल मण्डल' राख्न माग |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> महानगरको अर्थ 'महान सहर' हुने गर्छ। यो सहरलाई हालसम्म पनि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्षु तथा पुजारीहरूले काष्ठमण्डप नै भन्ने गरेका छन्। यसैकारण काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप पनि भन्ने गरिन्छ। मध्ययुगमा यो सहरलाई '[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]' पनि भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2019/05/30/20190530085457 |title=खुम्चिँदै गएको हाम्रो सहर |last=नेपाली |first=किशोर |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नाम दुई [[संस्कृत|संस्कृत शब्द]] 'कान्ति' र 'पुर' बाट आएको हो। कान्ति शब्दको अर्थ 'सौन्दर्य' हुन्छ र प्रायः प्रकाशसँग सम्बन्धित छ तथा पुरको अर्थ 'ठाउँ' हुन्छ यसैले यो सहरले 'प्रकाशको सहर' भन्ने अर्थ दिन्छ। आदिवासी नेवार समुदायले, काठमाडौँलाई 'येँ देश' तथा [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]लाई क्रमशः 'यल देश' र 'ख्वप देश' भन्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.sanghunews.com/content/24371 |title=मच्छिन्द्रनाथ देवता भन्दा पनि कृषि वैज्ञानिक हुन् |website=साँघु समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'यम्बु' शब्दको छोटो रूप 'येँ' हो, जसले मूलतः काठमाडौँको उत्तरी आधा भागलाई बुझाउने गर्छ। काठमाडौँको पुरानो उत्तरी बस्तीलाई 'याम्बी' र दक्षिणी बस्तीलाई 'यँगाल' भनेर चिनिन्थ्यो। == इतिहास == काठमाडौँका केही भागमा पुरातात्विक उत्खननले प्राचीन सभ्यताका प्रमाण फेला पारेको छ। विभिन्न कालखण्डमा गरिएका उत्खननबाट प्राप्त प्राचीन बस्तुहरू मध्ये मालिगाउँबाट प्राप्त एक मूर्तिमा सन् १८५ उल्लेख रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20100911000320/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |title=सुस्त उत्खनन |date=2010-09-11 |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> [[चाबहिल]]मा अवस्थित [[अशोक|सम्राट अशोक]]को पुत्रीद्वारा निर्मित [[धन्दो चैत्य]]को उत्खननले [[ब्राह्मी लिपि]]मा शिलालेख भएको इँटा फेला परेको थियो। [[पुरातत्त्वशास्त्र|पुरातत्वविदहरूका]] अनुसार यो दुई हजार वर्ष पुरानो हुने सम्भावना रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14401|title=काठमाडाै‌ भन्दा पुरानाे सभ्यता दाेलखा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref> ढुङ्गाका शिलालेखहरू सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन् र नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत हुन्। सन् १६२८ को [[वसन्त|वसन्त ऋतु]]मा पुर्तगाली रोमन पादरी होआओ काब्राल [[काठमाडौँ उपत्यका]] भएर गएको र [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी काठमाडौँ रहेको आफ्नो यात्रा वृतान्तमा वर्णन गरेका थिए<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/23518/ |title=नेपाली क्रिश्चियन इतिहासलाई नियाल्दा |last=पोखरेल |first=जगदीश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321150219/https://www.setopati.com/blog/23518/ |date=2022-03-21 }}</ref> र त्यस समयमा सम्भवतः काठमाडौँका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले उनलाई [[तिब्बत]]बाट [[भारत]] जाँदै गर्दा कृपापूर्वक स्वागत गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/3260/2019-01-15 |title=इसाईबारे पृथ्वीनारायण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पुरातात्विक रूपले काठमाडौँमा मानव वस्ती धेरै प्राचीन समयदेखि रहेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/217/2019-05-11 |title=काठमाडौँका अद्भुत चार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> काठमाडौँमा नवपाषाण युगका अवशेषहरू भेट्टाइएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779613 |title=काठमाडौँलाई कस्तो शहर बनाउने ? प्राचीन कि आधुनिक ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://baahrakhari.com/index.php/news-details/212471/ |title=किन राजधानी अन्तै सारे यी देशले ? |website=बाह्रखरी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===प्राचीन काल=== काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ [[स्वयम्भू पुराण]]का अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय [[नागदह]] नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व [[मञ्जुश्री]]ले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.shittalpati.com/index.php/Other/Art-Culture-Entertainment/6146 |title=गुँला पर्व र राँगाको सिङ फुक्ने चलन |website=शित्तलपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन'<ref>{{Cite book |last=मुनाकर्मी |first=लीलाभक्त |url=https://books.google.com.np/books?id=j60GAQAAIAAJ&q |title=मल्लकालीन नेपाल |date=सन् १९६८ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |page=१६६ |language=नेपाली}}</ref> नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि [[बाणासुर]] नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान [[कृष्ण]] नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |title=झीसं पत्याः यानाच्वनागु अन्धविश्वास |last=महर्जन |first=विपेन्द्र |website=नेपाल मण्डल |language=नेपाल भाषा |accessdate=2022-03-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203210240/http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055 |title=उसबेलाको नेपाल |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> [[शिव पुराण]]को कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/110378-1478152680.html |title=मुखर्जीको भ्रमण र पशुपति दर्शन |last=टण्डन |first=डा. गोविन्द |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ। मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]]का अनुसार [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]]भन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश [[यलम्बर]]द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]]का केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=DOhFAQAAIAAJ&q |title=बुद्ध जयन्ती स्मारिका |date=सन् १९९३ |publisher=ॐ बुद्ध जयन्ती समारोह समिति |page=१७ |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=KRlHAQAAIAAJ&q |title=हेमराज भिन्तुना देश अभिनन्दन ग्रन्थ |date=सन् १९९४ |publisher=बोधी परिषद् |page=२८५ |language=संस्कृत}}</ref> सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.janabhav.com/news-detail/1862 |title=प्राचीन नेपालको गौरवशाली इतिहास |website=जनभाव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-25 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalbuddhistnews.com/2021/08/1258 |title=काठमाडौँ उपत्यकासँग बौद्ध धर्म र संस्कारको प्राचीन सम्बन्ध |date=2021-08-14 |website=नेपाल बौद्ध समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/snsaarko-prtibimb-svymbhuu-mhaacaity-192244 |title=संसारको प्रतिबिम्ब स्वयम्भू महाचैत्य |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> === किराँत काल === किराँत काल नेपालको इतिहासको एक काल खण्ड हो, जुन समयमा नेपालमा किराँतीहरूले शासन गर्दथे। किरातहरू सभ्य, सुसंस्कृत र लडाकू थिए । किरातको पालादेखि नेपालको मौलिक जीवनको क्रम बसेको थियो भन्छन् इतिहारकार राजाराम सुवेदी । काठमाडौं उपत्यकामा पशुपालन गरेर बसेका महिषपाल अभिरलाई धपाएर यो जातिले किरात सभ्यताको विकास गरेका थिए । प्रथम किराँती राजा यलम्बरले किराँत अधिराज्यको स्थापना गरेका थिए । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ| यसले देखाएको छ कि मानिसहरू जुन शायद किराँत जातिका थिए लगभग २५०० वर्ष अगाडि यहाँ बसोबास गर्दथे। पुर्खाको कथन अनुसार नौलाख किराँती पहाडहरूको एक भुमिपुत्र मुलबासी हो, १९०३ वर्ष ८ महिना लामो ३१ पुस्ताले उपत्यकामा शासन गरेका थिए गरे भन्ने कुरा विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा उल्लेख गरिएको छ । किराँत राजा का सन्तानहरू मध्ये मा राई, लिम्बु, याक्खा, आदि इत्यादी जो नेपालमा मूल बासिको रुप मा चिनिन्छ। यलम्बर द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो । केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सबै ३२ किरात राजा को एक सूची तल दिइएको छ । राजा श्री यलम्बर - ९० वर्ष, राजा श्री पेलं - ८१ वर्ष, राजा श्री मेलं - ८९ वर्ष, राजा श्री चंमिं - ४२ वर्ष, राजा श्री धस्कं - ३७ वर्ष राजा श्री वलंच - ३१ वर्ष ६ महिना, राजा श्री हुतिं - ४० वर्ष ८ महिना, राजा श्री हुरमा - ५० वर्ष, राजा श्री तुस्के - ४१ वर्ष ८ महिना, राजा श्री प्रसफुं - ३८ वर्ष ६ महिना, राजा श्री पवः - ४६ वर्ष, राजा श्री दास्ती - ४० वर्ष, राजा श्री चम्ब - ७१ वर्ष, राजा श्री कंकं - ५४ वर्ष, राजा श्री स्वनन्द - ४० वर्ष ६ महिना, राजा श्री फुकों - ५८ वर्ष, राजा श्री शिंघु - ४९ वर्ष ६ महिना, राजा श्री जुलम् - ७३ वर्ष ३ महिना, राजा श्री लुकं - ४० वर्ष, राजा श्री थोरम् - ७१ वर्ष, राजा श्री थुको - ८३ वर्ष, राजा श्री वर्म्म - ७३ वर्ष ६ महिना, राजा श्री गुंजं ७२ वर्ष ७ महिना, राजा श्री पुस्क - ८१ वर्ष, राजा श्री त्यपमि - ५४ वर्ष, राजा श्री मुगमम् - ५८ वर्ष, राजा श्री शसरू - ६३ वर्ष, राजा श्री गंणं - ७४ वर्ष, राजा श्री खिम्बुं - ७६ वर्ष, राजा श्री गिरीजं - ८१ वर्ष, राजा श्री खुरांज - ७८ वर्ष, राजा श्री गस्ती - ८५ वर्ष काठमाडौंलाई पहिले किरातहरूले नामकरण गरेका थिए जसलाई कोठमधुम भन्ने गर्थे किरातहरूको धर्म लाई मुक्धुम भनिन्छ। अहिले पनि राई, लिम्बु, याक्खाहरूको बस्तीमा कोट वा कोठ ठाउको नामकरण गरिन्छ जुन ठाउँ बिश्स्ता धर्म, कर्म, रितिर्वज, शिक्षा दिक्षा र गुठ को महान भूमिका राखिन्छ (कोठ + मुक्धुम = कोठमधुम) किरात राज्य पछि (कस्ठामण्डप) काठमाडौं राखिएको पाइन्छ राज्य गर्ने ठाउँ लाई कोट वा कोठ भनिन्छ कोट लाई २ किसिमले नामकरण गरिन्छ जुन पहिलो कोट एउटै मात्रै हुन्छ जुन अगाडि राखिन्छ जस्तै कोट + धर्म, ठाउँ र कुनै... दोस्रो कोट अन्तिम मा राखिन्छ जुन पहिलो कोट छुटिएर गाएको दाजु वा भई को राज्यलाई (शाख) कोट अन्तिममा राखिन्छ जस्तै : नगरकोट कोट+मण्डुम = काठमण्डु प्रमुख नगर+कोट = नगरकोट, चरी+कोट = चरीकोट शाख मानिन्छ । सम्राट अजातशत्रु (इ.पू. ४९३–४६२ इ.पू.) को पालामा मगध साम्राज्य विस्तारित भएको थियो । राज्यविस्तारका क्रममा अजातशत्रुले उत्तरी भारतका सबैजसो राज्यमाथि आक्रमण गरे । मगध साम्राज्यसँगको युद्धमा वैशाली गणराज्य तहसनहस भयो । वैशालीमा शासन गरिरहेका लिच्छवीहरूको भागाभाग भयो । उनीहरू भागेर नेपाल पसे । अजातशत्रुबाट पराजीत भएपछि वैशालीका लिच्छवीहरू उपत्यकामा सरणार्थी भएर आए । त्यस्तै कपिलवस्तुबाट शाक्य कुशीनगरबाट मल्ल र रामग्रामबाट कोलियहरू पनि नेपाल छिरे । विस्तारै सोझा र इमान्दार किरातीलाई आफ्नो बसमा पारी लिच्छवीहरूले शासनाधिकारमाथि कब्जा जमाए । इसाको प्रथम शताब्दीतिर उनीहरूले किरात राज्य हडपे । अन्तिम किराती राजा गस्तिलाई हराएर उनीहरूलाई कोशीपारि धकेले । यसरी करिब एक हजार वर्ष शासन गरेको किरात जातिको पतन भयो । किरात सभ्यताको विकास कहिलेदेखि भयो भन्नेमा इतिहासकारबिच फरक मत पाइन्छ । गोपाल वंशावली अनुसार बाह्रौँ किराती राजा जितेदास्तीका पालामा गौतम बुद्धका शिष्य आनन्द काठमाडौं आएका थिए । यो आँकडालाई आधार मान्ने हो भने किरात सभ्यता ३००० वर्षभन्दा पहिलेसम्म पुग्छ । ==== लिच्छवि काल ==== भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |title=लिच्छविकालमा कसले कसरी शासन हत्याए? |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521175714/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |date=2022-05-21 }}</ref> यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो<ref>{{Cite web |url=https://koliyakhabar.com/archives/187 |title=सरावलको बासा गाउ प्राचीन कोलिय गणराज्यको प्रमुख नगर ‘सज्जनेल नगर’ घोषणा |website=कोलिय खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127022327/http://koliyakhabar.com/archives/187 |date=2022-01-27 }}</ref>, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो। अन्ततः लिच्छवि शासक [[गुणकामदेव]]ले कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्रामलाई विलय गरी काठमाडौँ सहरको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/63156/2020-09-04 |title=कसरी शुरु भयो रातो मछिन्द्रनाथको भोटो जात्रा ? |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/13/10255 |title=किसान र राजाको सहयोगबाट स्थापना भएकी भद्रकाली |last=थपलिया |first=पुष्पा |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो सहर मञ्जुश्रीको तरवार चन्द्रह्रासको आकारमा डिजाइन गरिएको थियो। यो सहर [[अजिमा]]हरूद्वारा संरक्षित आठ ब्यारेकहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://rajdhanidaily.com/id/7563/ |title=पाहाँचः-हे र घोडेजात्रा |last=राउत |first=कुमार |date=2020-03-23 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यी मध्ये एउटा ब्यारेक अहिले पनि [[भद्रकाली]] ([[सिंहदरबार]] अगाडि) प्रयोगमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.aarthiksanjal.com/flash-news/49844.html |title=आज नवदुर्गा भगवतीको विशेष पूजा आराधना महानवमी पर्व मनाईंदै |date=2021-10-13 |website=आर्थिक सञ्जाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यो सहरले [[भारत]] र [[तिब्बत]]बीचको व्यापारमा महत्वपूर्ण नाका बिन्दुको रूपमा सेवा गरेको थियो, जसले [[वास्तुशास्त्र|वास्तुकला]]को क्षेत्रमा अत्यधिक वृद्धि गर्न सफल भएको थियो। मानगृह, कैलाशकूट भवन, भद्राधिवास भवन<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2020/09/19/16004841639672702.html |title=भद्राधिवासमा टेड रिकार्डी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> जस्ता भवनहरूको विवरण यस युगमा बस्ने यात्रु र भिक्षुहरूको संरक्षित तथा प्रकाशमा आएका यात्रा दस्तावेजहरूमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/01/24/20160124130621 |title=कैलाशकूट भवन: स्वर्ण युगको स्वर्ण दरबार |website=नेपाल पत्रिका |last=गौतम |first=गोकर्ण |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/179024/ |title=कहीँ नभएको इतिहास हाँडीगाउँमा |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उदाहरणको लागि, ७औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन साङले लिच्छवि राजा [[अंशुवर्मा]]को कैलाशकूट भवनको बारेमा वर्णन गरेका थिए। यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गले दुवै क्षेत्रहरूबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका आदिवासी बासिन्दाहरूको रूपमा रहेका [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको कलात्मकता यस युगमा, उपत्यका भित्र र बृहत् हिमालय क्षेत्रभरि फैलिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/502711-1618633074.html |title=लिच्छविकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> नेवार कलाकारहरूले आफ्ना छिमेकीहरूका लागि धार्मिक कला सिर्जना गर्दै एसियाभर व्यापक रूपमा यात्रा गरेका थिए। उदाहरणको लागि, [[अरनिको]]ले तिब्बत र चीन हुँदै आफ्ना स्वदेशी कलाकारहरूको समूहको नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2020/08/28/159861509651481460.html?author=1 |title=लायकुको अन्तिम पर्खाल ! |website=कान्तिपुर समाचार |last=सापकोटा |first=दीपक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> तिब्बती सम्राट [[स्रोङ्चन गम्पो]]सँग विवाह गर्ने नेपालकी राजकुमारी [[भृकुटी]]ले तिब्बतमा [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को परिचय गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://motivatenews.com/archives/31855 |title=को हुन भृकुटी ? कसरी भयो तिब्बतमा उनको विवाह ? |date=2020-06-20 |website=मोटिभेट न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> ==== मल्ल काल ==== लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा [[मल्ल वंश|मल्ल काल]]को प्रारम्भ भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/132620-1510717620.html |title=इतिहास पुनर्लेखन गर्नुपर्दैन ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="टोखा">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |title=टोखा: एक ऐतिहासिक चर्चा |last=श्रेष्ठ |first=टेक बहादुर |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331075455/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |date=2022-03-31 }}</ref> मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा [[अरि मल्ल]]लाई मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=ज्ञवाली |first=सूर्यविक्रम |url=https://books.google.com.np/books?id=1d8GAQAAIAAJ&q |title=नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास |date=सन् १९६२ |publisher=शाही नेपाल एकेडमी |page=४८ |language=नेपाली}}</ref> [[दिल्ली]]को [[मुगल साम्राज्य|मुगल शासक]]ले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/7461 |title=काठमाडौँका रैथाने तिरहुतिया |last=चापागाईं |first=प्रज्जवल |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/520311-1620447831.html |title=मध्यकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2017/12/30/20171230092244.html?author=1 |title=जयस्थिति मल्लको वंश |last=दास |first=वाशुदेव लाल |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> मल्ल युगको आरम्भमा [[खस राज्य|खस]] र [[टर्की|तुर्क]] [[मुसलमान|मुस्लिम]]हरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162770098452181413.html |title=नेपाली सङ्घीयता, उमेर : २६०० वर्ष |last=चाम्लिङ |first=भोगीराज |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा [[अभय मल्ल]]सहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/06/15/17172 |title=भूकम्पमा परेर ज्यान गुमाउने राजा |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।<ref name="मुद्रा">{{cite news|url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/download/34695/27236/101251 |title=इतिहास र संस्कृतिको स्रोतका रूपमा प्राचीन र मध्यकालीन नेपाली मुद्रा |last=काफ्ले |first=डा. डोलराज |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=हिस्टोरिक जर्नल |agency=नेपाल जोल}}</ref> मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |title=मल्लकालदेखि आधुनिककालसम्म : यसरी भयो नेपाली रङ्गमञ्चको विकास |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |date=2023-04-06 }}</ref> यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, [[गुठी]]हरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/119083-1490668080.html |title=‘मध्यकाल र मल्लकालका नाटकबारे अनुसन्धान जरुरी’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> [[भारत]], [[तिब्बत]], [[चीन]], [[इरान|फारस]] र [[युरोप]] लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा [[प्रताप मल्ल]] पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/24/164299214227314055.html |title=प्रताप मल्लकालीन शिलालेख प्रहरी चौकी आँगनमा |last=भट्टराई |first=देवेन्द्र |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="शिलालेख">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |title=प्रताप मल्लका पालाका पाँच अभिलेख |last=रेगमी |first=जगदीशचन्द्र |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331075300/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |date=2022-03-31 }}</ref> यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2021/28/283694/ |title=फेरि संस्कृत भाषाविरुद्ध प्रचार अभियान ! |last=झा |first=देवेश |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]], [[पाटन दरबार क्षेत्र]], [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]], कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल]], [[पचपन्नझ्याले दरबार]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/55-jhyaale-drbaarkaa-mllkaaliin-bhittecitr-naasindai-108305 |title=५५ झ्याले दरबारका मल्लकालीन भित्तेचित्र नासिँदै |last=खाईजू |first=ईश्वरकाजी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref>, [[कुम्भेश्वर मन्दिर|कुम्भेश्वर]], [[कृष्ण मन्दिर]] र अन्य समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/8756 |title=कृष्ण मन्दिर जीर्णोद्धार सम्पन्न, सर्वसाधारणका लागि खुला |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006142804/https://www.himalkhabar.com/news/8756 |date=2022-10-06 }}</ref> ===मध्यकालिक युग=== ==== प्रारम्भिक शाह काल ==== वि.सं. १८२५ सालमा [[कान्तिपुरको युद्ध|काठमाडौँको युद्ध]]पछि [[गोरखा राज्य]]ले मल्ल सङ्घको अन्त्य गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |title=जसले नेपालको जग बसाए |last=वैद्य |first=तुलसीराम |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यसले काठमाडौँमा आधुनिक युगको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2022/01/08/164165132466842421.html |title=पञ्चायती: एकीकरणको बहस |last=श्री |first=आहुति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा गोरखाली सेनाको विजय नै काठमाडौँ उपत्यकामाथि गोरखालीहरूको विजयको सुरुवात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पश्चात् गोरखाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले काठमाडौँलाई नेपालको राजधानी बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/2043 |title=पृथ्वीनारायणको रणनीति |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगको प्रारम्भिक अवधिमा, काठमाडौँले आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिलाई कायम राखेको थियो। वसन्तपुरको नौ तले [[धरहरा]] जस्ता विशेषत: नेपाली वास्तुकला भएका भवनहरू यस युगमा निर्माण भएका थिए। यसका साथै यस कालका शासकहरूले आफ्नो भूभागलाई जोगाउँदै सीमा विस्तार गर्ने अभिप्राय राखेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |title=पृथ्वीनारायण शाहको सान्दर्भिकता |last=पन्त |first=रघु |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> अस्थिर राजनीतिक अवस्था र नेपालको छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको निरन्तर युद्धका कारण यो कालमा व्यापारमा अत्यधिक गिरावट देखिएको थियो। [[भीमसेन थापा]]ले [[इङ्ल्यान्ड|ग्रेट ब्रिटेन]]विरुद्ध [[फ्रान्स]]लाई समर्थन गरेका थिए जसले काठमाडौँमा आधुनिक सैन्य ब्यारेकहरू सहित आधुनिक सैन्य संरचनाहरूको विकास भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.gorkhasamachar.com/2019/07/26/34313 |title=भीमसेन थापालाई किन सम्झिने ! |last=बस्नेत |first=श्रीरामसिंह |date=2019-07-26 |website=गोरखा समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== राणा शासन काल ==== वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको [[कोत पर्व]]बाट नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]] सुरु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2019/06/02/20190602123127 |title=नेपालको इतिहासमा घटेका केही ठुला हत्याकाण्ड |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस नरसंहारका क्रममा [[जङ्गबहादुर राणा]] र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111260 |title=राणा शासनमा सडकको झमेला |website=हिमाल खबर |last=रिसाल |first=भैरव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, [[भण्डारखाल पर्व]] पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/115863 |title=कुँवरबाट कसरी राणा बने जङ्गबहादुर? |last=दिक्पाल |first=राजकुमार |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112013927/https://www.himalkhabar.com/news/115863 |date=2020-11-12 }}</ref> राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिस विरोधीबाट ब्रिटिस समर्थकमा सरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122173 |title=नेपाल–बेलायत सम्बन्धकाे २०० वर्ष : अझै बाँकी छ सम्बन्धमा संशय |website=हिमाल खबर |last=कन्दङ्वा |first=डा. राम |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा [[सिंहदरबार]], [[स्वप्न बगैँचा]], [[राष्ट्रपति भवन|शितल निवास]] र पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘[[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्युरोड]]’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]] (नेपालको पहिलो कलेज), [[दरबार हाई स्कुल]] (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र [[वीर अस्पताल]] (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/04/942838 |title=राणाकालको वास्तुकला |last=अर्याल |first=सुदर्शन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/454101-1612852653.html |title=के त्यस्तो पनि दिन थियो ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> ==भूगोल== [[काठमाडौँ उपत्यका]]को उत्तरपश्चिमी भाग र [[बागमती नदी]]को उत्तरमा रहेको काठमाडौँ सहरले {{convert|50.7|km2|1|abbr=on}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। समुद्र सतहदेखि यसको औसत उचाइ {{convert|1400|m|ft|sigfig=2}} रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका अन्य नगरपालिकाहरूले यो सहरसँग सीमा साझा गर्दछ। यो सहरलाई बागमती नदीको दक्षिणमा रहेको [[ललितपुर महानगरपालिका]]ले रिङरोडले घेरिएको एउटा सहरी क्षेत्र बनाउँछ भने दक्षिणपश्चिममा [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] र पूर्वमा [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका]]ले गरेको छ। यसै प्रकार यो सहरको उत्तरमा [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]], [[टोखा नगरपालिका|टोखा]], [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] र [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] रहेका छन्। यद्यपि, सहरी परिवेश र व्यवस्थापन यसको छिमेकी नगरपालिका [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]सम्म फैलिएको छ र यसले लगभग सम्पूर्ण काठमाडौँ उपत्यकालाई समेट्ने गर्छ। {{wide image|Panoramic view of Kathmandu Valley from Swoyambhu hill.jpg|800px|align-cap=center|स्वयम्भूबाट देखिएको काठमाडौँ उपत्यकाको प्यानोरेमिक दृश्य}} {{Geographic location |Centre = काठमाडौँ महानगरपालिका |North = [[टोखा सरस्वती|टोखा]] / [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]] |Northeast = [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |East = [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |Southeast = [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |South = ''[[बागमती नदी]]''<br />[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |Southwest = [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |West = [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |Northwest = [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] }} उपत्यकाको मुख्य नदीको रूपमा रहेको बागमती र यसका सहायक नदीहरू, जसमध्ये [[विष्णुमती नदी|विष्णुमती]], धोबीखोला, मनोहरा खोला, हनुमन्ते खोला र टुकुचा खोला प्रमुख छन्। यी उपत्यकाका आठ नदीहरूले काठमाडौँलाई विच्छेद गरेको छ। यी नदीहरू {{convert|1500|-|3000|m|ft}} को उचाइबाट उत्पत्ति हुन्छन् र नदीसँगै रहेका डाँडाहरूले काठमाडौँ र यसको उपत्यकाबाट पहुँच प्रदान गर्दछ। कुनै समय नागार्जुन पहाडबाट बालाजुहुँदै काठमाडौँसम्म एउटा पुरानो नहर बगेको थियो जुन हाल आएर लोप भइसकेको छ। काठमाडौँ सहर र वरपरका उपत्यकाहरू 'पर्णपाती मनसुनी वन क्षेत्र' (१,२००–२,१०० मिटर (३,९००–६,९०० फिट)) को उचाइमा छन्, जुन नेपालका लागि परिभाषित पाँच वनस्पति क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा उम्रिने प्रमुख रूखका प्रजातिहरूमा [[कटुस]] लगायतका रुख र उच्च उचाइमा कोणधारी रूखहरू पाइने गर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:2015-03-08 Swayambhunath, Katmandu, Nepal.jpg|काठमाडौँ सहरीकरण चित्र:Kathmandu, Nepal.JPG|काठमाडौँ महानगरीय क्षेत्र (हल्का खैरो, तस्विर केन्द्र) वरपरका हरियो, वनस्पति ढलानहरूमा वन आरक्ष र राष्ट्रिय निकुञ्ज दुवै समावेश छन्। चित्र:Kathmandu City during monsoon.jpg|[[अरनिको राजमार्ग]]ले काठमाडौँलाई [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] र त्यसपछि चिनियाँ सीमासँग जोड्ने गर्छ। चित्र:Evening view of the mountain range from Patan, Lalitpur.jpg|पृष्ठभूमिमा [[गौरीशङ्कर हिमाल]]सँग पूर्वोत्तर काठमाडौँ। </gallery> ===काठमाडौँ प्रशासन=== देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर राणा]]ले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ujK0AAAAIAAJ&newbks=0& |title=नेपालको संवैधानिक इतिहास र राजनीति |last=गौतम |first=राजेश |date=सन् १९९७ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |language=नेपाली |page=८ |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref name="सय वर्ष"/> सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए।<ref name="सवाल"/> नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर राणा]]ले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/07/13/7158|title=रोलक्रम परिवर्तन र प्रजातन्त्रको उदय|last=आचार्य|first=सन्तोष|website=नेपाल पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20060501044858/http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|title=नगर परिचय|date=2006-05-01|website=काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फागुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर राणा]]ले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। [[राणा वंश|राणा शासन]]कै समयमा वि.सं. २००६ चैत २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर राणा]]ले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।<ref name="सवाल" /> देशमा राणा शासनको अन्त्य र [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को उदय भएसँगै वि.सं. २०१० जेठ ५ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ जारी भएपछि वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष" /> गते १८ वटा वडाहरू सहितको काठमाडौँ नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०१७ पुष २२ गते देशमा तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले [[पञ्चायती व्यवस्था]] आरम्भ गरेको २ वर्षपछि वि.सं. २०१९ भदौ ५ गते नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ जारी गरिएको थियो जसको फलस्वरूप यो नगरपालिका स्वतः नगर पञ्चायतमा परिणत भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन नेपाल">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |date=वि.सं. २०४७ कात्तिक २३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली |date=सन् १९७५ |publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="महानगर" /> ===काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची<ref name="मेयर इतिहास">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/05/13/a-mayoral-history-of-kathmandu|title=A mayoral history of Kathmandu|last=खतिवडा|first=दिपेश|website=काठमाडौँ पोस्ट|language=अङ्ग्रेजी|trans-title=काठमाडौँको मेयर इतिहास|access-date=2022-04-02}}</ref>=== {{मुख्य|काठमाडौँको नगर प्रमुख}} {| class="wikitable sortable" |+ !क्रसं !वर्ष !नाम !पद !राजनीतिक दल !नाम !पद !राजनीतिक दल !टिप्पणी |- |१ |वि.सं. १९७६ |सिंह शमशेर<ref name="मेयर इतिहास" /> |चेयरम्यान | - | - | | - |सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित |- |२ |वि.सं. २००४- वि.सं. २००७ |गहेन्द्र शमशेर थापा<ref name="मेयर इतिहास" /> |सभापति | - |[[शङ्करदेव पन्त]] |उपसभापति |स्वतन्त्र |सभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/04/564708|title=यस्तो छ अहिलेसम्म भएका १२ स्थानीय चुनावको इतिहास|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |३ |वि.सं. २०१० |[[जनकमान श्रेष्ठ]]<ref name="मेयर">{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/opinion/14372-2019-12-13-11-55-58|title=जो २४ वर्षको उमेरमा काठमाडौँको पहिलो मेयर बने|last=थापा|first=सूर्य|website=नेपालखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}</ref> |सभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |प्रयागराज सिंह सुवाल |उपसभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |पहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख<ref name="जनक2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/195566/|title=रहेनन् काठमाडौँका पहिलो मेयर जनकमान श्रेष्ठ|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-03-31}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="मातृका2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/87845/|title=मातृकाले बर्खास्त गरेका काठमाडौँका पहिलो मेयर|last=शर्मा|first=शोभा|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |४ |वि.सं. २०१४ |प्रयागराज सिंह सुवाल<ref name="मेयर सूची">{{cite news |last=नेपाल |first=खेमराज |title=नगरपालिका: के छ, के छैन? |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=वि.सं. २०७३ आसार |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २० |language=नेपाली |page=१२ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403235456/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=2022-04-03 }}</ref> |सभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्णलाल श्रेष्ठ |उपसभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- | colspan="9" |<center>''वि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची"/>''</center> |- |५ |वि.सं. २०२२ |गणेशमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |६ |वि.सं. २०२७ |चन्द्रानन्द नेवा<ref name="मेयर सूची"/><ref name="नेवा">{{Cite web |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |title=रहेनन् काठमाडौँ महानगरका पूर्ववडाध्यक्ष चन्द्रानन्द नेवा |date=2022-05-12 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528103421/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |date=2022-05-28 }}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |उनी तत्कालिन काठमाडौँ नगरपालिका वडा नं. १२ को वडाअध्यक्षको रूपमा निर्वाचित भएका थिए तर अधिकांश समय उनले कायममुकायम प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए।<ref name="नेवा"/> |- |७ |वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८ |बासुदेव ढुङ्गाना<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |८<center></center> |वि.सं. २०३८ - वि.सं. २०३९ |प्रेमबहादुर शाक्य |प्रधानपञ्च | | | | |वि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्षको रूपमा प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची" /> |- |९ |वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३ |कमल चित्रकार<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |काठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|last=रञ्जित|first=सहयोग|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |१० |वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९ |हरिबोल भट्टराई |प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |शारदाप्रसाद भट्टराई |उप प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.janaaastha.com/archives/25163|title=दुःखद् संयोग : मेयरलाई हृदयघात उपमेयरलाई ब्रेन ह्यामरेज,एउटै अस्पतालमा उपचार|website=जन आस्था|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए। |- |११ |वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४ |प्रेमलाल सिंह<ref>{{Cite web|url=https://suryakhabar.com/2017/04/11079/|title=यसरी जितेका थिए पिएल सिंह र केशव स्थापितले काठमाडौँ महानगरको चुनाव, अहिले त्यस्तै तयारी नथाले जित्न मुस्किल पर्छ !|website=सूर्य खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |नवीन्द्रराज जोशी<ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/54249/|title=नवीन्द्रराज जोशी जो ३१ वर्षमा काठमाडौँका उपमेयर भए, इमानको राजनीति गरे|last=ढकाल|first=योगेश|website=शिलापत्र |language=नेपाली |access-date=2022-04-02}}</ref> |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |पिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो। |- |१२ |वि.सं. २०५४ - वि.सं. २०६० |[[केशव स्थापित]]<ref>{{Cite web|url=https://www.makalukhabar.com/2018/11/572580/|title=केशव स्थापित सरकारबाट विस्थापित होलान् ?|date=2018-11-02|website=मकालु खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |विदुर मैनाली |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- |१३ |वि.सं. २०६० |[[राजाराम श्रेष्ठ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/579806|title=आधा दर्जन पूर्वसांसद मेयरमा भिड्दै (सूचीसहित)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> |मेयर |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] | | | |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित भएर मात्र दुई महिना काम गरेका थिए। |- |१४ |वि.सं. २०७४ - वि.सं. २०७९ |[[विद्यासुन्दर शाक्य]]<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122924-1495942740.html|title=काठमाडौँ महानगरमा एमालेका विद्यासुन्दर शाक्य विजयी|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |हरिप्रभा खड्गी |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |देशमा सङ्घीयता स्थापना भएपछि पहिलो निर्वाचित मेयर<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122992-1496027280.html|title=विद्यासुन्दर शाक्य : वडाध्यक्षदेखि मेयरसम्म|last=पौडेल|first=सुरेन्द्र|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |१५ |वि.सं. २०७९ - वर्तमान |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/after-the-defeat-sirjana-congratulated-balen-204944 |title=पराजित भएपछि सिर्जनाले दिइन् बालेनलाई बधाई |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |मेयर |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सुनिता डंगोल |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |काठमाडौँ महानगरपालिकाको निर्वाचानमा नगर प्रमुखको रूपमा विजयी हुने पहिलो स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2022/05/25/324748/ |title=काठमाडौँ महानगर : स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र साह विजयी, काङ्ग्रेस-एमाले असफल |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |} === काठमाडौँ समूह === {{see|काठमाडौँ उपत्यका}} काठमाडौँ समूहलाई आधिकारिक रूपमा परिभाषित गरिएको छैन। [[काठमाडौँ उपत्यका]]को सहरी क्षेत्रलाई तीन फरक जिल्लाहरू (प्रदेशभित्रको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन) मा विभाजित छ। तुलनात्मक रूपमा थोरै जनसङ्ख्या भएको दक्षिणी भागहरू बाहेक उपत्यकाको क्षेत्र तीन वटै जिल्लाका सबै भागमा धेरै थोरै फैलिएको छ।<ref name="प्रशासन">{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2020/06/14/182376/ |title=काठमाडौँ उपत्यकाको साझा समस्या र स्थानीय तहको नीति तथा कार्यक्रम |last=त्रिपाठी |first=बलराम |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04}}</ref> [[उपत्यका]]भित्रका तीन वटै जिल्लाहरूमा देशको उच्च जनसङ्ख्या घनत्व छ। यी ३ जिल्लाहरूमा जम्मा २१ स्थानीय तहहरू छन् जस अन्तर्गत २ [[महानगरपालिका]] (काठमाडौँ र [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]), १६ [[नगरपालिका]] र ३ [[गाउँपालिका]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/196480 |title=हरायो उपत्यकालाई ‘मेट्रोसिटी’ बनाउने अवधारणा |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203044829/https://www.lokpath.com/story/196480 |date=2022-12-03 }}</ref> निम्न तथ्याङ्क तालिकाले यी जिल्लाहरूको वर्णन गर्दछ जुन सम्भवतः एक समूह मानिनेछ: {| class="wikitable" style="text-align:right;" !प्रशासनिक जिल्ला !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनसङ्ख्या (२०५८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |title=Nepal: Administrative Division |website=सिटी पोपुलेसन |language=अङ्ग्रेजी |trans-title=नेपाल : प्रशासनिक विभाजन |accessdate=2022-04-04}}</ref> !जनसङ्ख्या (२०६८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनसङ्ख्या (२०७८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनघनत्व (/वर्ग किमी) |- | style="text-align:left;" |[[काठमाडौँ जिल्ला]] |३९५ |१०,८१,८४५ |१७,४०,९७७ |२०,१७,५३२ |५१०८ |- | style="text-align:left;" |[[ललितपुर जिल्ला]] |३८५ |३,३७,७८५ |४,६६,७८४ |५,४८,४०१ |१४२४ |- | style="text-align:left;" |[[भक्तपुर जिल्ला]] |११९ |२,२५,४६१ |३,०३,०२७ |४,३०,४०८ |३६१७ |- | style="text-align:left;" |'''काठमाडौँ समूह''' |'''८९९''' |'''१६,४५,०९१''' |'''२५,१०,७८८''' |'''२९,९६,३४१''' |'''३३३३''' |} === हावापानी === {{climate chart | काठमाडौँ |2|19|14.4 |5|21|18.7 |8|25|34.2 |12|28|61.0 |16|29|123.6 |19|29|236.3 |20|28|363.4 |20|29|330.8 |19|28|199.8 |13|27|51.2 |8|24|8.3 |4|20|13.2 |float=right |clear=none |units=metric}} नेपालमा पाँच प्रमुख हावापानी क्षेत्र पाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको {{convert|1200|to|2300|m|ft}} सम्मको उचाइमा पर्ने क्षेत्रहरूको हावापानी एकदमै [[समशीतोष्ण हावापानी|समशीतोष्ण]] छ जुन यस क्षेत्रको लागि असामान्य रहेको छ। उपत्यकाको {{convert|2100|and|3300|m|ft}} बीचको उचाइमा पर्ने भागहरूमा शीत शीतोष्ण हावापानीद्वारा पछ्याइएको छ। [[कोपेन हावापानी वर्गीकरण|कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] अन्तर्गत, तल्लो उचाइ भएका सहरका भागहरूमा [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय हावापानी]] रहेको छ, जबकि उच्च उचाइ भएका सहरका केही भागहरूमा सामान्यतया उपोष्णकटिबन्धीय समुद्री जलवायु रहेको छ। उपत्यकाको हावापानीको प्रतिनिधित्व गर्ने काठमाडौँ उपत्यकामा गर्मीको औसत तापक्रम २८ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (८२ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) सम्म हुन्छ। जाडोयाममा यहाँको औसत तापक्रम {{convert|10.1|C|1}} हुन्छ। सहरमा सामान्यतया दिन न्यानो हुने गर्छ भने रात र बिहानको मौसम चिसो हुन्छ। जाडोको समयमा यहाँको तापक्रम {{convert|1|C|F}} वा कममा झर्ने भएको हुनाले सो मौसममा यहाँको तापक्रम अप्रत्याशित हुने गरेको छ। सन् २०१३ को चिसोयामको आरम्भमा काठमाडौँ तापक्रम {{convert|−4|C|F}}मा झरेको थियो भने सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी १० मा {{convert|-9.2|C|F}} तापक्रम रेकर्ड गरिएको थियो। उपत्यकाको वर्षा प्रायः [[मनसुन]]मा आधारित हुन्छ ([[जुन]]देखि [[सेप्टेम्बर]]सम्मको मनसुन महिनाहरूमा केन्द्रित कुल वर्षाको लगभग ६५%), र पूर्वी नेपालदेखि पश्चिम नेपालसम्म पर्याप्त मात्रामा ({{convert|100|to|200|cm|0|abbr=on}}) घट्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा करिब १४०० मिलिमिटर (५५.१ इन्च) र काठमाडौँ सहरमा औसत १४०७ मिलिमिटर (५५.४ इन्च) वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। यहाँको औसत आर्द्रता ७५% छ। {{Weather box | location = काठमाडौँ | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 24.4 | Feb record high C = 28.3 | Mar record high C = 33.3 | Apr record high C = 35.0 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 33.3 | Sep record high C = 33.3 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 29.4 | Dec record high C = 28.3 |year record high C = 37.2 | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 21.4 | Mar high C = 25.3 | Apr high C = 28.2 | May high C = 28.7 | Jun high C = 29.1 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.8 | Nov high C = 23.6 | Dec high C = 20.2 |year high C = 25.6 | Jan mean C = 10.8 | Feb mean C = 13.0 | Mar mean C = 16.7 | Apr mean C = 19.9 | May mean C = 22.2 | Jun mean C = 24.1 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 20.1 | Nov mean C = 15.7 | Dec mean C = 12.0 |year mean C = | Jan low C = 2.4 | Feb low C = 4.5 | Mar low C = 8.2 | Apr low C = 11.7 | May low C = 15.7 | Jun low C = 19.1 | Jul low C = 20.2 | Aug low C = 20.0 | Sep low C = 18.5 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 3.7 |year low C = 12.1 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -1.1 | Mar record low C = 1.7 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 9.4 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 16.1 | Aug record low C = 16.1 | Sep record low C = 13.3 | Oct record low C = 5.6 | Nov record low C = 0.6 | Dec record low C = -1.7 |year record low C = -9.2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.4 | Feb precipitation mm = 18.7 | Mar precipitation mm = 34.2 | Apr precipitation mm = 61.0 | May precipitation mm = 123.6 | Jun precipitation mm = 236.3 | Jul precipitation mm = 363.4 | Aug precipitation mm = 330.8 | Sep precipitation mm = 199.8 | Oct precipitation mm = 51.2 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 13.2 |year precipitation mm = 1454.9 | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 3 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 23 | Aug precipitation days = 22 | Sep precipitation days = 15 | Oct precipitation days = 4 | Nov precipitation days = 1 | Dec precipitation days = 1 |year precipitation days = 110 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 223 | Feb sun = 254 | Mar sun = 260 | Apr sun = 231 | May sun = 229 | Jun sun = 186 | Jul sun = 136 | Aug sun = 159 | Sep sun = 132 | Oct sun = 252 | Nov sun = 244 | Dec sun = 250 |year sun = 2556 | source 1 = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल<ref name= DHM>{{cite web |url = https://web.archive.org/web/20130511135805/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |title = सन् १९८१ देखि सन् २०१० सम्मको तापक्रम |access-date = 14 October 2012 |publisher = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (नेपाल)}}</ref>}} === वायु गुणस्तर === काठमाडौँ उपत्यकामा [[वायु प्रदूषण|वायु प्रदुषण]] एउटा प्रमुख समस्या हो जसकारण यो सहरलाई 'धुलोको सहर'<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/new-news/44215/|title=‘काठमाडौँ सहर, धुलोले उडायो रहर’|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202073815/https://www.setopati.com/new-news/44215/ |date=2022-12-02 }}</ref>, 'धुलोमाडौँ'<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/5787|title=धुलोधुवाँ पीडित काठमाडौँ|website=कारोबार दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abcnepal.tv/posts/34157|title=धुलोमाडौं काठमाडौँ : श्वास फेर्नै गाह्रो (भिडियोसहित)|date=2018-04-25|website=एसबिसी न्युज नेपाल|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127092504/https://www.abcnepal.tv/posts/34157 |date=2022-11-27 }}</ref> भन्ने उपनाम दिइएको छ। वि.सं. २०७८ को चैत महिनामा काठमाडौँ सहरको वायु प्रदूषण [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को वायु प्रदूषणको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी देखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/83083/2022-03-24|title=काठमाडौँको वायु प्रदूषण डब्लुएचओको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी|last=बम|first=यम|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> युरोपेली संस्था आइक्युएअरले सन् २०२१ मा प्रकाशित गरेको ‘विश्वको वायुको गुणस्तरसम्बन्धी प्रतिवेदन, २०२१’ अनुसार विश्वको प्रदूषित राजधानीहरूको सूचीमा काठमाडौँ छैटौँ स्थानमा रहेको थियो ।<ref>{{Cite web|url=https://kharibot.com/news-details/92546/2021-11-20|title=काठमाडौँ विश्वकै आठौँ प्रदूषित शहर|website=खरिबोट|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/121835|title=कसरी संसारकै उच्च वायुप्रदूषित शहर बन्यो काठमाडौँ ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> सन् २०१७ देखि काठमाडौँको वायु गुणस्तर मापन गर्न [[नेपाल सरकार]]को वातावरण विभाग र काठमाडौँस्थित [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को राजदूतावासले वास्तविक समयको वायु गुणस्तर तथ्याङ्क अनुगमन र सार्वजनिक रूपमा साझा गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-51734845|title=वायु प्रदूषण धूमपानभन्दा खतरनाक|date=2020-03-04|website=बिबिसी नेपाली सेवा|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण हुने कुल अकाल मृत्युमध्ये झण्डै एक चौथाइ काठमाडौँमा हुने गरेको एक प्रतिवेदनले जनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/opinion/2022-03-26-60693|title=वायु प्रदूषणको पेचिलो मुद्दा|last=पौड्याल|first=डा. रामहरी|website=गोरखापत्र|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> ==सरकारी र सार्वजनिक सेवाहरू== ===नागरिक प्रशासन=== काठमाडौँको प्रशासन व्यवस्थापनको लागि काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय (केएमसी) प्रमुख जिम्मेवार स्वायत्त संस्था हो। नेपालका शासक वर्गद्वारा उपयोग गरिने सडकलाई सफा राख्न तथा जनताको समेत पहुँच हुने अभिप्रायले काठमाडौँको भोटाहिटीमा वि.सं. १९७६ पुस २ गते सफाई अड्डा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="सय वर्ष"/><ref name="प्रोफाइल">{{cite web |title=स्वायत्त शासन |url=https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |date=वि.सं. २०७५ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २४ |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल सरकार, योजना आयोग }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408075035/https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |date=2022-04-08 }}</ref> विभिन्न कालखण्डमा म्युनिसपालिटी, नगरपालिका, नगरपञ्चायत, पुनः नगरपालिका र अन्त्यमा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाको रूपमा स्तरोन्नति गरिएको यो कार्यालयले काठमाडौँको प्रशासनिक व्यवस्थापन गर्दै आएको छ।<ref name="प्रोफाइल"/> काठमाडौँ महानगरपालिकालाई केन्द्रीय क्षेत्र, पूर्व क्षेत्र, उत्तरी क्षेत्र, नगर क्षेत्र र पश्चिम क्षेत्र गरी पाँच भागमा विभाजन गरिएको छ। नागरिक प्रशासनको लागि यो सहरलाई ३२ वटा प्रशासनिक वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=९० प्रतिशत निर्वाचन क्षेत्र जनसङ्ख्याको आधारमा निर्धारण |url=https://www.setopati.com/politics/80274/ |access-date=2022-04-07 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नगर कार्यपालिकाको समितिमा रहेका १७७ निर्वाचित प्रतिनिधि र २० मनोनित सदस्यहरूले काठमाडौँ महानगरपालिकाको व्यवस्थापन गर्ने कार्य गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/elected-official/ |title= जनप्रतिनिधि विवरण |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> यसले वार्षिक बजेटको समीक्षा, प्रक्रिया र अनुमोदन गर्न र प्रमुख नीतिगत निर्णयहरू गर्न द्विवार्षिक बैठकहरू गर्छ। काठमाडौँ महानगरपालिका नगर कार्यपालिकाद्वारा तयार पारिएको ३२ वडाको वडा प्रोफाइलमा प्रत्येक वडाको [[जनसङ्ख्या]], घरको संरचना र अवस्था, सडकको प्रकार, [[शिक्षा|शैक्षिक]], [[स्वास्थ्य]] तथा वित्तीय संस्था, [[मनोरञ्जन|मनोरञ्जन सुविधा]], पार्किङ, सुरक्षा प्रावधानहरू, आदि रहेको छ। यसमा [[संस्कृति|सांस्कृतिक सम्पदा]], [[चाडपर्व]], ऐतिहासिक स्थलहरू र स्थानीय बासिन्दाहरू बारे जानकारीमूलक तथ्याङ्कहरू सहित सम्पन्न, चालु र योजनाबद्ध विकास परियोजनाहरूको सूची समावेश छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2019/06/01/121311/ |title=स्थानीय कार्यपालिका |last=खतिवडा |first=केदार |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> क्षेत्रफलको आधारमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको सबैभन्दा ठुलो वडा वडा नं. १६ हो जसको क्षेत्रफल ४३७.४ हेक्टर रहेको छ भने सबैभन्दा सानो वडा वडा नं. २६ हो जसको क्षेत्रफल ४ हेक्टर रहेको छ। काठमाडौँ नगर काठमाडौँ जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] हो। [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बूढानीलकण्ठ]], [[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]], [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]], [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]], [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] र [[टोखा नगरपालिका|टोखा]] गरी १० वटा नगरपालिकासँगै काठमाडौँ सहरले यो जिल्ला बनाएको छ। ===कानून र व्यवस्था=== यो सहरको प्रमुख कानून प्रवर्तन निकाय महानगरीय प्रहरी कार्यालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |title=परिचय |website=महानगरीय प्रहरी कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523091301/https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |date=2022-05-23 }}</ref> यो निकाय प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षकको नेतृत्वमा रहेको हुन्छ। महानगरीय प्रहरी [[नेपाल प्रहरी]]को एउटा महाशाखा हो र यसको प्रशासनिक नियन्त्रण नेपाल सरकारको [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]मा रहेको छ। === अग्नि नियन्त्रण सेवा === वि.सं. १९९४ सालको भदौ महिनामा सातौँ [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|राणा प्रधानमन्त्री]] [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले काठमाडौँको न्यु रोडमा पहिलो वारुण यन्त्र कार्यलय खोलेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/730894|title=जुद्ध समशेरकालीन दमकल भवन भत्काउने तयारी|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> वि.सं. १९९० सालमा नेपालमा गएको महाभूकम्पका कारण दरबारमा ठुलो आगलागि भएको थियो जसलाई नियन्त्रण गर्न सो समयमा निकै कठिनाई भएको थियो।<ref name="दमकल">{{Cite web|url=https://www.nepalkhoj.com/2020/11/04/50935/|title=जलन व्यवस्थापनमा वारुणयन्त्रको भूमिका : एक सङ्क्षिप्त विवेचना|last=सुवाल|first=पुण्यश्वरी|website=नेपाल खोज|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> आगलागिका कारण दरबारका विभिन्न भौतिक संरचनाहरू नष्ट भएको घटनाबाट प्रभावित तत्कालीन प्रधानमन्त्री राणा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]] भ्रमणमा जाँदा त्यहाँको [[दमकल]] सेवालाई अध्ययन गरेर त्यहाँबाट दमकल ल्याउन पहल गरेका थिए। पहल अनुरूप बेलायत सरकारले 'मोरिस' कम्पनीको दमकल सहयोगस्वरूप उपलब्ध गराएको थियो। देशमा यातायातको साधन सीमित र राजधानीसँग सडक सञ्जाल नभएको कारणले मानिसहरूद्वारा भीमफेदी भएर दमकल (पानी तान्ने पम्प जडित यन्त्र) ल्याइएको थियो।<ref name="दमकल" /> नेपालमा सर्वसाधारणको लागि टेलिफोन सेवा नभएको कारणले गर्दा सहरमा आगलागि भएको हेर्न फलामको अग्लो टावर बनाइएको थियो। काठमाडौँमा वारुण यन्त्र कार्यालय स्थापना भएको सात वर्षपछि वि.सं. २००१ सालमा छिमेकी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा समेत दमकल सेवा विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|title=दमकल छ, काम लाग्ने छैन|last=श्रेष्ठ|first=लीला|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528120520/https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html |date=2022-05-28 }}</ref> वि.सं. २०२२ सालमा काठमाडौँ केन्द्रीय विमानस्थलमा अग्नि नियन्त्रक सेवा स्थापना भएको थियो। वि.सं. २०३० सालसम्म उपत्यकामा मात्रै केन्द्रित रहेको दमकल सेवा वि.सं. २०३१ सालमा जर्मनी सरकारबाट सात वटा 'म्यागिरस डज' दमकल प्राप्त भएपछि उपत्यकाबाहिरका नेपालका औद्योगिक सहरमा समेत दमकल सेवा विस्तार भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/104244-1468902120.html|title=वारुणयन्त्रको दारुण कथा|last=भट्टराई|first=किशोरकुमार|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref>काठमाडौँ महानगरमा सानो र ठुलो गरी जम्मा ६ थान दमकल रहेका छन् भने आठ वटा फायर वाइक रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.safalkhabar.com/news/84420|title=काठमाडौँ महानगरमा अब २० तला सम्म आगो निभाउने ‘बारुण यन्त्र’|website=सफल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/51486/2020-09-19|title=७७ वर्षे इतिहास बोकेको जुद्ध बारुण यन्त्र अलपत्र|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/373321|title=उपत्यकामा दमकल स्टेसन थप गरी दश बनाइने|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === बिजुली र पानी आपूर्ति === काठमाडौँ महानगरपालिकाभित्र [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]द्वारा बिजली सेवा नियमन र वितरण गरिन्छ। यसै प्रकार खानेपानी र सरसफाई सुविधा [[काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड]]ले उपलब्ध गराएको छ। काठमाडौँमा पिउने, नुहाउने, खाना पकाउने, धुने र सिँचाइ जस्ता घरायसी प्रयोजनका लागि पानीको चरम अभाव छ।<ref>{{Cite web|url=https://ekagaj.com/article/society/6614/?v=1|title=काठमाडौँमा दैनिक ४३ करोड लिटर खानेपानीको माग|website=इ कागज|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पानीसँग सम्बन्धित सबै प्रयोजनका लागि मानिसले बोतलबन्द मिनरल वाटर, ट्याङ्की ट्रकको पानी र प्राचीन [[ढुङ्गे धारा]]को पानी प्रयोग गर्दै आएका छन्। नेपालको राष्ट्रिय गौरव तथा बहुचर्चित [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/122672|title=को थिए मेलम्ची खानेपानी आयोजनाका परिकल्पनाकार ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref>को आंशिक काम सम्पन्न गरेर वि.सं. २०७७ साल चैत २५ गतेदेखि सहरमा पानी वितरण थालिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/business/2021/03/29/16169827936181117.html|title=धारामा आयो मेलम्ची|last=दीपेन्द्र विष्ट|first=नुमा थाम्सुहाङ,|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajdhanidaily.com/id/36099/|title=मेलम्चीको पानी आज काठमाडौमा|last=राउत|first=कुमार|date=2021-03-06|website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> पानी वितरण सुरु गरेको दुई महिना नबित्दै वि.सं. २०७८ असार १ गते मेलम्ची खोलामा आएको बाढीले खानेपानीको लाइनलाई प्रभावित गरेपछि यसको सेवा ठप्प रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://farakdhar.com/story/56423/|title=मेलम्चीको पानी, अब कहिले खानी ?|last=अवस्थी|first=मनीषा|website=फरकधार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712062112/https://farakdhar.com/story/56423/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nepalpress.com/2021/06/23/70033/|title=मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा एक अर्बको क्षति, वैकल्पिक माध्यमबाट पानी ल्याउने तयारी|website=नेपाल प्रेस|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === फोहोर व्यवस्थापन === काठमाडौँ महानगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापन महानगरपालिका कार्यालय अन्तर्गतको सरसफाई शाखाले गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.khabarhub.com/2021/30/301610/|title=फोहोर फालेर महानगरको कार्यालय अगाडि प्रदर्शन, प्रधानमन्त्री र मेयरबीच छलफल|website=खबरहब|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> महनगरपालिकाबाट दैनिक ४ सय ५० टन फोहोर उत्पादन हुने गरेको छ। महानगरको घर, पसल, व्यवसाय, उद्योग तथा कार्यालय लगायतका स्थानहरूबाट उत्सर्जित हुने फोहोर वि.सं. २०६२ सालदेखि [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[ककनी गाउँपालिका]]को वडा नं. २ मा रहेको [[सिसडोल ल्यान्डफिल|सिसडोल ल्यान्डफिल साइट]]मा व्यवस्थापन गरिँदै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/82010-1439673015.html|title=महानगरको फोहर व्यवस्थापनमा कर्मचारी र निजी ठेकेदारको लुट|last=न्यौपाने|first=ज्ञान|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== {{Historical populations |type = US |align = center |cols = 2 |source = [https://docs.censusnepal.cbs.gov.np/Documents/12a7daec-ca34-417b-ab81-d7a9f6f89a36.pdf सोधपत्र] |वि.सं.१९७८ |१,०८,८०५ |वि.सं.१९९८ |६८,५९४ |वि.सं.२००८ |१०६,५७९ |वि.सं.२०१८ |१२१,०१९ |वि.सं.२०२८ |१५०,४०२ |वि.सं.२०३८ |२३,५१६० |वि.सं.२०४८ |४२१,२५८ |वि.सं.२०५८ |६७१,८४६ |वि.सं.२०६८ |९७५,४५३ |वि.सं.२०७८ |८६५,९०६ |footnote=थप स्रोत: [https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/ethniccaste-diversification-in-kathmandu-metropolitan-changing-social-landscape-of-a-capital-city.pdf तथ्य],<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=Vnk6AAAAIAAJ&newbks=0&hl=en |title=भारतको जनसाङ्ख्यिकी |date=सन् १९७४ |page=२३९ |publisher=हिन्दुस्तान पब्लिशिङ कर्पोरेशन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=OLlBAAAAYAAJ&newbks=0 |title=एसियाली प्रोफाइल |date=सन् १९७५ |page=१९१ |publisher=एसियाली अनुसन्धान सेवा |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref> }} काठमाडौँको विश्वव्यापी सहरी चरित्रले यसलाई नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर बनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/171669-1550803860.html|title=महानगरको जनघनत्व थेग्नै नसकिने|last=लम्साल|first=हिमाल|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> नेपालमा भएको [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार काठमाडौँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८|वि.सं. २०५८ को जनगणना]]को सन्दर्भमा यो सहरको वार्षिक जनसङ्ख्या बृद्धि दर ६.१२% रहेको थियो। काठमाडौँमा बसोबास गर्ने कुल जनसङ्ख्याको ७०% मानिसहरू १५ देखि ५९ वर्षका छन्।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या">{{cite web |last=नरेन्द्रराज खनाल |first=गोपीकृष्ण वश्याल |title=Process and Characteristics of Urbanization in Nepal |trans-title=नेपालमा सहरीकरणको प्रक्रिया र विशेषताहरू |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |date=सन् २००१ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=अङ्ग्रेजी |page=७-८ |publisher=त्रिभुवन विश्वविद्यालय अनुसन्धान पत्र }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921141325/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |date=2022-09-21 }}</ref> एक दशकमा काठमाडौँको जनसङ्ख्या [[नेपालको नवौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०४८|वि.सं. २०४८]] मा ४,२७,०४५ बाट बढेर वि.सं. २०५८ मा ६,७१,८४६ पुगेको थियो।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या"/> काठमाडौँको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको थियो भने [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को प्रारम्भिक जनगणना]] प्रतिवेदन अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ११.२३% घटेर ८,६५,९०६ पुगेको छ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=११.२३ प्रतिशतले घट्यो काठमाडौँ महानगरको जनसङ्ख्या |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |access-date=2022-04-10 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126083944/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |date=2022-11-26 }}</ref> ===जातीय समूह=== {{Bar chart | title = काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने जातिगत विवरण<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |title=Caste-Based Population Pie Chart of Kathmandu Metropolitan City |trans-title=काठमाडौँ महानगरपालिकाको जातीय आधारमा जनसङ्ख्या तालिका |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-04-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419021433/https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |date=2022-04-19 }}</ref><br/><small>वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाको आधारमा</small> | float = center | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 25 | width_units = em | data_max = 250000 | label1 = [[नेवार जाति|नेवार]] | data1 = 2,41,131 | label2 = [[ब्राह्मण|ब्राह्मण (पहाड)]] | data2 = 2,38,590 | label3 = [[क्षेत्री]] | data3 = 1,75,889 | label4 = [[तामाङ जाति|तामाङ]] | data4 = 76,066 | label5 = [[मगर जाति|मगर]] | data5 = 36,761 | label6 = [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] | data6 = 25,780 | label7 = [[राई जाति]] | data7 = 20,648 | label8 = [[मुसलमान]] | data8 = 17,706 | label9 = [[मारवाडी जाति|मारवाडी]] | data9 = 12,823 | label10 = [[थारू जाति|थारु जाति]] | data10 = 11,903 | label11 = [[शेर्पा जाति]] | data11 = 11,776 | label12 = [[ठकुरी]] | data12 = 11,260 | label13 = अन्य | data13 = 95,120 }} काठमाडौँको सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह उपत्यकाको मूल निवासी [[नेवार जाति|नेवार]]हरू हुन्,<ref>{{Cite web|url=https://www.blastkhabar.com/news/2017/03/28/37352.html|title=नेवार जाति र वर्तमान अवस्था|website=ब्लाष्ट खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> जसको विभिन्न जात समूहहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या २५% रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|title=नेपालमा वर्ण र जात व्यवस्थाको सुरुवात|last=लुवार|first=दयाराम|date=2021-07-05|website=जनखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206032812/https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/ |date=2022-12-06 }}</ref> जनसङ्ख्याको हिसाबले काठमाडौँ महानगरपालिकामा [[ब्राह्मण|बाहुन]]हरू लगभग २४% छन् भने [[क्षेत्री]]हरूको जनसङ्ख्या १८% रहेको छ। काठमाडौँका अन्य जाति समूहहरूमा [[तामाङ जाति|तामाङ]] (८%), [[मगर जाति|मगर]] (४%), [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] (३%), [[राई जाति|राई]] (२%) र [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] (१%) सहित जनजातिहरू समावेश छन्। पहाडी क्षेत्रका विभिन्न जातीय समूह र [[तराई]] क्षेत्रका रैथाने जातीय समूहहरूले काठमाडौँ सहरको जनसङ्ख्या अनुपातको पर्याप्त मात्रामा प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। यस नगरमा लगभग १२,००० [[मारवाडी जाति|मारवाडी]]हरू छन् जुन मुख्य रूपमा व्यापारीहरू हुन्। वि.सं. २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार काठमाडौँ सहरमा सबैभन्दा प्रमुख धर्म [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] रहेको छ जसको जनसङ्ख्या ८१.३% रहेको छ। यसै प्रकार [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ९%, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] ४.४% र अन्य जातजाति ५.२% रहेका छन्।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> ===भाषा=== [[शाह वंश]]को शासनकालमा हिन्दु संस्कृतिप्रतिको कडा पूर्वाग्रहका कारण काठमाडौँको भाषिक पार्श्वचित्रमा ठुलो परिवर्तन आएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा">{{cite web |last=दाहाल |first=कमला |title=नेपालमा शिक्षा |url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/download/2797/2481 |date=सन् २००९ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल जोल}}</ref> यस शासन कालमा शासकहरूले [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]लाई प्राथमिकता दिनुका साथै नेपालको तराई भेगमा संस्कृत भाषा सिक्न र प्रोत्साहित गर्नका निमित्त संस्कृत केन्द्रहरू स्थापित गरिएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा"/> संस्कृत विद्यालयहरू विशेष रूपमा काठमाडौँ र तराई क्षेत्रमा परम्परागत हिन्दु संस्कृति र नेपालबाट उत्पन्न प्रथाहरूलाई जोगाउनको लागि स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो सहरको कुल जनसङ्ख्याको ६१.२६% [[नेपाली भाषा]], १९.००% [[नेवारी भाषा|नेवार भाषा]], ५.५५% [[तामाङ भाषा]], २.८२% [[मैथिली भाषा]], १.८१% [[हिन्दी भाषा]], १.६०% [[भोजपुरी भाषा]], १.२३% [[गुरुङ भाषा]], १.१६% [[मगर भाषा]] र १.४०% ले आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्ने गर्छन्। [[अङ्ग्रेजी भाषा]] बोल्ने र बुझ्ने मानिसहरूको सङ्ख्या समेत उल्लेखनीय रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/blog/256018/|title=नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँदैन, अङ्ग्रेजी जानेमा उत्कृष्ट!|last=पराजुली|first=कृष्णप्रसाद|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |title=नेपाल+तिब्बत सम्बन्ध:ऐतिहासिक सिंहावलोकन |last=जोशी |first=इन्दिरा |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-६ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415034346/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |date=2022-04-15 }}</ref> ==वास्तुकला र सहर दृश्य== {{Main|काठमाडौँको वास्तुकला}} {{Kathmandu valley World Heritage Site (WHS) Monuments}} [[भारत]] र [[तिब्बत]] बीचको प्राचीन व्यापारिक मार्ग काठमाडौँलाई काटेर गएको थियो जसले गर्दा अन्य संस्कृतिका कलात्मक र वास्तुकलाको परम्परालाई स्थानीय कला र वास्तुकलासँग मिलाउन सक्षम बनाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116385 |title=प्राचीन खशमार्ग नै हो आजको रेशममार्ग (सिल्क रोड) |last=न्यौपाने |first=गोविन्द |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/135290-1514172360.html |title=रेशमी मार्ग र हामी |last=सुवेदी |first=डा. देवीप्रसाद |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरका स्मारकहरू कैयौँ शताब्दीदेखि हिन्दु र बौद्ध धार्मिक अभ्यासहरूद्वारा प्रभावित छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/131502-1509075120.html |title=यसरी बन्छ काठमाडौँ |last=बम |first=पुकार |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका वास्तुकलाहरू जसमा प्राचीन स्मारक र भवनहरू रहेका छन्।<ref name="युनेस्को">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news/2016/11/161102_heritage_sites_concerns |title=सम्पदाबारे युनेस्कोको चिन्ता |last=फुयाल |first=सुरेन्द्र |date=2016-11-02 |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यी वास्तुकलाहरूलाई सात समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। यस समूहभित्र सांस्कृतिक सम्पदा र भवनहरू रहेका छन्। सन् २००६ मा [[युनेस्को]]ले स्मारकहरूको यी सात समूहहरूलाई विश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र स्थान दिएको थियो। सात स्मारक क्षेत्रहरूले {{convert|189|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ भने मध्यवर्ती क्षेत्रसमेत जोडेर यसले कुल {{convert|2394|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। सन् १९७९ मा मूल रूपमा सूचीकृत गरिएका सात स्मारक क्षेत्रहरू भित्र [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका]], [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन]] र [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र|भक्तपुरका दरबार क्षेत्रहरू]], [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] र [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगुनारायणका हिन्दु मन्दिरहरू]], [[स्वयम्भूनाथ]] र [[बौद्धनाथ|बौद्धनाथका बौद्ध स्तूपहरू]] रहेका छन्।<ref name="युनेस्को"/><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/26/43090/ |title=काठमाडौँ उपत्यका युनेस्कोको खतराको सूचीमा पर्नसक्ने |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |title=विश्व सम्पदा : राजनीति 'इन', सूचीबाट 'आउट' |last=साखकर्मी |first=सुनीता |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406052324/https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mainnews/2021-12-21-53439 |title=सम्भावित विश्व सम्पदा स्थलको अध्ययन सुस्त |last=श्रेष्ठ |first=दीपक |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> === दरबार क्षेत्रहरू === {{Main|वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|हनुमान ढोका}} दरबार क्षेत्रको शाब्दिक अर्थ 'दरबारहरूको स्थान' हुने गर्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा तीन र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]मा एउटा असुरक्षित दरबार क्षेत्रहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/07/01/244531/ |title=पुनर्निर्माणपछि जीवन्तता पाउँदै भक्तपुर दरबार स्क्वायर(भिडियोसहित) |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ दरबार क्षेत्र जसलाई वसन्तपुर दरबार क्षेत्र पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/08/73994/ |title=के वसन्तपुर घुम्नका लागि योग्य छैन ? |last=कार्की |first=सविना |website=खबर हब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यो पुरानो सहरमा अवस्थित छ र यसमा चार राज्यहरू ([[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर) को प्रतिनिधित्व गर्ने सम्पदा भवनहरू छन् जसमा सबैभन्दा प्रारम्भिक [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि वंश]]को हो। यस परिसरमा ५० वटा मन्दिरहरू छन् र दरबार क्षेत्र दुई चतुर्भुजमा विभाजित छ।<ref name="दरबार क्षेत्र">{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mustread/2022-01-05-54648 |title=वसन्तपुर क्षेत्रका ३० वटा सम्पदाको पुनर्निर्माण सम्पन्न |last=पाण्डेय |first=विष्णु |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> बाहिरी चतुर्भुजमा [[काष्ठमण्डप]], [[कुमारीघर|कुमारी घर]] र शिव-पार्वती मन्दिर छ भने भित्री चतुर्भुजमा [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]] छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ को भूकम्प]]मा दरबार क्षेत्रहरू नराम्ररी क्षतिग्रस्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/05/04/8356 |title=सिद्धिए सम्पदा |last=सापकोटा |first=जनकराज |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/168010/ |title=वसन्तपुर दरबारको सेतो भित्तामा इतिहासको एनिमेसन |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हनुमानढोका [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] र [[शाह वंश]]को राजदरबार भएको संरचनाको एक जटिल संरचना हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |title=मल्लकाल देखि बन्द चोकहरू; अब खुल्दै छन् |last=आचार्य |first=रूपेश |date=2020-01-01 |website=घामछाया |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129065154/https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |date=2020-11-29 }}</ref> यो पाँच एकड अर्थात् ४४ रोपनीमा फैलिएको छ।<ref name="दरबार क्षेत्र"/> दस प्राङ्गण भएको सबैभन्दा पुरानो भाग पूर्व पट्टी रहेको छ, जुन १६औँ शताब्दीको मध्यतिर निर्माण गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/06/30/244294/ |title=वसन्तपुर दरबार स्क्वायर : मौलिक स्वरूप र शैलीमै पुनर्निर्माण हुँदै[भिडियो रिपोर्ट] |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/34148/2020-01-21 |title=विश्व सम्पदा सूचीका ६४ सम्पदा अझै पुनर्निर्माण भएनन् |last=शान्ति तामाङ |first=प्रकाश धौलाकोटी |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १७औँ शताब्दीमा मल्ल वंशका राजा [[प्रताप मल्ल]]ले अनेक मन्दिरहरू सहित यसको विस्तार गरेका थिए। सन् १८८६ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा सर्नुभन्दा पहिले राजपरिवारका सदस्यहरू यसै दरबारमा बस्ने गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15365 |title=त्यो नारायणहिटी राजदरबार, त्यो मालश्री र मङ्गलधुन |last=खरेल |first=शेखर |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरको मध्यभागमा रहेको दरबार क्षेत्रको छेउमा कुमारी घर रहेको छ जहाँ धेरै कुमारीहरूबाट छानिएका शाही [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]]हरू बस्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/171028/2021/3/9/kumari-ghar |title=कुमारी घर पुनःनिर्माण हुने |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> कुमारी, वा कुमारी देवी, दक्षिण एसियाली देशहरूमा दैवी नारी शक्ति वा देवीको अभिव्यक्तिको रूपमा युवा हुनु पूर्व [[किशोरावस्था|किशोरी]]हरूलाई पूजा गर्ने परम्परा हो।<ref name="कुमारी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/video/160637-1538061300.html |title=जीवित देवी कुमारी माथि राजनीति (भिडियाे) |last=बिष्ट |first=देबकी |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> नेपालमा कुमारी छनोटको प्रक्रिया निकै कडा र प्रतिस्पर्धात्मक छ।<ref name="कुमारी"/> राजतन्त्रको समयमा तत्कालीन रानी र राज पुजारीहरूले ज्योतिषीय परीक्षण र ३२ गुणको नाजुक प्रक्रियाबाट प्रस्तावित कुमारी नियुक्त गर्ने गर्दथे। चिना अर्थात् प्राचीन हिन्दु ज्योतिषीय प्रतिवेदन अनुसार वर्तमान कुमारी र शासन गरिरहेका राजाको चिना समान हुनुपर्ने व्यवस्था रहेको थियो। कुमारीलाई [[तलेजु भवानी|देवी तलेजु]] (दुर्गा) को शारीरिक अवतार मानिन्छ जबसम्म उनीहरूको [[महिनावारी]] हुँदैन, त्यसपछि देवीले आफ्नो शरीर खाली गर्छिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-06/20161006080554.html |title=कसले बनाउने कुमारी घर ? |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website= कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> गम्भीर रोग वा चोटबाट रगत ह्रास हुँदा समेत कुमारीहरूलाई आफ्नो सामान्य स्थितिमा फर्काउन सक्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/129780-1506218220.html |title=काठमाडौँमा नयाँ कुमारी आउँदै |last=घिमिरे |first=शिवहरि |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> सन् २०१७ सेप्टेम्बरमा पदभार ग्रहण गरेकी तृष्णा शाक्य वर्तमान कुमारी हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/09/629106 |title=कुमारी घरमा नयाँ कुमारीको प्रवेश |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> उनी कुमारी नियुक्ति हुने समयमा तीन वर्षकी थिइन्। राजतन्त्रको अन्त्यपछि काठमाडौँकी पहिलो कुमारी रहेकी मतिना शाक्यलाई तृष्णाले पदस्थान्तर गरेकी थिइन्। [[गोरखनाथ]]को प्रतिमा राखिएको काष्ठमण्डप एक तीन तले मन्दिर हो। यो १६औँ शताब्दीमा [[छाने शैली|प्यागोडा]] शैलीमा बनाइएको थियो। काठमाडौँ नाम काष्ठमण्डप शब्दबाट आएको हो। यो राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116435 |title=सातौँ शताब्दीको प्रविधिबाटै काष्ठमण्डप पुनःनिर्माण हुँदै |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> भारत र तिब्बत जोड्ने दुई प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूलाई काट्ने मरु क्षेत्रमा काष्ठमण्डप उभिएको छ। यो सुरुमा यात्रुहरूको लागि विश्राम गृहको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। === पशुपतिनाथ मन्दिर === {{Main|पशुपतिनाथ मन्दिर}} [[चित्र:Pashupatinath Temple-2020.jpg|thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=]] पशुपतिनाथ मन्दिर [[शिव|भगवान शिव]]लाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] हो। [[बागमती नदी]]को किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दु मन्दिर हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/172497-1551599700.html |title=काठमाडौँ उपत्यकाकै प्राचीनतम धार्मिकस्थल , पशुपतिनाथ मन्दिर |last=नागरिक - |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा [[पशुपतिनाथ मन्दिर|भगवान पशुपतिनाथ]]को आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा [[बङ्गाल]]का मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन।<ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |title=पशुपतिनाथ प्राङ्गणमा प्राप्त अप्रकाशित लिच्छवि अभिलेख |last=राजवंशी |first=श्यामसुन्दर |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-२ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415074939/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |date=2022-04-15 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bhgvaan-raamle-muddaa-jite-140757 |title=भगवान् रामले मुद्दा जिते |last=कोइराला |first=कमल |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/02/658585 |title=जब बङ्गालका राजाले ‘नेपाल उपत्यका’मा आक्रमण गरे |last=जोशी |first=अभयराज |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/117165 |title=पशुपति विनाश गुरुयोजना ! |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरलाई [[युनेस्को]]ले आफ्नो [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nirmanpati.com/detail/2484/ |title=विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पशुपति मन्दिर जीर्णोद्धारको पर्खाइमा |website=निर्माणपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/live/news-56356566 |title=शिवरात्रिः पशुपतिनाथ र अन्य शिवालयमा मानिसको घुइँचो |website=बिबिसी समाचार नेपाली |language=नेपालय |accessdate=2022-04-14}}</ref> पशुपतिनाथमा विश्वास गर्नेहरूमध्ये मुख्यतया [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूलाई मात्रै मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्न अनुमति दिइएको छ, तर गैर-हिन्दु आगन्तुकहरूलाई बागमती नदी पारीबाट मात्र मन्दिर हेर्न अनुमति दिइएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.tv/story/2018/06/27/102225.html |title=नेपालको यस्तो ५ मन्दिर जहाँ हिन्दुहरूलाई मात्र प्रवेश अनुमति! |date=2018-06-27 |website=बिगुल न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस मन्दिरमा सेवा गर्ने पुजारीहरू [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] [[यक्ष मल्ल]]को समयदेखि [[दक्षिण भारत]]को [[कर्नाटक]]का ब्राह्मणहरू हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/118269 |title=अब को बन्ला पशुपतिनाथको मूल पूजारी ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो परम्परा आदि [[शङ्कराचार्य]]को अनुरोधमा सुरु भएको मानिन्छ जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गरेर पौराणिक राजा भरतले शासन गरेको मानिने दक्षिण एसियाको भारतीय राज्यहरूलाई एकीकरण गर्न खोजेका थिए। यो प्रक्रिया भारत वरपरका अन्य मन्दिरहरूमा पछ्याइएको छ, जुन आदि शङ्कराचार्यद्वारा पवित्र गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayapusta.com/2018/05/28/69280 |title=पशुपतिनाथमा यसरी आए भारतीय भट्ट, जो पछि मूलभट्ट र पुजारी भएर राज गर्दैछन् |date=2018-05-28 |website=नयाँ पुस्ता |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिर [[छाने शैली|प्यागोडा]] वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा [[तामा]] र [[सुन]]को दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.pashupati.gov.np/content/62 |title=पशुपति विकास ट्रस्ट |website=पशुपतिनाथ आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524090622/https://pashupati.gov.np/content/62 |date=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |title=पशुपतिनाथको मन्दिरको बारेमा ११ रोचक तथ्य- भगवान शिवको नाम 'पशुपतिनाथ' कसरी हुन पुग्यो? |date=2016-02-17 |website=नेपाली हेडलाइन्स |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205155046/https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |date=2022-12-05 }}</ref> ===बौद्धनाथ=== {{Main|बौद्धनाथ}} [[चित्र:Boudhanath Panorama.jpg|thumb|centre|बौद्धनाथ स्तूपको प्यानोरेमिक दृश्य|alt=|737x737px]] '''बौद्धनाथ'''लाई बौद्ध स्तुप वा खस चैत्य भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://newsabhiyan.com/news-details.php?nid=83259 |title=बौद्धनाथ स्तूप’ वृत्तचित्र निर्माण |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो [[स्वयम्भूनाथ]]सँगै नेपालको सबैभन्दा पवित्र बौद्ध स्थलहरू मध्ये एक हो। यो लोकप्रिय पर्यटकीय क्षेत्र हो। बौद्धनाथलाई नेवारहरूद्वारा खस्ती र नेपाली वक्ताहरूद्वारा बौद्ध या बोधनाथ भन्ने गरिन्छ। काठमाडौँको केन्द्र उत्तरपूर्वी बाहिरी इलाकादेखि {{convert|11|km|0|abbr=on}}को दूरीमा रहेको यो स्तूपको विशाल मण्डलाले यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठुलो गोलाकार स्तूपहरू मध्ये एक बनाएको छ। बौद्धनाथलाई सन् १९७९ मा [[युनेस्को]]द्वारा [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.tamangonline.com/news/30969 |title=बौद्धनाथको पौराणिक कथा |date=2018-10-18 |website=तामाङ अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012160530/https://www.tamangonline.com/news/30969 |date=2022-10-12 }}</ref> स्तूपको आधारखण्डमा ध्यानी बुद्ध अमिताभको १०८ वटा साना चित्रणहरू छन्। प्रत्येक वर्ष स्तूप भ्रमण गर्न विश्वभरिका तिब्बती [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थयात्रिहरू यहाँ आउने गरेका छन्। यी तीर्थालुहरूले यो स्तूपको आन्तरिक तल्लो घेरिएको भागमा शरीर निहुराएर साष्टाङ्ग प्रणाम गर्छन्, प्रार्थना चक्रसँगै स्तूपको चारै दिशामा घुम्ने गर्छन्, मन्त्रोच्चार र प्रार्थना गर्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |title=स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाको प्रमुख आकर्षणको गन्तव्य , बौद्धनाथ स्तुपा |date=2019-11-10 |website=पर्यटन बजार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407132426/https://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |date=2023-04-07 }}</ref> ===स्वयम्भूनाथ=== {{Main|स्वयम्भूनाथ}} स्वयम्भूनाथ स्तूप काठमाडौँ सहरको उत्तरपश्चिमी भागमा अवस्थित पहाडमा रहेको बौद्ध [[स्तूप]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111200 |title=स्वयम्भूनाथ होइन् स्वयम्भू महाचैत्य |last=महर्जन |first=बसन्त |website=हिमाल खबर |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो धार्मिक स्थल हो।<ref>{{Cite web|url=https://kendrabindu.com/others/102230-1612474407.html|title=स्वयम्भूनाथ १८ करोडको लागतमा जीर्णोद्वार हुँदै|website=केन्द्रबिन्दु|language=नेपाली|accessdate=2022-04-15}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो बौद्ध क्षेत्र मान्ने गरिएता पनि यो बौद्ध र हिन्दु दुवै धर्मावलम्बीद्वारा सम्मानित र पूजनीय रहेको छ। स्तूपको आधारखण्डमा गुम्बज छ र गुम्बजको माथि, चारै दिशामा बुद्धको आँखाले हेरेको घन संरचना छ। चारै दिशामा पञ्चकोणीय तोरण छन्, जसमा मूर्तिहरू कुँदिएका छन्। तोरणको पछाडि र माथि गरि जम्मा तेह्र तहहरू छन्। सबै तहहरू माथि एउटा सानो ठाउँ छ जसमाथि गजुर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |title=बौद्ध स्तुपमा प्वालैप्वाल : के हो विवाद? यस्तो छ चिनियाँ लामाको ‘कनेक्सन’ |last=रञ्जित |first=सहयोग |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> === रानी पोखरी === {{Main|रानी पोखरी}} रानीपोखरी काठमाडौँ सहरको मध्य भागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक मानव निर्मित [[पोखरी]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/1138/2020-10-10 |title=कथा रानीपोखरीको |last=मल्ल |first=के. सुन्दर |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसलाई मल्ल राजा [[प्रताप मल्ल]]ले सन् १६६५ मा आफ्नो प्यारी रानीको लागि बनाएका थिए। पोखरीको दक्षिण कुनामा एउटा हात्तीको मूर्ति रहेको छ जसमा प्रताप मल्ल र उनको दुवै छोराहरूको छविलाई दर्शाउने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/91895-91895 |title=रानी पोखरी प्रताप मल्लले बनाएका होइनन् |last=जोशी |first=हरिराम |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> बालगोपालेश्वर मन्दिर पोखरीको मध्यभागमा रहेको छ। रानी पोखरी प्रत्येक वर्ष [[तिहार]]को अन्तिम दिन अर्थात् [[भाइटीका]] र [[छठ]] पर्वको समयमा सर्वसाधारणको लागि खोलिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/ke-ho-raaniipokhrii-mndirko-vaastviktaa-98951 |title=के हो रानीपोखरी मन्दिरको वास्तविकता ? |last=काफ्ले |first=सुरेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/10/21/160324829198498141.html |title=यसरी बन्यो रानीपोखरी |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> == संस्कृति == {{Main|काठमाडौँको संस्कृति}} === कला === [[मन्दिर]], तीर्थस्थल, [[स्तूप]], गोम्पा, [[चैत्य]] र दरबारहरूमा प्रशस्त पाइने काठ, ढुङ्गा, धातु र टेराकोटाबाट बनेको कलात्मक बस्तुहरूले काठमाडौँ उपत्यकालाई [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको सहरको रूपमा वर्णन गर्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/04/15/16500215292493433.html |title=नेपालको कला विश्वकै चिनारी : उपराष्ट्रपति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/221949/ |title=रहरै रहर, काठमाडौँ सहर |last=केसी |first=खिमु |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कलात्मक वस्तुहरू सडकको कुना, गल्ली, निजी आँगन र खुला मैदानमा पनि देखिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/111689-1480138260.html |title=कलाको मूल्य |last=खतिवडा |first=ऋषि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> प्रायजसो [[देवता]] र [[देवी]]हरूको प्रतिमामा कला देखिने गरेन्छ। काठमाडौँ उपत्यका लामो समयदेखि कलाको खजाना रहेको भए पनि सन् १९५० मा बाहिरी विश्वका लागि यो देश खुलेपछि मात्रै यसले विश्वव्यापी मान्यता पाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/national/2019-09-21-1636 |title=काठमाडौँ उपत्यका: कला र सम्पदाले झकिझकाउ बनाइँदै |last=हमाल |first=चाँदनी |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाल र काठमाडौँको धार्मिक कलामा विशेष गरी [[भवानी देवी|भवानी]], [[दुर्गा]], गज-लक्ष्मी, हरिती-सीतला, महिषमर्दिनी, सप्तमातृका (सात मातृ देवी), र [[लक्ष्मी|श्रीलक्ष्मी]] (धन देवी) माता देवीहरूको प्रतीकात्मक प्रतीकहरू समावेश छन्। ईशा पूर्व तेस्रो शताब्दीदेखि हिन्दु देवी-देवताहरू बाहेक [[अशोक|सम्राट अशोक]] कालका बौद्ध स्मारकहरूले सामान्यतया नेपाल र विशेष गरी उपत्यकालाई सुन्दर बनाएको छ। यी कला र वास्तुकलाका भवनहरूले विकासको तीन प्रमुख कालहरू समेटेका छन्: [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि]] वा शास्त्रीय काल (सन् ५०० देखि ९००), उत्तर-शास्त्रीय अवधि (सन् १००० देखि १४००) जसमा पाल कालको बलियो प्रभाव रहेको थियो त्यसपछि [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] (सन् १४०० पछि) जसले तिब्बती दानवविज्ञानको कलाको साथमा स्पष्ट रूपमा तान्त्रिक प्रभावहरू देखाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/760454 |title=नेपाली कला-संस्कृतिमा लोभिएका चिनियाँ कलाकार |last=ढुङ्गाना |first=नारायण |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2021/11/04/163599130276998220.html |title=आधुनिकताले बिर्साएको सहरको कथा |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाली कलाकारले बनाएको कलात्मक प्रतिमूर्ति र नक्काशीलाई व्यापक टाइपोलोजी भनिएको छ। यी कलाकारहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिश्रणलाई कायम राखेका छन्। यी कलाकारहरूले प्रायः ढुङ्गा कला, धातु कला, काठ कला, टेराकोटा कला, र चित्रकलाको प्रयोग गरिएको सामग्री बनाउने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/625391-1631928629.html |title=नेपाली कला कार्यशालाको इतिवृत्ति |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Bhairav Statue Koteshwor Mahadev Temple Koteshwor Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana.jpg|भैरवको मूर्ति चित्र:Stone carving in Kathmandu.jpg|ढुङ्गा कलाको एक नमूना चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528227205).jpg|बसन्तपुरमा रहेको एक मन्दिर बाहिरको काष्ठ कला चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528168475).jpg|धातु कला </gallery> ====सङ्ग्रहालय==== काठमाडौँ नेपालको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52606/ |title=अब घरमै बसीबसी छाउनी राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय घुम्न सकिने |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तर बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |date=2022-03-21 |website=न्युज २४ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412001451/https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |date=2022-04-12 }}</ref> र नेपालको प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय सहित धेरै सङ्ग्रहालयहरू र कला गृहहरूको घर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/112249 |title=‘भगवान भरोसा’ मा हाम्रा ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपालको कला र वास्तुकला दुई प्राचीन धर्म हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिलन हो। काठमाडौँ उपत्यकाका सात राम्ररी परिभाषित स्मारक क्षेत्रहरूमा रहेका धेरै मन्दिर, तीर्थस्थल, स्तूप, गुम्बा र दरबारहरूमा यिनीहरू पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित छन्। यो एकीकरण काठमाडौँ र यसका भगिनी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]का सङ्ग्रहालय र कला गृहहरूमा आयोजना र प्रदर्शनीहरूमा पनि झल्किन्छ। सङ्ग्रहालयहरूले पुरातात्विक निर्यात सहित ५औँ शताब्दीदेखि वर्तमान दिनसम्मका अद्वितीय कलाकृतिहरू र चित्रहरू प्रदर्शन गर्छन्। =====राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, छाउनी}} राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय काठमाडौँको पश्चिमी भागमा नेपालका तत्कालीन सेनापति र मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]ले १९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा निर्माण गरेको ऐतिहासिक भवनमा स्वयम्भूनाथ स्तूप नजिकै छ। यो देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://onlineradionepal.gov.np/2022/03/21/263644.html |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तरीय बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |website=रेडियो नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो सङ्ग्रहालयमा हतियार, कला र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको पुरातात्विक वस्तुहरूको विस्तृत सङ्ग्रह रहेको छ। यो सङ्ग्रहालय युद्ध ट्रफी र हतियारहरूको सङ्कलन गृहको रूपमा सन् १९२८ मा स्थापना भएको थियो भने यस सङ्ग्रहालयको प्रारम्भिक नाम छाउनी सिलखाना थियो, जसको अर्थ "हतियार र गोला बारुदको ढुङ्गा घर" हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/07/18/20190718133719 |title=सङ्ग्रहागारदेखि सङ्ग्रहालयसम्म |last=जोशी |first=हरिराम |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यसको महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सङ्ग्रहालयमा धेरै हतियारहरू छन्, जसमा युद्धहरूमा प्रयोग हुने स्थानीय रूपमा बनाइएको हतियारहरू, १८ र १९औँ शताब्दीका छालाका तोपहरू, र काठ, काँसा, ढुङ्गा र चित्रहरूमा मध्यकालीन र आधुनिक कार्यहरू समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/praathmiktaamaa-pren-sngrhaaly-149311 |title=‘प्राथमिकतामा परेन सङ्ग्रहालय’ |last=महर्जन |first=सपना |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय नेपाल}} प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय स्वयम्भूनाथ पहाडको दक्षिणी फेदमा छ। यो सङ्ग्रहालयमा विभिन्न प्रजातिका जनावर, पुतली र बोटबिरुवाहरूको ठुलो सङ्ग्रह छ। यो सङ्ग्रहालय प्रागैतिहासिक गोलादेखि भरिएका जनावरहरूका प्रजातिहरूको प्रदर्शनको लागि प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |title=प्रकृति बुझ्न प्राकृतिक विज्ञान सङ्ग्रहालय जाने कि ? |last=डङ्गोल |first=प्रा.डा. धर्मराज |date=2018-05-15 |website=मूल्याङ्कन अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |date=2023-04-06 }}</ref> =====नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय}} नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय काठमाडौँको उत्तर-मध्य भागमा अवस्थित छ। वर्तमान दरबारको मुख्य भवन सन् १९७० मा पुरानो दरबारको अगाडि बनाइएको थियो। यो भवन तत्कालीन युवराज र सिंहासनका उत्तराधिकारी वीरेन्द्रको विवाहको अवसरमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको दक्षिणी ढोका पृथ्वीपथ र [[दरबार मार्ग|दरबारमार्ग]] सडकको छेउमा छ। दरबार क्षेत्रले कुल {{convert|30|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ र चारैतिर अग्ला फाटकहरूद्वारा पूर्ण रूपले सुरक्षित छ। नेपालको [[दरबार हत्याकाण्ड]] यसै स्थानमा भएको थियो। [[राजतन्त्र]]को पतनपछि यसलाई सङ्ग्रहालयमा परिणत गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1066225 |title=नारायणहिटीको श्रीसदनका दुई कोठाको दस्तावेज सूचीकृत गरिँदै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====तारागाउँ सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|तारागाउँ सङ्ग्रहालय}} तारागाउँ सङ्ग्रहालयले काठमाडौँ उपत्यकाको आधुनिक इतिहास प्रस्तुत गर्दछ। यसले काठमाडौँ उपत्यकाको ५० वर्षको अनुसन्धान र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा विदेशबाट आएका कलाकार, फोटोग्राफर, वास्तुविद् र मानवशास्त्रीहरूले योगदान दिएका कलाहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/48586 |title=पौभा, थान्का बारे अध्ययन अनुसन्धान बढाउन माग |date=2016-08-25 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.janaboli.com/post/48586 |date=2023-04-06 }}</ref> सङ्ग्रहालयको वास्तविक संरचनाले काठमाडौँको निर्मित सम्पदा जोगाउनको लागि पुनर्स्थापना र पुनर्स्थापनाका लागि गरिएका प्रयासहरू देखाउँछ। यो सङ्ग्रहालय काठमाडौँ उपत्यकाको नियोजनकर्ताको रूपमा परिचित कार्ल प्रुस्चाले सन् १९७० मा डिजाइन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/128803 |title=४० देशको जीवनशैली चिनाउने ३०० कलाकृति |last=भेटवाल |first=तारा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Nepal's Museum.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय चित्र:Toran Dwar of Simroungarh in National Museum Kathmandu.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा रहेको तोरण द्वार चित्र:The Royal Palace and its surrounding during spring season in Nepal.jpg|बसन्त ऋतुमा नारायणहिटी दरबार चित्र:The Taragaon Museum.jpg|तारागाउँ सङ्ग्रहालयको आँगन </gallery> ==== कला गृह ==== नेपालको कलाको केन्द्रको रूपमा रहेको काठमाडौँमा देशका समसामयिक कलाकारहरूको काम र ऐतिहासिक कलाकारहरूको सङ्कलित कलाकृति प्रदर्शन गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2022/03/04/164637798712694756.html |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |title=काठमाडौँ ट्रिएनाले : कलामा समकालीन साझा समस्याको उठान |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> उपत्यका भित्रको पाटन सहर विशेषगरी [[ललितकला|ललित कला]] र शिल्पकलाका लागि प्रख्यात प्राचीन सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/art/2021/04/22/161905887537176195.html |title=पाटन कलानगरी ‘रेड जोन’ मा |last=माली |first=प्रशान्त |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> काठमाडौँको कला नेपाली परम्परागतता र आधुनिक कलाको सम्मिश्रण प्रदर्शन गर्दै, ठुलो सङ्ख्यामा राष्ट्रिय, एसियाली र विश्वव्यापी प्रभावहरूबाट व्युत्पन्न कलाकृति जीवन्त रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/555201-1624070894.html |title=कलामा सौन्दर्यको चासो |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> नेपाली कलालाई सामान्यतया दुई क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: नेपालमा [[पौभा]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/178008-1556951700.html |title=पौभा चित्रको भबिश्य |last=निरौला |first=तीर्थ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भनेर चिनिने आदर्शवादी परम्परागत चित्रकला जसलाई तिब्बतमा [[थान्का]] भनेर चिनिन्छ<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/66501 |title=थाङ्का चित्र: एउटा अद्भुत इतिहास, तर यसरी मासिँदैछ (भिडियो सहित) |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.lokpath.com/story/66501 |date=2023-04-06 }}</ref>, जुन देशको धार्मिक इतिहाससँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ र अर्कोतर्फ समकालीन पश्चिमी शैलीको प्रकृति सहितको चित्रकला रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-50520563 |title=थाङ्का बनाउँदै 'अँध्यारोबाट उज्यालोतिर'को यात्रा |date=2019-11-23 |website=बिबिसी नेपाली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> तान्त्रिक तत्वहरू र सामाजिक विषयवस्तुहरूमा आधारित रचनाहरू वा अमूर्त कलाकृति जसका लागि नेपालका चित्रकारहरू प्रख्यात छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बेलायतमा रहेको परोपकारी संस्था, काठमाडौँ समकालीन कला केन्द्र काठमाडौँमा कला प्रवर्द्धनमा संलग्न छ। काठमाडौँमा धेरै उल्लेखनीय कला प्रदर्शनी गृहहरू छन्। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कला तथा शिल्प विभागद्वारा सञ्चालित नाफा कला प्रदर्शनी गृह नव-शास्त्रीय पुरानो राणा दरबार सीता भवनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/126225 |title=संसारभर फैलिएको नेपाली कलाकृतिको सुकीर्ति |last=बराल |first=सजना |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52772/ |title=पाटन सङ्ग्रहालयको गर्भमा लुकेको रहस्यमय मल्लकालीन कलाकृति |last=देवकोटा |first=सबिना |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भृकुटीमण्डप प्रदर्शनी मैदान भित्र रहेको सृजना समकालीन कला गृहले समकालीन चित्रकार र मूर्तिकारहरूको कामलाई प्रदर्शन गर्ने गर्दछ र नियमित रूपमा प्रदर्शनीहरू आयोजना गर्दछ। यसले कला विद्यालयहरूमा बिहान र साँझ कक्षाहरू पनि चलाउँछ। भीमसेनथानको तीन-तले भवनमा रहेको मोती अजिमा कलागृह पनि उल्लेखनीय छ। यहाँ परम्परागत भाँडाहरू र हस्तनिर्मित पुतलीहरू र मध्यकालीन नेवार घरको विशिष्ट वस्तुहरूको प्रभावशाली सङ्ग्रह समावेश छ, जसले नेपाली इतिहासमा महत्त्वपूर्ण अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ। दरबारमार्गमा रहेको नारायणहिटी दरबार नजिकैको जे आर्ट कलागृहमा प्रख्यात, स्थापित नेपाली चित्रकारहरूको कलाकृति प्रदर्शन गरिएको छ। [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] जाने बाटोमा रहेको [[बबरमहल]]मा रहेको [[नेपाल कला-परिषद्|नेपाल कला परिषद्]] कलागृहमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारका कलाकृति र कला प्रदर्शनीका लागि नियमित रूपमा प्रयोग हुने फराकिलो सभाकक्षहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://sampurnaweekly.com/news/3086 |title=‘नेपाली साहित्य मेला–महोत्सवमा रमाइरहेको छ’ |last=स्मृति |first=स्वपनिल |website=सम्पूर्ण साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528145921/https://sampurnaweekly.com/news/3086 |date=2022-05-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/566141-1625290505.html |title=नेपाली आधुनिक कलाको पहिलो दशक |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> ==== साहित्य ==== [[नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय|नेपालको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] पाटनमा अवस्थित छ। [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[नेपाली]], [[संस्कृत]], [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] र [[नेपाल]] भाषाका ७० हजारभन्दा बढी पुस्तकहरू भएको यो देशकै ठुलो पुस्तकालय हो। पुस्तकालयमा १७औँ शताब्दीका संस्कृत र अङ्ग्रेजी भाषाका दुर्लभ विद्वानहरूद्वारा लिखित पुस्तकहरू रहेका छन्। काठमाडौँको [[केशर महल]]मा रहेको शिक्षा मन्त्रालय भवनको भुइँ तल्लामा रहेको [[केसर पुस्तकालय]] रहेको छ। करिब ४५ हजार पुस्तकको यो सङ्ग्रह [[केशर शमशेर राणा|केशर सम्शेर राणा]]को व्यक्तिगत सङ्ग्रहबाट लिइएको हो। यसले [[इतिहास]], [[कानून]], कला, धर्म, र दर्शनलगायतका विषयहरूको विस्तृत दायरालाई समेट्छ। यहाँ तन्त्रको एक संस्कृत पुस्तिकालाई १,००० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ भूकम्प]]ले गर्दा शिक्षा मन्त्रालयको भवनमा ठुलो क्षति पुगेको थियो र केसर पुस्तकालयका सामग्रीहरूलाई अस्थायी रूपमा सारिएको थियो। ==== चलचित्र र रङ्गमञ्च ==== काठमाडौँ नेपाली चलचित्र र रङ्गमञ्चहरूको गृह सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |title=‘नेपाली चलचित्र’ इतिहासदेखि वर्तमानसम्म |website=मेरो फिल्म |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525045513/https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |date=2022-05-25 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://archive.himalkhabar.com/65916 |title=अल्मलिएको नेपाली चलचित्र |last=कार्की |first=प्रकाशजङ्ग |date=2014-04-23 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221207162756/https://archive.himalkhabar.com/65916 |date=2022-12-07 }}</ref> महानगरभित्र कान्ति पथमा अवस्थित [[राष्ट्रिय नाचघर|राष्ट्रिय नाच घर]], गङ्गा रङ्गमञ्च, हिमालयन रङ्गमञ्च र सन् १९८२ मा स्थापित आरोहण रङ्गमञ्च समूह सहित धेरै रङ्गमञ्चहरू छन्। गुरुकुल स्कूल अफ थिएटरले काठमाडौँमा अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्च महोत्सव आयोजना गर्दछ, जसले विश्वभरका कलाकारहरूलाई आकर्षित गर्दछ। दरबार संरक्षण तथा प्रवर्द्धन समितिले स्थापना गरेको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा सानो रङ्गमञ्च खोलिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=54329 |title=रङ्गमञ्चको काल यात्रा |last=कार्की |first=पदम सिंह |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2021-03-28-34532 |title=रङ्गमञ्च : हिजो, आज र भोलि |last=सायमी |first=प्रकाश |language=नेपाली |website=गोरखापत्र |accessdate=2022-04-17}}</ref> काठमाडौँमा [[कलिउड (चलचित्र)|नेपाली]], [[बलिउड]] र [[हलिउड]] चलचित्रहरू देखाउने धेरै सिनेमाघरहरू (पुरानो एकल पर्दा भएका चलचित्र घर र केही नयाँ मल्टिप्लेक्सहरू) छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/01/17/20190117185453 |title=पहिलो सिनेमा घरको कथा : ‘फस्ट सो’ मा सधैँ राजा |last=पराजुली |first=लोकरञ्जन |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> केही पुराना चलचित्र घरहरूमा विश्वज्योति सिनेमा हल, [[जय नेपाल सिनेमा हल|जय नेपाल हल]], कुमारी सिनेमा हल, गोपीकृष्ण सिनेमा हल र गुण सिनेमा हल पर्छन्। काठमाडौँमा केही अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सिनेमा घरहरू र मल्टिप्लेक्सहरू पनि छन्। मल्टिप्लेक्सहरूमा [[क्यूएफएक्स सिनेमाज]], सिने डे सेफ, एफक्युब सिनेमा, क्युज सिनेमाज, बिग मुभिज, बिएसआर मुभिज र अन्य धेरै रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/38870/2019-08-19 |title=काठमाडौँमा ३८ सिनेमा हलले तिरेनन् मनोरञ्जन कर |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> ==== सङ्गीत ==== काठमाडौँ नेपालको सङ्गीत र नृत्यको केन्द्र हो। यी कलाका विधाहरू सहरको अभिन्न अङ्ग हुन्। काठमाडौँका साँस्कृतिक स्थलहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। सङ्गीत काठमाडौँको परम्परागत पक्ष हो। [[नेपाल सम्वत्|नेपाल संवत्]] अनुसार 'गुन्ला' परम्परागत साङ्गीतिक पर्व हो। नेवार सङ्गीतको उत्पत्ति काठमाडौँबाट भएको हो। यसबाहेक काठमाडौँमा नेपालभरका सङ्गीतहरू पाउन सकिन्छ। सन् १९७० को दशकमा धेरै [[हिप्पी]]हरूले काठमाडौँको भ्रमण गरेका थिए जसले गर्दा यो सहरमा रक एन्ड रोल, [[रक सङ्गीत|रक]] र ज्याज सङ्गीतको आगमन भएको थियो। ज्याजमान्डु भनेर चिनिने ज्याज महोत्सवका लागि काठमाडौँ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रख्यात छ। यो हिमालय क्षेत्रमा आयोजना गरिने एक मात्र ज्याज महोत्सव हो। यो उत्सवले [[अस्ट्रेलिया]], [[डेनमार्क]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[बेनिन]], र [[भारत]]जस्ता देशहरूबाट [[सङ्गीतकार]]हरूलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ। यो सहरलाई धेरै विदेशी गीतहरूमा सन्दर्भित गरिएको छ, जसमा क्याट स्टिभेन्सको ('काठमान्डु', मोना बोन ज्याकन, सन् १९७०), बब सेगरको ('काठमान्डु', ब्युटिफुल लुजर, सन् १९७५), रस ब्यान्डको ('ए प्यासेज टु बैङ्कक', पुल्लिङ इन काठमान्डु; २११२ एल्बम, सन् १९७६), जोन लेननको ('नोबडी टुल्ड मी', सन् १९८४, मरणोपरान्त), क्रेमाटोरिज ब्यान्डको ('काठमान्डु', थ्री स्प्रिङ्स, सन् २०००), फितो पेजको (त्राफिको पो काठमान्डु - "ट्राफिक थ्रु काठमान्डु") र क्याभलकेडको ('काठमाडौँ किड', सन् २०१९) रहेका छन्। ===खाना=== काठमाडौँका अधिकांश मानिसहरूको प्रमुख खाना [[दालभात|दाल भात]] हो। यसमा [[चामल]] र [[दाल]]को झोल हुन्छ र सामान्यतया यसलाई [[तरकारी]], [[अचार]] र कहिलेकाहीँ [[चटनी]]सँग पस्किने गरिन्छ। तिब्बती उमालेको डल्लोको नेपाली संस्करणको एक प्रकारको रूपमा रहेको [[मम:]] नेपालका सडक बिक्रेता र रेस्टुरेन्टहरूले बेच्ने गरेका छन्। यो काठमाडौँमा सबैभन्दा लोकप्रिय चाँडो खानाको एक प्रकार हो। बफ (अर्थात् भैँसी) मोमो, चिकेन मोमो र शाकाहारी मोमो सहित मोमोका विभिन्न नेपाली प्रकारहरू काठमाडौँमा प्रख्यात छन्। काठमाडौँमा पाइने अधिकांश खाना मांसाहारी छन् यद्यपि शाकाहारको अभ्यास असामान्य छैन र शाकाहारी व्यञ्जनहरू सहरभरि पाइन्छ। [[भैँसी]]को मासु सामान्य रहेता पनि गाईको मासु असामान्य र निषेधित छ। काठमाडौँमा विशेषगरी रैथाने नेवारको घरमा भैँसी खाने चलन छ, जुन नेपालका अन्य भागमा पाइँदैन। केही दशक अघिसम्म [[सुँगुर]]को मासुको उपभोग निषेधित मानिन्थ्यो। पूर्वी नेपालको किराँत खानाको काठमाडौँमा आगमनसँगै यो क्षेत्रमा समेत सुँगुरको मासुले स्थान पाएको छ। [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[मुसलमान]] धर्मालम्बीहरूको एक विशेषवर्गका जनसङ्ख्याले यसलाई अहिलेपनि निषेध मान्छन्। हिन्दुहरूले [[गाई]]लाई पवित्रताको प्रतीक मान्ने भएकाले र मुसलमानहरूको [[कुरान]] अनुसार भैंसी अपवित्र भएकोले यी जीवहरू खाँदैनन्। हिन्दुहरूले गाईको मासु बाहेक सबै किसिमको मासु खाने गर्छन्। स्थानीय र आगन्तुकहरूको लागि मुख्य खाजा प्रायः म:म वा [[चाउमिन]] हो। सन् १९५५ सम्म काठमाडौँमा एउटा मात्र पश्चिमी शैलीको रेस्टुरेन्ट रहेको थियो। नेपाली खाना, तिब्बती खाना, चिनियाँ खाना र विशेष गरी [[भारतीय खाना]]हरू पाइने भएपछि काठमाडौँमा ठुलो सङ्ख्यामा [[भोजनालय|रेस्टुरेन्ट]]हरू खुलेका छन्। अन्य धेरै रेस्टुरेन्टहरू स्थानीय, प्रवासी र पर्यटकहरू समायोजन गर्न खोलिएका छन्। काठमाडौँमा पर्यटनहरूको आगमनमा बृद्धिले गर्दा परम्परागत भोजन रुपान्तरण हुँदै पर्यटकहरूका लागि मिल्ने ठिमहा खानाको विकास निम्त्याएको छ। महाद्वीपीय खानाहरू चयन गरिएका ठाउँहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय चेन रेस्टुरेन्टहरू दुर्लभ छन्, तर पिज्जा हट र केएफसीका केही खाजा घरहरू हालै महानगर क्षेत्रमा खुलेका छन्। यसका साथै अन्तर्राष्ट्रिय आइसक्रिम चेन कम्पनी बास्किन रोबिन्सको समेत विक्रीघरहरू रहेका छन्। काठमाडौँमा [[कफी]] पिउनेभन्दा [[चिया]] पिउनेहरूको सङ्ख्या धेरै छ। विशेष रूपमा अन्य स्थानीय तथा विदेशी खाजाहरूसँग व्यापक रूपमा चिया घरहरू रहेका छन्। यहाँका मानिसहरू व्यापक रूपमा रक्सी पिउने गर्छन् र यहाँ मादक पेय पदार्थहरूको धेरै स्थानीय प्रकारहरू रहेका छन्। महानगरीय क्षेत्रमा मद्यपान गरेर गाडी गुडाउनु निषेधित छ र यसका लागि ट्राफिक प्रहरी अधिकारीहरूले शून्य सहिष्णुता नीति अपनाएका छन्। [[अयला]] र [[थ्वं]] (चामलबाट बनेको मादकपदार्थ) काठमाडौँको मदिराजन्य पेय पदार्थ हो, जुन सबै स्थानीय रक्सी भट्टीहरूमा पाइन्छ। [[जाँड|छ्याङ]], [[तोङवा]] ([[कोदो]] वा [[जौ]]बाट बनेको मादकपदार्थ) र [[रक्सी]] नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँमा पाइने मदिराजन्य पेय पदार्थ हुन्। यस बाहेक काठमाडौँका मदिराजन्य बिक्री पसल, [[बासालय|होटल]], रेस्टुरेन्ट र बारहरूमा पश्चिमी र नेपाली बियरको व्यापक बिक्री हुने गरेको छ। <gallery mode="packed"> चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|नेपाली दाल भात चित्र:Momo101.jpg|नेपाली म:म चित्र:Dhindo by Ganesh.jpeg|नेपाली रैथाने भोजन [[ढिँडो]] चित्र:Chhwela.jpg|नेवारी परिकार [[छोइला]] </gallery> ===चाडपर्वहरू=== काठमाडौँका धेरैजसो मेला र चाडपर्वहरू [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] वा त्यसभन्दा अघिका हुन्। परम्परागत रूपमा यी चाडहरू [[नेवार जाति|नेवार]]हरूले मनाउने गरेका भएता पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यी चाडपर्वहरूमा अन्य काठमाडौँवासीहरूको पनि व्यापक सहभागिता रहेको छ। नेपालको राजधानी काठमाडौँमा विभिन्न राष्ट्रिय चाडपर्व मनाइन्छ। सहरमा ठुलो सङ्ख्यामा बसाइँ सर्दा पश्चिमबाट [[खस जाति|खस]], पूर्वबाट [[किराँत जाति|किराँत]], उत्तरबाट तिब्बती [[बोन धर्म|बोन]] र दक्षिणबाट [[मिथिला]] संस्कृति राजधानीमा भेटिन्छन् र एक आपसमा घुलमिल भइसकेका छन्। [[घोडेजात्रा|घोडे जात्रा]], [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]], [[दसैँ|दशैं]], [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] लगायतका पर्वहरू काठमाडौँका सबै हिन्दु र बौद्ध समुदायले भक्तिभाव र उत्साहका साथ मनाउँछन्। लागु गरिएका संहिताहरूमा सामाजिक नियमनले हिन्दु परम्परा र नैतिकतालाई समावेश गरेको छ। यिनीहरूलाई [[शाह वंश|शाह राजा]]हरू र यसअघिका राजाहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मका संरक्षकहरूको रूपमा अनुसरण गरेका थिए। काठमाडौँ र देशका अन्य भागमा देवी देवताको विशेष पूजामा शताब्दीदेखि सांस्कृतिक निरन्तरता कायम छ। यी देवताहरूमा [[अजिमा]], [[तलेजु भवानी]] र उनको अन्य रूप: [[देगुतलेजु]] र [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] (जीवित देवी) समावेश छन्। कलात्मक भवनहरू अहिले मानिसहरूको दैनिक जीवनमा पूजा गर्ने ठाउँ बनेका छन्, त्यसैले वार्षिक चाडपर्वहरू मनाउन सूची कायम गरिएको छ। महानगरमा वर्ष भरिमा १३३ वटा पर्व मनाइन्छ। यसअघि उल्लेख गरिएका बाहेक काठमाडौँमा मनाइने केही परम्परागत चाडहरूमा [[दसैँ|बडा दशैं]], [[तिहार]], [[छठ]], [[माघे सङ्क्रान्ति|माघे संक्रान्ति]], [[नागपञ्चमी]], [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]], पञ्चदान, [[तीज]]/[[ऋषिपञ्चमी|ऋषि पञ्चमी]], पाहां चह्रे, [[सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा]], [[मातातीर्थऔँसी]] रहेका छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Sweta bhairava krt.jpg|इन्द्र जात्राको लागि स्वेत भैरव Ranipokhari during chhath festival.jpg|छठको समयमा रानी पोखरी HIndu Festival of Tihar 06.jpg|भाइटिकाको लागि सप्तरङ्गी थाल Sweets and fruits with Dashain jamara.jpg|दसैँको जमरा र प्रसाद </gallery> ==धर्म== {{bar box |title=काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने धर्मावलम्बीहरू<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्मावलम्बी |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]|#FF6600|८१.३}} {{bar percent|[[बौद्ध धर्म]]|#FFFF00|९}} {{bar percent|[[इस्लाम धर्म]]|#009000|४.४}} {{bar percent|अन्य|#808080|५.२}} <small>अन्य भित्र [[इसाई धर्म|क्रिस्चियन धर्म]], [[जैन धर्म]] र अन्य धर्मावलम्बीहरू (५.२%)</small> }} [[File:Chhetrapati Ganesh Temple in Kathmandu, Nepal..jpg|thumb|काठमांडू में क्षेत्रपाटी गणेश मंदिर]] ===हिन्दु धर्म=== काठमाडौँमा हिन्दु धर्म परापूर्वकालदेखि पालन गरिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य]] (सन् ४०० देखि ७५०) अस्तित्वमा आएसँगै काठमाडौँ उपत्यकामा हिन्दु धर्म र यसभित्रका [[सवर्ण विवाह]], [[सामाजिक स्तरीकरण]] र [[नेपालमा जति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]]को स्थापना भएको मानिन्छ। [[पशुपतिनाथ मन्दिर]], [[चाँगुनारायण मन्दिर]] र [[काष्ठमण्डप]] हिन्दुहरूका लागि विशेष महत्व राख्ने गरेका छन्। काठमाडौँ र वरपरका उपत्यकाका अन्य उल्लेखनीय हिन्दु मन्दिरहरूमा [[बज्रयोगिनी मन्दिर]], दक्षिणकाली मन्दिर, [[गुह्येश्वरी|गुह्येश्वरी मन्दिर]] र [[शोभा भगवती मन्दिर]] समावेश छन्। काठमाडौँबाट बग्ने [[बागमती नदी]]लाई हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पवित्र नदी मान्छन् र धेरै हिन्दु मन्दिरहरू यस नदीको किनारमा अवस्थित छन्। बागमतीको महत्व यस तथ्यमा पनि निहित छ कि यसको किनारमा हिन्दुहरूको दाहसंस्कार गरिन्छ र किराँतहरू यसको छेउमा पहाडमा गाडिन्छन्। नेपाली हिन्दु परम्परा अनुसार दाहसंस्कार गर्नुअघि शवलाई तीन पटक बागमतीमा डुबाउनु पर्छ। मुख्य शोक गर्ने (सामान्यतया पहिलो छोरा) जसले अन्त्येष्टि चितालाई जलाउँछ उसले दाहसंस्कार पछि तुरुन्तै पवित्र नदीको पानीमा स्नान गर्नुपर्छ। शवयात्रामा सामेल हुने धेरै आफन्तहरूले पनि बागमतीमा नुहाउँछन् वा दाहसंस्कारको अन्त्यमा आफ्नो शरीरमा पवित्र पानी छर्कन्छन् किनभने बागमतीले मानिसहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध गर्ने विश्वास गरिन्छ। ===बौद्ध धर्म=== गौतम बुद्धको समयमा (ईशापूर्व ४८३ - ५६३) बौद्ध भिक्षुहरूको आगमनसँगै बौद्ध धर्म काठमाडौँमा आगमित भएको थियो। उनीहरूले साँखुमा वनविहार मठको स्थापना गरेका थिए। [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा (शा. ईशापूर्व ४६१ - ४९१) आक्रमण भएपश्चात् त्यहाँबाट [[शाक्य]]हरू भागेपछि यो मठको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। हिन्दु लिच्छवी युग (ईशापूर्व ४०० देखि ७५०) को समयमा विभिन्न मठहरू र आदेशहरू जारी गरिएपछि क्रमिक रूपमा [[नेवार बौद्ध धर्म]]को गठन भएको थियो, जुन अझै पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]को प्राथमिक [[धार्मिक भाषा]] संस्कृतमा अभ्यास गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको त्यो परम्परालाई पौराणिक राजकुमारी [[भृकुटी]] (सातौँ शताब्दी) र कलाकार [[अरनिको]] (सन् १२४५–१३०६)ले [[तिब्बत]] र [[चीन]]मा बौद्ध धर्म फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। नेवार बौद्ध धर्ममा आधारित काठमाडौँमा १०८ भन्दा बढी परम्परागत गुम्बाहरू (बहा: र बहाई) रहेका छन्। सन् १९६० को दशकदेखि काठमाडौँको स्थायी तिब्बती बौद्ध जनसङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ र अहिले यस क्षेत्रमा पचासभन्दा बढी तिब्बती बौद्ध गुम्बाहरू छन्। यसका साथै नेवार बौद्ध धर्मको आधुनिकीकरणसँगै विभिन्न [[थेरवाद]] बिहारहरू स्थापना भएका छन्। ===किराँत मुन्धुम=== किराँत मुन्धुम नेपालको आदिवासी जनजाति प्रथाहरू मध्ये एक हो। यो [[किराँत जाति]]ले अभ्यास गर्ने गरेका छन्। किराँत धर्मका केही जीववादी पक्षहरू, जस्तै पुर्खाको पूजा (अजिमाको पूजा) पनि किराँत मूलका नेवारहरूमा पाइन्छ। प्राचीन किराँतहरूले पूजा गर्ने विश्वास भएका प्राचीन धार्मिक स्थलहरू, जस्तै पशुपतिनाथ, वाङ्गा आकाश भैरव (यलम्बर) र अजिमालाई अहिले काठमाडौँमा सबै धर्म मान्ने मानिसहरूले पुज्छन्। नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँ आएका किराँतहरूले सहरमा [[मुन्धुम]]को अभ्यास गर्ने गरेका छन्। ===इस्लाम धर्म=== काठमाडौँका मल्ल राजा रत्न मल्लले १५औँ शताब्दीमा [[कश्मीर]], [[लद्दाख]] र [[ल्हासा]]सँग व्यापार गर्न भारतीय मुसलमानहरूलाई यहाँ निम्तो दिएका थिए।<ref name="मुसलमान">{{cite web |last=यासमिन |first=चोम्पा मौसमी |title=Muslim cultural Practices in Nepal |trans-title=नेपालमा मुस्लिम सांस्कृतिक अभ्यासहरू |url=https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |date=सन् २०२० |accessdate=वि.सं. २०७९ बैशाख ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=३-४ |publisher=नेपाल जोल }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212191611/https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |date=2021-02-12 }}</ref> व्यापारबाट सुरु भएको मुसलमानहरूको आगमनले अहिले बाक्लो रूप लिइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/09/25/20150925183952 |title=काठमाडौँमा इस्लामिक आक्रमण |last=महर्जन |first=संजीवन |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-18}}</ref> वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार काठमाडौँमा मुसलमानहरूको जनसङ्ख्या ४.४% पुगेको छ। इस्लाम धर्मावलम्बीहरूले [[ईद]], [[बकरी ईद]] लगायतका पर्वहरू मनाउने गरेका छन्। ===अन्य धर्म=== [[सिख धर्म]] मुख्यतया काठमाडौँको बालाजु र कुपण्डोलस्थित गुरुद्वारामा अभ्यास गरिन्छ। मल्लकालीन राजा जयजगत मल्लको पालामा सिख धर्मको आगमन नेपालमा भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |title=भब्य लंगर(भोजन) आयोजना |website=नेपाल आज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205065553/https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |date=2022-12-05 }}</ref>भारतमा ब्रिटिस शासनकालको समयमा करिब डेढ सय वर्ष अघि सिख समुदाय नेपाल प्रवेश गरेको उल्लेख गरिएको छ। [[जैन धर्म]] एउटा सानो समुदायद्वारा अभ्यास गरिन्छ। कमलपोखरीमा रहेको [[जैन मन्दिर, कमलपोखरी|जैन मन्दिर]]मा जैन धर्मावलम्बीहरूको उपस्थिति हुने गरेको छ। काठमाडौँमा मात्रै १७० गिर्जाघरहरू रहेको छ। यसका साथै यो सहरमा क्रिस्चियन मिसनरी अस्पतालहरू, कल्याणकारी संस्थाहरू र विद्यालयहरू पनि सञ्चालनमा छन्। भारतीय र बेलायती सेनामा सिपाहीका रूपमा सेवा गरेका नेपाली नागरिकहरू सेवामा रहँदा क्रिस्चियन धर्म ग्रहण गरेको हुनाले नेपाल फर्किएर पनि उनीहरूले यस धर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तिनीहरूले ईसाई धर्मको प्रसार र विशेष गरी काठमाडौँमा गिर्जाघरहरूको निर्माणमा योगदान दिएका छन्। ==शिक्षा== नेपालको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक विद्यालय [[दरबार हाई स्कुल]]<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/110927/2019/12/23/durbar-high-school |title=यस्तो बन्यो ‘दरबार हाई स्कुल’, डेढ महिनाभित्र हस्तान्तरण हुँदै |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> र सबैभन्दा पुरानो कलेज [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2021/08/31/163039228343273875.html |title=त्रिचन्द्र कलेज : शताब्दी लामो इतिहास, बर्खे झरीमा रुझिरहेछ ! [भिडियाे] |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> दुवै काठमाडौँमा छन्। नेपालमा रैती दुनियाँको लागि शिक्षा निषेधित रहेको समयमा राणा वंशका सन्तानहरूको लागि शिक्षादीक्षाको प्रबन्धनको लागि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]ले वि.सं. १९१० असोज २७ गते नेपालमा पहिलो औपचारिक विद्यालयको रूपमा दरबार हाई स्कुलको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/10/15/151678/ |title=दरबार हाई स्कुल स्थापनाको १ सय ६६औँ दिवस मनाइयो |last=भट्टराई |first=प्रदीप |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2020/05/12/158927915025767644.html |title=कहिले खुल्ला दरबार हाई स्कुल ? |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> विद्यार्थी र कलेजहरूको सङ्ख्या अनुसार नेपालको सबैभन्दा पुरानो र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको रूपमा रहेको सबैभन्दा ठुलो [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] कीर्तिपुरमा रहेको छ। काठमाडौँमा नेपालकै उत्कृष्ट माध्यमिक विद्यालय र उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/79242-79242 |title=उत्कृष्ट २० विद्यालय छनोट |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/118282 |title=चिन्नुहोस् यी हुन काठमाडौँका ११ सरकारी स्कुल, जहाँ प्राइभेटमा भन्दा राम्रो पढाई हुन्छ |date=2018-01-14 |website=जनबोली न्यूज नेटवर्क |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://www.janaboli.com/post/118282 |date=2023-04-06 }}</ref>नेपालका विभिन्न स्थानहरूबाट उच्च शिक्षा तथा स्तरीय शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरू यहाँका उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा कलेजहरूमा भर्ना लिने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/178927-1557745380.html |title=‘काठमाडौँलाई शिक्षाको ‘हब’ बनाउन सकिन्छ’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> महानगरपालिकाभित्र जम्मा ९२ वटा सामुदायिक विद्यालयम र ६४० वटा संस्थागत विद्यालय रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaatthmaaddaun-mhaangrkaa-sbai-vidyaalymaa-ab-sthaaniiy-paatthykrm-162266 |title=काठमाडौँ महानगरका सबै विद्यालयमा अब स्थानीय पाठ्यक्रम |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> शिक्षा मन्त्रालयले प्रत्येक वर्ष अनुगमन र मूल्याङ्कन गरेर नेपालका उत्कृष्ट विद्यालय तथा कलेजहरूको सूची जारी गर्ने गरेकोमा अधिकांश विद्यालय र कलेज यसै महानगरपालिकाभित्र पर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |title=नेपालका उत्कृष्ट २५ प्लस टु (कक्षा ११, १२) |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819011833/https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |date=2022-08-19 }}</ref> ==अर्थतन्त्र== देशको आर्थिक विकासमा काठमाडौँको स्थान र भूभागले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो प्राचीन सहर उर्वर माटो, समतल भू-भाग र तालको किनारमा अवस्थित रहेको छ। यो भूगोलले कृषिमा आधारित समाज बनाउन मद्दत गरेको थियो। प्राचीन कालदेखि भारत र चीनको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकाको रूपमा यो सहर महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रको रूपमा स्थापित हुन पुगेको हो। काठमाडौँको व्यापार भारत र तिब्बतलाई जोड्ने रेशम मार्गको किनारमा फस्टाएको पुरानो पेशा हो। शताब्दीयौँदेखि, काठमाडौँका [[ल्हासा नेवार]] व्यापारीहरूले हिमालय पार गर्दै व्यापार सञ्चालन गर्दै मध्य एसियाभरि कला, शैली र बौद्ध धर्मलाई फैलाउन योगदान दिएका थिए। यो सहरको अन्य परम्परागत पेशाहरूमा खेती, धातु कला, काष्ठकला, चित्रकारी, सिलाई बुनाई र भाँडाहरू हुन्। काठमाडौँ नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औद्योगिक र व्यापारिक केन्द्र हो। [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]], [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को प्रधान कार्यालय, [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ|उद्योग वाणिज्य सङ्घ]], राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्क, दूरसञ्चार कम्पनी, विद्युत प्राधिकरणलगायत विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाका मुख्य कार्यालयहरू काठमाडौँमा छन्। काठमाडौँका प्रमुख आर्थिक केन्द्रहरू [[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्यु रोड]], दरबारमार्ग, [[असन, काठमाडौँ|असन]] र पुतलीसडक हुन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाले राष्ट्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा एक तिहाईको योगदान दिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/526001-1621041624.html |title=काठमाडौँ अर्थतन्त्रको पनि राजधानी |last=ज्ञवाली |first=बालकृष्ण |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-28}}</ref> यो सहरभित्र वार्षिक आर्थिक उत्पादन करिब रु. ५५० बिलियन हुने गरेको छ। यो सहरमा बसोबास गर्ने प्रति व्यक्ति आय $२२०० रहेको छ जुन राष्ट्रको अन्य क्षेत्रको तुलनामा लगभग तीन गुना बढी छ। काठमाडौँबाट हस्तशिल्प, कलाकृति, कपडा, गलैँचा, पश्मिना, कागज निर्यात हुन्छ। व्यापार क्षेत्रबाट महानगरपालिकालाई २१% राजश्व उठ्ने गरेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सङ्कलन गर्ने राजस्वको १९% योगदान उत्पादन क्षेत्रबाट हुने गर्दछ। महानगरपालिकाभित्र कपडा र गलैँचा सबैभन्दा उल्लेखनीय निर्मित उत्पादहरू हुन्। काठमाडौँमा अन्य आर्थिक क्षेत्रहरू कृषि (९%), शिक्षा (६%), यातायात (६%) तथा होटल र रेस्टुरेन्ट (५%) क्षेत्रले राजश्वमा साझेदारी गर्छन्। [[नेपाली कागज]] र [[पस्मिना (कपडा)|पस्मिना दोसल्ला]]को लागि काठमाडौँ प्रसिद्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/162197/ |title=४७ मुलुकमा नेपाली पश्मिना निर्यात |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63991-63991 |title=गुमेको बजार फर्काउँदै पश्मिना |last=अर्याल |first=नवीन |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223496 |title=नेपाली कागज : माग उच्च, जनशक्ति अभाव |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/180273/ |title=लोक्ताबाट बन्ने नेपाली कागजको मापदण्ड तोकियो |last=सिटौला |first=सुनिता |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पर्यटन== {{Main|काठमाडौँमा पर्यटन}} [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन]]लाई नेपालको अर्को महत्वपूर्ण उद्योग मानिन्छ। सन् १९५० पछि आएको वैश्विक राजनीतिक शृङ्खलामा परिवर्तनले देशमा पर्यटन क्षेत्रको आरम्भ भएको थियो। सन् १९५६ मा हवाई यातायातको स्थापना भएको थियो भने [[त्रिभुवन राजपथ]]को निर्माण भएसँगै काठमाडौँ र [[रक्सौल]] (भारत-नेपाल सीमामा रहेको) बीचको सडक यातायात सुरु भएको थियो। यस गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्न काठमाडौँमा छुट्टाछुट्टै संस्थाहरू स्थापना भएको थियो जसमा [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]], पर्यटन विभाग र नागरिक उड्डयन विभाग समावेश छन्। यसबाहेक, नेपाल विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक सङ्घहरूको सदस्य बनेको थियो। अन्य राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाले यो गतिविधिलाई अझ बढाएको छ। होटल उद्योग, पर्यटकीय संस्थाहरू, पर्यटक सहयोगीहरूको प्रशिक्षण र लक्षित प्रचार अभियानहरू नेपालमा र विशेष गरी काठमाडौँमा यस उद्योगको उल्लेखनीय वृद्धिको प्रमुख कारण हुन्। पर्यटन क्षेत्र देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उद्योगहरू मध्येको एक हो। पर्यटन सहरका धेरैजसो मानिसहरूको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। काठमाडौँमा वार्षिक लाखौं पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। काठमाडौँको पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण र बुढानीलकण्ठलगायतका धार्मिकस्थलमा विश्वभरबाट हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू आउने गर्दछन्। विदेशी पर्यटकहरूको नेपाल आगमनको रेकर्ड राख्ने कार्य सन् १९६४ देखि सुरु गरिएको थियो। माओवादी विद्रोहको कारण ओरालो लागेको पर्यटन उद्योग सो विद्रोहको समाप्तिपछि उदाएको थियो। सन् २००९ देखि सन् २०१९ सम्मको समयकालभित्र नेपालमा पर्यटक आगमनको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको थियो। त्यसपछि विश्वव्यापी [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोना भाइरस महामारी]]का कारण दुई वर्ष डुबेको पर्यटन क्षेत्र पुनः उठ्ने जमर्को गरिरहेको छ। काठमाडौँको [[ठमेल]] क्षेत्र विदेशबाट आउने पर्यटकहरूको प्राथमिक अड्डा हो, जहाँ पर्यटकहरूको लागि खानपान गर्ने अतिथि घरहरू, रेस्टुरेन्टहरू, पसलहरू र पुस्तक पसलहरू रहेका छन्। यसै प्रकार विदेशी पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बनिरहेको अर्को छिमेकी क्षेत्र झमेल हो। यो टोलको वास्तविक नाम झम्सीखेल हो जसलाई ठमेलसँगै व्यवहार मिलाउन झमेल भन्ने गरिन्छ। सन् १९६० देखि सन् १९७० को समयकालमा हिप्पीहरूले लोकप्रिय बनाएको फ्रिक स्ट्रिट जसलाई स्थानीयहरू [[झोछेँ टोल]] भन्छन् यो समेत काठमाडौँको मौलिक पर्यटकहरूको अड्डा हो। यो ठमेलको लोकप्रिय विकल्प हो। तिब्बतको पुरानो व्यापारि मार्ग र परम्परागत बजार [[असन, काठमाडौँ|असन]]ले समेत पर्यटकहरू आकर्षित गर्ने गर्दछ। सन् १९५० मा नेपालको राजनीतिक परिवेशमा आएको परिवर्तनपछि पर्यटन उद्योग खुलेपछि होटल उद्योगमा उल्लेख्य सुधार आएको थियो। अहिले काठमाडौँभित्र हायात रिजेन्सी, द्वारिकाज, होटल याक एन्ड यती, द एभरेस्ट होटल, होटल र्‍याडिसन, होटल देल अन्नपूर्ण, द मल्ल होटल, [[शङ्कर होटल|शंकर होटल]], साङ्ग्रिला होटल (साङ्ग्रिला होटल समूहद्वारा सञ्चालित नभएको) जस्ता धेरै विलासी होटलरू रहेका छन्। काठमाडौँभित्र रहेका चार तारे होटलहरूमा होटल वैशाली, अकामा होटल, होटल नारायणी, द ब्लु स्टार र ग्रान्ड होटलहरू छन्। गार्डेन होटल, होटल एम्बेसेडर र अलोहा इन काठमाडौँका तीन तारे होटल हुन्। क्यासिनो भएका पाँचतारे होटेलहरूमध्ये हायात रिजेन्सी, होटल देल अन्नपूर्ण र याक एन्ड यती जस्ता होटलहरू पर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Hyatt Regency Kathmandu Hotel.jpg|[[हयात रिजेन्सी काठमाडौँ|हायात रिजेन्सी]] चित्र:Shanker.jpg|होटल शंकर चित्र:Legal hashish shop in Kathmandu, Nepal in 1973.jpg|सन् १९७३ ताका झोछेँ टोल चित्र:Old Kathmandu0761.JPG|असन बजार </gallery> ==स्वास्थ्य संस्थानहरू== नेपालका केन्द्रीय अस्पतालहरू [[वीर अस्पताल|बीर अस्पताल]], सहिद गङ्गालाल राष्ट्रिय ह्रदयरोग केन्द्र, सहिद शुक्रराज सरूवा रोग नियन्त्रण अस्पताल, [[नेपाल आँखा अस्पताल]] त्रिपुरेश्वर, [[तिलगङ्गा आँखा अस्पताल|तिलगङ्गा आँखाकेन्द्र]], [[कुष्ठरोग अस्पताल]], टोखा नेपाली सेनाका [[त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल|त्रिचन्द्र अस्पताल]], [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], पायोनिएर अस्पताल, शसस्त्र प्रहरीको [[ज्ञानेन्द्र शसस्त्र प्रहरी अस्पताल]], [[नेपाल प्रहरी]]को [[वीरेन्द्र प्रहरी अस्पताल]], त्रिभुवन विश्वविद्यालय चिकित्सासास्त्र अध्यान संस्थानको [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल|शिक्षण अस्पताल महाराजगंज]], [[नेपाल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|नेपाल मेडिकल कलेज]] शिक्षण अस्पताल सिनामङ्गल, [[आयुर्वेद चिकित्सालय, नरदेवी|आयुर्वेदिक अस्पताल नरदेवी]], सुस्माकोइराला प्लास्टिक सर्जरी अस्पताल सांखु का साथै नर्भिक, मेडीकेयर, काठमाडौँ मोडेल अस्पताल लगायतका प्रसिद्ध थुप्रै निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू पनि यहाँ रहेका छन। == खेलकूद == [[चित्र:Dasarath_Rangasala_Stadium.jpg|thumb|[[दशरथ रङ्गशाला]]]] [[फुटबल खेल|फुटबल]] र [[क्रिकेट]] नेपालको युवा पुस्ता बीच सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। यो नगरमा विभिन्न खेल मैदानहरू रहेका छन्। [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्]]ले नेपालमा हुने विभिन्न खेलकूद प्रतियोगिताहरू नियमन र सञ्चालन गर्ने गर्दछ। सहरको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल रङ्गशाला त्रिपुरेश्वरको छेउछाउमा रहेको [[दशरथ रङ्गशाला]] हो। यो रङ्गशालामा फुटबल खेल र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना हुने एक बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला हो। नेपालको सबैभन्दा ठुलो रङ्गशालाको रूपमा रहेको दशरथ रङ्गशालाको निर्माण सन् १९५६ मा सकिएको थियो। यस रङ्गशालाको दर्शक क्षमता २५ हजार रहेको छ। यस मैदानमा प्रत्येक वर्ष [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग|सहिद स्मारक लिग]] पनि आयोजना गरिन्छ। [[दक्षिण एसियाली खेलकुद १९९९|आठौं दक्षिण एसियाली खेलकुद]] काठमाडौँमा आयोजना हुनुअघि चिनियाँ सरकारको सहयोगमा रङ्गशालाको मर्मतसम्भार गरी फ्लडलाइट जडान गरिएको थियो। [[आरसीटि क्लब|रानीपोखरी कर्नर टोली]] (आरसिटी), [[सङ्कटा क्लब]] र [[एनआरटी क्लब|न्युरोड टोली]] (एनआरटी) जस्ता नेपालका पुराना फुटबल क्लबहरू काठमाडौँको गृह फुटबल टोली हो। अन्य प्रमुख फुटबल क्लबहरूमा [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]], [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]], [[नेपाल आर्मी फुटबल टिम|नेपाल आर्मी क्लब]] र [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] रहेका छन्। यङ्गाल स्पोर्ट्स क्लब जस्ता नेपालका केही पुराना क्रिकेट क्लबहरूको घर पनि काठमाडौँ हो। [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]]मा काठमाडौँ किङ्स इलाभेनले काठमाडौँको प्रतिनिधित्व गर्दछ। == यातायात सेवा == === सडक === नेपालको आर्थिक सर्वेक्षण २०७७/०७८ मा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा रहेका सम्पूर्ण राजमार्गहरूको सडकको कुल लम्बाइ ३३,५२८ किलोमिटर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/sddkko-smrddhi-191315 |title=सडकको समृद्धि |last=कार्की |first=सुनिता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सडक सञ्जालले देशको आर्थिक विकासमा विशेष गरी कृषि, बागवानी, तरकारी खेती, उद्योग तथा पर्यटनको क्षेत्रमा मद्दत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |title=नेपालमा सडक: दक्षिण एसियाकै कमजोर |last=गजुरेल |first=आशीष |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |script-title=देवनागरी |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[पहाडी प्रदेश (नेपाल)|पहाडी भूभाग]]लाई हेर्दा काठमाडौँको यातायात मुख्यतया सडक र हवाई मार्गबाट ​​हुने गरेको छ। काठमाडौँलाई [[त्रिभुवन राजपथ|त्रिभुवन राजमार्ग]]ले दक्षिणमा [[भारत]], पश्चिममा [[पृथ्वी राजमार्ग]] र उत्तरमा [[अरनिको राजमार्ग]]ले [[चीन]]सँग जोडेको छ। [[बिपी राजमार्ग]]ले [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]हुँदै काठमाडौँलाई नेपालको पूर्वी भागसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2017/01/113739.html |title=बिपी राजमार्गले फेरियो जीवनशैली |website=ईनेपलिज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.arthadainik.com/news/4898 |title=​यसरी फेरिदियो बिपी राजमार्गले किसानको जीवनशैली |website=आर्थिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामध्येको एक काठमाडौँ-तराई द्रुत मार्ग निर्माणाधीन छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/03/28/161689541262445937.html |title=काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग : खोकना छाडेर निजगढतर्फ काम |last=खतिवाडा |first=विमल |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो मार्ग तराईलाई उपत्यकासँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग हुनेछ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/05/27/159059069757142500.html |title=द्रुतमार्गको काम दोस्रो चरणमा |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> साझा यातायातले काठमाडौँ र वरपरको उपत्यकामा नियमित बस सेवा प्रदान गर्दछ। माइक्रो बस कम्पनीहरू सहित अन्य बस कम्पनीहरूले धेरै अनिश्चित मार्गहरूमा आफ्नो सेवा सञ्चालन गर्ने गर्छन्। वि.सं. २०३२ सालमा चीन सरकारको सहयोगमा उपलब्ध भएको २२ वटा ट्रलीबसले काठमाडौँ त्रिपुरेश्वरदेखि भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म १३ किलोमिटरको रुटमा सेवा प्रदान गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |title=ट्रलीबसको गुमनाम अन्त्य |last=बजगाईं |first=काशीराम |website=अभियान दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409084619/https://abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |date=2023-04-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/219/2019-05-11 |title=ट्रलीबस नोस्टाल्जिया |last=प्रजापति |first=रत्न |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/03/403518 |title=किन सदुपयोग हुन सकेन चिनियाँ सहयोग ? |last=अर्याल |first=नवीन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> === हवाई === काठमाडौँ उपत्यकालाई सेवा गर्ने मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/nepaalii-uddaanko-grvilo-itihaas-185031 |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |last=शेर्पा |first=फूर्वा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सहरको केन्द्रबाट लगभग ६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ र [[नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]]द्वारा सञ्चालित छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15291 |title=त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल दक्षिण एसियाकै महँगो |last=ओझा |first=शरद |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite book |last=अर्याल |first=श्रीहरि |url=https://books.google.com.np/books?id=MNlWEAAAQBAJ |title=बानेश्वरको सेरोफेरो |date=2021-10-29 |page=१२६ |publisher=सौजन्य अर्याल |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलमा एउटा आन्तरिक र एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गरी दुईवटा टर्मिनलहरू छन्। हाल, यसले [[युरोप]], [[एसिया]] र [[मध्य पूर्व]]का [[इस्तानबुल विमानस्थल|इस्तानबुल]], [[इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|दिल्ली]], [[छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|मुम्बई]], [[केम्पेगौडा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|बेङ्गलोर]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|कोलकाता]], [[चाङ्गी विमानस्थल|सिङ्गापुर]], [[सुवर्णभूमि विमानस्थल|बैङ्कक]], [[क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|क्वालालम्पुर]], [[शाहजलाल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ढाका]], [[पारो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|पारो]], [[ल्हासा गोनगार विमानस्थल|ल्हासा]], [[चेङ्दु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|चेङ्दु]], [[ग्वाङ्झाउ बाइयुन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ग्वाङ्झाउ]] र [[हङकङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|हङकङ]] जस्ता विश्वभरका ३० सहरहरूलाई जोडेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |title=यस्ता छन् त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट उडान भर्ने विभिन्न देशका एयरलाइन्स |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817025751/https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |date=2022-08-17 }}</ref> सन् २०१३ देखि [[टर्किस एअरलाइन्स]]ले इस्तानबुललाई काठमाडौँसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/111117 |title=टर्किस एयरको काठमाडौँ सिधा उडान सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[ओमान एअर]]ले पनि सन् २०१० देखि [[मस्कट, ओमान|मस्कट]]लाई काठमाडौँसँग जोड्छ। [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एयरलाइन्स]]ले सन् २०२० मार्च २ देखि [[नारिता अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|टोकियो-नारिता]] उडान सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/08/13/235758/ |title=नेपाल-जापान उडान अगस्ट २९ देखि |date=2019-08-13 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> देशभरका विभिन्न सहरहरूसँग क्षेत्रीय रूपमा [[बुद्ध एयर|बुद्ध एअर]], [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एअरलाइन्स]], [[श्री एअरलाइन्स|श्री एयरलाइन्स]] र [[यति एयरलाइन्स|यती एअरलाइन्स]] लगायतका धेरै नेपाली वायुसेवा कम्पनीहरू उडान भर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopatinews.com/?p=13681 |title=बिहीबारदेखि हवाई उडान सुरुः दैनिक ६४ आन्तरिक उडान, ९ कम्पनीबाट अन्तराष्ट्रिय उडान |website=रातोपाटी समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817024247/https://ratopatinews.com/?p=13681 |date=2022-08-17 }}</ref> === रोपवे सेवा === [[नेपालमा रोपवे सेवा|रोपवे]] पहाडी इलाकाको अन्य महत्वपूर्ण यातायातको साधन हो। काठमाडौँ र हेटौँडाबीच सञ्चालन भएको {{convert|43|km|mi|abbr=on}} लामो रज्जुमार्ग सेवाले प्रतिघण्टा २५ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो। कम बोक्ने क्षमता र मर्मतसम्भार समस्याहरूको कारण पछि यो सेवालाई बन्द गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/19749/ |title=रोपवे पुनः सञ्चालन गर्न अध्ययन |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[राणा वंश|राणाकाल]]मै काठमाडौँको [[मातातीर्थ]]देखि [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को ढोरसिङसम्म {{convert|22|km|0|abbr=on}}भन्दा बढी लम्बाइको रज्जुमार्ग निर्माण गरिएको थियो, जसले प्रतिघण्टा ८ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63875-63875 |title=पुनःसञ्चालन हुँदै हेटौँडा-मातातीर्थ रोपवे |last=बास्कोटा |first=राजु |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> हाल काठमाडौँको [[चन्द्रागिरी केबलकार|चन्द्रागिरी पहाड]]मा केबलकार सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। == भगिनी सहर == काठमाडौँको निम्नलिखित सहरहरूसँग भगिनी सम्बन्ध रहेको छ: ===राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|NEP}} [[अमरगढी नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध">{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/437499 |title=काठमाडौँ महानगरले गाँस्यो थप दुई नगरसँग भगिनी सम्बन्ध |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://www.lokpath.com/story/437499 |date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[चन्दननाथ नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/343140 |title=चन्दननाथ र काठमाडौँ भगिनी सम्बन्धलाई औपचारिकता |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://www.lokpath.com/story/343140 |date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[मेलम्ची नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/42684/ |title=काठमाडौँ महानगर र मेलम्चीबीच भगिनी सम्बन्ध, महानगरको सहयोगमा पार्क बन्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://farakdhar.com/story/42684/ |date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[पाख्रीबास नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध"/> *{{flagicon|NEP}} [[रामग्राम नगरपालिका]] {{div col end}} ===अन्तर्राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|CHN}} [[ल्हासा]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.com/story/2019/07/28/4985/ |title=ल्हासा नगरसँग भगिनी सम्बन्ध विस्तार गर्न काठमाडौँ महानगरका मेयर चीन हानिए… |website=बिगुल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[चेङ्दु]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/61263-61263 |title=काठमाडौँ - चेङ्दु भगिनी सम्बन्ध (भिडियो) |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सियान]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/02/24/84655/ |title=सम्बन्ध गाँस्दै मिति बिर्संदै |last=ढकाल |first=ईश्वरराज |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सेन्जेन|शेनझेन]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[नान्जिङ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[जिन्झाउ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[लान्चोउ]], चीन *{{flagicon|USA}} [[बोल्डर, कोलोराडो|बोल्डर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|USA}} [[युजिन, ओरेगन|युजिन]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.eugene-or.gov/369/Sister-Cities |title=Sister Cities |trans-title=भगिनी सहरहरू |website=www.eugene-or.gov |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[फ्रेडरिकवर्ग, भर्जिनिया|फ्रेडरिकवर्ग]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707895 |title=काठमाडौँ महानगर र अमेरिकाको फ्रेडरिक्सवर्गबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापित |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[रोचेस्टर, मिन्नेसोटा|रोचेस्टर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|JPN}} [[मात्सुमोतो, नगानो|मात्सुमोतो]], जापान<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/mhaangrko-15-shrsng-bhginii-smbndh-1-134688 |title=महानगरको १५ सहरसँग भगिनी सम्बन्ध |last=अर्याल |first=उपेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|PRK}} [[प्योङयाङ]], उत्तर कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|KOR}} [[सियोल]], दक्षिण कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|IND}} [[बनारस|वाराणसी]], भारत<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|BLR}} [[मिन्स्क]], बेलारुस<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर">{{Cite web |url=http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |title=इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगर प्रमुखहरूलाई निमन्त्रणा गरिने |website=मेट्रो न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810162253/http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |date=2022-08-10 }}</ref> *{{flagicon|MMR}} [[याङ्गुन]], म्यानमार<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|ESP}} [[म्याड्रिड]], स्पेन<ref>{{Cite web |url=https://www.jaljalakhabar.com/2018/02/58754/ |title=काठमाडौँ र स्पेनको मड्रिड सहरबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापना |date=2018-02-26 |website=जलजला खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/2708/2017-09-23 |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र स्पेनको शहर म्याड्रिडबीच भगिनी सम्बन्ध शुरु |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> <!--rest - other form of cooperation and/or twinning ended--> {{div col end}} ====प्रस्तावित भगिनी सहरहरू==== *{{flagicon|THA}} [[बैङ्कक]], थाइल्यान्ड<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/91048/ |title=काठमाडौँ महानगरले इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगरप्रमुखलाई निमन्त्रणा गर्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://farakdhar.com/story/91048/ |date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|PAK}} [[इस्लामाबाद]], पाकिस्तान<ref>{{Cite web |url=http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |title=काठमाडौ महानगरपालिकाको अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818030945/http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[खाँदबारी नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://sambahak.com/2022/07/23/काठमाडौँ-महानगरपालिका-र/ |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र खाँदाबारी नगरपालिकाबीच भगिनी सम्बन्धका बारेमा छलफल |date=2022-07-23 |website=सम्वाहक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220802210402/https://sambahak.com/2022/07/23/%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a1%e0%a5%8c%e0%a4%81-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%b0/ |date=2022-08-02 }}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == {{div col|colwidth=20em}} *[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] *[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] *[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] *[[भीमसेन थापा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[रणजङ्ग पाँडे]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको पहिलो वैज्ञानिक *[[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], लेखक *[[नेपालका सहिदहरू|नेपालका सहिद]]: **[[धर्मभक्त माथेमा]] **[[गङ्गालाल श्रेष्ठ]] *[[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[हरिवंश आचार्य]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[मनिषा कोइराला]], बलिउड अभिनेत्री *[[राजेश हमाल]], अभिनेता *[[अमृता आचार्य]], अभिनेत्री *[[अनुराधा कोइराला]], समाजसेवी *[[पुष्पा बस्नेत]], समाजसेवी *[[बैकुण्ठ मानन्धर]], म्याराथन धावक *[[पारस खड्का]], क्रिकेट खेलाडी *[[गगन थापा]], राजिनीतिज्ञ *[[प्रकाशमान सिंह]], राजिनीतिज्ञ *[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]], नगर प्रमुख{{div col end}} == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed"> चित्र:City under a cloudy sky.jpg|[[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी पहाड]]बाट देखिएको उपत्यका चित्र:Simha durbar.jpg|[[सिंहदरबार]] चित्र:Kathmandu Durbar Square, Maju Dega 2, Nepal.jpg|[[हनुमान ढोका|बसन्तपुर दरबार क्षेत्र]] चित्र:Entrance to a building, Kathmandu, Nepal.jpg|दरबार क्षेत्रमा रहेको एक भवनको प्रवेशद्वार चित्र:Kathmandu Darbar0606 Kumari.JPG|[[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] रथयात्रा चित्र:Ghantaghar and Jacaranda.jpg|[[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] र वरपरका क्षेत्र चित्र:Dharhara 2072.JPG| सन् २०१४ मा [[धरहरा]] चित्र:In Kathmandu 17 May 2019 1.jpg|[[बौद्धनाथ]]को गल्ली </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikivoyage|Kathmandu|काठमाडौँ}} {{Commonscat|Kathmandu|काठमाडौँ}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:एसियाका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] rw3wtdg95gu5cz3ejntby07oafxmvy6 0 4957 1380361 1371318 2026-09-16T13:07:30Z Bishaldev100 28807 /* नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध */ 1380361 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox Officeholder | honorific_suffix = '''श्री मुख्तियार जर्नेल''' | name = भीमसेन थापा | honorific_prefix = | image = Bhimsen-thapa-painting.jpg |image_size = 300px | caption = भीमसेन थापा, नेपालको मुख्तियार (प्रधानमन्त्री सरह) वि.सं. १८६३ देखि १८९४ सम्म वि.सं. | birth_date = १८३२ श्रावण ९ | death_date = १८९६ साउन ८ (उमेर ६४) | birth_place = बोर्लाङको पीपल थोक गाउँ, [[गोरखा जिल्ला]], [[नेपाल]] | death_place = भीम मुक्तेश्वर, [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | father = [[अमरसिंह थापा (सानुकाजी)]] | mother = सत्यरूपा माया | spouse = | nationality = [[नेपाली]] | children = ललिता देवी पाण्डे, जनक कुमारी पाण्डे, र दीर्घ कुमारी पाण्डे<ref>{{cite book|last1=Paudel|first1=Punya Prasad|title=Aatreya dekhi Paudel samma|date=2006|publisher=Paudel Society for Cultural Promotion|page=101}}</ref> |office = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको मुख्तियार]] |term_start = १८६३ |term_end = १८९४ |monarch = [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]] <br> [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्र विक्रम शाह]] |predecessor = [[रणबहादुर शाह]]<br /><small>मुख्तियारको रूपमा</small> |successor = [[रणजङ्ग पाँडे|रणजङ्ग पाण्डे]] |nickname = | birth_name = | allegiance ={{flag|नेपाल}} | branch =[[नेपाली सेना]] | service_years = | rank =[[नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] | servicenumber = | unit = | commands = [[प्रधान सेनापति|नेपालका सेनापति]] | battles ='''[[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]]''' | battles_label = | awards = '''राष्ट्रिय विभूति''' | relations = महारानी [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी]] (भतिजी),<br />प्र.म. [[माथवरसिंह थापा]] (भतिजा),<br />[[जङ्गबहादुर राणा]] (नाति) | laterwork = }} '''भीमसेन थापा''' (सन् १७७५ अगस्ट – सन् १८३९ अगस्ट ५) [[नेपाल]]को दोस्रो तथा सबैभन्दा लामो समयसम्म पदमा रहेका नेपालका मुख्तियार ([[प्रधानमन्त्री]] सरह) तथा [[नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू|राष्ट्रिय विभूति]] हुन्। राजा [[रणबहादुर शाह]]का हजुरिया (शाही सचिव तथा सल्लाहकार) भएपछि भीमसेन थापाको उदय भएको हो। सन् १८०० मा रणबहादुर अधित्याग गरेर निर्वासित जीवन बिताउन [[भारत]] को [[बनारस|वाराणसी]] जाँदा भीमसेन थापा पनि सँगै गएका थिए।{{sfn|Waller|2004|p=174}}<ref>{{cite web|title=Francis Buchanan-Hamilton And His Pioneering Natural History Collections in Nepal in 1802–1803|url=http://www.nepembassy.org.uk/full_news.php?filename=2012_01_19|accessdate=7 November 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103182603/http://www.nepembassy.org.uk/full_news.php?filename=2012_01_19 |date=3 November 2014 }}</ref><ref>{{cite web| title=Three maps of Nepal relating to the pioneering natural history collections of Francis Buchanan-Hamilton, 1802-3| url=http://www.linnean.org/The-Society/LinnBlog/December+2013+Maps+of+Nepal| accessdate=31 December 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231134602/http://www.linnean.org/The-Society/LinnBlog/December%2B2013%2BMaps%2Bof%2BNepal |date=31 December 2014 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Great Game of Mapping the Himalaya |last=Sorkhabi |first=Rasoul |url =https://www.himalayanclub.org/hj/65/3/the-great-game-of-mapping-the-himalaya/ |accessdate= 31 December 2014}}</ref>{{sfnm|Pradhan|2012|1p=14|Nepal|2007|2p=51|Amatya|1978|3p=|Acharya|2012|4pp=35–36}} यसै कृतज्ञताका कारण, [[रणबहादुर शाह]]ले भीमसेन थापालाई नयाँ विस्तारित सरकारमा '''काजी''' (मन्त्री सरहको पद) को पदमा नियुक्त गरे। सन् १८०६ मा [[रणबहादुर शाह]]को हत्या उनकै सौतेनी भाइ [[शेरबहादुर शाह]]द्वारा भए पश्चात भीमसेन थापाले ९३ जनाको हत्या गरेर स्वयं आफू '''मुख्तियार''' (प्रधानमन्त्री सरहको पद) बने। भीमसेन थापाको प्रधानमन्त्रीकालमा नेपाल साम्राज्यको निक्कै विस्तार भएको थियो। यसको प्रमाण यसबाट लगाउन सकिन्छ कि त्यस समयमा यस साम्राज्यको सिमाना पश्चिममा [[सतलज नदी|सतलज]] नदी र पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिस्टा]] नदी सम्म पुगेको थियो। तर, सन् १८१४-१८१६ को नेपाललाई विनाशकारी [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|अङ्ग्रेज-नेपाल युद्ध]]मा उनले फसाए, जसको फलस्वरूप नेपालले [[सुगौली सन्धि]] गरेर आफ्नो एक तिहाई जमिन [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]लाई बुझाउनु परेको थियो। यस युद्धमा पराजयकै कारण नेपालमा [[ब्रिटिस साम्राज्य|ब्रिटिस रेसिडेन्सी]]को स्थायित्व कायम भएको थियो। सन् १८१६ मा युवावस्थामै राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]]को मृत्यु तथा उनको उत्तराधिकारी राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्र विक्रम शाह]] सानै भएको कारण तथा रानी [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी]] (रणबहादुर शाहकी कान्छी श्रीमती) तथा केही दरबारियाको समर्थनकै कारण नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा हार भएता पनि भीमसेन थापा शक्तिमै रहेका थिए। सन् १८३२ मा उनको ठुलो समर्थक रानी [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी]]को मृत्य तथा राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्र विक्रम शाह]] युवावस्थामा पुगेपछि भीमसेन थापाको शक्ति स्थिर भएको थियो। मुख्यतया पाण्डेहरू भीमसेन थापालाई [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]को सन् १८०४ मा भएको हत्याको योजनाकार मान्दथे। अनेक षड्यन्त्र र विरोधी दरबारियाहरूको गतिविधिका कारण अन्तत: भीमसेन थापा सन् १८३९ मा जेल हालिए र उनले त्यहिँ आत्महत्या गरे। तर, उनको मृत्यु पश्चात पनि आन्तरिक कलह शान्त भएन र सोको फलस्वरूप [[राणा शासन|राणा शासनकाल]]को उदय भयो। राजा बालक अथवा रोगी हुँदा मन्त्रीको हातमा राज्यशक्ति जान्छ । यस्तो अवस्थालाई राजव्यसन भन्छन् । योग्य मन्त्रीले राजव्यसन हटाई राजालाई उचित शिक्षा दिदै समर्थ पारी राजकाज सुम्पिदिनु- पर्छ भनी [[चाणक्य|कौटल्य]]ले बोलेका छन् । भीमसेन थापाले यही नीतिअनुसार राजेन्द्रविक्रमलाई योग्य बनाई राज्य सुम्पिदिएका भए राजाको, राज्यको र उनको पनि हित हुन्थ्यो।<ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=-नयराज |title=भीमसेन थापा |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_08_04.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=8 |issue=4}}</ref> भीमसेन थापालाई लिएर लामो अध्ययन गरेका इतिहासकार त्रिरत्न मानन्धरको निचोड छ, 'भीमसेन थापाले आफू शक्तिशाली हुन् एकपछि अर्को षड्यन्त्र गरे। षड्यन्त्रकै कारण उनी माथिसम्म पुग्न सफल रहे।' त्यसैमा [[बाबुराम आचार्य]]ले लेखेका छन्, 'यस्ता अमानवीय काम गरेर वास्तवमा यिनले आफ्नो पतनको निमित्त खाडल आफैले उसैबेला नै खनिसकेको देखिन्छ।' थापाले शक्तिमा हुँदा धेरै महत्त्वपूर्ण व्यक्ति र तिनको परिवारलाई त्यस्तै निर्दयी मृत्यु दिएका थिए, जुन नियति पछि आफै भोगे।<ref>{{cite book|title=अब यस्तो कहिल्यै नहोस्|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=|date=वि.सं २०२६|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> 'भीमसेन थापाको षड्यन्त्र कोतपर्वभन्दा पनि घटिया थियो, यसमा राति सुतिरहेका बालक र वृद्धलाई पनि छाडिएन,' इतिहासकारद्वय तुलसीराम वैद्य र तीर्थप्रसाद मिश्रले लेखेका छन्।<ref>{{cite book|title=आधुनिक नेपालको राजनैतिक इतिहास (१७६८–१८४६ ई.)|author=तुलसीराम वैद्य र तीर्थ मिश्र|page=|date=२०५४|publisher=नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र कीर्तिपुर|isbn=|url=}}</ref> त्यसपछि भीमसेन थापा मुख्तियार बने।उनीहरूकै भाषामा, 'यो हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासमा राजनीतिक परिवर्तनको घटना थियो। अब राजपरिवारबाट भारदारमा शक्ति र सत्ता हस्तान्तरण भयो। राजपरिवारको भूमिका न्यून हुँदै गयो। नरसंहार गरी सत्तामा आउने परिपाटी देखापर्‍यो। यस्ता घटनाहरू पुनरावृत्ति हुँदै गए।<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-07-27/393048.html|title=इतिहासको एउटा ट्र्याजडी: भीमसेन थापाको आत्महत्या|last=वज्राचार्य|first=हिमेशरत्न|date=साउन ११, २०७१}}</ref> भीमसेन थापालाई धेरै जसो बुद्धिजीवी ठूला राजनीतिज्ञ मान्छन् तर गहिरिएर नेपालको इतिहासको परिशीलन गर्नेहारू उनलाई त्यस कोटिमा राख्दैनन् । <ref name="पन्त">{{cite book|last=पन्त|first=महेशराज|author-link=महेशराज पन्त|year=|title=पृथ्वीनारायण शाह - नायक, प्रतिनायक अनि नायकदेशीय|publisher=पब्लिकेशन नेपा~लय|url=|isbn=|pages=37}}</ref> ==बाल्यकाल== {{see|थापा वंश}} भीमसेन थापाको जन्म वि.सं. १८३२ नौ गतेका दिन [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]]को बोर्लाङको पीपल थोक गाउँमा [[बगाले थापा]]{{sfn|Pradhan|2012|p=23}} [[क्षेत्री]] परिवारमा भएको थियो। [[अमरसिंह थापा (सानुकाजी)]] र सत्यरूपा मायाका जेठा छोरा थिए। उनका हजुरबुवा नेपाल एकीकरणकालका काजी [[वीरभद्र थापा]] थिए। उनी [[बगाले थापा]] क्षत्री कुलका थिए।{{sfn|Pradhan|2012|pp=22-23}} उनका भाइहरू सहोदरमा [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]], [[अमृतसिंह थापा]], [[बख्तावर सिंह थापा]], [[रणवीरसिंह थापा|रणवीर सिंह थापा]] तथा सौतेनीमा [[रणजावर सिंह थापा]] र [[रणबाम सिंह थापा|रणबम सिंह थापा]] थिए। {{sfn|Pradhan|2012|p=22}} ब्रतबन्धको क्रममा सर्वप्रथम भीमसेन थापाको भेट युवराज [[रणबहादुर शाह]]सँग भएको थियो। त्यसबेला उनको उमेर १० वर्षको थियो। एकै उमेरमा शाह र थापाको मित्रताको आधारमा त्यसै बेलामा तयार भएको हो। उनको बाल्यकाल गोर्खामा निकै सुखमय रूपमा बितेको थियो। उनको पढाइको व्यवस्था त्यस बेलाको परिस्थिति अनुरुप मिलाइएको थियो। ==शक्ति उदय: १७९८-१८०४== [[चित्र:Rana Bahadur Shah.jpg|thumb|right|रणबहादुर शाह, नेपालको राजा (१७७७-१८०६)]] [[चित्र:King Girvan Yuddhavikram Shah (1797-1816) LACMA M.76.129.jpg|right|thumb|राजा गीवार्णयुद्ध विक्रम शाह (१७९७-१८१६)]] ===शाही परिवार=== [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को जेठो छोरा [[प्रतापसिंह शाह]] (शासनकाल १७७५-१७७७)को अल्पमृत्युको कारण प्रगतिको पथमा रहेको नेपाल राज्य तथा विशाल सत्ता रिक्त हुन् पुग्यो। प्रताप सिंह शाहको मृत्यु हुँदा उनको उत्तराधिकारी छोरा, [[रणबहादुर शाह]] (शासनकाल १७७७-१७९९) मात्रै २ वर्ष ६ महिनाका थिए।{{sfn|Acharya|2012|p=13}} सन् १७८५ सम्म रानी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]] कार्यकारी राज-प्रतिनिधि भएर राज्यसत्ताको काम सम्भालेकी थिइन् पछि [[पृथ्वीनारायण शाह]]को दोस्रो छोरा [[बहादुर शाह]] (शासनकाल १७८५-१७९४)ले राज्यसत्ता सम्भाले।{{sfn|Pradhan|2012|p=10}} राष्ट्रिय प्रशासनको मुद्दालाई प्रमुख नबनाएर दरबारिया विरोधीहरूले यी दुई राज्य-प्रतिनिधिहरूको शाही जीवनलाई मुद्दा बनाए जसको कारण भविष्यमा हुने राज्य प्रतिनिधिको दौडको लागि एक खराब परम्पराको जग बसाल्न पुग्यो। सन् १७८८-१७९२ मा नेपाल- चीन बिचको [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|युद्ध]]को अनिवार्यताको कारण [[बहादुर शाह]]लाई ब्रिटिसको सहयोग माग्नु परेको थियो, जसको कारण सन् १७९२ मा अङ्ग्रेजहरूसँग एक व्यावसायिक सन्धि गर्नु परेको थियो।{{sfn|Pradhan|2012|pp=11–12}} यसै बीच, रणबहादुर शाहको युवावस्था स्नेहको निमित्त विलासितामा खर्च भएको थियो। सन् १७९४ मा रणबहादुरको उमेर पुगेपछि उनले सर्वप्रथम आफ्नो काका [[बहादुर शाह]]लाई सबै सरकारी पदबाट हटाउनुको साथै सरकारलाई पुन:गठित गरे।{{sfn|Acharya|2012|p=14}}{{sfn|Pradhan|2012|p=12}} सन् १७९५ को मध्यमा उनी एक मैथिल ब्राह्मण विधवा कान्तवती झा माथि मन्त्रमुग्ध भए र उसँग विवाह गर्न आतुर रणबहादुरले आफ्नो पछिल्लो विवाहबाट भएको प्रत्यक्ष सन्तानलाई उत्तराधिकारी नबनाई कान्तवतीलाई उनको आधा जातिको छोरा (त्यस समयको हिन्दु कानुन अनुसार)लाई उत्तराधिकारी बनाउने वाचा गरेर विवाह गरे।{{refn|group=टिप्पणी|कान्तवतीसँग विवाह गर्नु अघि रणबहादुरको दुई श्रीमती रहेको थियो। उनको प्रथम श्रीमती राजराजेश्वरी देवी जसबाट उनलाई एक छोरी भएको थियो। उनको दोश्रो श्रीमती सुवर्णप्रभा देवी जसबाट उनलाई दुई छोरा भएको थियो, रणद्योत शाह र शमशेर शाह। रणबहादुर शाहको जेठो छोरा रणद्योत शाह प्रत्यक्ष रूपमा रणबहादुरको उत्तराधिकारी थिए।{{sfn|Acharya|2012|p=16}}}}{{sfn|Pradhan|2012|p=12}}{{sfn|Acharya|2012|pp=16–17}} सन् १७९७ मा, उनले आफ्नो काका जुन एक सेवानिवृत्त जीवन बाँचिरहेका थिए र चीनका नयाँ सम्राटसँग बैठकको बहानामा चीनमा सरणार्थी जीवन बिताउन खोजिरहेका थिए लाई सन् १९७९ फेब्रुअरी १९ मा जेलमा कैद गरे र २३ जुन १७९७ मा उनको हत्या गरे। यस काण्डका कारण रणबहादुर शाह दरबारिया तथा आम जनमानस विशेष गरी ब्राह्मणहरू तथा वैद्यहरूमा कुख्यात बन्ने पुगे।{{sfn|Pradhan|2012|p=12}}{{sfn|Acharya|2012|pp=17–21}} ===वाराणसी निर्वासन: १८००-१८०४=== [[चित्र:Nepaul valley map 1802.jpg|thumb|right|चार्ल्स क्राफोर्डद्वारा बनाइएको काठमाडौँ उपत्यकाको नक्सा (१८०२-१८०३)]] [[बनारस|वाराणसी]]को बसाईको समय उनले [[ब्रिटिस साम्राज्य|बेलायती साम्राज्य]]को नजिकबाट अध्ययन गरे। बेलायती नीति ''फुट र शासन'' (Divide and Rule) अनुसार अङ्ग्रेजले भारतिय राज्यहरू हडपेको तथ्य बुझे। अङ्ग्रेजहरू सर्वप्रथम व्यापार गर्ने बहाना राज्यमा सरण माग्ने र राज्यको सम्पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरेपछि आक्रमण गर्दा भारत अङ्ग्रेजको दास भन्न पुगेको तथ्य थाहा पाए। तर राजा रणबहादुर विलासमा चुर थिए र एक बनारसी साहुको थुप्रो ऋण लिई नितर्दा देशकै बदनाम भएको थिए। भीमसेन भने अङ्ग्रेजबारे जानकारी चाहार्दै हिँडेका थिए। उक्त समयमा मुलकाजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] अङ्ग्रेजबारे सम्भवतः अनविज्ञ भई वाणिज्य सन्धि गर्दै थिए। भीमसेनले जानकारी प्राप्त गरेपश्चात वाणिज्य सन्धि खारेज गर्न नेपाल अविलम्ब पुग्नुपर्ने स्थिति देखे। ===काठमाडौं फिर्ता=== ==काजी == ===पश्चिम विस्तार=== ===बासट्ठीहरण=== === भण्डारखाल पर्व (१८६३) === वि.सं. १८६३ वैशाख १४ गते बेलुका काजी त्रिभुवन प्रधानको घरमा कचहरी बोलाइयो। त्यसमा चौतारिया शेरबहादुर शाह तथा काजी [[नरसिंह गुरुङ]] आदिलाई अनिवार्य उपस्थित गराउन भीमसेन थापाले आफ्नो मातहतका सेनालाई आदेश दिएका थिए। शाही र अरू भारदार सहजै उक्त कचहरीमा उपस्थित भए। सबैको उपस्थितिमा कचहरी सुरु हुने बेला भीमसेन थापा भने बहाना गरेर बाहिरिए। जुन बेला स्वामी महाराज (रणबहादुर) को उपस्थितिमा कचहरी प्रारम्भ भइरहेको थियो, ठिक त्यसै समयमा काजी भीमसेन थापा 'खाना खान जान्छु' भनी सभास्थलबाट खुरुक्क बाहिरतिर निस्किएका थिए।<ref><nowiki>[[बाबुराम आचार्य]]</nowiki>को पुस्तक 'अब यस्तो कहिल्यै नहोस्‌'</ref> कचहरीमा रणबहादुरले काजी त्रिभुवन प्रधानले १८ हजार रुपैयाँ राज्यकोषबाट झिकेर मासेकोमा चौतारिया शेरबहादुर शाही लगायत त्यहाँ उपस्थित भारदारहरूको पनि संलग्नता रहेको आरोप लगाए। उक्त आरोप आफूमाथि पनि लागेपछि रिसाएका शेरबहादुर शाहीले रणबहादुर शाहलाई आफ्नै तरबार निकालेर प्रहार गरेको इतिहासकारहरूले लेखेका छन्। त्यसपछि तत्कालै शेरबहादुर शाहीलाई पनि त्यही स्थानमा मारियो। अन्य केही भारदार र शेरबहादुर शाहीका अङ्गरक्षक तथा नातेदारहरूको पनि हत्या भयो। त्यसको भोलिपल्ट अन्य भारदारको पनि कुनै पुर्पक्ष नगरी विभिन्न आरोप लगाएर हत्या भयो। शेरबहादुर शाहीको सहयोगी ठानिएका र भीमसेन थापाले रणबहादुर शाहको हत्यामा संलग्न भनी आरोप लगाएका राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] लगायतका व्यक्तिका शाखासन्तान समाप्त हुनेगरी साना बालकहरूलाई समेत काटेर मारेको इतिहासकार आचार्यले लेखेका छन्। उनका अनुसार हत्याको क्रम झन्डै दुई सातासम्म चल्यो। त्यसमा १६ महिलालाई सती पठाइएको र झन्डै ७७ पुरूषको हत्या भएको आचार्यले लेखेका छन्।<ref>[https://www.bbc.com/nepali/news-48488494 दरबार हत्याकाण्ड: यी हुन् नेपालमा सत्ता परिवर्तन गराउने चर्चित घटना]</ref> यो हत्याकाण्डले शक्तिशाली बनेका भीमसेन थापाले राजाभन्दा बलियो बनेर झन्डै ३१ वर्ष नेपालको सत्ता सञ्चालन गरे। == मुख्तियार == ===पश्चिम तर्फ विस्तार=== ===६४ सालको पर्व=== {{मुख्य|६४ सालको पर्व}} === नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध === [[चित्र:Bhimsen Thapa of Nepal.jpg|thumb|]] [[चित्र:Clothes_worn_by_Bhimsen_Thapa_1.jpg|alt=|left|thumb|राष्ट्रिय संग्राहलय छाउनीमा रहेको भीमसेन थापाको पोशाक]] राजा [[रणबहादुर शाह]]सँग नेपाल फर्केपछि उनी पहिले नेपालका मन्त्री र पछि प्रधानमन्त्री भए। त्यस पछि उनले ३१ वर्ष सम्म २ राजाहरूको अन्तर्गत प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरे। उनका सहयोगी (डेप्युटी) काजी [[रणध्वज थापा]] थिए। उनले सन् १८१६ मा [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरे।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/126371-1500954660.html|title=मुख्त्यार भीमसेन थापाको योगदान|last=देवकोटा|first=चैतन्यराज|date=१० साउन २०७४|website=नागरीक|accessdate=२२ जेठ २०७९}}</ref> विभिन्न कारणहरूले गर्दा [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|त्यस युद्ध]]मा नेपालको हार भयो। युद्धपछि पनि उनले १३ वर्ष सम्म शासन गरे। ===समरजंग कम्पनी === === नीति तथा सुधार === ====सैन्य नीति ==== त्यस बेलामा उनले थुप्रै सैनिक, कानुनी, सामाजिक तथा आर्थिक सुधारहरू गरे। सैनिकलाई युरोपेली शैलीमा आधुनिकिकरण गरियो। विश्वका विभिन्न भागमा प्रभुत्व बढाउदै गएको बेलायती साम्राज्यवादको विरूद्ध लड्न एसियाली जनएकताको आहृवान गर्ने उनी निकै दूरदर्शी कूटनीतिज्ञ पनि थिए।{{cn}} महान् पूर्वजहरूले शुरू गरेको नेपाल एकीकरणलाई अगाडि बढाएर भीमसेनले नेपालको सीमालाई चारैतिर बढाए। सन् १८६२ मा काजी र त्यसपछि मूलकाजी र जनरल भएका भीमसेन थापाले साम्राज्यवाद विरुद्ध अनवरत सङ्घर्ष गरेर नेपालको सिमाना [[सतलज नदी|सतलज]]सम्म पुर्‍याएका थिए भने यिनकै पालामा पाल्पालाई नेपालमा गाभिएको थियो ====राहदानी नीति ==== ====आर्थिक नीति==== ====विदेश नीति ==== ;बर्मा <br> जनरल [[भीमसेन थापा]]को समयमा नेपालको बर्मासित पनि दौत्यसम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास भएको थियो। [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|नेपाल-अंग्रेज युद्ध]]पछी बर्मासरकारले-हिन्दुस्थानमा मालसामान किन्न आएका एक व्यापारीमार्फत कलकत्तास्थित नेपाली दुतछेउ सन्देश पठाई नेपाल सरकारसित सम्बन्ध स्थापना गर्ने अभिलाषा प्रकट गर्‍यो। संवत्‌ १८७५ पौष वदि ३० रोज १ का दिन [[कोलकाता|कलकत्ता]]बाट वकील चन्द्रशेखर उपाध्यायले मुख्तियारलाई यस्तो लेखेका थिए तापनि तुरुन्त नेपाल र बर्माको बीच दोत्यसम्बन्धका निम्ति स्थिति अनुकूल हुन सकेन। संवत्‌ १८७५ मा नै सम्बन्ध स्थापनार्थ कुराकानी चलाउन आफ्नो दूतलाई बर्मा पठायो ।<ref>{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=129-133|date=2020 BS|publisher=मेरी राजभण्डारी|isbn=|url=}}</ref> ====सामाजिक नीति==== थुप्रै समाजिक कुरितीहरू हटाइयो। सार्वजनिक प्रशासनमा सुधारहरू गरे। [[धरहरा]], सुन्धारा, बागदरवार, टेकु पुल, थापाथली पुल आदि निर्माण गराए। । सेनाको आधुनिकीकरण, [[राहदानी]] प्रथाको सुरूवात, अनेकौँ सामाजिक सुधार र विकास निर्माणको कार्य गर्न लगाए। === राजा गीर्वाणको मृत्यु र राजेन्द्रको राज्यारोहण === ==पतनको सुरुवात == === ललितत्रिपुरासुन्दरीको मृत्यु र घर झगडा === राजा राजेन्द्र उमेर पुगेपछि र राजमाता [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी|ललितत्रिपुरासुन्दरी]]को मृत्युपछि शक्ति संतुलानामा परिवर्तन आउन सुरु भयो {{sfn|Nepal|2007|p=103}}{{sfn|Acharya|2012|p=149}} राजमाता [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी|ललितत्रिपुरासुन्दरी]]को मृत्युपछि भीमसेन थापाको पतन सुरु भएको थियो। वि.सं. १८९४ असार ५ गते भिमसेन थापाबाट फौजी तैनाथी खोसियो भने अर्को महिना उनलाई पदबाट हटाइएको थियो। थापालाई पदच्युत गरिएपछि पाँडे समूहका नाइके [[रणजङ्ग पाँडे|रणजङ्ग पाण्डे]]ले मुलुकको शासन व्यवस्थामा प्रभाव पार्न लागे।<ref name="AN">प्राचीन नेपाल (पृष्ठ-३२ ), बैसाख २०६३, पुरातत्व विभाग</ref> ==मृत्यु== [[चित्र:Picture of bhimsen thapa standing beside a horse.jpg|thumb|मुख्तियार भीमसेनको तस्विर घोडासँगै]] भारदारहरूबीचको गुटबन्दी र दरबारिया षड्यन्त्रमा परेर थापालाई जेलनेलसहित अनेकौ यातना दिई थुनामा राखियो। वि. सं. १८७१/७२ मा अङ्ग्रेजसँगको युद्धमा पराजित र १८७३ मा भएको सुगौली सन्धी पश्चात तथा १८९४ मा राजकुमार देबेन्द्रको हत्याको अभियोग तथा दरवारिया षड्यन्त्रले गर्दा आफ्नो अपमान सहन नसकी भीमसेनले अन्ततः वि.सं. १८९६ मा आत्महत्या गरे। केही इतिहासकारले भीमसेन थापाले काँचले सेरिएर आत्महत्याको प्रयास गरेको पनि भनेका छन्। [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार तत्काल उपचार भएको भए, उनी सजिलै बाँच्ने थिए। राजा रानीकै आदेशमा रगतले लतपतिएको उनको अर्धचेत शरीर विष्णुमती नदीको बगरमा फ्याँकियो। यही स्थितिमा उनी नौ दिनसम्म बाँचे। वर्षादको समय थियो, त्यसै स्थितिमा प्राण त्यागका लागि छटपटाइरहे। अन्ततः साउन १६ मा मृत्युवरण गरे। लासको सम्मानपूर्वक दाहसंस्कार गर्नसमेत दिइएन। खासमा सामान्य तरिकाले पनि जलाउन दिइएन्। बरु स्याल, कुकुर र गिद्धलाई खान दिइयो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-07-27/393048.html|title=इतिहासको एउटा ट्र्याजडी भीमसेन थापाको आत्महत्या|last=वज्राचार्य|first=हिमेशरत्न|date=साउन ११, २०७१|website=कान्तिपुर|publisher=|accessdate=फागुन २, २०७७}}</ref> उनका विरोधीहरू पाण्डे तथा बस्न्यातहरूका कारण उनले पदत्याग गरेका हुन्। भीमसेन थापा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]को आमा पट्टिको हजुरबुबा थिए। ==आलोचना == ===विर्ता हरण=== {{main|बासठ्ठीहरण|६४ साल पर्व}} ===शक्तिमा आउन विरोधीको दमन=== कांजी [[दामोदर पाँडे]]लाई १८६० चैत ३ गते लुमडी नजिकको घाटमा गिंडियो । काँजी [[दामोदर पाँडे]]का कलिला छोराहरू ललितबम, रणकेशर, गजकेशर पाँडे बिनाकसुर त्यहीँ गिँडिए । टक्सारी भीम खवास र उनका एक छोरालाई विष्णुमती लगेर काटियो । खवासका अर्का एक छोरालाई टौदहको पोखरीमा डुबाएर मारियो भने अर्का छोरालाई तीन दिनसम्म खुट्टामा पासो लगाई रूखमा झुन्डयाउँदा पनि नमरेपछि काटेर मारियो । शङ्खधर खवासलाई खाडल खनी कुमसम्म पुरेर कपालमा खोटो दली आगो लगाई जिउँदै पोलियो । सरदार इन्द्रमान खत्री, द्वारे समनसिंह र सुवेदार मानधनलाई पनि गिँंडियो र भीमसेन थापाको सत्ता आरोहको यात्रा रगतको भेलबाट रंगीन बनाएर सुरु गरियो । महोद्दामकीर्ति र [[दलमर्दन शाह|दलमर्दन]]का नाबालक नाति र छोराहरू [[वीरभद्र शाह|वीरभद्र]], भीमप्रताप, भीमरुद्र र कुलचन्द्र शाहहरूको आँखा फुटाएर उनीहरूलाई भण्डारखालमा कैद गरियो । वीरभद्रहरूको भव्य [[बाग दरबार|वागदरबार]] विसं १८६१ फागुन २८ भीमसेन थापाले कब्जा गरे भने धर्मपथको कुलचन्द्र बसिरहेको भवन [[रङनाथ पौडेल|रंगनाथ पौडेल]] (पण्डित) लाई दिलाइयो । [[भण्डारखाल पर्व (१८६३)|१८६३ वैशाख बैशाख ७ गते शुक्ल सप्तमी बिहीबारका दिन]] रातको १० बजे आर्थिक हिनामिना गरेको विषयमा भारदारी कचहरी त्रिभुवन खवासको घरमा राती बसेको थियो। आफैँले सहमतिमा बोलाउन लगाएको कचहरीबाट खाना खाने बहानामा निस्किएका भीमसेन थापा रणबहादुर र शेरबहादुरको बीभत्स अवस्था सिर्जना भएपछि मात्रै फर्किए । [[शेरबहादुर शाह]]का दुई जना कमरा केटाहरूलाई तत्कालै काट्न लगाए । [[बिदुर शाह|विदुर शाही]], त्रिभुवन प्रधान, नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा [[पृथ्वीपाल सेन]] र उनका भाइ थुनिए र भोलिपल्ट भण्डारखालको बगैँचामा गिँडिए । सत्ता आफ्नो हातमा आएको उन्मादमा भीमसेनले हेलम्बुमा निर्वासित [[महारानी राज राजेश्वरी|राजराजेश्वरी]]लाई आफ्ना अनुत्तरदायी पतिको सतीको चितामा रणबहादुर मरेको नवौँ दिनमा १४ जना सुसारेसहित जलाएर उनको उपस्थितिले आफ्नो हालीमुहालीमा पर्न सक्ने बाधालाई सधैँका लागि पन्छाउन सफल भए <ref>(फ्रान्सिस बुचनान हयामिल्टन, उही, पृ २६१)</ref> । [[पृथ्वीपाल सेन]]सहितका १८ पाल्पाली निरपराध अङ्गरक्षकलाई भण्डारखालको बगैँचामा काटेर लासलाई दाम्लाले घिसारेर विष्णुमतीको बगरमा फाली स्याल, कुकुर, गिद्धलाई खुवाइयो । जगत खवास विष्णुमतीमा काटिए । चौतारा विदुर र [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]का निरपराध पत्नीहरू पोडेलाई भिडाइयो <ref>(आचार्य, बाबुराम–नेपालको सङ्क्षिप्त वृत्तान्त, पृ २८७–२९०) ।</ref><ref>[https://ekantipur.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html सत्ता–शक्तिको तोड]</ref> ===अङ्ग्रेजसँग युद्ध गर्ने निर्णय=== अङ्ग्रेज संग हुने देखिएपछि अङ्ग्रेज संग युद्ध गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषयमा दरबारमा एक सभाको आयोजना गरियो।<ref>{{cite book|title=राष्ट्रिय विभूति अमरसिंह थापा|author=विनोद थापा|page=पृष्ठ ११२|date=वि.सं २०७०|publisher=राष्ट्रिय विभूति अमरसिंह थापा प्रतिष्ठान|isbn=|url=}}</ref> उक्त सभामा धेरै जसो भारदारले अङ्ग्रेज संग युद्ध गर्न नहुने रे व्यक्त गरेका थिए।<ref>{{cite book|title=नेपाल एकीकरणको इतिहास (बि.सं १८०१-१८७२)|author=त्रिरत्न मानन्धर र अन्य|page=३१६|date=बि.सं २०७७|publisher=पृथ्वीनारायण शाह अनुसन्धान केन्द्र, नेपाली सेना जंगी अड्डा|isbn=|url=}}</ref> त्यतिबेला नेपालले महाकाली देखि पश्चिमतर्फ विजय गरेका राज्यमाथि राम्रो संग नियन्त्रण गर्न सकेको थिएन र ती राज्यका भूतपूर्व राजा र जनताले अङ्ग्रेजलाई नै सहयोग गर्ने सम्भावना थिए। त्यसैले अङ्ग्रेजले दावी गरेको भूमी दिएर भएपनि युद्ध रोक्नुपर्ने उनीहरूको भनाई थियो।<ref>{{cite book|title=History of the Political and Military Transactions in India During the Administration of the Marquess of Hastings 1813-1823|author=Prinsep, Henry T.|page=457-461|date=1824|publisher=Kingsbury, Parbury, London|isbn=|url=https://indianculture.gov.in/rarebooks/history-political-and-military-transactions-india-during-administration-marquess-hastings}}</ref> त्यसै गरी युद्ध गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषयमा बुझ्न राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]]को नामबाट अमरसिंह थापा, [[हस्तदल शाही]], [[बम शाह]] आदीलाई पत्र पनि पठाइयो।<ref>{{cite book|title=अमरसिंह थापा|author=[[सूर्यविक्रम ज्ञावली]]|page=६०|date=वि.सं २०००|publisher=नेपाल साहित्य सम्मेलन|isbn=|url=}}</ref> तत्कालीन समयमा नेपालको सैनिक शक्ति अङ्ग्रेजको भन्दा कमजोर थियो. त्यसैले अङ्ग्रेजसंग अहिले युद्ध नगरौ, उनीहरूले मागेको बुटवल र स्युराज दिएर युद्ध रोकौं र नेपालले सैनिक सुदृढ गरेपछि आवश्यक परेमा युद्ध गरौला भन्ने सल्लाह अमर सिंहले दरबारमा पत्र पठाएर दिएका थिए। उक्त पत्रको व्यहोरा यस प्रकार थियो,<ref>{{Cite journal |last=थापा |first=विनोद |title=नेपाल-अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४-१६) मा बडाकाजी अमरसिंह थापाले अपनाएको नीति |url=https://www.nepalarmy.mil.np/sipahiannual/Sipahi2079 |journal=सिपाही |issue=2079 |pages=38}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''अङ्ग्रेजहरू नेपालभन्दा शक्तिशाली भएकाले नेपालको युद्ध गर्ने उचित अवस्था छैन, यो युद्ध शुरु भएमा निकै लामो र भयङ्कर हुनेछ, त्यसमाथि पनि पश्चिम इलाकाको अवस्था राम्रो छैन, युद्ध भएमा जितेका राज्यका राजाहरूले पनि अङ्ग्रेजहरूलाई नै सहायता गर्नेछन्, अहिलेसम्म हामीले मृगको सिकार मात्र गरेका छौं तर यो लडाइँं भनेको हामीले बाघको सिकार गर्न तयार हुनु हो, युद्ध भनेको अत्यन्त गाह्रो काम हो, रणक्षेत्रमा उत्रेका योद्धालाई मात्र युद्धको मर्मको ज्ञान हुन्छ, साधारण तथा युद्ध अनुभवहीन व्यक्तिलाई युद्धको ज्ञान हुँदैन, यदि अङ्ग्रेजसंग नेपालको युद्ध भयो भने चार पुस्ता देखि आर्जेको नेपालको सम्पूर्ण व्यवस्था बिग्रनेछ, अङ्ग्रेजहरूले माग गरेको भूभाग दिएर भए पनि युद्ध रोकियोस् ।''' <ref>{{cite book|title=इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह (भाग १)|author=योगी नरहरिनाथ|page=५९७-६०१|date=वि.सं २०५५|publisher=|isbn=|url=}}</ref> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो ज्यान दिएका, देशको नर-नाडी थाहा पाएका पुरान पाका भाइ-भारदारको कुरा पन्छाएर भीमसेनले अङ्ग्रेजसँग लड्ने निर्णय गरे। आफ्नो देशको अवस्था थाहा नभएका, अल्लारे डिटाहरूलाई जम्मा गरेर बनाइएको भारदारीले गरेको निर्णयले देशको एक-तिहाइ भुभाग गुम्यो। ===जर्नेली सेना र पृथ्वीनारायण शाह्कालीन सेना, दुई थरी सेनाको निर्माण === भिमसेन थापाले दुई थरी सेनाको निर्माण गरे। जर्नेली सेना भनेर फ्रान्स, बेलायत युरोप को नक्कल गरेर एउटा सेना बनाए, भने पृथ्वीनारायण शाह को पाला देखि को सेना समेत नेपालमा बिद्यमान थियो। जर्नेली सेनाको पोशाक युरोपेली सेनाको जस्तै थियो। उनीहरूको तलब स्केल, रासन पानी, सुबिधा सबै राज्यले गर्थ्यो। पूर्व टिस्टा देखि भेरी नदि सम्म जर्नेली सेना खटाइएको थियो। भने पुरानो सेनाले आफै रासन पानी जुटाउनु पर्ने थियो। त्यो भिमसेन थापाको सैन्य क्षेत्रको ठुलो भूल थियो किनभने त्यसले भेरी नदि भन्दा पश्चिममा खटिएका सैनिकहरूलाई निरास बनाएको थियो। ===पाका तथा अनुभवी सेनानायक/ अग्रजको अपमान=== ===सेनाको पदवी भाइ भतिजामा वितरण=== ===जनताको शोषण === गिर्वाणयुद्धको नाममा आफू सर्वेसर्वा हुँदै, भाइभतिजालाई उच्चपदमा आसीन गर्दै उनले लुटको स्वर्ग बनाउन कुनै कसर बाँकी राखेनन्। महेशचन्द्र रेग्मीको भाषामा रणबहादुरसँगै बनारसको निर्वासनबाट चुनदाम पनि नहुनेगरी बेहाल स्थितिमा काठमाडौँ आएका थापाले 'तराईलाई उपनिवेश' मात्रै बनाएनन्, काठमाडौँदेखि गोर्खा, नुवाकोट र पाल्पासम्म हजारौँ रोपनी खेत र दर्जनौं-दर्जन महल बनाए। चतुर खेलाडी थापाले चलाएको युद्ध त पराजित भयो, तर उनको भने पराजय भएन।<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/opinion/2011/03/23/326868.html|title=भीमसेन थापा र 'देशभक्ति’ को त्रासदी|last=महर्जन|first=राजेन्द्र|date=चैत ९, २०६७}}</ref> [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]ले टिप्पणी गर्दै भनेका छन् "मेरा मावली बा भीमसेन थापाले भेडारूपी जनतामा बाघरूपी शोषक, प्रशासक छाडिदिए । बाघले भेडाको बथानमा पसेर रगत चुसेजस्तै ती प्रशासकले जनशोषण नगरिरहेनन् । भेडाजस्ता सोझा जनतामा बाघरूपी सुब्बा कुलानन्द झा जस्ता चुसाहा शोषक प्रशासकलाई दिए। तिनले बाघले भेडाको रगत चुसेजस्तै जनतालाई सोस्नुसम्म सोसेर धन सोहोरेर सताएर कंगाल पारेकाले जनताले आशीर्वाद दिएनन्। ईश्वरले पनि सहेनन् र भीमसेन थापाले थुनिनुपर्‍यो र अन्त्यमा आफैँ सेरिएर मर्नुपर्‍यो। मेरा मामा माथबर सिंहले त्यसै गरे,भेडाजस्ता जनताउपर बाघरूपी शोषक सुब्बा हीरालाल झा जस्ता प्रशासकलाई दिएर दुनियाँ सताउँदा ईश्वरले पनि सहेनन्, दुनियाँले पनि रुचाएनन्, र माथवरसिंह आफैँ मारिए। काजी अभिमानसिंहले पनि भेडाजस्ता रैतीमाथि बाघरूपी रत्नमान र लक्ष्मीपति जस्ता शोषक प्रशासक छाडिदिए। काजी अभिमानसिंहलाई पनि ईश्वरले सहेनन्, जनताले हेरेनन् र मारिए। गगन सिंहले पनि त्यसै गरे । जनरल [[गगनसिंह खवास]]ले पनि भेडा जस्ता रैतीमाथि बाघरूपी शोषक सिद्धिमानसिंहलाई प्रशासक कारोबारी तुल्याई छाडिदिएका थिए। गगनसिंह खवासलाई पनि ईश्वरले सहेनन्, जनताले पनि चाहेनन् र ऊ पनि मारिए। तिनलाई ईश्वरले पनि सहेनन्, जनताले आशिष पनि दिएनन्, मैले पनि सयजना मान्छे मारेँ, जनतामा बाघ छोडिन । बाघलाई खोरमा थुनेर मासु खुवाएर राखेँ। मैले जनतामाथि बाघ शोषक छाडिन, त्यसैले मलाई ईश्वरले पनि सहे, जनताले पनि आशीर्वाद दिए । यसैले मेरो यो औलाधौला भएको हो ।"<ref>[https://www.kantipurdaily.com/bibidha/2019/04/13/155512268357058035.html अनि जनबल र धनबल विदेशियो:ज्ञानमणि नेपाल चैत ३०, २०७५ कान्तिपुर दैनिक]</ref><ref>[https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/31769/ नयाँले सिक्नुपर्ने पुराना शासकका कुरा:ज्ञानमणि नेपाल २० मङि्सर २०७४ नागरिक दैनिक]</ref> ==वंश वृक्ष== {{main|थापा वंश}} {{family tree/start |summary=Bhimsen's father was Amar Singh Thapa and mother Satyarupa Maya. His grandfather was Bir Bhadra Thapa. Bhimsen Thapa had four brothers: Nain Singh, Bhaktawar Singh, Amrit Singh, and Ranbir Singh. From his step-mother, who is unknown, he had two step-brothers: Ranbam and Ranzawar. Bhimsen had one son, who died while infant, and three daughters: Lalita Devi, Janak Kumari and Dirgha Kumari.}} {{family tree | | | | | | | | | | | | | BBT | | BBT=वीरभद्र थापा}} {{family tree | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{family tree | | | | | | | | | SRP |y| AST |~|~|~|~|~|~|~|y| NA | AST=अमरसिंह थापा|SRP=सत्यरुपा माया|NA=?}} {{family tree | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|.| | | |,|^|-|-|.| }} {{family tree | BST | | NST | | BwST| | AST | | RST | | RmT | | RwT | BST='''भीमसेन थापा'''|NST=[[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]]|BwST=[[बख्तावर सिंह थापा]]|AST=[[अमृतसिंह थापा]]|RST=[[रणवीरसिंह थापा|रणवीर सिंह थापा]]|RmT=[[रणबाम सिंह थापा|रणबम सिंह थापा]]|RwT=[[रणजावर सिंह थापा]]}} {{family tree | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{family tree | SON | | LDP | | JKP | | DKP | SON=? (छोरा)|LDP=ललिता देवी पाण्डे|JKP=जनक कुमारी पाण्डे|DKP=दीर्घ कुमारी पाण्डे}} {{family tree/end}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ===टिप्पणी=== {{reflist|group=टिप्पणी}} ===पुस्तक=== *{{citation | last = Pradhan | first = Kumar L. | title = Thapa Politics in Nepal: With Special Reference to Bhim Sen Thapa, 1806–1839 | publisher = Concept Publishing Company | year = 2012 | isbn = 9788180698132 | location = New Delhi | pages = 278 | url = https://books.google.com/books?id=7PP1yElRzIUC&dq=the+assassination+of+rana+bahadur+shah&source=gbs_navlinks_s }} *{{citation |last=Nepal|first=ज्ञानमणी|title=नेपालको महाभारत |publisher=साझा प्रकाशन |language=ne |year=2007 |edition=3rd |page=314 |location=Kathmandu |isbn=9789993325857}} ==बाह्य कडीहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] * [[नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{कमन्सश्रेणी|Bhimsen Thapa}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:भण्डारखाल पर्व]] 1hig4shhwj3gotxzrtk65r7o3gqd8d1 0 5967 1380463 1370161 2026-09-17T08:23:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380463 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = जनकपुरधाम |other_name = जनकपुर |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=2022-02-28 }}</ref> |motto = |named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps --> |image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg |image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकामा अवस्थित जानकी मन्दिर |image_size = 300 |image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = धनुषा जिल्ला#Nepal Madhesh Province#Nepal | pushpin_label_position= bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा जनकपुरधामको अवस्थिति <!-- Location --> |coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = जिल्ला |subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] |leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] |leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र |established_date1 = जनकपुरधाम |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] |established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) |established_title5 = सम्मिलित मिति |established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = १,९४,५५६ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |population_blank2_title = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = ४५६०० |area_code = ०४१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] |footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742 |date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३ |accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> (पूर्व तथा हालसम्म चलनचलतीमा रहेको नाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/14200 |title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/75484/ |title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]को [[धनुषा जिल्ला]]मा रहेको प्रादेशिक राजधानी<ref name="राजधानी"/>, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> र एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |date=2022-01-29 }}</ref> धनुषा जिल्लाको पहिलो नगरपालिका रहेको यो नगरको नामकरण [[मिथिला|प्राचीन मिथिला]] क्षेत्रका राजा [[जनक]]को नामबाट भएको हो। यो सहर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट ४५० कि.मि. को दुरीमा अवस्थित छ। नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ बमोजिम तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०१७ जेठ १३ गतेदेखि लागु हुने गरी जनकपुर नगरपालिकको गठन गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> जनकपुरलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। जनकपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको हो।<ref name="उपमहानगर"/> [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा २ वटा गाउँ विकास समितिहरूको आंशिक भाग थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |date=2022-02-19 }}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> तर राजनीतिक विवादका कारण सरकारले स्थानीय तहहरू पुनर्मूल्याङ्कन गरि वि.सं. २०७४ जेठ ८ गते गरेको निर्णय तथा वि.सं. २०७४ जेठ ११ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार थप गरिएका गाउँ विकास समितिहरूलाई खारेज गरि यस उपमहानगरपालिकामा [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र कायम गरेर क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="निर्णय"/><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो |website=कान्तिपुर समाचार |last=मिश्र |first=राजेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |date=2022-02-24 }}</ref> यहाँ नेपालको प्रसिद्ध [[जानकी मन्दिर]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042 |title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर) |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुर [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]मा एक महत्त्वपूर्ण स्थल, [[मिथिला कला|मैथिली संस्कृति]]को केन्द्र तथा नेपालको एकमात्र रेल सुविधा भएको सहर भएकोले पर्यटनका लागि पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। वर्तमान समयमा यो उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ९१.९७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने नेपालको वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या १,९४,५५६ रहेको छ। यो नगरपालिकालाई २५ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। ==नामकरण== [[मिथिला]]का राजा तथा नेपालको राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा स्थापित [[जनक]]को नाउँकै आधारमा यसको नाम '''जनकपुर''' राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html |title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा |last=नागरिक |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web |url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/ |title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम |trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13 |website=इसमाद |language=मैथिली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == वडागत विवरण == [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]]को वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविसहरू, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत विवरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || ‍जनकपुर (१) || १०,२१४ || ०.७७ || १३२६४.९४ |- | २ || जनकपुर (२) || ६,२७८ || ०.४३ || १४६००.०० |- | ३ || जनकपुर (३) || १,७०५ || ०.०५ || ३४१००.०० |- | ४ || जनकपुर (४) || १८,२३४ || २.५४ || ७१७८.७४ |- | ५ || जनकपुर (५) || १,८२५ || ०.०२ || ९१२५०.०० |- | ६ || जनकपुर (६) || ३,२५४ || ०.२५ || १३०१६.०० |- | ७ || जनकपुर (७) || १०,९५६ || १.६९ || ६४८२.८४ |- | ८ || जनकपुर (८) || १३,९५१ || २.३९ || ५८३७.२४ |- | ९ || जनकपुर (९) || ७,२४९ || ०.९९ || ७३२२.२२ |- | १० || जनकपुर (१०) || ३,२१८ || ०.२ || १६०९०.०० |- | ११ || जनकपुर (११) || ५,२२५ || ०.१८ || २९०२७.७८ |- | १२ || जनकपुर (१२) || ७,८५९ || ३.५९ || २१८९.१४ |- | १३ || जनकपुर (१३) || ७,९९४ || ३.७६ || २१२६.०६ |- | १४ || जनकपुर (१४) || १०,६०७ || ३.११ || ३४१०.६१ |- | १५ || जनकपुर (१५) || ३,४१६ || १.४९ || २२९२.६२ |- | १६ || जनकपुर (१६) || ९,४८५ || ३.२४ || २९२७.४७ |- | १७ || [[मानसिंहपट्टी]] (१–५), [[अन्दुपट्टी]] (६–९) र [[कनकपट्टी]] || १०,१३६ || १०.४८ || ९६७.१८ |- | १८ || [[प्रको महुवा]] || ६,११४ || ६.४४ || ९४९.३८ |- | १९ || [[गोपालपुर]] (१-२) र [[बेगा शिवपुर]] || ११,०९३ || १३.२६ || ८३६.५८ |- | २० || [[देवपुरा रूपैठा]] || ८,९४४ || ८.४६ || १०५७.२१ |- | २१ || [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]] || ८,५४७ || ७.९८ || १०७१.०५ |- | २२ || [[बसविटिट]] || ३,५०६ || ३.४५ || १०१६.२३ |- | २३ || [[बिन्धी]] || ८,९५४ || ४.७८ || १८७३.२२ |- | २४ || [[बसहिया]] || ८,४५४ || ६.५२ || १२९६.६३ |- | २५ || [[लोहना]] || ७,३३८ || ५.९८ || १२२७.०९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९४,५५६''' || '''९१.९७''' || '''२११५.४३''' |} == नगर प्रशासन इतिहास == नेपाल र भारतका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्रको रूपमा रहेको जनकपुरधामलाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले वि.सं. २०१७ जेठ १३ गते नगरपालिका क्षेत्र कायम गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि जनकपुर नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'जनकपुर नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले जनकपुरधाम पुन: आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा|date=वि.सं. २०४७ कार्तिक २३|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ|title=मेचीदेखि महाकाली|date=सन् १९७५|publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय|language=नेपाली|accessdate=2022-02-15}}</ref>वि.सं. २०७१ सालमा यस क्षेत्रवरिपरीका छिमेकी गाउँ विकास समितिहरू सम्मिलित गरेर यसलाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेको थियो। ==इतिहास== यो सहर पूर्व ऐतिहासिक मैथिली सभ्यताको केन्द्रविन्दुको रूपमा रहेको छ। तपस्वीहरू, [[पण्डित|पण्डितहरू]] र स्थानीय गीतहरूबाट प्राप्त विवरणले हालको जनकपुर क्षेत्रको स्थापना १८औँ शताब्दीको प्रारम्भमा भएको देखाउँछ।<ref name="प्राचीन नेपाल">{{cite news |title=चितवनदेखि जनकपुरसम्मका केही पुरातत्व स्थल |last=शर्मा |first=जनकलाल |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |date=वि.सं. २०२४ माघ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ |agency=नेपाल पुरातत्व विभाग |language=नेपाली |page=१४-१६ |publisher=पुरातत्व विभाग }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030631/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |date=2022-03-01 }}</ref>तीर्थस्थलको रूपमा जनकपुरको सबैभन्दा प्रारम्भिक वर्णन सन् १८०५ मा गरिएको थियो। यसअघि कुनै प्राचीन सहरको उपस्थितिको पुरातात्विक प्रमाण फेला परेको छैन। राजा [[जनक]]को दरबार विदेह राज्यको राजधानी मानिएको प्राचीन जनकपुरमा रहेको मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalpatra.com/articles/80642/ |title=नेपालका राष्ट्रिय विभुति राजा जनक र उनको योगदान |website=नेपाल पत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030633/https://nepalpatra.com/articles/80642/ |date=2022-03-01 }}</ref> [[रामायण]]का अनुसार जनकले खेतमा हलो जोत्ने क्रममा एक बालिकालाई भेट्टाए जसलाई [[सीता]] नामकरण गरेर उनलाई आफ्नो छोरीको रूपमा हुर्काएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20191016165334.html |title=सीताको जन्मभूमिबारे कौन बनेगा करोडपतिमा सोधिएको प्रश्नले तातेको सामाजिक सञ्जाल |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> सीता ठूली भएपछि जनकले एक हजार वर्ष पहिले जनकपुर नजिकै छोडेको [[शिव]]को [[धनुष बाण|धनुष]] उठाउन सक्ने जो कोहीसँग सीताको विवाह गर्ने प्रस्ताव राखेपछि विभिन्न राज्यका राजकुमारहरूले सो धनुष उठाउने प्रयास गरे तर [[अयोध्या]]का राजकुमार [[राम]]ले मात्र धनुष उठाउन सफल भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnk-drbaarmaa-bhyo-raam-siitaa-vivaah-142116 |title=जनक दरबारमा भयो राम-सीता विवाह |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिला क्षेत्रका पुरानो गीत अनुसार यो धनुष जनकपुरको उत्तरपूर्वमा भेटिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2020/02/398843 |title=सीताको जन्मको यथार्थ र उनका आमाबाबु |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |title=सीताको जन्म कसरी भएको थियो ? |website=शिक्षा खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030643/https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |date=2022-03-01 }}</ref> हिन्दू धर्ममा राम र सीता दुवै प्रमुख व्यक्तित्व भएकोले जनकपुर हिन्दूहरूको लागि महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2021/03/306400.html |title=राजा जनकको वंश:अघि र पछि |website=इ नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == आकर्षण == जनकपुरधामको केन्द्रीय बजार उत्तर-पश्चिम दिशाबाट भव्य [[जानकी मन्दिर]]ले सुसज्जित छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2021/04/09/161793325076964761.html |title=अस्तित्वको संघर्षमा जनकपुरधामका सम्पदा |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो मन्दिर सन् १९११ मा भारतमा रहेको टिकमगढकी राजकुमारी कुमारी वृषभानुद्वारा निर्माण गरिएको हो। जानकी मन्दिर राजपूत र मुगल शैलीको समिश्रण बाट बनाइएको बिशेष बास्तुकला झल्कने मन्दिर हो र यो तथ्यले यस मन्दिरलाई अझै पनि महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। यस मन्दिरको निर्माण गर्दा त्यस ताका ९ लाख रूपैया खर्च भएको हुँदा यस मन्दिरलाई '''नौलखा मन्दिर''' पनि भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jaankii-mndirko-mauliktaamaa-asr-prne-grii-snrcnaahru-bnaaindai-171266 |title=जानकी मन्दिरको मौलिकतामा असर पर्ने गरी संरचनाहरु बनाइँदै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो नेपाल भरिकै ठूलो मन्दिरहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web |url=http://nepallive.com/story/120941 |title=पुरातत्व विभागको पत्रपछि रोकियो जानकी मन्दिरको पुनर्निर्माण |website=नेपाल लाइभ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधामको अर्को विशेषता यहाँ रहेका पोखरी तथा कुण्डहरू हुन्। यहाँ कुटीहरू पनि प्रशस्तै रहेका छन्। पोखरीहरूको कारण जनकपुरको [[माछा]] नेपालमै प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |title=जसले तारेको माछा जनकपुरबाट काठमाडौंसम्म पुग्छ |last=महतो |first=रोहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030631/https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |title=जनकपुरको माछा त्यसै फेमस, त्यसमाथि पीएमएमपीले सहयोग गर्न थालेपछि झनै फेमस |website=हलोखबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531144948/https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |date=2022-05-31 }}</ref> एक सन्त कविले मिथिलाको पवित्र नगरीलाई आफ्नो कवितामा यसरी अभिव्यक्त गरेका थिए- 'बावन कुटी, बहत्तर कुण्डा। फिरही सन्तजन झुण्डही झुण्डा।' यसको अर्थ ५२ कुटी (मठ तथा मन्दिर) र ७२ वटा (कुण्ड पोखरी, कुवा, इनार) भएको यस पवित्र भूमिमा झुण्डका झुण्ड साधुसन्तहरू भ्रमण गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |title=नासिँदै पवित्र सरोवर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030634/https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpurkaa-pokhrii-maasdai-snskrti-naasdai-188581 |title=जनकपुरका पोखरी मास्दै, संस्कृति नास्दै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यहाँ तिथि अनुसार कुण्डमा स्नानको धेरै महत्त्व छ। जनकपुरधाममा भएका केही महत्त्वपूर्ण कुण्डहरू बिहार कुण्ड, अग्नि कुण्ड, मध्यमा सर, रत्न सागर, अङ्गराज सर, सूर्य कुण्ड, गङ्गा सागर, धनुष सागर, दसरथ तलाउ, पापमोचिनि सर, परशुराम कुण्ड, जनक सरोवर, गोपाल सर, रुक्मिनी सर, मुरली सर, विडाल सर, राम सर, कपाल मोचिनि सर, महाराज सागर, पाकवति सर, धौत-पाप सर आदि हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/1928/ |title=जनकपुरका झकिझकाउ पोखरी |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |title=जनकपुरका ऐतिहासिक पोखरी अतिक्रमणको चपेटामा |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301030640/https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |date=2022-03-01 }}</ref> == भाषा र संस्कृति == जनकपुरधाममा बोलिने प्रमुख भाषा [[मैथिली भाषा|मैथिली]] हो। मैथिल महिलाहरूद्वारा बनाइने [[मिथिला कला|मैथिली चित्रकला]] पुरै नेपालमा प्रख्यात रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2020/02/839897 |title=मिथिला संस्कृति अध्ययन केन्द्र बन्दै |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2022-03-01}}</ref> मुख्यतया माटोको भाँडा र घरको भित्तामा गरिने चित्रकला समेतले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/tourism/2020-02-22-9093 |title=मिथिला संस्कृतिको पर्यटन सम्भावना बढ्दै |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिलाको पारम्परिक घरहरू माटो र परालद्वारा बनाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20180512205939.html |title=ओली र मोदीको 'जनकपुर ड्रेस' मैथिली हैन : मिथिला संस्कृतिका जानकार |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधाममा मनाइने प्रमुख चाड पर्वहरू मध्ये [[छठ]], [[विवाह पञ्चमी]], [[राम नवमी]], [[लक्ष्मी पूजा]], [[होली]] आदी हुन्। == जलवायु == यो स्थान समुद्री सतहभन्दा ६६ मिटरमाथि रहेको छ। जनकपुर नेपलको [[तराई]] क्षेत्रमा अवस्थित छ, जहाँको हावापानी [[आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु]] रहेको छ। मार्च र अप्रिल महिनामा तातो, सुख्खा र हावा चल्ने गर्छ भने यहाँ मे महिनादेखि सेप्टेम्बरसम्म [[मनसुन]] रहन्छ। अक्टोबरदेखि नोभेम्बरसम्म हल्का सुख्खा र डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म जाडो याम रहन्छ।<ref>{{cite report |title= तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url= http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |access-date= वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221858/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> {{Weather box |location = जनकपुरधाम विमानस्थल (सन् १९८१-२०१०) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 22.2 |Feb high C = 26.0 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 34.8 |May high C = 34.6 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.3 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 29.3 |Dec high C = 25.1 |year high C = 30.5 |Jan mean C = 15.6 |Feb mean C = 18.6 |Mar mean C = 23.4 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 30.0 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.6 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 22.5 |Dec mean C = 18.0 |year mean C = 25.0 |Jan low C = 9.1 |Feb low C = 11.3 |Mar low C = 15.5 |Apr low C = 20.6 |May low C = 24.0 |Jun low C = 25.9 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 22.0 |Nov low C = 15.7 |Dec low C = 10.9 |year low C = 19.4 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 11.7 |Feb precipitation mm = 11.4 |Mar precipitation mm = 11.5 |Apr precipitation mm = 52.2 |May precipitation mm = 128.3 |Jun precipitation mm = 238.7 |Jul precipitation mm = 487.6 |Aug precipitation mm = 339.4 |Sep precipitation mm = 197.5 |Oct precipitation mm = 63.9 |Nov precipitation mm = 1.9 |Dec precipitation mm = 8.4 |year precipitation mm = 1552.5 |source 1= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार<ref>{{cite report |title= मौसम तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/880251189NORMAL%20FILE.pdf |access-date=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७}}</ref> }} == यातायात == === सडक यातायात === जनकपुरधामलाई देशका प्रमुख स्थानसँग जोडने कार्य जनकपुर-ढलकेवर फेडर रोडले ढलकेवरमा [[महेन्द्र राजमार्ग]]सँग जोड्दै पुरा गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpur-ddhlkebr-antim-crnnmaa-191324 |title=जनकपुर–ढल्केबर सडकखण्ड अन्तिम चरणमा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> महेन्द्र राजमार्ग प्रयोग गरेर जनकपुरबाट नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[काठमाडौँ]], [[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]], [[दमक नगरपालिका|दमक]], [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]], [[काँकडभिट्टा]]सँग जोड्ने गरेको छ। जनकपुरधामबाट नेपालका विभिन्न स्थानहरूका लागि सोझै [[बस]] सेवाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। सहर भित्र सामान्य आवतजावतको लागी [[साइकल|साइकल रिक्सा]], विद्युतीय रिक्सा, टेम्पो र बसहरू उपलब्ध छन्। === रेलवे === वि.सं. २०७८ फाल्गुन अनुसार [[नेपाल रेल्वे]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dcnepal.com/2020/09/188811/ |title=जनकपुर आइपुग्यो नयाँ रेल, यस्तो छ नेपालमा रेल इतिहास |website=डिसी नेपल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>द्वारा सञ्चालनमा रहेको एकमात्र रेल जनकपुरधाम रेलवे हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/80465/2022-02-13 |title=जनकपुर–जयनगर रेल सेवा सात वर्षपछि आजदेखि पुन: सञ्चालन हुँदै |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो रेलले पहिलो चरणमा कुर्था–जनकपुर–जयनगरसम्म ३२ किलोमिटरसम्म रेल सञ्चालन गरिरहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/118532 |title=नेपालको आफ्नै रेल जनकपुर आइपुग्यो, यात्रुसेवा भने तत्कालै शुरू नहुने |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301035549/https://www.himalkhabar.com/news/118532 |date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-59011731 |title=भारतद्वारा जयनगर-कुर्था रेलखण्ड नेपाललाई हस्तान्तरण |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> ===वायुमार्ग=== जनकपुरमा एउटा आन्तरिक विमानस्थल रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gaunsahar.com/news-details/35770/2020-12-08 |title=जनकपुर विमानस्थलमा निर्माण गरिएको नयाँ टर्मिनल भवनको उद्घाटन |website=गाउँ सहर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[जनकपुर विमानस्थल]]बाट नेपालको राजधानी [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|काठमाडौँ]] तथा पर्यटकीय नगर [[पोखरा विमानस्थल|पोखरा]]को लागि सोझै उडान सेवा उपलब्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/77759/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान, टिकट बुकिङ खुला |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.imagekhabar.com/news/285475/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान फागनु १७ गतेबाट |website=इमेज खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>यो सहरलाई रामजन्मभूमि [[अयोध्या]]सँग विमान सेवाद्वारा जोड्ने प्रस्ताव गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/03/935094 |title=जनकपुर-अयोध्या हवाई उडान गर्ने तयारी |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> {{airport-dest-list |[[बुद्ध एयर]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/13157/ |title=बुद्ध एयरको जनकपुर–काठमाडौं कनेक्सनः असोजमा मात्रै ४७ उडान ‘डिले’ (सूचीसहित) |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>, [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] |[[यति एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/217616 |title=बुद्ध एयरको जहाज र यति एयरलाइन्स एकआपसमा ठोक्कियो |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[श्री एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bizmandu.com/content/20200116184505.html |title=श्री एयरलाइन्सको काठमाडौं-जनकपुर उडान भाडा २ हजार रूपैयाँ, सोमबारदेखि नियमित उडान भर्ने |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> }} ==जनसङ्ख्या== [[मधेश प्रदेश]] स्थित धनुषा जिल्लाका साविक [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]],[[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाविसहरूलाई मिलाएर वि.सं. २०७१ सालमा जनकपुरधामलाई उपमहानगरपालिकाको रूपमा विस्तार गरिएको थियो भने वि.सं. २०७४ सालमा यस उपमहनगरपालिकामा [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र थप गरिएको थियो। नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यी ठाउँहरूको जनसङ्ख्यालाई जोडेर जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको [[जनसङ्ख्या]] १,९४,५५६ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/><ref name="नयाँ नेपाल">{{cite web|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|title=सात प्रदेशको राज्य पुन: संरचना प्रस्ताव |last=थापा |first=सूर्य |publisher=[[अनलाइनखबर]] |date=वि.सं. २०७१ माघ १ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> Buddha Air 9N-AMD Aircraft.jpg|वद्ध एयरको विमान जनकपुर विमानस्थलमा Atrts of janakpur.jpg|मिथिला चित्रकला Nepal Railway, Janakpur 20200918 03.jpg|नेपाल रेल Ratan Sagar.jpg|रत्न सागर Vidyapati Chowk (Janakpurdham).jpg|विद्यापति चौक Janakpur Railway Station, Nepal Railway 20200918.jpg|[[जनकपुरधाम रेल बिसाैनी|जनकपुर रेल बिसाैनी]] Ganga Sagar, Janakpur-September 22, 2016-IMG 7686.jpg|गङ्गा सागर A vendor of Sadar Janak Chwok,Janakpur-September 22, 2016-7601.jpg|जनक चौक Janaki Mandir inner view, Janakpur.jpg|जानकी मन्दिर </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Janakpur|जनकपुर}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{धनुषा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:धनुषा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:रामायणका स्थानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१७ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] jfo6e0bc0o277txt7rbayd28acdqewe 0 6388 1380415 1372183 2026-09-17T06:46:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380415 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = गोरखा | other_name = पृथ्वीनारायण | native_name_lang = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>सदरमुकाम | image_skyline = Kings_Palace_Gorkha_Nepal.jpg | image_alt = | image_caption = गोरखा दरवार | motto = <!-- images and maps -----------> | pushpin_map = गोरखा जिल्ला#Nepal Gandaki Province#Nepal | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = नक्सामा गोरखा नगरपालिकाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|28|0|0|N|84|38|0|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[गोरखा जिल्ला]] |founder = |seat_type = |seat = <!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-gorkha/gorkha?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = कृष्‍णबहादुर राना <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = मसलीमाया थोकर पुन <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = गोरखकाली, रानीस्वारा र तारानगर |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[ताप्ले]] र [[देउराली, गोरखा|देउराली]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 131.86 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=36&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 52468 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= धर्मावलम्बी |population_blank1 = हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = १५२२ <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३४००० |area_code = +९७७-०६४ |blank_name = |blank_info = |website = [http://gorkhamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''गोरखा नगरपालिका''' (पूर्व नाम: पृथ्वीनारायण नगरपालिका) [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा पर्ने [[गोरखा जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। गोरखा जिल्लाका तत्कालिन गोरखकाली, रानीस्वारा र तारानगर गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर गोरखा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार [[फिनाम]] र [[नारेश्वर]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|accessdate=जनवरी २०२२|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार}}</ref> यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[ताप्ले]] र [[देउराली, गोरखा|देउराली]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> कुल १४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ४९,२७२ रहेको छ। नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट १४१ किलोमिटर पश्चिम र अमर सिंह राजमार्गको [[आँबुखैरेनी गाउँपालिका]]बाट २४ किलोमिटर उत्तरमा पर्ने यस नगरपालिकाको प्रायजसो भू–भाग पहाडी क्षेत्रले ढाकेको छ भने केहीभाग टार बेसीले ढाकेको छ। पृथ्वीनारायणको नामबाट यस नगरपालिकाको नाम पृथ्वीनारायण नगरपालिका राखिएको थियो जसलाई पछि गोरखा नगरपालिका नामकरण गरिएको हो। ऐतिहासिक [[गोरखा दरबार]] बजारको माथिल्लो टाकुरामा अवस्थित छ। तल्लो दरबार, सङ्ग्राहलय, बजार छेउको तल्लो दरबारमा छ। [[गोरखा जिल्ला]]को सदरमुकाम समेत रहेकाले यहाँ सबै जिल्ला स्तरीय कार्यालयहरू रहेका छन्। ==इतिहास== प्राचीन [[गोरखा राज्य]] खडा भएको स्थान नै वर्तमानको गोरखा नगरपालिका हो। [[द्रव्य शाह]]द्वारा वि.सं. १६१६ मा स्थापना भएको गोरखा राज्य भविष्यमा बृहत् नेपाल राज्य निर्माणको केन्द्रविन्दु बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/445 |title=पृथ्वीनारायणको गाउँमा |last=बसनेत |first=बबिता |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> गोरखा राज्यको बिस्तारबाट नै कालान्तरमा नेपालको एकीकरण सम्भव भएको हो। नेपाल एकीकरणको सूत्रपातस्थल तथा [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नाउँमा स्थापना गरिएको यस नगरपालिकालाई तत्कालिन प्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]]को मन्त्रिपरिषदको निर्णयानुसार गोरखा जिल्लाको नाउँबाट गोरखा नगरपालिका नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2019/01/11/20190111213435 |title=ताली र गालीमा पृथ्वीनारायणको सम्झना |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |quote=गोरखाको पृथ्वीनारायण नगरपालिकाको नाम परिवर्तन गराई गोरखा नगरपालिका नामकरण गर्ने पूर्वप्रधानमन्त्री भट्टराई स्वयं अहिले पृथ्वीनारायणलाई शुभकामना सन्देश प्रवाहित गरिरहेका छन्।|accessdate=2022-02-06}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/2434 |title=पहिला सिंहदरबार नै भत्काउने हो कि ? |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/13370 |title=खेर गएको राष्ट्रको समय |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> == नगरपालिका निर्वाचन इतिहास == वि.सं. २०५४ सालमा भएको नगरपालिका निर्वाचनबाट नगरप्रमुखमा विश्वेश्वरप्रसाद कट्टेल र उप-प्रमुखमा रामशरण बस्न्यात (नेकपा एमाले) विजयी भएका थिए।{{cn}} [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|वि.सं. २०७४]]मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काँग्रेसका राजनराज पन्त नगर प्रमुख पदमा र सोही दलकी वीणाकुमारी श्रेष्ठ नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-05-18/20170518213615.html |title=गोरखा नगरमा कांग्रेसका मेयर उपमेयर विजयी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201032428/https://ekantipur.com/ampnews/2017-05-18/20170518213615.html |date=2022-02-01 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५२,४६८ रहेको छ भने यहाँ १४,९८८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार गोरखा नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५२,४६८ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १४ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center" |+ गोरखा नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[ताप्ले]] (६-९) || १,७०८ || ८.५१ || २००.७१ |- | २ || [[ताप्ले]] (१-५) || १,९७२ || ७.७५ || २५४.४५ |- | ३ || [[नारेश्वर]] || २,९८६ || १३.०० || २२९.६९ |- | ४ || [[फिनाम]] || २,६७८ || ११.२० || २३९.११ |- | ५ || गोरखा (४) || ३,११३ || ११.१० || २८०.४५ |- | ६ || गोरखा (१,३) || ७,६८९ || २.५३ || ३,०३९.१३ |- | ७ || गोरखा (२,५) || ५,३८४ || ६.५४ || ८२३.२४ |- | ८ || गोरखा (६,७) || ७,०७९ || १०.७० || ६६१.५९ |- | ९ || गोरखा (८) || ४,०४३ || ७.८४ || ५१५.६९ |- | १० || गोरखा (९) || ४,०८४ || ९.४७ || ४३१.२६ |- | ११ || गोरखा (१०) || ३,१५३ || ५.३४ || ५९०.४५ |- | १२ || गोरखा (११) || ३,१८२ || ६.८१ || ४६७.२५ |- | १३ || [[देउराली, गोरखा|देउराली]] (५-८) || ३,२४७ || ११.९० || २७२.८६ |- | १४ || [[देउराली, गोरखा|देउराली]] (१-४,९)|| २,१५० || १९.३० || १११.४० |- class="sortbottom" style="font-weight:bold; background:#f2f2f2" | colspan="2" | जम्मा / औसत || ५२,४६८ || १३१.९९ || ३९७.५२ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{गोरखा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcgorkha.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गोरखा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615235627/http://ddcgorkha.gov.np/ |date=2017-06-15 }} [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू‎]] osipejbreantp1sfgvh6ugc850sowym 0 6396 1380417 1370958 2026-09-17T06:52:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380417 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = गौर |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = रौतहट जिल्ला#मधेश प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|26|46|N|85|16|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[रौतहट जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-2/district-rautahat/gaur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = शम्भु साह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = शैलकुमारी साह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०४८ चैत्र ३०<ref name="नगर">{{cite news|title=नगरपालिकाको क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |date=वि.सं. २०४८ चैत्र ३० |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = सवगाडा, पुरेनव, सिर्सिया र टिकुलिया (१-८) <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 21.53<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=20&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 39846 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ४४५०० |area_code = ०५५ |blank_name = |blank_info = |website = {{url|http://gaurmun.gov.np}} |footnotes = }} '''गौर''' [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]मा पर्ने [[रौतहट जिल्ला]]को सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> तथा जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका हो। नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट यो नगर लगभग १९४ किलोमिटर दक्षिण पूर्वमा रहेको छ। भारतीय सीमासँग जोडिएर रहेको यो नगरको दक्षिणमा [[भारत]]को [[बिहार|बिहार राज्य]]मा पर्ने बैरगनिया सहर रहेको छ। नगरपालिका ऐन, २०४७ लाई आधार बनाएर तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गतेदेखि लागु हुने गरि गरेको निर्णय र सोही मितिमा नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार रौतहट जिल्लाको तत्कालीन सवगाडा, पुरेनव, सिर्सिया गाउँ विकास समितिको सम्पूर्ण भाग र टिकुलिया गाउँ विकास समितिको वडा नं. १ देखि ८ सम्मको इलाकाहरूलाई समेटेर यसलाई नगरपालिका घोषणा गरेको थियो। [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा ७ वटा गाउँ विकास समितिहरू थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |date=2022-02-19 }}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}</ref> तर राजनीतिक विवादका कारण सरकारले स्थानीय तहहरू पुनर्मूल्याङ्कन गरि वि.सं. २०७४ जेठ ८ गते गरेको निर्णय तथा वि.सं. २०७४ जेठ ११ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार थप गरिएका गाउँ विकास समितिहरूलाई खारेज गरि यस नगरपालिकाको साविककै सम्पूर्ण क्षेत्र कायम गरेको थियो।<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५० |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो |website=कान्तिपुर समाचार |last=मिश्र |first=राजेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |date=2022-02-24 }}</ref> वर्तमान समयमा यो नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल २१.५३ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने यो नगरपालिकालाई ९ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। == पृष्ठभूमि == गौरलाई तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०१९ पुष ३ गतेदेखि नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजित गरेपछि यसलाई रौतहट जिल्लाको सदरमुकाम बनाइएको थियो।<ref name="सदरमुकाम2">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref>जिल्ला सदरमुकाम तथा भारतीय सीमा क्षेत्रसँग नजिक रहेको कारण यहाँ व्यापार तथा सरकारी कार्यालयहरू रहेका छन्। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरिएको थियो। यसै ऐनलाई टेकेर तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गते नेपालमा तीन वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा गौर पनि नयाँ नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ बमोजिम गठन हुने नेपालको पहिलो तीन नगरपालिकाहरू मध्ये गौर नगरपालिका पनि एक हो। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३९,८४६ रहेको छ भने यहाँ ७,२३५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==मिडिया== गौरमा रेडियो राजदेवी एफ.एम., रेडियो बोर्डर, रेडियो संस्कृति एफ.एम. र रौतहट एफएम गरी चार सामुदायिक रेडियो स्टेसन छन्। गौरमा एक चलचित्र हल शान्ता चलचित्र भवन रहेको छ। ==शैक्षिक केन्द्र== नेपालको तेस्रो सबैभन्दा पुरानो विद्यालय जुद्ध माध्यमिक विद्यालय यसै नगरपालिकामा [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर राणा]]द्वारा स्थापना गरिएको थियो। गौरमा प्राथमिक विद्यालयदेखि उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्। यहाँ रहेका निजी विद्यालयहरूमा लोरेटो अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, प्रभात बोर्डिङ स्कूल, लुम्बिनी अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, जनक अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, सत्य शिशु निकेतन माध्यमिक विद्यालय, जी स्टार एकेडेमी, अन्तर्राष्ट्रिय बाल एकेडेमी, जिएनएस अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, कृष्ण मेर्सी अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल रहेका छन्। ==यातायात सुविधा== गौर-चन्द्रनिगाहपुर राजमार्ग यहाँबाट सुरु भएर [[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]]को [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व-पश्चिम राजमार्ग]]मा गएर भेट्छ जसले गौरलाई नेपालका सबै प्रमुख सहरहरूसँग जोड्ने गरेको छ। यस नगरमा यातायातको सुविधा भरपर्दो छ। यहाँबाट नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]] लगायत नेपालका प्रमुख सहरहरू [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]], [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]], [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]का लागि सोझै बस सेवाहरू उपलब्ध रहेको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{रौतहट जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:रौतहट जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] cuv5gtuk03d63yq3fp6e9p8ydlneukh 0 6411 1380459 1375729 2026-09-17T08:17:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380459 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = जङ्गबहादुर कुँवर राणा | title = [[कास्की र लमजुङको महाराज|लमजुङ र कास्कीका श्री ३ महाराज]] | image = Jang Bahadur Ranaji.jpg | caption = समकालीन चित्र, १८८७ | full name = श्री ३ महाराज सर जङ्गबहादुर कुँवर राणा | succession = [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] {{Infobox officeholder/office | termstart = १९१४ असार १५ | termend = १९३३ फागुन १३ | monarch = [[सुरेन्द्र वीर विक्रम शाह|श्री ५ सुरेन्द्र]] | predecessor = [[बमबहादुर कुँवर]] | successor = [[रणोद्दीप सिंह कुँवर]] }} {{Infobox officeholder/office | termstart = १९०३ असोज २ | termend = १९१३ साउन १८ | office = [[मुख्तियार]] / [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | monarch = [[राजेन्द्र वीर विक्रम शाह|श्री ५ राजेन्द्र]], [[सुरेन्द्र वीर विक्रम शाह|श्री ५ सुरेन्द्र]] | predecessor = [[फत्तेजङ्ग शाह]] | successor = [[बमबहादुर कुँवर]] }} | succession2 = [[कास्की र लमजुङको महाराज|लमजुङ र कास्कीका महाराज]] {{Infobox officeholder/office | termstart = १९१३ साउन २४ | termend = १९३३ फागुन १३ | monarch = [[सुरेन्द्र वीर विक्रम शाह|श्री ५ सुरेन्द्र]] | predecessor = ''पद स्थापना'' | successor = [[रणोद्दीप सिंह कुँवर]] }} | house = [[राणा वंश]] | father = [[बालनरसिंह कुँवर]] | mother = [[गणेश कुमारी कुँवर]] | spouse = {{ubl|प्रसाद लक्ष्मी बस्नेत|नन्द कुमारी|[[हिरण्यगर्भ देवी]]}} | issue = {{collapsible list|title=सन्तानहरूको सूची|भीमजङ्ग कुँवर|जगतजङ्ग राणा|जीतजङ्ग राणा|[[ललित राजेश्वरी राज्य लक्ष्मी देवी]]|सोमगर्भ दिव्यश्वरी राज्य लक्ष्मी देवी|पद्मजङ्ग बहादुर राणा|बदन कुमारी देवी|तारा राज्य लक्ष्मी देवी}} | birth_date = १८७४ असार ४ | birth_place = [[थापाथली दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]] | death_date = १९३३ फागुन १३ (उमेर ५९) | death_place = पत्थरघट्टा, [[रौतहट]], [[नेपाल अधिराज्य]] | religion = [[हिन्दु धर्म]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = {{flag|Nepal}} | branch = [[नेपाली सेना]] | service_years = १८८९–१९३३ | rank = [[कमान्डिङ जनरल]] | commands = [[नेपाली सेनाको प्रधानसेनापति|प्रधानसेनापति]] | honors = {{ubl|[[अर्डर अफ द बाथ|GCB]] (१९१५)|[[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|GCSI]] (१९३०)|थोंग-लिंग-पिम-मा-को-कांग-वांग-स्यान (१९२९)|स्वर्ड अफ अनर (१९०८)}} }} }} महाराजा '''जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी,''' [[अर्डर अफ द बाथ|जिसिबी]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]] (जन्म '''बीर नरसिंह कुँवर''', वि.सं. १८७४ असार ४; '''जङ्गबहादुर राणा'''को रूपमा लोकप्रिय''')''' [[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालको ८औँ प्रधानमन्त्री]] तथा प्रथम श्री ३ महाराज थिए। वि.सं. १९०३ सालमा भएको [[कोत पर्व|कोतपर्व]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-48488494 |title=यी हुन् नेपालमा सत्ता परिवर्तन गराउने प्रमुख हत्याकाण्ड |date=2019-06-02 |website=बिबिसी न्युज नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2020-11-12}}</ref> र [[भण्डारखाल पर्व]]पछि जङ्गबहादुर नेपालको राजनीति र शासन व्यवस्थामा एक्कासी शक्तिशाली हुन सफल भएका थिए। नेपालको शासनव्यवस्थामा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]] शक्तिशाली भएर पदासिन रहेको समयमा जङ्गबहादुरले राजदरबार भित्र आन्तरिक विद्रोह गरेर [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज सुरेन्द्र]]लाई गद्दी आरोहण गराइ [[दामोदर पाँडे]], [[भीमसेन थापा]], [[रणजङ्ग पाँडे|रणजङ पाँडे]] र [[माथवरसिंह थापा]]को नीति सकारेर आफुलाई अत्यधिक शक्तिशाली बनाएका थिए।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २३५</ref><ref name="नेपालको तथ्य इतिहास">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२३५|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/115863 |title=कुँवरबाट कसरी राणा बने जङ्गबहादुर? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-11-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112013927/https://www.himalkhabar.com/news/115863 |date=2020-11-12 }}</ref> वि.सं. १९१३ साउन १८ मा जङ्गबहादुरले [[मुख्तियार]] पदबाट राजीनामा दिएर श्रावन २४ गते [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्र]]बाट [[कास्की राज्य|कास्की]] र [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]को श्री ३ महाराज पद प्राप्त गरेका थिए। महाराज पद प्राप्त गरिसकेपछि नै उनलाई श्री ३ जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी भन्न थालिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://onlinemajdoor.com/?p=56088 |title=“नेपालको इतिहासमा जङ्गबहादुर” एक चर्चा |date=2020-11-08 |website=अनलाइन मजदुर |language=नेपाली |accessdate=2020-11-12}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sampurnaweekly.com/news/2958 |title=रसिक जङ्गबहादुर |last=पन्त |first=प्रा दिनेशराज |website=सम्पूर्ण साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2020-11-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112194109/https://sampurnaweekly.com/news/2958 |date=2020-11-12 }}</ref> श्री ३ महाराजको लागि [[श्रीपेच]] बनाउन लगाई जनताको छोराद्वारा श्रीपेच लगाउने जङ्गबहादुर पहिलो व्यक्ति थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/117451 |title=जङ्गबहादुर राणाका अक्षर |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-11-12}}</ref> नेपालले [[अङ्ग्रेज]]सँगको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]]मा गुमाएको भूभागमध्ये यिनले अङ्ग्रेजलाई खुसी पारी [[राप्ती नदी|राप्ती]]देखि [[महाकाली नदी|महाकाली]]सम्मको भूभाग जसमा वर्तमानको [[तराई]]मा पर्ने [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] पुनः नेपालमा गाभ्न सफल भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/88749 |title=एकीकरणका अर्का नायक जङ्गबहादुर राणा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-12-14}}</ref> वर्तमान समयमा यस भूभागलाई [[नयाँ मुलुक]]को नामले समेत चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2019/08/334944 |title=जङ्गबहादुरः जस्ले नेपालको नक्शा बदले |date=2019-08-10 |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-11-13}}</ref> नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]]को जग बसालेर १०४ वर्षसम्म पारिवरिक शासनशैलीको आरम्भ गर्ने व्यक्ति यिनै हुन्। बेलायती शासकहरूका प्रिय रहेका<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapage.com/archives/45202 |title=यी हुन् जङ्गबहादुर राणाका १० चर्चिकला |date=2018-04-17 |website=नयाँ पेज |language=नेपाली |accessdate=2020-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625110854/https://www.nayapage.com/archives/45202 |date=2021-06-25 }}</ref> जङ्गबहादुरले आफ्नो शासनकालको समयमा दरबारिया कट्टर विरोधीहरूलाई तह लगाएर एकतन्त्री शासन चलाएका थिए। [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]] र [[फ्रान्स]]को भ्रमणबाट फर्केपछि उनले नेपाली [[कला]], [[संस्कृति]], जनजीवन र [[कानून]]मा समेत पश्चिमी प्रभावको छाप छोडेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://suvadin.com/news/people-community-and-responsiblity/suvadin-museum-kotparba-episode-4-jungabahadur |title=काे हुन् जङ्गबहादुर राणा? |date=2017-07-18 |website=शुभदिन |language=नेपाली |accessdate=2020-12-14}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन तथा परिवार== === जन्म === जङ्गबहादुर राणाको जन्म वि.सं. १८७४ असार ७ गते गोरखाको बोर्लाङमा भएको थियो। उनको बुवा काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] थिए भने आमा गणेशकुमारी थिइन्। उनको जन्मको नाम बीरनरसिंह कुँवर थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/381488 |title=जङ्गबहादुरः सुन्दरीहरूका भोगी नेता |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-14}}</ref> काजीको छोरा भएको कारणले उनको बाल्यकाल सम्पन्न तरिकाले नै बितेको थियो। उनको बुवा तत्कालीन राजा [[रणबहादुर शाह|रणबहादुर शाह]]को अङ्गरक्षक थिए। उनको परिवार तत्कालीन नेपालको प्रधानमन्त्री [[भीमसेन थापा]]को नातेदार पर्थ्यो। उनकी आमा [[माथवरसिंह थापा]]की सहोदर बहिनी र महारानी [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी|ललितत्रिपुरासुन्दरी]]की दिदी थिइन्। ===पूर्वज=== {{main|राणा वंश}} {{See|थापा वंश|पाँडे वंश|कुँवर परिवार|कुँवर खलक}} <gallery> Ram Krishna Kunwar.jpg|[[रामकृष्ण कुँवर]]; उनका ज्यु ज्यु बाजे Bal Narsingh Kunwar.jpg|बालनरसिंह कुँवर; उनका पिता </gallery> उनको बुबा काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] दरबारमा रहिरहदा तत्कालीन राजा [[रणबहादुर शाह]]को उनको आफ्नै सौतेनी भाइ शेरबहादुर शाहले हत्या गरेका थिए जसको प्रतिउत्तरको क्रममा बाल नरसिंहले शेरबहादुर शाहलाई घटनास्थलमै मारेका थिए। यस साहसिक कार्यका लागि उनलाई '[[काजी]]' पद शीर्षकबाट पुरस्कृत गरियो, जसपछि यो प्रशासनिक पद उनको परिवारमा परम्पराको रूपमा कायम भयो। उनी दरबारमा हतियार लिएर जाने एकमात्र व्यक्ति थिए। उनी काजी [[रणजित कुँवर]]का{{sfn|Acharya|1971|p=25}} नाति र [[सरदार]] [[रामकृष्ण कुँवर]]का पनाति हुनुका साथै राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमा एक प्रभावशाली सैन्य अधिकारी थिए।{{refn| group=note|नेपालको प्रधानमन्त्रीको रूपमा जङ्गबहादुर कुँवरको नियुक्ति पत्रले उनी बालनरसिंह कुँवरका छोरा र रणजित कुँवरका नाति थिए भनेर पुष्टि गर्दछ।{{sfn|Acharya|1971|p=25}}}} जङ्गबहादुरकी आमा गणेशकुमारी मार्फत उनी [[थापा वंश]]का [[मुख्तियार]] [[भीमसेन थापा]]सँग सम्बन्धित थिए, जसले उनलाई सानै उमेरमा शाही दरबारमा प्रवेश गर्न मद्दत गर्‍यो। आफ्नो मावली हजुरआमा मार्फत उनी प्रतापी [[पाँडे वंश]]सँग सम्बन्धित थिए किनकि वहाँको बुवापट्टिकी हजुरआमा राना कुमारी एक प्रभावशाली शाही दरबारी 'काजी' [[रणजित पाँडे]]की छोरी थिइन्।<ref name="PurushottamShamsher1990">{{cite book |last=JBR|first=PurushottamShamsher|date=1990 |title=Shree Teen Haruko Tathya Britanta|trans-title=|url=|language=Nepali|location=Bhotahity, Kathmandu|publisher=Vidarthi Pustak Bhandar|isbn=99933-39-91-1|accessdate= }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kantipath.com/amazing-news/jbr-history-in-a-single-news |title=जङ्गबहादुर राणाको कहाली लाग्दो इतिहास |website=कान्तिपथ |language=नेपाली |accessdate=2020-11-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113110705/https://www.kantipath.com/amazing-news/jbr-history-in-a-single-news |date=2020-11-13 }}</ref> ===प्रारम्भिक जीवन=== जङ्गबहादुर ११ वर्ष छँदा काजी प्रसादसिंह बस्न्यातकी भित्रिनी पट्टिकी छोरी प्रसादकुमारीसँग कुमारग्रह उतारी विवाह भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास:[[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २३७</ref> नेपाल दरबारमा भीमसेन थापाको पतन भएपछि बालनरसिंहको जागिर खोसिएको थियो। परिवारको बिचल्ली भएसँगै सो कठिन समयमा जङ्बहादुरको जुवाको लतले गर्दा भएभरका पारिवारिक धनसम्पति नाश भएको थियो। अन्त्यमा उनको बुवा [[बनारस|काशी]] जान वाध्य भएका र दुःख गरेर कमाएको सम्पति लिएर वि. सं. १८९६ मा काठमाडौँ फर्कदा उनकी पत्नी मरिन् र वि. सं. १८९९ मा बालनरसिंह कुँवर पनि चिन्तैचिन्ताले मरेका थिए। जङ्गबहादुर सेवामुक्त भएर हिँडिरहेको बेला वि.सं. १८९७ को माघ महिनामा हात्ती खेदामा आफ्नो बहादुरी देखाउँदा तत्कालीन राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्र शाह]]बाट उनलाई तोपखानाको कप्तान दिएपछि उनी पुनः जागिरे हुन पुगेका थिए। जागिरे भएपछि उनले राजपरिवारको आँखामा पर्नको लागि अनेकौं वीरता देखाए, जसमा वि.सं. १९९८ मा दहचोक जङ्गलमा [[चितुवा]] काट्ने, मातेको हात्तीलाई नियन्त्रण गर्ने, त्रिशूली [[देवीघाट]]को झगडा मिलाउने, तत्कालीन युवराज सुरेन्द्रको आठपहरिया छँदा [[विदुर नगरपालिका|त्रिशुली बजार]] भ्रमणका सिलसिलामा [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]]मा हामफाल्ने, वि.सं. १८९९ वैशाखमा बाह्रवर्षे इनारमा हामफाल्ने लगायतका काम गरेका थिए। आफ्नो प्रारम्भिक दिनमा जङ्गबहादुर लफङ्गा, जुवाडे रहेको भएता पनि आफ्नो साहस, वीरता र चतुरपनका कारण नेपालको इतिहासमा एक सफल नायकका रूपमा चिनिने गर्छन्। == वृत्ति == === युवराज सुरेन्द्रको अङ्गरक्षक === नेपालका तत्कालीन [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज सुरेन्द्रको]] स्वभाव रोमाञ्चकारी र सनकपुर्ण थियो। उनको अङ्गरक्षक रूपमा कार्य गर्दा जङ्गबहादुरले युवराजद्वारा दिइएको जोखिमपूर्ण, साहसिक र खतरनाक आदेशहरू पालना गर्नुपरेको थियो। जसमा [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली नदी]]मा घोडासहित हाम फाल्ने, [[धरहरा]]बाट हाम फाल्ने, बाह्र वर्षे इनारमा हामफाल्ने जस्ता आदेश रहेको थियो। यस्तै वीरतापूर्वक कार्यको सराहना गर्दै उनलाई तत्कालीन राजा राजेन्द्रको आठपहरियामा नियुक्त गरिएको थियो। त्यहाँ काम गरेर अनुभव बटुलेपछि उनलाई तत्कालीन राजा राजेन्द्रले [[कुमारी चोक]]को काजी नियुक्त गरेका थिए जहाँ काम गर्दा उनले देशको आर्थिक स्थितिको ज्ञान पाएका थिए। === माथवरसिंहको हत्या === ''मुख्य लेख : [[माथवरसिंह थापा]]'' वि. सं. १९०१ मा माथवरसिंह थापा काठमाडौ फर्केपछि देशमा शान्ति व्यवस्थाको आगमन हुने अड्कलबाजी गरिएको थियो। जङ्गबहादुर कुँवरका काकाका छोरा देवीबहादुर कुँवर एउटा राजनीतिक अपराधमा फसेका थिए। यिनलाई प्राणदण्द दिइने निश्चित प्रायः थियो। यिनलाई बचाइन आवश्यक सहयोग गर्न जङ्गबहादुरले आफ्ना मामा माथवरसिंह थापा सँग आग्रह पनि गरेका थिए। चाहेका भए मुख्तियार माथवरसिंह थापाले कप्तान देवीबहादुर कुँवरलाई प्राणदण्डको सजायबाट बचाउन पनि सक्थे। तर चाहेनन्। फलस्वरूप उनलाई प्राणदण्ड मिलेको थियो। यस घटना बाट जङ्गबहादुर कुँवर आफ्ना मामा मुख्तियार माथवरसिंह थापा सँग क्रुद्ध थिए।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=१४४ |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> मामा माथवरसिंहको सहानुभूति पाएर राजदरबारसँग नजिक भएका जङ्गबहादुर, आफ्नो मामाको आगमनपछि उनीहरूको सम्बन्धमा कटुता आएको थियो। सोही कटुताको परिणामस्वरूप जङ्गबहादुरले आफ्नै मामा माथवरसिंहको वि. सं. १९०२ जेठ २ गतेका राति राजदरबारमा गोली हानेर हत्या गरेका थिए। माथवर सिंहको हत्या गरेपछि जङ्गबहादुरसँग उनकी आमाले नबोल्ने अठोट गरेकी थिइन्।<ref name=":2">प्राचीन नेपाल २५-०१ (नेपाल देशको इतिहास)</ref> राजनीतिक अस्थिरताका बीच [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजङ शाह]]को नेतृत्वमा मन्त्रिमण्डल विस्तार गरिएको थियो। उनले प्रधानसेनापति [[गगनसिंह भण्डारी|गगनसिंह]]लाई ७ [[रेजिमेन्ट]]को अधिकारी, [[अभिमानसिंह राना मगर|अभिमानसिंह रानामगर]]लाई ३ [[रेजिमेन्ट]]को अधिकारी र जङ्गबहादुरलाई ३ रेजिमेन्टको अधिकारी बनाएका थिए। मामाको हत्या गरेपछि दरबारको शासन व्यवस्थामा आफ्नो कद बढ्ने सोचेका थिए तर उनी चौथो श्रेणीको भारदारमा परेका थिए। आफ्नो महत्त्वाकांक्षाको कारणले गर्दा जङ्गबहादुरले राजा र रानीलाई खुसी पार्न विभिन्न प्रयत्न गरेका थिए।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२२६-२२७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> आफ्नो मामाको हत्या गरेपछि उनकी आमा गणेशकुमारीले जङ्गबहादुरसँग नबोल्ने प्रतिज्ञा गरेकी थिइन्। === गगनसिंहसँगको सम्बन्ध === [[गगनसिंह भण्डारी]] तत्कालीन राजाको एकदमै नजिक रहेका थिए। तत्कालीन रानी [[राज्यलक्ष्मी देवी|राज्यलक्ष्मी]]को विश्वास पात्रको रूपमा रहेको गगनसिंह र रानीबीच प्रेम रहेको हल्ला समेत दरबारमा सुनिएको थियो। गगन सिंह र तत्कालीन रानीको सम्बन्धलाई तत्कालीन राजा राजेन्द्र तथा तत्कालीन युवराज सुरेन्द्रले मन पराएका थिएन्न्। जङ्गबहादुर र युवराजबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको थियो। यसै कारणले गर्दा गगन सिंह र जङ्गबहादुर बीच राम्रो सम्बन्ध रहेको थिएन। [[डायमनशमशेर राणा|डायमनसम्शेर राणा]]ले आफ्नो उपन्यास 'सेतो बाघ'मा गगन सिंहको हत्या राजा राजेन्द्र र युवराज सुरेन्द्रको आदेशमा जङ्गबहादुरले गरेको उल्लेख गरेका छन्। यस हत्याकाण्डको कारणले रानी आवेशमा आएर उनको हत्यारा खोज्ने निहुँमा आयोजना गरेको सभामै विध्वंशकारी [[कोत पर्व]] मच्चिन गएको थियो जसको परिणामस्वरूप नेपालको तत्कालीन राजनीतिमा जङ्गबहादुर शक्तिशाली भएर निस्केका थिए। यी विषयहरूलाई अध्ययन गर्दा जङ्गबहादुर तथा गगन सिंह बीच एक प्रतिसपर्धीको सम्बन्ध रहेको अड्कल गर्न सकिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://bishalnepal.com/इतिहासको-सम्रक्षण-गरियोस/ |title=इतिहासको सम्रक्षण गरियोस |website=बिशाल नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-12-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018012907/http://bishalnepal.com/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%B8/ |date=2018-10-18 }}</ref> === कोत पर्व === {{main|कोत पर्व}} तत्कालीन रानी [[राज्यलक्ष्मी देवी]]को विश्वासपात्र गगनसिंहको हत्यारा पत्ता लगाउनको लागि कोतमा वि.सं. १९०३ भदौ महिनाको ३१ गते राति भारदारहरूहरूलाई बोलाइएको थियो। सोही सभामा भारदारहरूबीच विवाद हुँदा मच्चिएको यो काण्डले तत्कालिन नेपालको अस्थिर राजनीतिलाई १०४ वर्षे [[राणा वंश|राणा शासन]]तिर सुम्पेको थियो।<ref>{{Citeweb|url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-09-17/20160916181521.html|title=कोतपर्वको १७० वर्ष : इतिहासको त्यो पाठ|last=मानन्धर|first=त्रिरत्न|date=२०७३ असोज १|website=कान्तिपुर दैनिक|publisher=|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625072624/https://ekantipur.com/ampnews/2016-09-17/20160916181521.html |date=2021-06-25 }}</ref> [[गगनसिंह भण्डारी|गगनसिंह]]को हत्यारा पत्ता लगाउनको लागि सबैभन्दा पहिले [[अभिमानसिंह राना मगर|अभिमान सिंह राना मगर]]लाई मारेपछि त्यहाँको स्थिति चर्किदै हात हालाहाल र गोली हानाहान हुँदा त्यस समय नेपालका प्रधानमन्त्री [[फत्तेजङ्ग शाह]], काजी [[दलभञ्जन पाँडे]], कर्पदार काजी [[वीरकेशर पाँडे]] लगायतका ३१ जनाको हत्या भएको थियो। यस घटनामा कुल ११ चौतारिया, ६ पाँडे, ३ थापा र ११ अन्य क्षेत्रीय भारादारको हत्या भएको थियो। यस घटनापछि रानी राज्यलक्ष्मी देवीको मौखिक हुकुमले जङ्गबहादुरलाई प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति बनाइएको थियो। वि.सं. १९०३ असोज २ गते तत्कालीन राजा राजेन्द्रबाट लालमोहर पाएपछि जङ्गबहादुर नेपालको आधिकारिक मुख्तियार बन्न पुगेका थिए।<ref>{{Citeweb|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/170836-1549614960.html?click_from=trending|title=महाराजकी जय !|last=गौतम|first=युवराज|date=२०७५ माघ २५|website=नागरिक न्युज|publisher=|accessdate=}}</ref> == प्रधानमन्त्री == === भण्डारखाल पर्व === {{main|भण्डारखाल पर्व}} [[कोत पर्व]]पछि [[राज्यलक्ष्मी देवी|रानी लक्ष्मीदेवी]]को मन जितेर प्रधानसेनापति बन्न सफल भएका जङ्गबहादुरले [[माथवरसिंह थापा]]को हत्या गरे जस्तै युवराज सुरेन्द्रको हत्या गरि रणेन्द्रलाई गद्दीमा राख्न आवश्यक प्रबन्ध गर्न दबाब दिएकी थिइन्। रानीले जङ्गबहादुरबाट आफ्नो उद्देश्य पुरा हुने विश्वास गरेता पनि जङ्गबहादुरले मामा माथवरसिंह थापाले झैँ रानीको आदेश उल्लङ्घन गरेका थिए। यसैको निहुँमा रानीले वि.सं. १९०३ कात्तिक १२ गते [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका]]को भण्डारखाल [[बगैँचा]]मा भोजको आयोजना गरेकी थिइन्। सोही भोजमा जङ्गबहादुर र उनका भाइहरूलाई विष मिसिएको खाना खुवाएर हत्या गर्ने योजना बनाएको कुरा [[पण्डित विजयराज]]ले पोल खोले पछि जङ्गबहादुरले आफ्ना विरोधीहरूको संहार गरेका थिए। यस घटनापछि यो षड्यन्त्रमा सामेल रहेका बिरध्वज बस्नेत लगायतलाई हत्या तथा कैद गरिएको थियो भने रानीको सम्पूर्ण अधिकार खोसेर देश निकाला गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/5170|title=६४ साल पर्व|last=|first=|date=२०७४ भदौ २४|website=हिमाल खबर|publisher=|accessdate=}}</ref> === अलौ पर्व === {{main|अलौ पर्व}}[[भण्डारखाल पर्व]] भएपछि तत्कालीन राजा राजेन्द्र विक्रम शाह आफ्नो रानीसँगै केही समयका लागि काशी गएका थिए।<ref>{{Citeweb|url=https://www.bbc.com/nepali/news-48124207|title=नेपालमा पनि यी राजाले गद्दीत्याग गरेका थिए|last=|first=|date=२०१९ मे २|website=बिबिसी नेपाली सेवा|publisher=|accessdate=}}</ref> तत्कालीन राजा र उनका भारदारहरू काशीमा षड्यन्त्र बनाउनमा व्यस्त रहेकाले प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरले वि. सं. १९०४ मा राजालाई पदच्युत गरि युवराज सुरेन्द्रलाई गद्दीमा राखेका थिए। जङ्गबहादुरले राजासँगै पठाएका आफ्ना गुप्तचरहरूद्वारा काशीमा भएका सबै षड्यन्त्र एवम् योजनाको बारम्बार जानकारीकै आधारमा राजाका सैनिक टोलीहरूलाई [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]] नजिकै [[अलौ]] भन्ने ठाउँमा बाटो ढुकी सबैको हत्या गरेका थिए र राजा राजेन्द्र शाहलाई गिरफ्तार गरेर नजरबन्दमा राखिएको थियो। यो पर्वलाई नेपालको इतिहासमा 'अलौ पर्व' भनेर उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{Citeweb|url=https://www.souryaonline.com/2019/08/263078.html|title=गौरवपूर्ण इतिहास र धिक्कार योग्य वर्तमान|last=कार्की|first=अञ्जु|date=२०७६ साउन २८|website=|publisher=|accessdate=}}</ref><ref>{{Citeweb|url=https://nepalmag.com.np/memoir/2019/08/09/20190809132054|title=शाह राजाका सत्तापलट|last=जोशी|first=हरिराम|date=२०७६ साउन २४|website=नेपाल पत्रिका|publisher=|accessdate=}}</ref> ===राणाजी=== वि. सं. १९०५ वैशाख महिनाको १३ गते तत्कालीन राजा सुरेन्द्रबाट तत्कालीन प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर लगायत उनका सबै वंशजहरू भारतको [[चित्तौडगढ]]बाट राजपूत राणाजीका सन्तानहरू रहे भएका र [[कास्की राज्य|कास्की]] आएर [[गोरखा राज्य|गोरखा]]बाट देशको सेवा गरेको कुरा मान्यता गराएर 'राणाजी' भन्न पाउने गराएकोले सो उपरान्त जङ्गबहादुर र उनका सबै वंशजहरूलाई राणाजी भन्न थालिएको थियो।<ref>पुरूषोत्तमशमशेर जबरा, श्री ३ हरूको तथ्यवृतान्त </ref> === युरोप भ्रमण === {{main|जङ्गबहादुर राणाको युरोप भ्रमण}} {{wide image|Jangabahadur Horse Riding Statue.jpg|400px|[[टुँडिखेल]], सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको [[जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक|जङ्ग बहादुरको शालिक]]|45%|right|alt=जङ्गबहादुरले युरोप भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते [[फ्रान्स]]को सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढेर अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई पछाडि फर्केको क्षणलाई स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो। यो सालिकको अनावरण वि.सं १९३८ मा गरिएको थियो भने सालिकको उद्घाटन वि.सं. १९४२ असारमा [[रणोद्दिप सिंह बहादुर राणा|श्री ३ रणोद्दिप सिंह]]ले तत्कालीन राजा [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर बिक्रम शाह]]को उपस्थितिमा गरेका थिए। वि.सं. २०१७ मा सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जङ्गबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो।}} शाही राजदूतको रूपमा वि. सं. १९०६ साल माघमा युरोप भ्रमण जान लागेका जङ्गबहादुरले नेपालको राजनीतिक व्यवस्थालाई सामान्य बनाइ राख्न भाइ [[बमबहादुर राणा|बमबहादुर]]लाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्री र [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह]]लाई कार्यवाहक प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी दिएका थिए।<ref>{{Citeweb|url=https://www.himalkhabar.com/news/119343|title=जङ्गबहादुर राणाको स्त्री–मोह|last=दिक्पाल|first=राजकुमार|date=२०७७ असोज २४|website=हिमाल खबर|publisher=|accessdate=}}</ref> उनको भ्रमण दलमा २ जना कर्णेलहरू [[जगत शमशेर राणा|जगत शमशेर]], [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]], १ जना कप्तान राम मेहर अधिकारी, ३ जना काजी करवीर खत्री, हेमदल थापा, डिल्लीसिंह बस्न्यात, ३ जना लप्टन लाल सिंह खत्री, करवीर खत्री, भीमसेन राना, ३ जना सुब्बा सिद्धिमान, सोम नरसिंह, सुबेदार दलमर्दन थापा गरि एक वैद्य चकृपाणी, एक कलाकार भाजुमान चित्रकार, ४ जना भान्से, १२ जना नोकर र १० जना सहयोगी रहेका थिए।<ref>{{Citeweb|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/08/789090|title=जङ्गबहादुर राणाको त्यो बेलायत यात्रा|last=नेपाल|first=ज्ञानमणी|date=२०७६ भदौ २|website=अनलाइन खबर|publisher=|accessdate=}}</ref><ref>{{Citeweb|url=https://nagarikkhabar.com/2019/06/3761/|title=प्रधानमन्त्री ओलीको ‘जङ्गबहादुरको झल्को दिने’ युरोप भ्रमण|last=अधिकारी|first=मदन कुमार|date=२०१९ जुन १२|website=नागरिक न्युज|publisher=|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617091051/https://nagarikkhabar.com/2019/06/3761/ |date=2021-06-17 }}</ref> ठुलो दलबल सहित नेपालबाट प्रस्थान गरेका यिनीहरू बिहारको [[पटना]]मा [[२१ तोपको सलामी|१९ तोपको सलामी]] दिएर स्वागत गरिएको थियो। पटनाबाट [[कोलकाता|कलकत्ता]] पुगेपछि समेत उनीहरूलाई सोही प्रकारको [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] दिइएको थियो। कलकत्तामा उनले शाही कार्यक्रममा भाग लिनुका साथै लर्ड र लेडी डालहाउजीसँग भेट गरेका थिए। कलकत्ताबाट पानी जहाजमा सामुद्रिक मार्ग प्रयोग गर्दै [[चेन्नई|मद्रास]], [[श्रीलङ्का]] र इडेन हुँदै [[स्वेज नहर]] पुगेका थिए। [[इजिप्ट]]मा [[कायरो]] र एलेक्जेन्ड्रिया भ्रमण गरेपछि जङ्गबहादुर र उनको टोलीले अब्बास प्रथमसँग भेट गरेका थिए। अन्तत जङ्गबहादुरको टोली वि. सं. १९०७ साल जेठमा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]को साउथ ह्याम्पटन पुगेको थियो। बेलायत भ्रमणको क्रममा राजकीय भेटघाट लगायतका काम गर्दै जङ्गबहादुर र उनका दलले बेलयातको शासन प्रणाली, सैन्य संरचना, कारागार लगायतका महत्वपूर्ण विषयको अध्ययन गरेको थियो। बेलायत पछि फ्रान्स पुगेका जङ्गबहादुरले त्यहाँ समेत शक्ति सम्बन्धी ज्ञान लिएका थिए।<ref>{{Citeweb|url=https://lokaantar.com/story/31254/2017/12/30/jangabahadur|title=जङ्गबहादुरको युरोप भ्रमण : लण्डनमा सडक बढार्ने नेपालीसँग भेट, फ्रान्समा राष्ट्रपतिलाई चोटिलो जवाफ|last=अधिकारी|first=ध्रुबहरी|date=२०७४ पुस १५|website=लोकान्तर|publisher=|accessdate=}}</ref> [[युरोप]]का दुई शक्तिशाली राष्ट्रहरूको भ्रमण र निरीक्षण गरेपछि जङ्गबहादुरले ब्रिटिससँग मेलमिलाप र सहकार्य गेरेर अगाडि बढ्ने नीति सकार गरेका थिए।<ref>[http://himalkhabar.com/news/8639 जङ्गबहादुरको द्वैधनीति]</ref> === मुलुकी ऐन १९१० === ''मुख्य लेख : [[मुलुकी ऐन]]'' मुलुकी ऐनलाई नेपालको पहिलो लिखित<ref>[http://www.lawcommission.gov.np/documents/2015/08/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A7%E0%A5%A6.pdf/ मुलुकी ऐन] नेपाल कानुन आयोग</ref> र संहिताबद्ध राष्ट्रिय कानुनको दर्जा प्राप्त छ। यसलाई वि.स. १९१० पुस ७ गते जारी गारिएको थियो।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=454 मुलुकी ऐन] </ref><ref>[http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2018/02/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-1.pdf मुलुकी ऐन १९१०] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116123748/https://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2018/02/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-1.pdf |date=2023-11-16 }}</ref> जङ्गबहादुरले बेलायातको यात्राबाट फर्केपछि युरोपको कानुनी अभ्यासको प्रेरणाले यो ऐन बनाएका थिए। यो नितान्त मौलिक कानुन र हिन्दु दर्शनमा आधारित रहेको छ। यो कानुनको मुख्य उद्देश्य जातिको आधारमा अपराधीहरूलाई सजायको व्यवस्था गर्नु रहेको थियो।<ref>पुस्तकको नाम, पृष्ठ, प्रकाशक, ISBN</ref> === नेपाल तिब्बत युद्ध / थापाथली सन्धि === ''मुख्य लेख :'' [[अन्तिम नेपाल तिब्बत युद्ध|तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] [[बेत्रावती सन्धि|बेत्रावती सन्धी]] अनुसार सन् १८४७ मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै सौरथसिंह पन्तको नेतृत्वमा नेपाली सैनिक मिसन [[चीन]] गएको थियो। वि.सं. १९०९ मा गएको पेकिङ प्रतिनिधि मण्डल मध्ये १९११ बैशाख मा लेफ्टिनेन्ट भीमसेन कुँवर मात्र फर्के। अरूलाई भोटेहरूले लुट्दा र खानबस्न नदिँदा सबै बाटैमा मरे। नेपालबाट गएको उक्त १३औँ मिसनका ४० देखि ४५ सदस्यहरूमध्ये भीमसेन राना मात्र सन् १८५२ मा स्वदेश फर्कन सफल भएका थिए। दलको मुख्य सैनिक मध्येका काजी गम्भीरसिंह अधिकारी, उपनेता सरदार शमशेर थापासहितले चीन र [[तिब्बत]]मा पाएको हैरानीका कारण मृत्युवरण गरेका थिए।<ref>{{Cite news|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/45914/2020-06-23|title=पुर्खाले झेलेको चीन|date=|access-date=2020-06-23|archive-url=|archive-date=|publisher=नयाँ पत्रिका}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807221408/https://nayapatrikadaily.com/news-details/45914/2020-06-23 |date=2020-08-07 }}</ref><ref>[https://nayapatrikadaily.com/news-details/45914/2020-06-23 पुर्खाले झेलेको चीन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810054810/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/45914/2020-06-23 |date=2020-08-10 }}</ref> भीमसेन रानाले जङ्गबहादुरको अगाडि तिब्बती भोटेहरूको अपमान र दुर्व्यवाहारको वर्णन गरेपछि जङ्गबहादुरले तिब्बत/भोटमाथि आक्रमण गरेर ठीक पार्ने निर्णय गरेका थिए। [[सुगौली सन्धि]]को कारणले आफ्नो अभिन्न भूभाग गुमाउन परेकोले भोटलाई जितेर राजा र प्रजालाई खुसी पार्ने दाउमा जङ्गबहादुर कम्मर कसेका थिए।<ref name=":0">{{Cite book |last=Pramode S. J. B. Rana (Pramode Shamshere J. B. Rana), 1932- |url=https://www.worldcat.org/oclc/60391882 |title=Rāṇāśāsanako vr̥ttānta |date=[2004] |publisher=Ramā Rāṇā |isbn=99946-30-72-5 |location=Kāṭhamāḍauṃ |oclc=60391882|pages=31, 32, 44}}</ref> [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]]को अन्त्य गर्न भएको [[बेत्रावती सन्धि|बेत्रावती सन्धी]] पूर्ण रूपमा चिनियाँहरूको पक्षमा थियो। एक वर्षसम्म चलेको [[अन्तिम नेपाल तिब्बत युद्ध]]को अन्त्य [[थापाथली सन्धि]] भएपछि सकिएको थियो। युद्धको परिणामस्वरूप भएको सन्धिको कारण तिब्बतले नेपाललाई प्रत्येक वर्ष १०,००० रकम तिर्नुपर्ने रहेको थियो। === श्री ३ महाराज लालमोहर === तत्कालीन राजा सुरेन्द्रबाट वि.सं. १९१३ साउन २२ का दिन जङ्गबहादुरलाई [[कास्की राज्य|कास्की]] र [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]को महाराज घोषित गरिएको थियो। उक्त घोषणाको आधारमा जङ्गबहादुर र उनको परिवारमा त्यहाँको महाराजको उपाधि, दुई जिल्लाहरू लगायत देशको पश्चिममा रहेको [[महाकाली अञ्चल|काली]] र पूर्वमा [[मेची अञ्चल|मेची]]सम्मको राज्य सञ्चालनको सम्पूर्ण अधिकार प्रयोग गर्न सम्पत्तिको भोग चलन हस्तान्तरण हुने भनिएको थियो। यस बाहेक उनलाई जीवन र मृत्युको अधिकार, सरकारका सबै तहका कर्मचारीहरूलाई नियुक्त र बर्खास्त गर्नसक्ने अधिकार, कुनै पनि विदेशी राष्ट्रसँग सन्धिपत्रमा हस्ताक्षर गर्ने अधिकार, [[युद्धको घोषणा]] र शान्ति सम्झौता गर्नसक्ने अधिकार, दोषीमाथि दण्ड सजाय तोक्न सक्ने अधिकार, नयाँ कानुनको निर्माण र पुरानो कानुन (देवानी, फौजदारी र सैनिक अधिकार) खारेज गर्नसक्ने अधिकार दिइएको थियो। माथि उल्लेख गरिएका सम्पूर्ण अधिकार जङ्गबहादुरको मृत्यु पश्चात उनका भाइ र उनका छोराहरूमा हस्तान्तरण हुँदै जाने पनि घोषणापत्रमा राखिएको थियो। यससँगै राजाबाट समेत राज्य सञ्चालन गर्दा हुनसक्ने आन्तरिक वा बाह्य मामिलामा गल्ती वा अपराधलाई निसर्ग गर्ने अधिकार समेत जङ्गबहादुरलाई दिइएको थियो।<ref>जङ्गबहादुरको जीवन यात्रा लेखक: पद्मजङ्ग राणा अनुवादक :रामबहादुर पहाडी</ref> १९२४ माघ २२ मा जङ्गबहादुरले आफ्नो नाउँमा तल लेखिएको लालमोहर गराए- <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''श्री ५ महाराजधिराज सुरेन्द्र,श्री ५ महारजधिराज राजेन्द्र, श्री ५ महारजधिराज वलीअहद त्रैलोक्यबाट<br>श्री ३ महारज जङ्गबहादुर राणाजीके...<br>कंपू पल्टन कम्पनी भारादार जंगी मुलुकी निजामती गैर्हका नाउमा तिमीहरूले जो उर्दि देउला, सो उर्दि बजाउनु, हामीबाट अर्को कमान उर्दि बक्स्या पनि कबुल नगर्नु, तिम्रा उर्दि कमानमा नरहन्यालाई जातअनुसारको सजाय गर्न्याछन्. ...<Br>इति संवत् १९२४ साल माघसुदि १० रोज २ शुभम्'''</center> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> यो लालमोहर पछि शाह वंश नाम मात्रको राजा र श्री ३ नै नेपालको सर्वेसर्वा हुने भयो। श्री ५ को आदेशलाई श्री ३ ले खारेज गर्न सक्ने भए। ===भारतीय सिपाही बिद्रोह, सन् १८५७=== भारतमा अङ्ग्रेज शासनप्रति असन्तोषको भावना सन् १८५० ताका प्रारम्भ भएको थियो। यसैबीच 'सिपाही विद्रोह'का नामले स्वतन्त्रता सङ्ग्राम सुरु भयो। यो विद्रोह दमन गर्न [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकार]]को अनुरोधमा नेपालले २ जुलाई १८५७ मा ६ रेजिमेन्ट [[भारतीय सिपाही विद्रोहमा शाही नेपाली सेना|गोर्खाली फौज]] अङ्ग्रेजको सहायतार्थ भारततर्फ पठायो। यसका साथै लर्ड केनिङको अनुरोध अनुसार, जङ्गबहादुर आफैँ तीन पल्टन सेना लिएर १० डिसेम्बर १८५७ मा लखनऊतर्फ प्रस्थान गरे। तिनले [[गोरखपुर]] देखि लखनऊसम्मका विभिन्न स्थान नियन्त्रणमा लिई विद्रोही जत्थालाई १० मार्च १८५८ सम्ममा पूर्णरूपले लखनऊबाट हटाई अङ्ग्रेजी प्रभुत्व कायम गरे। गोर्खाली फौज नेपाल फर्कदा 'लखनऊ लुट' गरी आए भन्ने पनि इतिहासमा चर्चा गरिएको छ। यस बारे बि.सं. १९३२ बैशाख ९ गते मङ्गलबार स्थापित गरिएको कालमोचन घाटको शिलापत्रमा जङ्गबहादुरले यसरी बर्णन गरेका छन्। <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''श्रीनेपाल मुलुकका माहाजन रयेत ...''' '''... आउन्या हिन्दुस् थान् मा रह्याका बृटिस् सर्कारका फौज औ जगाजगाका राजारजौताहरू उठी बृटिस् सर्कारसँग हंगमा गरि जगाजगामा रह्याका मिम् बाबा: बाबिहरूलाई मार्दा अस्त्रिहत्या बालहत्या गर्याको हेरिरहन मुनासिब छैन भनि आफ्नु ४१ वर्षको उमेर हुदा बृटिस् सर्कारका मद्दतनिमित्त आफ्ना फौज पठाइ हंगमा गर्न्या रेबिलहरूसँग लडाञी गरि फेरि भारि फौज लि आफै गै लडाञी गरि गोरषपुर फत्त्ये गरि बृटिस् सर्कारका कम्यांडर इन चिफसँग सामेल भै लषनौ लडाञी गरि लषनौ फत्त्ये गरि यस्तै रितले रेबिल्हरूसँग २५ लडाञी गरि आफ्ना अकल् र ज्मामर्दिले बृटिस् सर्कारसँग दोस्ति बढाउदा ७२ सालमा बृटिस् सर्कारतर्फ गयाको नेपालका पश्र्वीम् तर्फको मुलुक् बृटिस् सर्कारबाट श्री नेपालसर्कारमा सपुर्त गराई बेलायत्का कुईन् बादसाहबात वजिरका नाउमा: जि:सि:बी भंन्या इलाकाप र तक्मा षलिता ...''' '''इति सम्वत् १९३१ साल मिति चैतशुदि १५ रोज ३ शुभम्''' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ===नयाँ मुलुक फिर्ता=== {{main|नयाँ मुलुक}} [[चित्र:Naya_Muluk.png|thumb|300x300px|१८६० ई० मा नेपालले गुमेको पश्चिमी तराई फिर्ता पाए पछि "नयाँ मुलुक" भनेर चिनियो]] जङ्गबहादुरको गुणको बदला नेपाललाई के गरेर चुकाउने भन्ने कुरो भारतका बृटिस शासकहरूमा धेरै सर-सल्लाह भयो। अन्त्यमा [[सुगौली सन्धि]]द्वारा हरण गरिएको राप्तीदेखि काली नदीसम्मको मैदानी भाग नेपाललाई फिर्ता गर्ने निधो भयो। त्यसबेला नयाँ मुलुकका रूपमा चिनिने बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लाको सीमारेखा २७८ किलोमिटर रहेको छ भने यसको क्षेत्रफल ९ हजार २ सय ७ वर्गकिलोमिटर छ। महत्त्वपूर्ण कुरा के रहेको छ भने जङ्गबहादुरले नयाँ मुलुकरूपी भूमिको नापनक्सा नगरी फिर्ता लिन मानेनन्। यसैकारण ब्रिटिस कमिस्नरद्वारा त्यस क्षेत्रको सर्भेक्षण गरिँदै ७ फिट अग्लो र १० फिट गोलाइ भएको २ सय ५२ जङ्गे खम्बा (जङ्गे पिलर) खडा गरियो। दुई वर्ष लगाएर जङ्गे खम्बाका साथै दसगजा क्षेत्र कायम गरिएपछि मात्रै दुई देशबीच १५ नोभेम्बर १८६० मा [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०|सीमा सन्धि]] भयो। सुगौली सन्धिमा नेपालले गुमाएको यो भाग ४४ वर्षपछि नेपालले फिर्ता पायो। यस सन्धिमा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|भारतका भाइसराय गभर्नर जनरल]] अर्ल केनिङका तर्फबाट लेफ्टिनेन्ट जनरल जर्ज र्‍यामसे र नेपालका महाराजाधिराज सुरेन्द्रविक्रम शाहका तर्फबाट जङ्गबहादुर राणाले १ नोभेम्बर १८६० मा काठमाडौँमा संयुक्त हस्ताक्षर गरेका थिए। यसलाई गभर्नर जनरलले कलकत्तामा १५ नोभेम्बर १८६० मा अनुमोदन गरे। सन्धिको प्रारम्भिक अनुच्छेदमा 'यो भू-भाग नेपाल दरबारबाट खटाइएको कमिश्नरको उपस्थितिमा ब्रिटिस सरकारबाट नियुक्त कमिश्नरले दुई देशबीचको सीमारेखामा सीमांकन गरी पक्की स्तम्भहरू ठड्याई सो सीमाक्षेत्र विधिवत् नेपाली अधिकारीलाई सदाका लागि हस्तारण गरियो। यो सीमाक्षेत्र शान्तमय तरिकाले पुनःस्थापना गरी सदैव नेपालको अधीनमा रहने सुनिश्चितताका लागि दुई राष्ट्रबीच यो सन्धि गरिएको छ' भन्ने विवरण उल्लेख गरिएको छ। जङ्गबहादुरलाई सीमा संरक्षणका दृष्टिकोणमा र नेपालको गुमेको पश्चिमी तराई भाग अङ्ग्रेजबाट फिर्ता लिन उनले गरेको कार्यको सराहना गर्नुपर्छ।<ref>[[बुद्धिनारायण श्रेष्ठ]]</ref> === गोरखाको बुङ्कोट विद्रोह === १९३३ सालमा [[लखन थापा मगर|लखन थापा]]ले गोरखाको बुङ्कोटमा विद्रोह गर्दा त्यहाँ लखनका साथै उनका ६ जना सहयोगीको पनि जङ्गबहादुरले ज्यान लिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.himalkhabar.com/news/128465|title=भीमसेन थापा क्रूर कि जङ्गबहादुर?|last=दिक्पाल|first=राजकुमार|date=फागुन ११, २०७८|work=हिमालखबर}}</ref> ==जङ्गबहादुरको हत्या प्रयासहरू== # १९०३ को [[भण्डारखाल पर्व]]<br>रानी लक्ष्मीदेवीले जङ्गबहादुर र उनका भाइहरूलाई भण्डारखालको बगैँचामा भोजको आयोजना गरि जङ्गबहादुरलाई बीष मिसाइएको खाना खान दिई हत्या गर्ने योजना बनाएकी थिइन्। पण्डित विजयराजले सो षड्यन्त्रको पोल खोलेपछि उनले रानीलाई देशनिकाला गराए। # १९०५ बैशाखमा जङबहादुर बागमती नुहाउन जाँदा मकैबारीमा दुई जना लुकेका मानिस पक्रिए। ती पक्रिएपछि बुझ्दा चौतारिया गुरुप्रसाद शाहले हतियार र पत्र सहित पठाएका हत्यारा रहेछन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २३८</ref> # वि.सं. १९०७ फागुन ६ गते बेलायत भ्रमण गरी फर्केपछि जङ्गबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्र बनेको थियो। सो षड्यन्त्रमा [[बमबहादुर राणा|बमबहादुर]], [[बद्री नरसिंह राणा|बद्री नरसिंह]], जयबहादुर, करवीर खत्री, माहिला साहेबज्यू उपेन्द्रविक्रम सहभागी थिए। बमबहादुरले सो षड्यन्त्रको भण्डाफोर गरे। त्यो कुरा प्रमाणित भएकोले भारत [[प्रयागराज|इलाहावाद]]को जेल-चलान गरी तीन जनालाई सजाय गरियो।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२३८-२३९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> # वि.सं. १९०८ पुषमा भोटुसिंह बस्न्यातले जङ्गबहादुर र उनका भाइहरूलाई एकै चिहान पार्ने षड्यन्त्र बनाएका थिए। सो षड्यन्त्रको पोल खुल्दा बस्न्यात सहित तीन जनालाई औलो क्षेत्र चितौनमा पठाई खेती गराए।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२३९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> # १९३३ मा [[लखन थापा मगर|लखन थापा]]ले गोरखामा जङ्गबहादुर विरुद्ध सैन्य सङ्गठन गरेका थिए। उनले जङ्गबहादुर गोरखामा आएका बेलामा हत्या गरि अधिराजकुमार उपेन्द्रलाई राजा बनाई शासन सत्ता हत्याउने षड्यन्त्र गरेका थिए। == सन्तानहरू == [[चित्र:Gajaraj Singh Thapa and wife.jpg|thumb|ज्वाइँ गजराजसिंह थापा र छोरी बदनकुमारी]] उनका १३ छोराहरू र २० छोरीहरू थिए; <ref>{{Cite web |title=Lambjang and Kaski GENEALOGY |url=https://royalark.net/Nepal/lamb3.htm |access-date=2026-03-02 |website=royalark.net|language=en}}</ref> # भीम प्रताप जङ्ग राणा #[[जगतजङ्ग राणा]] #[[जीतजङ्ग राणा|जितजङ्ग राणा]] # पद्म जङ्ग राणा # बबर जङ्ग राणा # रणवीर जङ्ग राणा त्यस्तै जेठी छोरी बदन कुमारीको विवाह कर्णेल [[गजराजसिंह थापा|गजराज सिंह थापा]]सँग भएको थियो। ३ छोरीहरूको विवाह युवराज [[त्रैलोक्य वीरविक्रम शाह|त्रैलोक्य विक्रम शाह]]सँग भएको थियो। केहीको बझाङी राजा विक्रम बहादुर सिंह र युवराज धीरेन्द्र र नरेन्द्रसँग भएको थियो। [[चित्र:Rana Jodha Jung Bahadur.jpg|thumb| भारतीय सेनाका कमाण्डिङ कर्णेल रणयोद्धा जङ्ग राणा, जङ्गबहादुरका वंशज]] ===उत्तराधिकारीको रोलक्रम === १९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा जङ्गबहादुरले [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|श्री ३ महाराज र प्रधानमन्त्रीको उत्तराधिकारीको रोलक्रम]] बनाए। उनले आफु पछि आफ्ना भाइहरूलाई राखे तर आफ्ना छोराहरू पछि भतिजाहरूलाई नराखी नातीलाई राखे। नातिपछि को रोलक्रममा भतिजाहरूलाई राखे। उनको यो अबैज्ञानिक रोलक्रमको नियमले राणा खलकमा जंग खलक र शमशेर खलक बीच वैमनस्यता सुरु भयो। यसैको नतिजास्वरुप [[४२ सालको पर्व]] घट्यो जसमा शमशेर खलकले जङ्गबहादुरका छोरा जगतजंग, नाति युद्धप्रतापजंगको हत्या गरे। बाँकी जंग खलकहरूलाई काठमाडौँबाट निर्वासित गरियो।<ref>पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। </ref> == रङमन्च == [[चलचित्र बसन्ती]] [[सेतो बाघ (उपन्यास)|चलचित्र सेतो बाघ]] == मृत्यु == वि.सं. १९३३ मा श्री ३ जङ्गबहादुरलाई '''Prince of Wales''' सँग नेपाल आएका '''Dr. Fayrer''' ले मुटुनजिक बोसो जमेको हुँदा त्यो क्रम बढ्दै गए छिटै मृत्यु हुन सक्ने भविष्यवाणी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/129509|title=जङ्गबहादुरको मृत्यु स्वाभाविक कि हत्या?|last=दिक्पाल|first=राजकुमार|date=२७ वैशाख २०७९|website=हिमालखबर|publisher=हिमालमिडिया प्रा.लि|accessdate=१४ जेठ २०७९}}</ref> १९३३ सालमा जङ्गबहादुर सिकारको लागि तराई जाने भए। हनुमानढोका दरबारमा सुरेन्द्र विक्रम शाह महाराजधिराजसित मदेश शिकारमा जान बिदा हुने बेलामा "यस पाला त म निकै गले, शिकारबाट यहाँ फर्केर सरकारको दर्शन गर्न आउन पाउँदिन कि क्या, त्यसैले सरकारसित एउटा विन्ती गर्छु" भनेर जङ्गबहादुरले भन्दा राजा सुरेन्द्र विक्रमले ," के कुरा सम्धी , भन न।" अनि जङ्गबहादुरले भने - "उहिलेको जस्तै गरि सरकारलाई आफ्नो बुइमा चढाएर तल चोकसम्म सवारी चलाउने इच्छा छ।" अनि बोकेर [[नासल चोक]]मा पुर्याई त्यतैबाट बिदा भएर उनी मधेश तिर लागे। फागुन १३ गते रगत बान्ता र झाडा भएर आधा रातमा जेलाई पनि सेतो देख्ने भइ पत्थरघट्टा [[बागमती नदी|बागमती नदि]] तटमा श्री ३ जङ्गबहादुरले प्राण विसर्जन गरे। उनीसँग उनका तीन रानी हिरण्यगर्भकुमारी, पुतलीनानी र मिश्री महारानी [[सती प्रथा|सति]] गए। हिरण्यकुमारीले टोपी, पुतलीनानीले लबेदा र मिश्री महारानीले जुत्तासँग बेग्लाबेग्लै चितामा जलेर जङ्गबहादुरका नाममा सति गए। दागबत्ती दिने काममा पद्मजङ राणाले गरेका थिए।<ref name=":1">नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४१</ref> फागुन १६ गते दाहसंस्कार भयो।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४२|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ===श्राद्ध=== हरेक वर्ष फागुन शुक्लद्वादशी र सोह्रश्राद्धमा समेतगरी दुई पटक जङ्गबहादुरको श्राद्ध गरिन्छ। जङ्गको श्राद्ध त्रिपुरेश्वरको कालमोचन घाटस्थित ‘जङ्ग हिरण्य हेम नारायण मन्दिर’ हाताभित्र जङ्गबहादुर राणाको शालिकको आड सरकारी खर्चमा गरिन्छ। सरकारी खर्चमा देशमा एकजना जङ्गबहादुरको मात्र श्राद्ध हुने गरेको गुठी संस्थानले गर्छ। सुरुमा उनको श्राद्ध कौसीतोषखाना नामको सरकारी अड्डाले गर्दथ्यो। २०२० सालपछि भने यो श्राद्ध [[गुठी संस्थान]]ले गर्न थालेको हो। ==सुधारहरू== ===प्रशासनिक सुधार=== {{main|राणाकालीन सरकारी कार्यालयहरू}} * वि.सं. १९०८ फागुन १ मा जङ्गबहादुरले हनुमानढोका दरबार भित्रको भण्डारखाल नेर संसद् भवनको (Parliament House) को निर्माण गरे। त्यस ठाउँमा उनले भारदारी कचहरी पनि आयोजना गर्दथे।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२३९|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> * कौसल अड्डा (भारदारी सभा) र जङ्गी तथा निजामती जागिरदारहरूको नाम, थर र दर्जाको अभिलेख राख्न ‘[[कमाण्डरी किताबखाना|किताबखाना]]’ अड्डा स्थापना<ref>[https://www.pis.gov.np/pages/details/about]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130080327/https://www.pis.gov.np/pages/details/about |date=2021-01-30 }} राष्ट्रिय किताबखाना सङ्क्षिप्त परिचय]</ref> * घूस खाने र खुवाउनेहरू दुवैको छानबिन गरी सजायका निम्ति धर्मकचहरीको स्थापना<ref>[https://www.nijamatikhabar.com/archives/2957 नेपालको न्यायिक विकासक्रमबारे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305164009/https://www.nijamatikhabar.com/archives/2957 |date=2020-03-05 }}</ref>राणाकालमा जङ्गबहादुरले भारदारी कौशल र धर्म कचहरी नामक न्यायालय स्थापना गरेका थिए। उनले १९१० सालमा मुलुकी ऐन जारी गरेका थिए। * मालमोत उठाउन मुखिया ‘चौधरीहरू’ को बन्दोबस्त। आफ्नो क्षेत्रको जग्गा जमिनको मालपोत चौधरीले नउठाए त्यस वापतको पोत उसैले भर्नुपर्ने नियम बसालियो। मालपोत उठाउने काम वापत चौधरीलाई गाउँघरका सानातिना मुद्दामामिलाको छिनोफानो गर्न पाउने अधिकार दिइएको थियो।<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/13023 जङ्गबहादुरको उज्याला पाटा]</ref><ref>[http://www.ghatanarabichar.com/46403 जङ्गबहादुरले के गरे, ‘यी’ नेता के गर्दै छन् ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015184957/https://www.ghatanarabichar.com/46403 |date=2023-10-15 }}</ref> *वि.सं १९२४ मा जङ्गबहादुरले बेलायतको नक्कल गरी आफ्ना रानी र भाइहरूका नारीहरू जम्मा पारी लेडिज कोर्टको स्थापना गरे। त्यहाँ सबैले पालैपालो बोल्ने मौका पाउँथे। तर त्यसै साल अनिकाल परेकोले त्यो लेडिज कोर्टको त्यति महत्त्व नेपालीले बुझेनन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४१</ref> *१९२४ को अनिकाल, विपत्ति आइपरेका समयमा उपयोग गर्ने गरी कौशीअड्डामा आफ्नो तर्फबाट जङ्गबहादुरले ११ करोड रुपियाँ जम्मा गरी प्रत्येक जिल्लामा "धर्मभकारी" खडा गर्ने उर्दी पिटाए।<ref name=":1" /><br>वि.स. १९२५ मा जङ्गबहादुरले भाइ, छोरा, भतिजा, भारदार जङ्गी, निजामती, गुरु, पुरोहित, सन्त, महन्त, साहस–महाजन, भलाद्मी, रैती, दुनियाँ सकललाई जम्मा गराउनका लागि ठाउँ ठाउँमा सूचना टाँस गरे, इस्तिहार जारी गरे, ढ्याङ्ग्रो पिटाए र [[टुँडिखेल]]को ऐतिहासिक खरीको रुखको चौतारामुनि ठुलो भेला गराए। उक्त जनभेलालाई सम्बोधन गर्दै जङ्गबहादुरले भनेका थिए, ‘देशमा सङ्कटकालीन अवस्था आई परेमा, दैवी प्रकोप परेमा मात्र राष्ट्रको ढुकुटी (कौसी तोखाखाना)को प्रयोग गर्नु अन्यथा नगर्नू, बरु पछि हुने शासकले यस ढुकुटीमा थप गर्दै जानू। मैले आजका मितिमा यो ढुकुटीमा जम्मा ११ करोड रूपैयाँ राखिदिएको छु भन्दै सार्वजनिक घोषणा गरे। ===कानुनी सुधार=== *[[मुलुकी ऐन]] जारी<br> यद्यपि त्यो ऐनमा एउटै खालको अपराधमा पनि जातका आधारमा मृत्युदण्ड र फरक कैद सजायको व्यवस्था थियो। * अङ्ग भङ्ग गर्ने कानुन अन्त्य * ‘बोक्सी’ को आरोप लगाउने रुढिवादी पक्षधरहरूलाई दण्ड सजायको व्यवस्था === सामाजिक-आर्थिक सुधार === [[चित्र:Sign Post 2.jpg|thumb|इलाममा राखिएको बोर्ड]] *[[गिद्धेप्रेस]]को स्थापना; यसै प्रेसबाट मुलुकी ऐन छापिएको थियो। *[[जनगणना]] जसमा ५२ लाखको आँकडा निस्किएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/koseli/2018/09/08/1536378025576267.html|title=जङ्गबहादुर जुगको जनगणना|last=|first=प्रा.डा. जनकराज सापकोटा|date=भदौ २३, २०७५|website=कान्तिपुर दैनिक; कोसेली |publisher=कान्तिपुर|accessdate=भदौ २३, २०७५}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://annapurnapost.com/news/143090|title=ठूले लामा, जङ्ग–जनगणना अनि १२२ वर्षअघिको पाइखाना अड्डा|last=|first=प्रा.डा. जगदीशचन्द्र रेग्मी|date=२८ मङि्सर २०७६|website=अन्नपूर्ण|publisher=अन्नपूर्ण|accessdate=२८ मङि्सर २०७६}}</ref> * अविवाहित महिलाले अंश पाउने व्यवस्था * पहाड, मधेश र दुर्गम भेगमा हुलाकको बन्दोबस्त *[[सिंहदरबार वैद्यखाना|वैद्यखाना]]को विस्तार<ref>[https://www.nepjol.info/index.php/JMMIHS/article/view/19182/15689 History of Pharmaceutical Development in Nepal Dharma Prasad Khanal M Pharm PhD]</ref> * बिफर जस्तो घातक रोग विरुद्ध लड्न खोप लगाउने प्रणाली<br>नेपाल आएका बेलायती चिकित्सक ओल्डफिल्डका अनुसार जङ्गबहादुर राणाले पहिलोपटक आफ्ना जेठा छोरालाई सन् १८५० मा बिफरविरुद्धको खोप लगाउन अनुमति दिएबमोजिम उनै ओल्डफिल्डले लगाइदिए । जङ्गबहादुरले १९०६ मा नै बिफर विरुद्ध खोप लगाउने योजना गरे। राज्यभरि नै खोप लगाउने योजनासहित सबैतिर कर्मचारी पठाए। त्यति वेला यो रोग देवीदेउता रिसाएर लागेको भनिन्थ्यो। त्यही रुढिवादी विश्वासका कारण पहाडतिरका जनताले खोप कार्यक्रमको घोर विरोध गरे। तर, श्री ३ जङ्गले कार्यक्रम सफल नै गराए। धेरै प्रयासपछि नेपालबाट सन् १९७७ (२०३२ साल) मा उन्मूलन भयो।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/112906?fbclid=IwAR3V1qZ2gDsmdSXTMoeK_FeTTPHnxi6-uzw_k4K-mfPB0nAnEfIMGO5FZxM|title=बिफरको महामारी: देवी खुशी पार्न चक्कुले घाउ पारिन्थ्यो:|last=|first=भैरव रिसाल|date=चैत २४, २०७६|website=हिमालखबर |publisher=हिमालखबर|accessdate=चैत २४, २०७६}}</ref> * १९२३ सालमा ठाउँठाउँमा धर्मभकारी खडा गराएर अन्न जम्मा गर्ने प्रचलन, रशद गोदाम अड्डा (हालको [[नेपाल खाद्य संस्थान]])को स्थापना<ref>[http://www.nfc.com.np/ नेपाल खाद्य तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ऐतिहासिक पृष्ठभूमि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200430194522/http://www.nfc.com.np/ |date=2020-04-30 }}</ref>। वि.सं. १९२६ मा काठमाडौँमा भयंकर अनिकाल पर्दा सरकारले तराईबाट तुरुन्तै चामल झिकाई रु.१ को चार पाथीको दरले बिक्री गर्‍यो। धर्मभकारीका लागि अन्न जोहो गर्न मालपोत लिंदा आधा नगद र आधा जिन्सी लिने गरिएको थियो। यो काम गर्न तराईमा जमिनदार चौधरी र पटवारीलाई, पहाडतर्फ थरी, मुखिया, जिम्मावाललाई तोकिन्थ्यो। * वन संरक्षणका लागि ‘काठमाल’ अड्डा खोली रूख काट्नेहरूलाई सजाय दिने व्यवस्था *[[इलाम जिल्ला|इलाम]] [[चियाखेती|चिया खेती]]को सुरुवात<ref>[https://halokhabar.com/news-details/2248/2019-08-17 नेपालमा चिया खेतीको इतिहास यस्तो छ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407061617/https://halokhabar.com/news-details/2248/2019-08-17 |date=2020-04-07 }}</ref><ref>[http://ncfd.gov.np/public/kcfinder/upload/files/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B2%282%29.pdf चिया खेती म्यानुअल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331143732/http://www.ncfd.gov.np/public/kcfinder/upload/files/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%B2(2).pdf |date=2020-03-31 }}</ref> ===रक्षा क्षेत्र सुधार=== * [[रसुवागढी]] र [[कोदारी|कोदारीगढी]]को निर्माण गरे। *[[नेपाली जङ्गी अड्डा|जङ्गी अड्डा]]को स्थापना<ref>[https://books.google.com.np/books?id=CVLeCQAAQBAJ&pg=PA103&lpg=PA103&dq=jangi+adda&source=bl&ots=XDaTJr8Ec0&sig=ACfU3U0lPpWCp1nx6ozd9G0gw5XhuCJy8g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtveva_dPoAhWL4jgGHa4vCWYQ6AEwI3oECAcQAQ#v=onepage&q=jangi%20adda&f=false Military and Democracy in Nepal page 103]</ref> *देशको अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छुट्याउन जङ्गबहादुरले सन् १८६० को अक्टोबरदेखि एक–एक माइलमा सीमास्तम्भ राख्ने कार्यारम्भ गरे, जसलाई जङ्गे पिलरका रूपमा पनि चिनिन्छ। *नेपाल राज्यको नापी गराई नक्शा सम्पन्न * पहिलोपटक नेपालमै तोप कारखाना स्थापित ===नेपालको शैक्षिक विकासमा जङ्गबहादुर=== [[चित्र:Durbar High School 6.jpg|thumb|[[दरबार हाई स्कुल]]|300px]] नेपालमा परम्परागत संस्कृत र बौद्ध शिक्षाको प्रचलन रही रहेको बेला वि.सं. १९१० मा [[दरबार हाई स्कुल|दरबार स्कुल]]को स्थापनासँगै नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षा प्रणालीको सुरुवात भएको थियो।<Ref> [https://moe.gov.np/content/historical-background.html नेपाल सरकार शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय नेपालमा शिक्षा विकासका केही तथ्यहरू ऐतिहासिक पृष्ठभूमि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407060922/https://moe.gov.np/content/historical-background.html |date=2020-04-07 }} </ref> राणाकालको १०४ वर्ष नै यस्तो रहृयो जब कुनै न कुनै रूपमा नेपालले उच्च शिक्षा मात्र होइन पाश्चात्य शिक्षाको पनि जग हाल्न सक्यो। राणा शासनका संस्थापक एवम् प्रथम राणा प्रधानमन्त्री र कास्की तथा लमजुङका श्री ३ महाराज जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी नै यस्ता थिए जसले नेपालमा पाश्चात्य शिक्षाको जग बसाले। ई.१८५० मा एसियाकै पहिलो प्रधानमन्त्रीका रूपमा विट्रेनको भ्रमणमा पुगेका जङ्गबहादुरले [[बेलायती साम्राज्य|वि्रटिश साम्राज्य]]ले गर्न सकेको विश्व विजय र प्रगतिको पछाडि उसको शैक्षिक जागरण नै कारक रहेको हृदयङ्गम गरी आफ्ना छोराहरूमा पनि त्यस्तो शिक्षा दिन सकियोस् भन्ने हेतुले नै नेपालमा पाश्चात्य शिक्षाको जग बसालेका थिए। [[चित्र:Janga Bahadur Rana.jpg|thumb|जङ्गबहादुरको तस्वीर]] प्रारम्भमा जङ्गबहादुरकै गोल बैठकमा यो पाश्चात्य शिक्षाको श्री गणेश भएको कारण पछिबाट नेपालको पाश्चात्य ढर्राको माध्यमिक शिक्षण संस्थाको प्रथम नाम नै 'दरबार हाइस्कुल' पर्न गयो। तीनताका राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरको निवास थापाथलीमा थियो र '[[थापाथली दरबार|थापाथली दरवार]]' कहिन्थ्यो। सोही दरबारमा रहेको उनको भव्य गोलबैठकमा अङ्ग्रेजी शिक्षक मास्टर क्यानिंङले उनका छोराहरूलाई पाश्चात्य शिक्षा दिन थालेपछि विधिवत नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षाको जग बस्यो। यो वि.सं. १९९१ सालको कुरा थियो। सुरुका जङ्गबहादुरका छोराहरूले मात्र पढ्ने यस गोलबैठक शिक्षामा क्रमशः उनका भाइ, भतिजाहरू पनि संलग्न हुन थाले। त्यसैगरी क्रमशः दरबारिया भाइ भारदारका छोराहरूले पनि यसमा पढ्ने छुट पाउँदै गए। अन्ततः द्वितीय राणा प्रधानमन्त्री [[रणोद्दिप सिंह बहादुर राणा|रणोद्विपसिंह]] का पालामा वि.सं. १९४८ मा उक्त गोल बैठकमा हुने पाश्चात्य पढाइ कार्यका लागि [[रानी पोखरी]]को पश्चिमतर्फ एक पृथक भवन बनाई उक्त पठनपाठन कार्य त्यही स्थानान्तरण गरेपछि नै नेपालमा औपचारिक ढङ्गले माध्यमिक स्तरको पाश्चात्य शिक्षाको प्रादुर्भाव हुन सकेको हो। == नीति == ===परराष्ट्र नीति=== जङ्गबहादुर कुंंवर एकछत्र शासन गर्ने सर्वेसर्वा प्राइमिनिष्टर भएर चम्किए पछि [[नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध|नेपालको परराष्ट्र नीति]] पनि बदलियो। युरोप भ्रमण पछि जङ्गबहादुरले "अङ्ग्रेजसँग जुध्ने पनि होइन, निहुरिने पनि होइन" भन्ने द्वैध नीति लिए। श्री ३ जङ्ग अङ्ग्रेजका समर्थक थिए। तर काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका रेसिडेन्ट ( आवासीय दूत)लाई स्वेच्छापूर्वक घुम्न र नेपालीहरूलाई रेसिडेन्टभित्र प्रवेश गर्न सरकारी अनुमति अनिवार्य रूपमा लिनुपर्ने व्यवस्था जङ्गबहादुरले गरेका थिए। बि.सं. १९२१ असारमा जङ्गबहादुरले अङ्ग्रेज राजदूत र निजका सबै मानिसको निको चाल नदेख्ता स्वेच्छाले आफ्नो आज्ञा विना घुम्न प्रतिबन्ध लगाए। राणा शासन भरी यो नीति कायम रहिरह्यो। [[अवध]]की [[बेगम हजरत महल]] नेपालमा शरण मिलेको थियो।<ref>Hibbert (1980); pp. 386–387</ref><ref>{{cite news|last=Krishna|first=Sharmila|title=Far from the madding crowd she lies, forlorn & forgotten|url=http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm|accessdate=3 September 2013|newspaper=The Indian Express - LUCKNOW|date=11 June 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203001546/http://oudh.tripod.com/bhm/bhmfar.htm |date=3 December 2013 }}</ref> भोटलाई लडाइँमा पराजित गरी [[थापाथली सन्धि]] गरे। ===अर्थ नीति=== जङ्गबहादुरले नेपालको धन विदेशमा लान वा विदेशी बैङ्कमा राख्न सक्त मनाही गरेका थिए । जहिले पनि धनबल, जनबल विदेशिनबाट रोकिराख्नु पर्छ । वास्तवमा आफ्नो जनशक्ति, आर्थिक शत्ति विदेशियो भने देश कमजोर हुने उनको बुझाइ थियो । आफुलाई केही पर्दा असहाय होइन्छ भन्ने अर्को दृढ विश्वास थियो । सरकारले धनसम्पत्ति विदेशी बैङ्कमा राख्नु हुँदैन, धनीमानी जनहरूले पनि विदेशमा पैसा लानु, राख्नु हुँदैन भन्थे । अघि राजा [[रणबहादुर शाह]]ले धर्म गरेर गुठी जग्गा राखेका रहेछन्, त्यो गुठी जग्गा हिनामिना भएछ । नेपाल सरकारले ब्रिटिस सरकारसँग अर्दाश गरेछ । ब्रिटिस सरकारले तिम्रो देशको जग्गाजमिन तिम्रो खुस हुन्छ, हाम्रो देशको जमिनको हाम्रो खुस हुन्छ भनेपछि नेपाल सरकार नाजवाफ भएछ । धर्मकर्म गर्नुपरे, गुठी राख्नुपरे आफ्नै देशमा गर्नु, आफ्नै देशमा राख्नु भनेर जङ्गबहादुरले त ऐननै बनाएका थिए । जङ्गबहादुरले देशलाई बलियो समृद्ध बनाउने जनतालाई सुखी बनाउने भनेर नेपाली जनताहरूलाई ब्रिटिस रेजिमेन्टमा भर्ना हुन रोके, नेपालको र नेपालीको नगद धन विदेश लान दिएनन् । धर्म गर्न विदेशमा किन ? त्यसका लागि धन विदेशमा लानुपर्‍यो ? आफ्नै देशमा धर्मकर्म गर्नू, गुठी राख्नू, सदावर्त चलाउनू, देशमा गरेको धर्मकीर्ति दिगो हुन्छ, सन्तान–दरसन्तानसम्म चल्छ भनेर ऐन बनाए । परन्तु उनका यी ऐन–नियम उनका पालाभरि मात्र चले, रहे ।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/bibidha/2019/04/13/155512268357058035.html|title=अनि जनबल र धनबल विदेशियो|last=नेपाल|first=ज्ञानमणि|website=कान्तिपुर }}</ref> ==मन्दिर== [[चित्र:Statue_of_Jang_Bahadur_Rana_at_Kalmochan_Temple.jpg|thumb|alt=|left|600x600px|कालमोचन मन्दिरमा रहेको श्री ३ जङ्गको शालिक]] श्री ३ जङ्गले मन्दिर र गुम्बाहरूको मर्मत र आवश्यक परेको ठाउँमा जीर्णोद्धार पनि गराए। पशुपति मृगस्थलीमा विश्वरूपको विशाल मूर्तिको साथै मन्दिर स्थापना गराए। वागमती नदीको तीरमा कालमोचनदेखि पंचायनसम्म घाट समेत बनाउन लगाए। * कालमोचन मन्दिर [[चित्र:Kalmochan_Temple.jpg|thumb|कालमोचन मन्दिर]] गोत्र हत्या र अन्य नरसंहारको पापमोचन गर्न जङ्गबहादुरले काठमाडौँको थापाथलीमा कालमोचन मन्दिर र घाट निर्माण गर्न लगाएका थिए। कालमोचन परिसरमै लक्ष्मी– नारायणको मन्दिर बनाए। कालमोचन घाट परिसरमा दुईतले मन्दिर छ। लक्ष्मी–नारायणको मन्दिर भए पनि यसको खास नाम ‘जङ्ग–हिरण्य–हेम मन्दिर हो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री ३ जङ्गबहादुरले १ सय ४५ वर्षअघि आफु, आफ्नी रानी र छोराको नाममा यो मन्दिर बनाएका थिए। जङ्गबहादुरले आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणतिर यही मन्दिरमा आएर धार्मिक अनुष्ठान गरेका इतिहास थिए। <ref>[https://samachardainik.com/news-details/20209/2019-05-22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614044408/https://samachardainik.com/news-details/20209/2019-05-22 |date=2021-06-14 }}</ref> वरिपरि चारवटा नारायणको मठ राखेर अगाडिपट्टि अग्लो स्तम्भमा आफ्नै शालिक खडा गरे। जङ्गबहादुरको स्तम्भमा विसं १९३१ सालमा खोपिएको शिलालेख देख्न सकिन्छ। ढुङ्गाको कछुवामाथि रहेको ढुङ्गाकै १५ फिट अग्लो स्तम्भमाथि जङ्गबहादुरको पूर्णकदको शालिक छ। कालमोचनमा [[दशनामी सन्यासी अखडा]] [[बैरागी अखडा]] [[उदासी अखडा]] गरी तीन अखडा छन्। ती अखडामा छुट्टाछुट्टै सम्प्रदायका बाबाहरू र छुट्टै संस्कार हुन्छ। विभिन्न ठाउँबाट आएका साधुसन्तका लागि लक्षित गरी राणाले निर्माण गरेका थिए। * [[राम मन्दिर, थापाथली|राम मन्दिर]] * जङ्ग–हिरण्य–हेमेश्वर मन्दिर (नरबेश्वर ) * जङ्ग–हिरण्य–हेमनारायण मन्दिर * गोपाल मन्दिर * [[दशनामी सन्यासी अखडा]] * [[बैरागी अखडा]] * [[उदासी अखडा]] * नाथ अखडा * पान्चायन * जङ्ग नन्देश्वर शिव मन्दिर * तीन शिवालय (दीप मुक्तेश्वर, नन्द मुक्तेश्वर, जगन्नन मुक्तेश्वर) <ref>[http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_142_05.pdf कालमोचनघाट र आसपासका मठ, मन्दिर एवम् सत्तलहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240629034902/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_142_05.pdf |date=2024-06-29 }}</ref> चित्र:Kalmochanghat.jpg [[चित्र:Kalmochanghat.jpg|thumb|368x368px|कालमोचन मन्दिर]] ==पद टिप्पणीहरू== {{reflist|group=note}} {{notelist}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{DEFAULTSORT|राणा, जङ्गबहादुर}} [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:राणा शासन]] [[श्रेणी:नेपालको राजनीति]] [[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाल अधिराज्य]] [[श्रेणी:राणा वंश]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] kc7ipmi0qhtggmd4ggqafiab9a6uw4y 0 7417 1380350 1380019 2026-09-16T12:32:06Z Bishaldev100 28807 /* नेपाल एकिकरण */ 1380350 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | | |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | | |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | | | | |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८०० नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय चौदण्डी एकीकरण सम्वत १८३० . विजयपुरमाथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] p5blvdrfw1i8dgcwa3o8txt3s0ruwi0 1380351 1380350 2026-09-16T12:36:01Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380351 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | | |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ | * [[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८०० नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय चौदण्डी एकीकरण सम्वत १८३० . विजयपुरमाथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] j5folcbmm48zs50nuzmgxrigss9yfdk 1380352 1380351 2026-09-16T12:36:24Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380352 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | | |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८०० नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय चौदण्डी एकीकरण सम्वत १८३० . विजयपुरमाथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] kon2bmi6tq9ejtmw75d3dzh6mjt5gbx 1380353 1380352 2026-09-16T12:39:28Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380353 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]],. [[लमजुङ राज्य]], [[कास्की राज्य]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८०० नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय चौदण्डी एकीकरण सम्वत १८३० . विजयपुरमाथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] domdkyrinegohqntiwtdy4kmfkbau0h 1380354 1380353 2026-09-16T12:41:12Z Bishaldev100 28807 /* पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार */ 1380354 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]],. [[लमजुङ राज्य]], [[कास्की राज्य]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 8wwxk4oqk2jabezullyf249rfnjkunk 1380355 1380354 2026-09-16T12:51:33Z Bishaldev100 28807 /* पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार */ 1380355 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]],. [[लमजुङ राज्य]], [[कास्की राज्य]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो सफल आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ मकवानपुरको विजय विसं १८१५ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१५ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 8dn945jxopt4m0dqycr8rtjvm6hctrw 1380356 1380355 2026-09-16T12:52:25Z Bishaldev100 28807 /* पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार */ 1380356 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा नदीसम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]],. [[लमजुङ राज्य]], [[कास्की राज्य]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] mk5vh940e5y6ph5q0gu9pe3jrr1icn8 1380357 1380356 2026-09-16T12:57:16Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380357 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="5" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] | |- | | |[[कास्की राज्य]] | |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | |- | | | | | |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] gkjjaam1t3i6nge2tbzf6jbpdiu62oo 1380358 1380357 2026-09-16T12:58:56Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380358 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="5" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="2" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[भीमसेन थापा]] |- | | | | | |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] hyuoi03o0e4p9373x3at6f9lnl5u4vq 1380359 1380358 2026-09-16T13:01:17Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380359 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="5" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |[[बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="2" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |[[भीमसेन थापा]] |- | | | | | |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 8h96cr59obbi39cv6y7sg4osndvookz 1380360 1380359 2026-09-16T13:06:05Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380360 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="5" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | | |[[बहादुर शाह]] |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |[[बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="3" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | | |तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] pnvtv2d43t3qy2x49r4ef0xme8bae4d 1380362 1380360 2026-09-16T13:19:32Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380362 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="7" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="4" |[[बहादुर शाह]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="3" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | | |तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] gk0wavul5yrfhjqepu8x3la42q9it1d 1380363 1380362 2026-09-16T13:20:19Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380363 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="7" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="4" |[[बहादुर शाह]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="3" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | | |तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] a6ggbcuecijfzf3qfzbm216vnwrfk1g 1380364 1380363 2026-09-16T13:21:22Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380364 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="7" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="4" |[[बहादुर शाह]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="4" |[[भीमसेन थापा]] |- | | |[[नेपाल-शिख युद्ध]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | | |तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] jrj3x09u44hevmeptu62fvcbrfu3mmx 1380365 1380364 2026-09-16T13:36:35Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380365 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="7" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="4" |[[बहादुर शाह]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="4" |[[भीमसेन थापा]] |- | | |[[नेपाल-शिख युद्ध]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३९ १३ सो वर्ष १८३९ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] l5prky41afq6emun2b71mmwpht3jsed 1380394 1380365 2026-09-17T04:37:51Z Bishaldev100 28807 /* पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार */ 1380394 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | | |[[तनहुँ राज्य]] | rowspan="7" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | | |[[लमजुङ राज्य]] |- | | |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="4" |[[बहादुर शाह]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="4" |[[भीमसेन थापा]] |- | | |[[नेपाल-शिख युद्ध]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 00okzywa8id8l0qyjgegspqzei5lda4 1380395 1380394 2026-09-17T04:49:54Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380395 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="5" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | | |[[नेपाल-सिख युद्ध]] | rowspan="4" |[[भीमसेन थापा]] |- | | |[[नेपाल-शिख युद्ध]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 69tfy62ukg6pw71pj4hp6856hayw8rh 1380396 1380395 2026-09-17T04:55:07Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380396 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ मङ्सिर १९ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] dxrwcg0l10hh2em4kujoe88yet1fum5 1380397 1380396 2026-09-17T05:02:11Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380397 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] ==== वि.सं. १८४३ <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref>==== जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] oyuz1amn3qma811y91dsrlzs5m89km8 1380398 1380397 2026-09-17T05:08:22Z Bishaldev100 28807 /* बहादुर शाह */ 1380398 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । मंसिर ७ गते आइतबार्: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] hdnvij8pjr9cx9k1hlwzxd5bbjhpszh 1380399 1380398 2026-09-17T05:08:57Z Bishaldev100 28807 /* बहादुर शाह */ 1380399 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] jdyo45xjj5vpc2m269io61257qws79h 1380400 1380399 2026-09-17T05:14:06Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380400 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ |[[कास्की राज्य]] |- | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 82q3hph5d3gqov8wrw3goyc6p79dx2a 1380402 1380400 2026-09-17T06:00:10Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380402 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ | |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ | |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगल बार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुध बार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगल बार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] codqh8om9gqej07wufs6erkmlmrzw6j 1380403 1380402 2026-09-17T06:03:17Z Bishaldev100 28807 /* बहादुर शाह */ 1380403 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ | |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ | |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] lxo0hydoqobl4jmus29d0ruz94c8uj2 1380404 1380403 2026-09-17T06:06:26Z Bishaldev100 28807 /* बहादुर शाह */ 1380404 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | | | |कुमाँउ |- | |वि.सं १८४९ | |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ | |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] 0hcoey1klewqllv9qrtihc2hj45xc8i 1380405 1380404 2026-09-17T06:09:16Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380405 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ | |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | | |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ | |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] g5zts8vw72erh5hyyjqx1t3iou85d4w 1380406 1380405 2026-09-17T06:11:45Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380406 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | | |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ | |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] ruf7i5oodzixlwwxzwi8rp0l4lzig77 1380407 1380406 2026-09-17T06:12:43Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380407 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ | |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ | |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ | |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ | |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | | | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] jkjo0qdm00bhvm2nbefa1wknupmcpbq 1380409 1380407 2026-09-17T06:34:14Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380409 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुर्याइएको |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] ahtxqbsx9izgxes89kjulr7cyjzixl2 1380410 1380409 2026-09-17T06:39:47Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380410 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१७ कात्तिक १९१७<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] k372l9v496ano00i1d1esvkni42hxlb 1380411 1380410 2026-09-17T06:40:37Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380411 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१९१७ कात्तिक १७ <ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] sp0ikyfvf61tiy364kg7u1v14diklr3 1380412 1380411 2026-09-17T06:41:51Z Bishaldev100 28807 /* स्रोत */ 1380412 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] |- | |१८७३ मंसिर २५<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |- | |१९१७ कात्तिक १७ <ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] hkf2ays7uewh9b48aco4hdp6muh8lfp 1380413 1380412 2026-09-17T06:42:32Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380413 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी !सन्दर्भ |- |१ |१८०१ असोज १५ | |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह | |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय | |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय | |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय | |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] | |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय | |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय | |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय | |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय | |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] | |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा | |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार | |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो | |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] | |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] | |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] | |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] | |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ | |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] | |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] | |- | |१८७३ मंसिर २५ |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |- | |१९१७ कात्तिक १७ |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] m07bl7lhuwwpbuwn4hkk0sqssoqxp5c 1380414 1380413 2026-09-17T06:44:51Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380414 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी !सन्दर्भ |- |१ |१८०१ असोज १५ |१७४४ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |<ref>{{Cite web |last=थापा |first=मोहन |date=मंसिर ४, २०८१ |title=नुवाकोट विजय र पृथ्वीनारायण शाहको पश्चाताप ! |url=https://www.prabhabonline.com/detail/83594/ |access-date=2026-09-17 |website=प्रभाव पब्लिकेसन}}</ref> |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय | |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय | |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय | |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] | |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय | |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय | |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय | |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय | |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] | |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा | |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार | |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो | |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] | |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] | |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] | |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] | |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ | |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] | |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] | |- | |१८७३ मंसिर २५ |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |- | |१९१७ कात्तिक १७ |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] ga8y4y0tmje7h1oh1ggwldg71cp0uf4 1380416 1380414 2026-09-17T06:48:16Z Bishaldev100 28807 /* समयरेखा */ 1380416 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् । तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी !सन्दर्भ |- |१ |१८०१ असोज १५ |१७४४ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |<ref>{{Cite web |last=थापा |first=मोहन |date=मंसिर ४, २०८१ |title=नुवाकोट विजय र पृथ्वीनारायण शाहको पश्चाताप ! |url=https://www.prabhabonline.com/detail/83594/ |access-date=2026-09-17 |website=प्रभाव पब्लिकेसन}}</ref> |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय | |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय | |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय | |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] | |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय | |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय | |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय | |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय | |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] | |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा | |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार | |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो | |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] | |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] | |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] | |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] | |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ | |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/the-gorkhali-defeat-at-kangra/|title=The Gorkhali defeat at Kangra|last=Sijapati|first=Alisha|date=October 2, 2021|website=Nepali Times|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211120070210/https://www.nepalitimes.com/banner/the-gorkhali-defeat-at-kangra/|archivedate=November 20, 2021|accessdate=2021-11-21}}</ref> |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] | |- | |१८७३ मंसिर २५ |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |- | |१९१७ कात्तिक १७ |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] abtxt03qommpf31fgsan1htc1f0o4pe 1380418 1380416 2026-09-17T07:09:12Z Bishaldev100 28807 1380418 wikitext text/x-wiki {{विशाल नेपाल}} '''नेपालको एकीकरण''' प्राचीन हिमालय क्षेत्रको चौबिसी [[गोरखा राज्य]]ले गरेको सैनिक अभियान थियो । राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]] तथा उनका वंशज एवं विभिन्न गोरखाली भारदारहरूले पश्चिममा वर्तमान [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]को [[सतलज नदी]] देखि सिक्किमसम्म भूभागहरू विजय गरेका थिए । वि.सं. १८०१ मा भएको [[नुवाकोटको युद्ध]] देखि वि.सं. १८६१ मा भएको [[नेपाल-सिख युद्ध|काँगडाको युद्ध]] सम्म नेपाल एकीकरणकाल रह्यो । केही विचारधाराका अनुसार गोरखालीले नेपालको एकीकरण नगरी गोरखा राज्यको विस्तार मात्र गरेको हुन् ।<ref>{{Cite web |last=निरौला |first=गणेशकुमार |title=गोर्खाको विस्तार कि नेपालको एकीकरण ? |url=https://ghatanarabichar.com/48196 |access-date=2026-09-17 |website=Nepali Digital Newspaper |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=दिनकर |date=2020-01-12 |title=पृथ्वीनारायण शाहद्वारा नेपालको एकीकरण भएको हो कि गोर्खा राज्यको विस्तार? |url=https://aadhikholakhabar.com/2020/01/prithibi-narayan-story/ |access-date=2026-09-17 |website=आँधीखोला खवर |language=en}}</ref> तर इतिहासकार [[बाबुराम आचार्य]]का अनुसार उक्त सैनिक अभियान गोरखाली राज्यको विस्तार मात्रै नभै नेपालकै एकीकरण भएको हो । == समयरेखा == {| class="wikitable sortable" |+नेपाल एकिकरण अभियानका घटनाहरू !क्रम !मिति (वि.सं) !मिति (सन्) !घटना !महाराज !कार्यकारी !सन्दर्भ |- |१ |१८०१ असोज १५ |१७४४ |[[नुवाकोट (बागमती प्रदेश)|नुवाकोट]] [[नुवाकोटको युद्ध|विजय]] | colspan="2" rowspan="13" |पृथ्वी नारायण शाह |<ref>{{Cite web |last=थापा |first=मोहन |date=मंसिर ४, २०८१ |title=नुवाकोट विजय र पृथ्वीनारायण शाहको पश्चाताप ! |url=https://www.prabhabonline.com/detail/83594/ |access-date=2026-09-17 |website=प्रभाव पब्लिकेसन}}</ref> |- |२ |वि.सं १८०३ | |नालदुम विजय | |- |३ |वि.सं १८०४ | |भीरकोट विजय | |- |४ |वि.सं १८११ | |दोलखा विजय | |- |५ |१८१९ भदौ ९ |१७६३ |[[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर विजय]] | |- |६ |१८२२ चैत ३ | |कीर्तिपुर विजय | |- |७ |१८२४ असोज १५ | |सिन्धुलीगढी विजय | |- |८ |१८२५ असोज १३ |१७६८ |काठमाडौँ विजय | |- |९ |१८२५ असोज २४ |१७६८ |पाटन विजय | |- |१० |१८२६ मङ्सिर १ |१७६९ |[[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुर माथि विजय]] | |- |११ |१८२६ चैत १० | |काठमाडौँ राजधानी घोषणा | |- |१२ |१८३० साउन ४ | |चौदण्डीमाथि अधिकार | |- |१३ |१८३१ साउन ५ | |[[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] माथि अधिकार र पुर्वी सिमाना [[टिस्टा नदी]]सम्म पुग्यो | |- | | | |चितवन | colspan="2" |[[प्रतापसिंह शाह|प्रताप सिह शाह]] | |- | |१८३९ कार्तिक १८ | |[[लमजुङ राज्य]] | rowspan="6" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | rowspan="3" |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]] | |- | |वि. सं. १८४० | |[[तनहुँ राज्य]] | |- | |बि.सं. १८४२ | |[[कास्की राज्य]] | |- | |१८४२-१८४६ | |[[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]], | rowspan="3" |[[बहादुर शाह]] | |- | |१८४६ |१७९१ |कुमाँउ | |- | |१८४९ |१७९१ - ९२ |[[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[गढवाल मण्डल|गढवाल राज्य]] | rowspan="4" |[[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] | rowspan="2" |[[रणबहादुर शाह|रण बहादुर शाह]] | |- | |१८६१ |१८०४ |[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] | |- | |१८६६ |१८०९ मार्च – अगस्ट |[[नेपाल-शिख युद्ध]] | rowspan="3" |[[भीमसेन थापा]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/the-gorkhali-defeat-at-kangra/|title=The Gorkhali defeat at Kangra|last=Sijapati|first=Alisha|date=October 2, 2021|website=Nepali Times|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211120070210/https://www.nepalitimes.com/banner/the-gorkhali-defeat-at-kangra/|archivedate=November 20, 2021|accessdate=2021-11-21}}</ref> |- | |१८७२ फाल्गुन २३ |१८१६ |[[सुगौली सन्धि]] | |- | |१८७३ मंसिर २५ |१८१६ |नेपाल-कम्पनी सरकार बीच पुरक सन्धि, तराई क्षेत्रका केही भागहरू फिर्ता |[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] |<ref>{{Cite web |last=मिश्र |first=राजेश |date=फाल्गुन २३, २०८१ |title=सुगौली सन्धिका २०९ वर्ष : नेपालले गुमाएको थियो एकतिहाइ भूभाग |url=https://ekantipur.com/feature/2025/03/07/209-years-of-sugauli-treaty-nepal-lost-one-third-of-its-territory-24-56.html |access-date=2026-09-17 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |- | |१९१७ कात्तिक १७ |१८६० नोभेम्बर १ | [[नयाँ मुलुक]]को फिर्ता, [[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] |[[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र विक्रम शाह]] |[[जङ्गबहादुर राणा]] |<ref>{{Cite web |last=केशव |first=अधिकारी |date=२०८१ असार ६ |title=जंगबहादुरले यसरी फिर्ता ल्याए चार जिल्ला |url=https://newsofnepal.com/2024/06/19/650891/ |access-date=2026-09-17 |website=News of Nepal |language=en}}</ref> |} [[चित्र: gorkha3.jpg|thumb|गोरखाली भारदार युद्धको तयारीमा]] नेपाल राज्य त पहिलेदेखि नै थियो, तर त्यो अहिलेको आकारमा थिएन । नेपालको अस्तित्व पाकिस्तान तथा बंगलादेशको भन्दा पहिले देखिको हो । यसको अस्तित्व सम्भवतः भारतभन्दा अघिको हो । करिब अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई किरातकाल अर्थात करिब ईपू १० औँ/११ औँ शताब्दीदेखि नै नेपाल नामले चिनिन्थ्यो । १८ औँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म अहिलेको नेपालको आकारभित्र स्वतन्त्र अस्तित्वमा रहेका अनगिन्ती ससाना राज्य अस्तित्वमा थिए । सन् १७६८ देखि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको विस्तार शुरु गरी ससाना राज्यलाई अधीनमा लिएपछि गोर्खा साम्राज्यलाई सन् १८१२ सम्ममा पूर्व टिस्टादेखि पश्चिमको काँगडासम्म सीमा विस्तार गरिएको इतिहासमा प्रस्टै छ । र, अंग्रेज अर्थात ईष्ट इण्डिया कम्पनीसँग सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म लड्नु परेको अनि सन् १८१६ को सुगौलीको सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भएको र अहिलेको सीमाभित्र नेपाल खुम्चिनु परेको इतिहास पनि छँदैछ । सन् १८१३ सम्म त नेपालका तत्कालीन शाह शासक र अंग्रेजबीच सुमधुर सम्बन्ध नै थियो, यो कुरा तत्कालीन नेपालका शासक र अंग्रेजबीच भएको लिखतपत्र आदानप्रदान भएका दस्ताबेजबाट स्पष्टै देखिएको छ । === पृथ्वी नारायण शाह समयको विस्तार === पश्चिममा गोराखा चेपे , पूर्वमा टिस्टा नदि एकीकरण गरेका राज्यहरू: १ नुवाकोट आक्रमण प्रथम वि.सं. १८००<br> नुवाकोट वि.सं. १८०१ २ नालादुम दहचोक महादेव पोखरी कब्जा वि.सं. १८११ ३ कीर्तिपुरमाथिको पहिलो आक्रमण वि.सं. १८१४ भाद्र ९ गते ४ [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको विजय]] विसं १८१९ भाद्र ५ गते ५ बङ्गाली सेनासँगको युद्ध वि.सं. १८१९ पुष २७ गते ६ कीर्तिपुरमाथिको दोस्रो सफल आक्रमण वि.सं. १८२१ भाद्र ३० गते ७ कीर्तिपुरमाथिको तेस्रो युद्ध र गोर्खालीलाई सफलता वि.सं. १८२२ चैत्र ३ गते। ८ सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ ९ कान्तिपुर माथिको विजय वि.सं. १८२५ असोज १३ गते १० ललितपुरमाथि विजय वि.सं. १८२५ असोज २४ गते ११ भक्तपुर माथिको विजय वि.सं. १८२६ मङ्सिर ९ गते भक्तपुरका राजाले आत्मसमर्पण गरेको १२ पूर्वको विजय <br> [[चौदण्डी]] एकीकरण सम्वत १८३०<br> [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]माथि कब्जा वि.सं. १८३१ १३ सो वर्ष १८३१ माघ १ गते पृथ्वीनारायण शाहको देहवान === राजेन्द्र लक्ष्मी === [[तनहुँ राज्य]], . [[लमजुङ राज्य]], . [[कास्की राज्य]] . चौबीसे राज्यहरू एकीकरण === बहादुर शाह === [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]]; [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] '''वि.सं. १८४३''' <ref>{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |date=2023-02-17 }}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। === महाकाली पश्चिमको अभियान === * [[नेपाल-सिख युद्ध|नेपाल-शिख युद्ध]] == सम्बन्धीत नाम == गोर्खा राज्य विस्तारमा सहभागी, त्यो बेलाको अवस्था सँग जोडीएर आउने, तथा सन्धीहरूमा सम्बन्धीत हुने नामहरू । * [[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वी नारायण शाह]] * [[प्रतापसिंह शाह|राजा प्रताप सिँह शाह]] * [[बहादुर शाह|राजकुमार बहादुर शाह]] * बडावीर सेनपति काजी [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] * काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]] * काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]] * काजी [[धोकलसिंह बस्न्यात]] * काजी [[नाहरसिंह बस्न्यात]] * [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] * काजी [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] * मुल काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] * [[रामकृष्ण कुँवर|रामकृष्ण कुंवर]] * काजी [[वंशराज पाँडे|काजी वंशराज पाण्डे]] * काजी [[रणजङ्ग पाँडे|काजी रणजंग पांडे]] * काजी [[जयन्त राना]] * [[काजी बंसराज गुरूङ]] * काजी [[बलभद्र कुँवर|काजी बलभद्र कुंवर]] * [[विराज थापा मगर|विराज बखेती]] * [[बिसे नगर्ची]] * काजी [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]] * मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] * भिम सिहँ थापा * चौतारीया [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजंग शाह]] * चौतारीया [[शूरप्रताप शाह]] * चौतारीया [[दलमर्दन शाह]] * सरदार [[भक्ति थापा]] * काजी [[उजिरसिंह थापा|उजीर सिंह थापा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणबहादुर शाह|राजा रण बहादुर शाह]] * [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]] * काजी [[नयनसिंह थापा|नैनसिंह थापा]] * काजी [[रणजोर थापा|रणजोर सिंह थापा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण क्रमका लडाँइहरू]] {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल| ]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] bwnyqlcxrghw5nf8abobtrwy98zt6kh 0 9448 1380480 1379214 2026-09-17T09:42:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380480 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox settlement | name = झारखण्ड | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Dassam fall, ranchi.jpg | photo2a = Wild Abode.jpg | photo2b = Bitmesra.JPG | photo3a = Patratu Driveway.jpg | photo3b = Panchet Dam (DVC) Dhanbad.jpg | photo4a = Baba Dham.jpg | photo4b = Shikharji Parasnath Giridih.jpg | spacing = 1 | position = center | color_border = white | color = white | size = 250 | foot_montage = }} | image_caption = माथिदेखि घडीको दिशामा: दशम झरना, [[बिरला प्रौद्योगिकी संस्थान|बिरला प्राविधिक संस्थान]], दामोदर नदीको पञ्चेत बाँध, शिखरजी, [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|वैद्यनाथ धाम]], [[पतरातू]] राजमार्ग र दलमा अभयारण्य | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-JH.svg | map_alt = | map_caption = झारखण्डको अवस्थिति | image_map1 = Districts of Jharkhand map.svg | map_caption1 = झारखण्डको नक्सा | coordinates = {{coord|23.35|85.33|region:IN-JH_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = [[राँची]] | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झन्डा|भारत}} | subdivision_type1 = क्षेत्र | established_title = स्थापना | established_date = १५ नोभेम्बर २००० | seat = [[राँची]] | seat_type = राजधानी | seat1 = दुम्का | seat1_type = उप-राजधानी | seat2 = [[जमसेदपुर|जमशेदपुर]] | seat2_type = सबैभन्दा ठुलो सहर | parts_type = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | parts_style = para | p1 = [[झारखण्डका जिल्लाहरू|२४]] | government_footnotes = | governing_body = झारखण्ड सरकार | leader_title = प्रदेश प्रमुख | leader_name = रमेश बैस | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[हेमन्त सोरेन]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 79,716 | area_rank = १५औँ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 32,988,134 | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = <ref name="2011 pp tableA2">{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf |title= Jharkhand Profile 2011 Census |publisher= Registrar General & Census Commissioner, India |access-date= 13 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160422071627/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf |archive-date= 22 April 2016 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> | population_density_km2 = ४१४ | population_rank = १४औँ | population_note = | population_demonym = झारखण्डी | type = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | leader_title2 = [[विधान सभा]] | leader_name2 = [[एकसदनवाद|एकसदनात्मक]] *सभा (८१ सिट) | leader_title3 = [[लोक सभा]] | leader_name3 = * [[राज्‍य सभा|राज्य सभा]] (६ सिट) * [[लोक सभा]] (१४ सिट) | leader_title4 = उच्च अदालत | leader_name4 = [[झारखण्ड उच्च अदालत]] | demographics_type1 = [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन]] {{nobold|(सन् २०१९–२०)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|date=1 March 2019|website=तथ्याङ्क तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन मन्त्रालय, [[भारत सरकार]]|access-date=9 June 2019|archive-date=17 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617142647/http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|url-status=live}}</ref> | demographics1_title1 = जम्मा | demographics1_info1 = {{INRConvert|3.83|lc}} | demographics1_title2 = [[प्रतिव्यक्ति आय]] | demographics1_info2 = {{INRConvert|79873}} | blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकाङ्क]] {{nobold|(सन् २०१९)}} | blank_info_sec2 = {{decrease}} ०.५९८ (<span style="color:#fc0">मध्यम</span>) ३४औँ | blank1_name_sec2 = [[साक्षरता]] {{nobold|(सन् २०११)}} | blank1_info_sec2 = ६६.४१% (३१औँ) | blank2_name_sec2 = लिङ्ग अनुपात {{nobold|(सन् २०२१)}} | blank2_info_sec2 = १,०५० [[महिला|♀]]/१००० [[पुरुष|♂]]<ref>{{Cite web|title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019-2021)|url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14|website=Ministry of Health and Family Welfare, India}}</ref> | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = {{nowrap|आधिकारिक भाषा}} | demographics2_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]<ref name="NCLM52nd">{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 43–44 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date = 16 February 2016 |df = dmy-all |archive-url = https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date = 15 November 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |date=15 November 2016 }}</ref> | demographics2_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक भाषाहरू | demographics2_info2 = {{hlist |[[अङ्गिका भाषा|अङ्गिका]] |[[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] |[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |[[हो भाषा|हो]]| [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] |[[उर्दु भाषा|उर्दु]] आदी<ref name="The Avenue Mail">{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=The Avenue Mail |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428140711/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |date=28 April 2020 }}</ref><ref>{{cite news |title=Jharkhand notifies Bhumij as second state language |url=https://avenuemail.in/jharkhand-notifies-bhumij-as-second-state-language/ |access-date=17 April 2022 |work=The Avenue Mail |date=5 January 2019}}</ref>}} | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +०५:३० | iso_code = | unemployment_rate = | area_code_type = | area_code = | registration_plate = | website = {{nowrap|{{url|www.jharkhand.gov.in}}}} | footnotes = {{ref|cap|†}} बिहार पुनर्गठन ऐन, सन् २००० द्वारा निर्मित | module = {{Infobox region symbols| embedded=Yes | region = झारखण्ड | country = भारत | flag = | emblem = झारखण्डको निसान छाप | song = | dance = | mammal = [[चित्र:Elephas maximus (Bandipur).jpg|50px]] [[भारतीय हात्ती]]<ref name="wiisymbols">{{cite web|url=http://www.wii.gov.in/nwdc/state_animals_tree_flowers.pdf |title=State animals, birds, trees and flowers |publisher=Wildlife Institute of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304232302/http://www.wii.gov.in/nwdc/state_animals_tree_flowers.pdf |archive-date= 4 March 2009 |url-status=dead |access-date=5 March 2012 }}</ref> | bird = [[चित्र:Asian koel.jpg|50px]] [[कोइली]] | flower = [[चित्र:STS 001 Butea monosperma.jpg|50px]] [[पलाँसको बोट|पलाँस]]<ref name="wiisymbols" /> | fruit = | tree = [[चित्र:Sal (Shorea robusta)- flowering canopy W Picture 117.jpg|50px]] [[साल]]<ref name="wiisymbols" /> | river = | sport = | costume = }} | official_name = | subdivision_name1 = पूर्वी भारत }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' पूर्वी [[भारत]]को एक राज्य हो।<ref>{{cite web|title=Jharkhand – At a Glance|url=http://www.jharkhand.gov.in/|access-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505155252/http://www.jharkhand.gov.in/|archive-date=5 May 2012|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505155252/http://www.jharkhand.gov.in/ |date=5 May 2012 }}</ref> पूर्वमा [[पश्चिम बङ्गाल]], पश्चिममा [[छत्तीसगढ]], उत्तरपश्चिममा [[उत्तर प्रदेश]], उत्तरमा [[बिहार]] र दक्षिणमा [[ओडिसा|ओडिसा]] लगायतका राज्यहरूसँग यसको सिमाना जोडिएको छ।<ref name="NCLM52nd"/> यसको क्षेत्रफल ७९,७१६ वर्ग किलोमिटर (३०,७७९ वर्ग माइल) रहेको छ। यो क्षेत्रफलको आधारमा भारतको १५औँ ठुलो राज्य हो र जनसङ्ख्याको आधारमा १४औँ ठुलो राज्य हो। [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] राज्यको आधिकारिक भाषा हो। [[राँची]] सहर यसको राजधानी हो र दुम्का यसको उप-राजधानी हो।<ref name="nyoooz.com">{{cite news|url=https://www.nyoooz.com/features/travel/adventure-capital-of-the-east-jharkhand-will-drive-you-crazy.html/249/|title=Adventure capital of the east, Jharkhand will drive you crazy|website=nyoooz.com|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051841/https://www.nyoooz.com/features/travel/adventure-capital-of-the-east-jharkhand-will-drive-you-crazy.html/249/|archive-date=3 April 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403051841/https://www.nyoooz.com/features/travel/adventure-capital-of-the-east-jharkhand-will-drive-you-crazy.html/249/ |date=3 April 2019 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/ranchi/tourists-discover-jharkhand/story-nhkaXu7zVfEYXcLsuOnsbI.html|title=Jharkhand registers 385% increase in foreign tourist visits|website=hindustantimes.com|access-date=30 April 2019|archive-date=3 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051406/https://www.hindustantimes.com/ranchi/tourists-discover-jharkhand/story-nhkaXu7zVfEYXcLsuOnsbI.html|url-status=live}}</ref> राज्य यसको झरना, पहाड र पवित्र स्थानहरूको लागि परिचित छ। [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|वैद्यनाथ धाम]], पारसनाथ, देउरी र राजरप्पा प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस राज्यको गठन १५ नोभेम्बर २००० मा गरिएको थियो, जुन पहिले बिहारको दक्षिणी आधा भाग थियो। झारखण्डले भारतको खनिज स्रोतको ४०% भन्दा बढी हिस्सा ओगटेको छ<ref>{{cite web |url= http://sa.indiaenvironmentportal.org.in/files/Resource%20Curse%20and%20Jharkhand.pdf |title= Resource Curse and Jharkhand |publisher= Economic & Political Weekly |access-date= 12 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171213202341/http://sa.indiaenvironmentportal.org.in/files/Resource%20Curse%20and%20Jharkhand.pdf |archive-date= 13 December 2017 |url-status= live |df= dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171213202341/http://sa.indiaenvironmentportal.org.in/files/Resource%20Curse%20and%20Jharkhand.pdf |date=13 December 2017 }}</ref> , तर यसको जनसङ्ख्या ३९.१% गरिबीको रेखामुनि छ र पाँच वर्ष मुनिका १९.६% बालबालिका कुपोषित छन्।<ref>{{Cite web|url=https://mdaily.bhaskar.com/news/BIH-why-is-richest-mineral-state-of-india-jharkhand-not-developed-or-even-growing-ra-4565054-NOR.html|title=Jharkhand: Here is why India's richest mineral state is not even close to development|date=31 March 2014|publisher=Daily Bhaskar|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195830/https://mdaily.bhaskar.com/news/BIH-why-is-richest-mineral-state-of-india-jharkhand-not-developed-or-even-growing-ra-4565054-NOR.html|archive-date=4 April 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404195830/https://mdaily.bhaskar.com/news/BIH-why-is-richest-mineral-state-of-india-jharkhand-not-developed-or-even-growing-ra-4565054-NOR.html |date=4 April 2019 }}</ref> झारखण्ड मुख्यतया ग्रामीण क्षेत्र हो र यसको जनसङ्ख्याको लगभग २४% शहरमा बसोबास गर्दछन्।<ref>{{Cite web|url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/jharkhand_factsheet.pdf|title=UNDP- Jharkhand: Economic and Human Development Indicators|website=www.in.undp.org|access-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127124643/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/jharkhand_factsheet.pdf|archive-date=27 January 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127124643/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/jharkhand_factsheet.pdf |date=27 January 2018 }}</ref> यो आर्थिक वृद्धिको मामलामा अग्रणी राज्यहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf|title=Census India|last=Jharkhand Profile|date=2011|website=censusindia.gov.in|access-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422071627/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND020_Jharkhand.pdf|archive-date=22 April 2016|url-status=live}}</ref> सन् २०१७–१८ मा राज्यको [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन]]को वृद्धिदर १०.२२ प्रतिशत रहेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ibef.org/states/jharkhand.aspx|title=About Jharkhand: Information On Mining Industries, Economy, Agriculture & Geography|website=www.ibef.org|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129111730/http://www.ibef.org/states/jharkhand.aspx|archive-date=29 November 2016|url-status=live}}</ref> [[भारत सरकार]]द्वारा सञ्चालित सन् २०११ को जनगणना अनुसार यस राज्यको आधिकारिक साक्षरता दर ६७.६३% (पुरुष: ७८.४५%; महिला: ५६.२१%) रहेको थियो जसमा राज्यमा पुरै राष्ट्रको औसत [[साक्षरता|साक्षरता दर]] भन्दा नौ जिल्लाहरूको साक्षरता दर बढी थियो।<ref>{{cite web |author=Dr. Arun C. Mehta |url=http://www.educationforallinindia.com/page157.html |title=District-specific Literates and Literacy Rates, 2001 |publisher=Educationforallinindia.com |access-date=12 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414170051/http://www.educationforallinindia.com/page157.html |archive-date=14 April 2010 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414170051/http://www.educationforallinindia.com/page157.html |date=14 April 2010 }}</ref><ref>{{cite web|title=National Family Health Survey, 1998–99: Fact Sheet, Jharkhand, Section: Basic Socio-Demographic Features of Jharkhand|page=3|url=http://www.nfhsindia.org/data/jh/jhfctsum.pdf|access-date=21 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003195738/http://www.nfhsindia.org/data/jh/jhfctsum.pdf|archive-date=3 October 2007|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071003195738/http://www.nfhsindia.org/data/jh/jhfctsum.pdf |date=3 October 2007 }}</ref> == शब्दोत्पत्ति == विभिन्न [[आर्य भाषा परिवार|हिन्द-आर्य भाषाहरू]]मा "झार" शब्दको अर्थ वन र खण्डको अर्थ भूमि हो। यस प्रकार "झारखण्ड"को अर्थ वन भूमि हो।<ref>{{cite book|first=James|last=Minahan|url=https://books.google.com/books?id=d2WcCIm6WaQC&pg=PA839|title=Encyclopedia of the Stateless Nations: D-K|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2002|isbn=0313316171|pages=839|access-date=8 April 2022}}</ref> प्राचीन कालमा [[महाभारत]]मा यस क्षेत्रलाई कर्क रेखा अर्थात् कर्कट रेखाको नजिक रहेको कारण कर्कखण्ड भनिएको थियो।<ref name="Nagpuri Shist Sahitya">{{Cite web|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.322091/2015.322091.Nagpuri-Sisth_djvu.txt|title=Nagpuri Shist Sahitya|access-date=24 September 2022}}</ref> मध्यकालीन समयमा यस क्षेत्रलाई झारखण्डको नामले चिनिन्थ्यो। भविष्य पुराण (१२०० ईस्वी) का अनुसार झारखण्ड सात पुन्द्रा देसामध्ये एक थियो। पूर्वी गङ्गा वंशका नरसिंहदेव द्वितीयको शासनकालदेखि ओडिसा क्षेत्रको केन्द्रपाडामा १३औँ शताब्दीको ताम्रपत्रमा यो नाम पहिलो पटक फेला परेको हो। बैधनाथ धामदेखि पुरीसम्मको वन क्षेत्र झारखण्ड भनेर चिनिन्थ्यो। अकबरनामामा पूर्वमा पञ्चेतदेखि पश्चिममा रतनपुर, उत्तरमा रोहतासगढ र दक्षिणमा ओडिसाको सिमानालाई झारखण्ड भनिन्थ्यो।<ref name="=Mittal Publications2008">{{cite book|author=Gautam Kumar Bera|url=https://books.google.com/books?id=9qrmTdshzKQC&pg=PA31|title=The unrest axle: ethno-social movements in Eastern India|publisher=Mittal Publications|year=2008|isbn=978-81-8324-145-8|pages=32–44|access-date=30 May 2020|archive-date=4 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004170932/https://books.google.com/books?id=9qrmTdshzKQC&pg=PA31|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=znJuAAAAMAAJ|title=Bihar|author=Ram Chandra Prasad|publisher=National Book Trust, India|year=1983|page=69|access-date=8 April 2022}}</ref> == इतिहास == === प्राचीन काल === यो क्षेत्रमा [[मध्यपाषाण काल|मध्यपाषाण]]-ताम्रपाषाण कालदेखि बसोबास भएको पाइन्छ, जुन धेरै प्राचीन गुफा चित्रहरूले देखाउँदछ।<ref name="books.google.com">{{cite book|url=https://archive.org/details/indiaprehistoric00indi|title=India – Pre-historic and Proto-historic periods|date=2016|publisher=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting|isbn=9788123023458|page=[https://archive.org/details/indiaprehistoric00indi/page/14 14]|language=en}}</ref><ref name="Cave paintings lie in neglect">{{cite news|date=13 March 2008|title=Cave paintings lie in neglect|work=The Telegraph |url=https://www.telegraphindia.com/1080313/jsp/jharkhand/story_9013558.jsp|url-status=live|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906124608/https://www.telegraphindia.com/1080313/jsp/jharkhand/story_9013558.jsp|archive-date=6 September 2018}}</ref><ref name="Pearson Education India">{{cite book|last1=Singh|first1=Upinder|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA220|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|date=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131711200|page=220|language=en|access-date=7 September 2018|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190408/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA220|url-status=live}}</ref> मध्यपाषाण र नवपाषाण कालको छोटा नागपुर पठार क्षेत्रबाट पत्थरका औजारहरू पत्ता लगाइएको छ। इस्को, हजारीबाग जिल्लामा प्राचीन गुफा चित्रहरू छन् जुन मध्य-ताम्रा काल (९०-५००० ईसा पूर्व) का हुन्।<ref name="books.google.com" /> ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दीको दौडान छोटा नागपुर पठारमा तामाका औजारहरूको प्रयोग फैलिँदै गएको पाइन्छ र। पलामु जिल्लामा सोन र उत्तरी कोयल नदीहरूको सङ्गममा रहेको काबरा-काला ढिस्कोमा विभिन्न पुरातात्विक वस्तुहरू र कला वस्तुहरू फेला परेका छन् जुन नवपाषाणदेखि मध्ययुगीन कालसम्मका छन्।<ref name="Cave paintings lie in neglect" /> सिंहभूम जिल्लाबाट धेरै फलामका अवशेष, ढुङ्गा र गमलाहरू फेला परेका छन् जुन [[कार्बन काल निर्धारण विधि]] अनुसार १४०० ईसा पूर्वदेखिका छन्।<ref>{{Cite web|url=http://www.asiranchi.org/activities-kabrakala.html|title=KABRA – KALA|website=www.asiranchi.org|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008093453/http://www.asiranchi.org/activities-kabrakala.html|archive-date=8 October 2013|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008093453/http://www.asiranchi.org/activities-kabrakala.html |date=8 October 2013 }}</ref> यस क्षेत्रमा प्राचीन कालमा नन्द, मौर्य र गुप्त सहित धेरै साम्राज्य र राजवंशहरूले शासन गरेका थिएँ।<ref name="Pearson Education India" /> [[महाभारत]]मा यस क्षेत्रलाई कर्कट रेखाको नजिक रहेको हुनाले कर्कखण्ड भनिएको थियो।<ref name="Nagpuri Shist Sahitya"/> लगभग ५०० ईसा पूर्व महाजनपदको युगमा, झारखण्ड राज्य मगध र अङ्गको एक भाग थियो। मौर्य कालमा, यस क्षेत्रमा धेरै राज्यहरूद्वारा शासन गरिएको थियो, जुन सामूहिक रूपमा अटाविका (वन) राज्यहरूको रूपमा चिनिन्थ्यो। अशोकको शासनकालमा मौर्य साम्राज्यको आधिपत्य स्वीकार्न बाध्य भएका थिएँ। सारिडकेलको प्राचीन स्थलमा जलेका इँटाका घरहरू, रातो भाँडाकुँडाका, तामाका औजार, सिक्का र फलामका औजारहरू फेला परेका थिएँ जुन इस्वी संवत्को सुरुका शताब्दीका हुन्। ब्राह्मी शिलालेख खुन्टी जिल्लामा फेला परेको थियो जुन ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीको हो। समुद्रगुप्तले हालको छोटानागपुर क्षेत्र (उत्तर र दक्षिण) को माध्यमले शासन गर्ने क्रममा महानदी घाटीमा दक्षिण कोशलाको राज्यविरुद्ध पहिलो आक्रमणको निर्देशन दिएका थिएँ।<ref>{{cite book | url=https://archive.org/details/personalgeograph00sharuoft | page=[https://archive.org/details/personalgeograph00sharuoft/page/258 258] |title = Personal and Geographical Names in the Gupta Inscriptions| publisher=Concept Publishing Company |last1 = Sharma|first1 = Tej Ram|year = 1978}}</ref> === मध्यकालीन समय === सातौँ शताब्दीमा, चिनियाँ यात्री जुआनजाङ यस क्षेत्र हुँदै गएका थिएँ। उनले राज्यलाई कर्णसुवर्ण र शशांकलाई शासकको रूपमा वर्णन गरेका थिएँ। कर्ण-सुवर्णको उत्तरमा मगध, पूर्वमा चम्पा, पश्चिममा महेन्द्र र दक्षिणमा ओडिसा थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TxdkDwAAQBAJ&q=Sutiambe&pg=PT43|title=The Life and Times of Jaipal Singh Munda|isbn=9789352669431|last1=Kiro|first1=Santosh|date=15 September 2020|access-date=14 November 2020|archive-date=4 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004131103/https://books.google.com/books?id=TxdkDwAAQBAJ&q=Sutiambe&pg=PT43|url-status=live}}</ref> मध्ययुगीन कालमा यस क्षेत्रमा नागवंशी, पाला, खयरवल, रामगढ राज र चेरो शासकको शासन थियो।<ref name="https">{{cite book|last1=Sinha|first1=Anuj Kumar|url=https://books.google.com/books?id=fikvDwAAQBAJ|title=Unsung Heroes of Jharkhand Movement|date=January 2017|isbn=9789352660001|access-date=29 July 2019|archive-date=4 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004131104/https://books.google.com/books?id=fikvDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> हजारीबागमा एक बौद्ध गुम्बा फेला परेको थियो जुन १०औँ शताब्दीमा पाल शासनको समयमा निर्माण गरिएको थियो। भीम कर्ण मध्ययुगीन कालमा नागवंशी राजा थिएँ।<ref>{{cite web|url=https://www.oneindia.com/2009/05/11/archaeologistsuncover-remains-of-ancient-empire-injharkhan.html|title=Archaeologists uncover remains of ancient empire in Jharkhand|date=11 May 2009|website=oneindia|access-date=3 October 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112145948/https://www.oneindia.com/2009/05/11/archaeologistsuncover-remains-of-ancient-empire-injharkhan.html |date=12 January 2019 }}</ref> [[चित्र:Khakparta Temple.jpg|thumb|नवौँ शताब्दीको शिव मन्दिर]] === आधुनिक काल === सन् १५७४ मा [[राजपुत]] राजा मानसिंहले विजय प्राप्त गरेपछि सम्राट अकबरको शासनकालमा मुगल प्रभाव पलामुमा पुगेको थियो।<ref name="latehar.nic.in">{{Cite web | url=https://latehar.nic.in/history/ | title=History &#124; Latehar, Government of Jharkhand | access-date=30 April 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104338/https://latehar.nic.in/history/ | archive-date=28 March 2019 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> [[मुगल साम्राज्य|मुगल शासन]]को समयमा धेरै आक्रमणहरू भएका थिएँ। नागवंशी राजा मधु सिंहको शासनकालमा अकबरका सेनापतिले खुखरामाथि आक्रमण गरेका थिएँ। दुर्जन शाहको शासनकालमा पनि आक्रमण भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.119550/2015.119550.The-Nagbanshis-And-The-Cheros_djvu.txt|title=The Nagbanshis and the Cheros|website=archive.org|year=1969}}</ref> राजा राम शाहले सन् १६४० देखि १६६३ सम्म नवरत्नगढमा शासन गरेका थिएँ। उनले सन् १६४३ मा कपिलनाथ मन्दिरको निर्माण गरेका थिएँ।<ref name="livehistoryindia">{{cite web|url=https://www.livehistoryindia.com/story/places/navratangarh-lost-kingdom-of-the-nagvanshis|title=Navratangarh: Lost Kingdom of the Nagvanshis|publisher=livehistoryindia|date=27 April 2019|access-date=28 September 2022}}</ref> उनको उत्तराधिकारी उनका छोरा रघुनाथ शाह थिएँ। सन् १६९१ मा [[राँची]]को जगन्नाथ मन्दिरलाई ठाकुर अनिनाथ शाहदेवले निर्माण गरेका थिएँ। राजा मेदिनी रेले सन् १६५८ देखि १६७४ सम्म पलामूमा शासन गरेका थिएँ। उनको शासन दक्षिण गया र हजारीबागका क्षेत्रहरूमा फैलिएको थियो।<ref name="palamu.nic.in">{{Cite web |url=http://palamu.nic.in/palamufort.html |title=Palamufort |access-date=20 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118184001/http://palamu.nic.in/palamufort.html |archive-date=18 November 2015 |url-status=dead }}</ref> उनले नवरत्नगढमा आक्रमण गर्दै र छोटानागपुरका नागवंशी महाराजालाई पराजित गरेका थिएँ। पलामु क्षेत्रमा चेरो शासन १९औँ ईस्वीसम्म चलेको थियो, जबसम्म विभिन्न गुटहरू बीचको आन्तरिक द्वन्द्वले चेरोसलाई कमजोर बनायो र उनीहरू [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]सँग पराजित भएनन्। पछि पलामूको सम्पत्तिलाई अङ्ग्रेजहरूले बेचेका थिएँ।<ref>{{Cite web|url=https://latehar.nic.in/history/|title=history|website=latehar.nic.in|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104338/https://latehar.nic.in/history/|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> == भूगोल == झारखण्ड भारतको पूर्वी भागमा अवस्थित छ र यसको पूर्वी भागमा [[पश्चिम बङ्गाल]], पश्चिममा [[छत्तीसगढ]] र [[उत्तर प्रदेश]], उत्तरी भागमा [[बिहार]] र दक्षिणी भागमा [[ओडिसा|ओडिसा]]ले घेरिएको छ। झारखण्डको भौगोलिक क्षेत्रफल ७९ लाख ७० हजार हेक्टर रहेको छ। झारखण्डको अधिकांश भाग [[छोटा नागपुर पठार]]मा अवस्थित छ। धेरै नदीहरू छोटा नागपुर पठारबाट गुज्रन्छन् जसमा दामोदर, उत्तरी कोयल, बाराकर, दक्षिण कोयल, शङ्ख र सुवर्णरेखा नदीहरू पर्दछन्। यी नदीहरूको उच्च जलाधार झारखण्ड राज्यभित्र फैलिएको छ। झारखण्ड राज्यको अधिकांश भाग अझै पनि जङ्गलले घेरिएको छ। जङ्गलले हात्ती र बाघको सङ्ख्यालाई धान्दछ।[[चित्र:India Jharkhand relief map.png|thumb|झारखण्डको भौगोलिक नक्सा]] === जलवायु === झारखण्डको जलवायु उत्तरमा आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय देखि दक्षिण-पूर्वमा उष्णकटिबन्धीय ओसिलो र सुख्खा सम्म अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |url=https://en.climate-data.org/region/772/ |title=Climate: Jharkhand |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015114510/https://en.climate-data.org/region/772/ |archive-date=15 October 2018 |url-status=live }}</ref> मुख्य ऋतुहरूमा ग्रीष्म, वर्षा, [[शरद ऋतु|शरद]], हिउँद र वसन्त पर्दछन्। गर्मी अप्रिलको मध्यदेखि मध्य जुनसम्म रहन्छ। [[मे]] महिनाको सबैभन्दा गर्मी महिना हो, जहाँ दैनिक उच्च तापक्रम ३७ डिग्री सेल्सियस (९९ डिग्री फारेनहाइट) र कम तापक्रम २५ डिग्री सेल्सियस (७७ डिग्री फारेनहाइट) हुन्छ। जुनको मध्यदेखि अक्टोबरसम्म दक्षिण-पश्चिम मनसुनले राज्यको लगभग सबै वार्षिक वर्षा ल्याउँदछ, जुन राज्यको पश्चिम-मध्य भागमा लगभग १,००० मिमी (४० इन्च) देखि दक्षिण-पश्चिममा १,५०० मिमी (६० इन्च) भन्दा बढी हुन्छ। वार्षिक वर्षाको लगभग आधा भाग [[जुलाई]] र [[अगस्ट]]मा पर्छ। जाडो याम नोभेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म रहन्छ। [[डिसेम्बर]]मा [[राँची]]को तापक्रम सामान्यतया १०–२४ डिग्री सेल्सियस (५०–७५ डिग्री फारेनहाइट) सम्म हुन्छ। [[वसन्त|वसन्त ऋतु]] फेब्रुअरीको मध्यदेखि मध्य अप्रिलसम्म रहन्छ। <ref>{{Cite web |url=https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/jharkhand-climate-1373963187-1 |title=Jharkhand: Climate |date=16 July 2013 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418025101/https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/jharkhand-climate-1373963187-1 |archive-date=18 April 2019 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418025101/https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/jharkhand-climate-1373963187-1 |date=18 April 2019 }}</ref> === पहाड र हिमशृङ्खलाहरू === *पारसनाथ: पारसनाथ पर्वतलाई श्री सम्मेद शिखरजीको नामले पनि चिनिन्छ। पारसनाथ पर्वत झारखण्डको [[गिरीडीह जिल्ला]]मा अवस्थित छ। यो एक प्रमुख जैन तीर्थस्थल हो र जैनहरूको लागि पवित्र स्थान हो। जैन संस्कृतिमा २४ तीर्थङ्करमध्ये २० जनाले यस स्थानबाट मोक्ष प्राप्त गरेको विश्वास गरिन्छ। यस डाँडाको उचाइ १,३६५ मिटर रहेको छ। *नेतरहाट: नेतरहाट [[लातेहार जिल्ला]]मा अवस्थित एक सहर हो। "छोटानागपुरकी रानी"को रूपमा चिनिन्छ, यो एक हवाखोरी हो। नेतरहाट आवासीय विद्यालय यहाँ स्थित छ। नेतरहाट बाँध पनि यस क्षेत्रमा अवस्थित छ। *राजमहल पहाड: यी पहाडहरू झारखण्डको पूर्वी भागको [[साहिबगन्ज|साहिबगन्ज]] र गोड्डा जिल्लामा अवस्थित छन्। राजमहल पहाडहरू जुरासिक युगका हुन्। अन्य पहाडमा जस्तै यी पहाडहरूमा पनि धेरै झरनाहरू, तालहरू र हरियालीहरू छन्। *त्रिकुट पहाड देवघरबाट १० किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित छ र झारखण्डको दुमका जाने बाटोमा अवस्थित छ। त्रिकुट डाँडामा ३ वटा प्रमुख चुचुरा भएकाले यसलाई त्रिकुच्छल पनि भनिन्छ। त्रिकुट पहाडको उचाइ २४७० फिट रहेको छ। *मारोबादी पर्वत: मारोबादी पर्वतलाई टेगोर पहाडको नाममा पनि परिचित छ। यो [[राँची]]मा अवस्थित छ। [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]]का भाइ ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुरले सन् १९०८ मा राँचीको भ्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |url=https://ranchi.nic.in/tourist-place/tagore-hill/ |title=Tagore Hill |date= |website=ranchi.nic.in |access-date=24 July 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802161327/https://ranchi.nic.in/tourist-place/tagore-hill/ |url-status=live }}</ref> === मुख्य नदीहरू === *[[गङ्गा नदी]]: पवित्र नदी [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] उत्तर-पूर्वी जिल्ला [[साहिबगन्ज|साहेबगन्ज]] हुँदै बग्दछ। *सोन नदी: सोन नदीको उद्गम स्थल अमरकण्टक हो। *सुवर्णरेखा नदी: सुवर्णरेखा नदीको उद्गम: (नागदी राँची) [[छोटा नागपुर पठार]] हो। सुवर्णरेखा नदीको किनारमा रहेका सहरहरूमा [[राँची]], चण्डिल, [[जमसेदपुर|जमशेदपुर]], घाटशिला, गोपीबल्लभपुर हुन्। *[[खडकई नदी]]: खडकाई नदीको उद्गमस्थल: मयूरभञ्ज जिल्ला, ओडिसा हो। यस नदीको किनारमा रहेका सहरहरू: रायरङ्गपुर, आदित्यपुर पर्दछन् र यो नदी उत्तर-पश्चिमी जमशेदपुरमा सुवर्णरेखा नदीमा प्रवेश गर्दछ। *दामोदर नदी: दामोदर नदीको उत्पत्ति: [[छोटा नागपुर पठार]] (तोरी लातेहार), दामोदर नदीको किनारमा अवस्थित सहरहरूमा लातेहार, लोहरदगा, रामगढ, गिरिडीह, धनबाद, बोकारो, आसनसोल, रानीगन्ज, दुर्गापुर, बर्धमान पर्दछन्। *उत्तरी कोयल नदी: उत्तरी कोयल नदीको उत्पत्ति [[छोटा नागपुर पठार]] हो।, उत्तरी कोयल नदीको तटमा अवस्थित सहरमा डाल्टनगन्ज पर्दछ। *दक्षिणी कोयल नदी: यस नदीको उद्गमस्थल [[छोटा नागपुर पठार]] हो। यसको किनारमा अवस्थित सहरहरूमा मनोहरपुर र राउरकेला पर्दछ। *लीलाजन नदी: यो नदीलाई फाल्गु नदी पनि भनिन्छ। *अजय नदी: यो उद्गमस्थल: मुङ्गेर हो। अजय नदीको किनारका सहरहरूमा पुरुलिया, चित्तरञ्जन, इलामबजार, जयदेव केन्दुली पर्दछन्। *मयूराक्षी नदी: यसको उद्गमस्थल त्रिकुट पर्वत हो। मयूराक्षी नदीको किनारमा रहेको सहर सुरी हो। *बराकार नदी: यस नदीको उद्गमस्थल पद्मा हो। बराकर नदी कोडरमा, गिरिडीह, हजारीबाग, आदि जिल्लाहरू हुँदै बग्दछ। === वनस्पति र जीवजन्तु === झारखण्डमा विभिन्न प्रकारका वनस्पति र जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। झारखण्ड राज्यका राष्ट्रिय निकुञ्ज र आरक्षणहरूले प्रजातिको विविध स्वरूप प्रस्तुत गर्दछ। झारखण्ड राज्यमा पाइने वनस्पति र जीवजन्तुको विविधताको कारणको एक भागलाई प्रोजेक्ट टाइगर अन्तर्गत पलामू बाघ आरक्षको मान्यता दिन सकिन्छ। यो आरक्ष सयौँ प्रजातिका वनस्पति र जीवजन्तुहरूको बासस्थान हो।<ref>{{cite web|url=http://palamu.nic.in/forestchap4.htm |title=Birds and animals found in the forest of the Palamau district |publisher=Official website of the Palamau district |access-date=5 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112121518/http://palamu.nic.in/forestchap4.htm |archive-date=12 January 2009 }}</ref> स्तनधारी (३९), सर्प (८), छेपारो (४), माछा (६), कीरा (२१), चरा (१७०), बीउ बोक्ने बोटबिरुवा र रूखहरू (९७), झाडी र जडीबुटी (४६), परजीवी र अर्ध-परजीवी (२५), र घाँस र बाँस (१७) समावेश छन्। <gallery mode="packed" heights="134"> चित्र:Palaash flowers.jpg|[[पलाँसको बोट|पलाँस]]को फूल चित्र:Muta crocodile park.jpg|[[राँची]]को ओरमाझीमा रहेको गोही चित्र:RAJNI.jpg|डाल्मा वन्यजन्तु अभयारण्यमा रहेको एक [[भारतीय हात्ती]] </gallery> == जनसाङ्ख्यिकी == {{Historical population | source = भारतको जनगणना<ref name="Census Population">{{cite web |url=http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |title=Census Population |work=भारतको जनगणना |publisher=भारतको अर्थ मन्त्रालय |access-date=18 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |archive-date=19 December 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |date=19 December 2008 }}</ref> | सन् १९०१ | 6068233 | सन् १९११ | 6747122 | सन् १९२१ | 6767770 | सन् १९३१ | 7908737 | सन् १९४१ | 8868069 | सन् १९५१ | 9697000 | सन् १९६१ | 11606000 | सन् १९७१ | 14227000 | सन् १९८१ | 17612000 | सन् १९९१ | 21844000 | सन् २००१ | 26945829 | सन् २०११ | 32988134 }} सन् २०११ को भारतीय जनगणना अनुसार झारखण्डको जनसङ्ख्या ३ करोड २९ लाख ६० हजार रहेको छ जसमा १ करोड ६९ लाख ३० हजार पुरुष र १ करोड ६० लाख ३० हजार महिला रहेका छन्।<ref name=2011census/> यसको लिङ्ग अनुपात ९४७ महिला र १,००० पुरुष रहेको छ।<ref name=2011census/> राज्यको [[साक्षरता|साक्षरता दर]] ६७.६३% रहेको छ जसमा [[राँची जिल्ला]] ७७.१३% सहित सबैभन्दा बढी शिक्षित रहेको छ भने ग्रामीण [[पाकुड जिल्ला]]को [[साक्षरता|साक्षरता दर]] सबैभन्दा कम अर्थात् ५०.१७% रहेको छ।<ref name=2011census>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/jharkhand/Jharkhand%20Provisional%20Result%20Data%20sheet%20for%20release.pdf|title=Jharkhand Provisional Result-Census 2011-Data Sheet|work=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=13 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517080810/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/jharkhand/Jharkhand%20Provisional%20Result%20Data%20sheet%20for%20release.pdf|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> === भाषाहरू === {{Pie chart| thumb = right |caption=झारखण्डको भाषा (सन् २०११ जनगणना)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073412/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2000.XLSX |website=census.gov.in |access-date=6 March 2020 |archive-date=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112015730/http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2000.XLSX |url-status=live }}</ref> |label1=खोरठा|value1=23.46|color1=red |label2=[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]|value2=21.4|color2=orange |label3=[[सन्थाली भाषा|सन्थाली]]|value3=9.91|color3=mediumblue |label4=[[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]|value4=9.74|color4=gold |label5=नागपुरी|value5=7.23|color5=tomato |label6=[[उर्दु भाषा|उर्दु]]|value6=5.96|color6=green |label7=[[मगही भाषा|मगही]]|value7=4.14|color7=coral |label8=[[हो भाषा|हो]]|value8=3.01|color8=Indigo |label9=मुण्डारी|value9=2.93|color9=teal |label10=[[उराँव भाषा|कुरुख]]|value10=2.89|color10=orchid |label11=[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]|value11=2.29|color11=lightsalmon |label12=ओडिया|value12=1.61|color12=darkgoldenrod |value13=5.5|color13=grey|label13=अन्य}} [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] झारखण्डको आधिकारिक भाषा हो।<ref name="NCLM52nd" /> यद्यपि विभिन्न क्षेत्रहरूको आफ्नै भाषाहरू छन्। यसमा नागपुरी, खोर्था, कुर्माली, मगही र [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] समावेश छन्। झारखण्डले [[अङ्गिका भाषा|अङ्गिका]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], भोजपुरी, भूमिज, [[हो भाषा|हो]], खरिया, कुरुख, खोर्था, कुर्माली, मगही, [[मैथिली भाषा|मैथिली]], मुण्डारी, नागपुरी, ओडिया, [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] र [[उर्दु भाषा|उर्दु भाषा]]लाई अतिरिक्त आधिकारिक भाषाको दर्जा दिएको छ।<ref name="The Avenue Mail" /><ref>{{cite news |title=Bedlam & bill rush in Assembly |url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/bedlam-bill-rush-in-assembly-246442 |work=The Telegraph |date=21 June 2018 |language=en |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723034431/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/bedlam-bill-rush-in-assembly-246442 |archive-date=23 July 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="NCLM52nd" /> === धर्म === [[चित्र:Sun Temple, Bundu, Ranchi.jpg|thumb|राँची स्थित सूर्य मन्दिर; राज्यमा हिन्दु धर्मको बाहुल्यता रहेको छ।|alt=|left]] {{Pie chart |thumb = left |caption = झारखण्डमा धर्म (सन् २०११)<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]<!--DON'T INCLUDE SARNAISM HERE. CENSUS OF INDIA GROUPS SARNAISM SEPARATELY INTO "OTHERS" CATEGORY--> |color1 = DarkOrange |value1 = 67.83 |label2 = [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] |color2 = Green |value2 = 14.53 |label3 = [[सरना धर्म|सारना]]<!--CENSUS OF INDIA GROUPS SARNAISM INTO "OTHERS" CATEGORY--> |color3 = Maroon |value3 = 12.52 |label4 = [[इसाई धर्म|इसाई]] |color4 = Blue |value4 = 4.3 |label5 = [[सिख धर्म|सिख]] |color5 = Yellow |value5 = 0.22 |color6 = chartreuse |label6 = अन्य |value6 = 0.4 |label7 = उल्लेख छैन |color7 = Black |value7 = 0.21 }} सन् २०११ को जनगणना अनुसार राज्यमा [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] ६७.८%, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] १४.५% र [[इसाई धर्म]] ४.३% रहेको छ।<ref name="census2011" /> अन्य धर्महरू, मुख्यतया [[सरना धर्म|सारना]], जनसङ्ख्याको १२.८% रहेको छ।<ref>{{cite web|url=http://scroll.in/article/754985/in-jharkhands-singhbhum-religion-census-deepens-divide-among-tribals|title=In Jharkhand's Singhbhum, religion census deepens divide among tribals|work=The Times of India|access-date=20 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923000231/http://scroll.in/article/754985/in-jharkhands-singhbhum-religion-census-deepens-divide-among-tribals|archive-date=23 September 2015|url-status=live}}</ref> झारखण्डका २४ जिल्लामध्ये १९ जिल्लाहरूमा हिन्दुको बाहुल्यता रहेको छ।<ref name="census2011" /> [[सिमडेगा जिल्ला]]मा इसाई धर्मको बाहुल्यता (५१.०४%) रहेको छ। लोहरदगा (५१.०१%), पश्चिम सिंहभूम (६२.२९%) र [[गुमला जिल्ला|गुमला]] (४४.६२%) र खुन्टी (४५.३७%) मा [[सरना धर्म|सारना]] धर्मको बहुमत रहेको छ।<ref>{{Cite web|title=Census data shows the outcry against Christian missionaries by Hindutva groups is propaganda|url=https://scroll.in/article/850957/census-data-shows-the-outcry-against-christian-missionaries-by-hindutva-groups-is-propaganda|last=Ashraf|first=Ajaz|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=18 May 2020|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802130313/https://scroll.in/article/850957/census-data-shows-the-outcry-against-christian-missionaries-by-hindutva-groups-is-propaganda|url-status=live}}</ref> झारखण्डको पाकुड जिल्ला र साहेबगन्ज जिल्लामा [[इस्लाम धर्म|मुसलमान]]हरूको सबैभन्दा बढी उपस्थिति रहेको छ जुन जनसङ्ख्याको ३५% र ३४% हुन आउँछ।<ref>{{Cite web|title='Treated as Mere Vote Bank,' Say Muslims Left Out of Jharkhand's Grand Alliance|url=https://thewire.in/politics/elections-2019-jharkhand-grand-alliance-muslims|website=thewire.in|language=en|access-date=18 May 2020|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802171159/https://thewire.in/politics/elections-2019-jharkhand-grand-alliance-muslims|url-status=live}}</ref> == सरकार र प्रशासन == झारखण्ड सरकारको संवैधानिक प्रमुख राज्यपाल हो, जसलाई भारतका [[राष्ट्रपति]]ले नियुक्त गर्छन्। वास्तविक कार्यकारी अधिकार [[मुख्यमन्त्री]] र मन्त्रिपरिषद्मा निहित हुन्छ। [[विधान सभा]]मा बहुमत प्राप्त राजनीतिक दल वा राजनीतिक दलहरूको गठबन्धनले सरकार गठन गर्दछ। राज्यको कर्मचारीतन्त्रको प्रमुख मुख्यसचिव हुन्छ। यस पद अन्तर्गत, भारतीय प्रशासनिक सेवा, भारतीय प्रहरी सेवा, भारतीय वन सेवा र राज्य नागरिक सेवाका विभिन्न शाखाहरूबाट तानिएका अधिकारीहरूको पदानुक्रम हो। न्यायपालिकाको नेतृत्व प्रधान न्यायाधीशले गर्छन्। झारखण्डमा एक उच्च अदालत छ जुन २००० देखि सेवारत छ। सरकारका सबै शाखाहरू राज्यको राजधानी [[राँची]]मा अवस्थित छन्। === प्रशासनिक जिल्लाहरू === {{मुख्य|झारखण्डका जिल्लाहरू}} यो राज्य १८ जिल्लाहरू मिलेर बनेको थियो जुन पहिले दक्षिण बिहारको भाग थियो। यी मध्ये केही जिल्लाहरूलाई पुनर्गठित गरी ६ वटा नयाँ जिल्लाहरू बनाइयो जसमा लातेहार, सराइकेला खरसावाँ, जामताडा, पाकुड, खुन्टी र रामगढ पर्दछन्। वर्तमान यस प्रदेशमा ५ वटा विभाग र २४ वटा जिल्ला रहेका छन्। झारखण्डको एउटा चाखलाग्दो कुरा के छ भने लोहरदगा र खुँटी बाहेक यसका सबै जिल्लाहरूको सीमा छिमेकी राज्यसँग जोडिएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.jharkhand.gov.in/districts|title=Districts of Jharkhand|website=www.jharkhand.gov.in|publisher=Government of Jharkhan|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203080855/http://www.jharkhand.gov.in/districts|archive-date=3 February 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203080855/http://www.jharkhand.gov.in/districts |date=3 February 2017 }}</ref> ===विभाग र जिल्लाहरू=== {| |- valign="top" | * '''[[पलामू विभाग]]''' ** [[गढवा जिल्ला|गढवा]] ** [[पलामू जिल्ला|पलामू]] ** [[लातेहार जिल्ला|लातेहार]] | * '''[[उत्तरी छोटानागपुर विभाग]]''' ** [[चतरा जिल्ला|चतरा]] ** [[हजारीबाग जिल्ला|हजारीबाग]] ** [[गिरीडीह जिल्ला|गिरीडीह]] ** [[कोडरमा जिल्ला|कोडरमा]] ** [[धनबाद जिल्ला|धनबाद]] ** [[बोकारो जिल्ला|बोकारो]] ** [[रामगढ जिल्ला|रामगढ]] | * '''[[दक्षिण छोटानागपुर विभाग]]''' ** [[राँची जिल्ला|राँची]] ** [[लोहरदगा जिल्ला|लोहरदगा जिल्ला]] ** [[गुमला जिल्ला|गुमला]] ** [[सिमडेगा जिल्ला|सिमडेगा]] ** [[खुँटी जिल्ला|खुँटी]] | * '''[[कोलहान विभाग]]''' ** [[पश्चिमी सिंहभूम जिल्ला|पश्चिमी सिंहभूम]] ** [[सराइकेला खरसावाँ जिल्ला|सराइकेला खरसावाँ]] ** [[पूर्वी सिंहभूम जिल्ला|पूर्वी सिंहभूम]] | * '''[[सन्थाल परगना विभाग]]''' ** [[देवघर जिल्ला|देवघर]] ** [[जामताडा जिल्ला|जामताडा]] ** [[दुमका जिल्ला|दुमका]] ** [[गोड्डा जिल्ला|गोड्डा]] ** [[पाकुड जिल्ला|पाकुड]] ** [[साहिबगन्ज जिल्ला|साहिबगन्ज]] |} ===मुख्य सहरहरू=== झारखण्डका मुख्य सहरहरू<br />{{nobold|<small>(सन् २०११ को भारतीय जनगणना)<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/India-Jharkhand.html |title=Jharkhand |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner |date=18 March 2007 |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915034959/http://www.citypopulation.de/India-Jharkhand.html |archive-date=15 September 2008 |url-status=live }}</ref></small>}} {| - ! क्रम !! सहर !! जिल्ला !! जनसङ्ख्या !! क्रम !! सहर !! जिल्ला !! जनसङ्ख्या !! rowspan="11" | [[चित्र:Cityscapes of Jamshedpur.jpg|thumb|100px|जमशेदपुर]] [[चित्र:Hotel Classic Bokaro.jpg|thumb|100px|बोकारो]] |- | align="center" | ०१ || align="left" | '''[[जमसेदपुर|जमशेदपुर]]''' || [[पूर्वी सिंहभूम जिल्ला|पूर्वी सिंहभूम]] || १,३३९,४३८ || align="center" | ०७ || align="left" |'''[[फुसरो]]''' || [[बोकारो जिल्ला|बोकारो]] || १८६,१३९ |- | align="center" | ०२ || align="left" | '''[[धनबाद]]''' || [[धनबाद जिल्ला|धनबाद]] || १,१९६,२१४ || align="center" | ०७ || align="left" | '''[[हजारीबाग]]'''|| [[हजारीबाग जिल्ला|हजारीबाग]] || १५३,५९५ |- | align="center" | ०३ || align="left" | '''[[राँची]]''' || [[राँची जिल्ला|राँची]] || १,१२६,७४१ || align="center" | ०८ || align="left" | '''[[गिरीडीह]]''' ||[[गिरीडीह जिल्ला|गिरीडीह]] || १४३,६३० |- | align="center" | ०४ || align="left" | '''[[बोकारो]]''' || [[बोकारो जिल्ला|बोकारो]] || ५६४,३१९ || align="center" | ०९ || align="left" |'''[[रामगढ जिल्ला|रामगढ]]''' || [[रामगढ जिल्ला|रामगढ]] || १३२,४४१ |- | align="center" | ०५ || align="left" | '''[[देवघर]]''' || [[देवघर जिल्ला|देवघर]] || २०३,१२३ || align="center" | १० || align="left" | '''[[मेदिनीनगर]]''' ||[[पलामू जिल्ला|पलामू]] || १२०,३२५ |} == अर्थतन्त्र == सन् २०२०–२१ मा झारखण्डको [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन ]]३.८३ लाख करोड भारु (४८ अर्ब अमेरिकी डलर) हुने अनुमान गरिएको छ। सन् २०१८-१९ मा झारखण्डको प्रतिव्यक्ति कुल ग्राहस्थ उत्पादन ८२,४३० भारु (१,००० अमेरिकी डलर) रहेको थियो।<ref>{{cite web |title=Jharkhand Budget Analysis 2020-21 |url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/jharkhand-budget-analysis-2020-21 |website=PRSIndia |access-date=25 March 2020 |language=en |date=23 March 2020 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325052022/https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/jharkhand-budget-analysis-2020-21 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Coal Mine.jpg|thumb|left| [[धनबाद]]स्थित कोइला खानी उत्खनन क्षेत्र]] झारखण्डमा धेरै सहरहरू र असङ्ख्य गाउँहरू छन् जहाँ नागरिक सुविधाहरू छन्। सहरीकरण अनुपात २४.१% रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://www.ibef.org/download/Jharkhand_261211.pdf |title=Jharkhand |publisher=India Brand Equity Foundation |access-date=28 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924032403/http://www.ibef.org/download/Jharkhand_261211.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }}</ref> झारखण्डमा अथाह खनिज स्रोतहरू पनि रहेका छन् जसमा फलाम [[अयस्क]], [[कोइला]], तामा [[धाउ|अयस्क]] , अभ्रक, बक्साइट, म्यागनिज, [[चुनढुङ्गा]], चीन माटो, अग्नि माटो, ग्रेफाइट, काइनाइट, क्रोमाइट, एस्बेस्टस , थोरियम , सिलिमानाइट, युरेनियम (जडुगुडा खानी) र सुन जस्ता खनिजहरू पाउन सकिन्छ। [[जमसेदपुर|जमशेदपुर]], धनबाद, [[बोकारो]] र [[राँची]] जस्ता केन्द्रहरूमा कोइला र फलाम [[धाउ]]को ठुलो भण्डारले उद्योगको एकाग्रतालाई समर्थन गर्दछ। टाटा स्टिल, जस्तो ठुलो कम्पनीले प्रधान कार्यालय र मुख्य संयन्त्र टाटानगर, झारखण्डमा अवस्थित छ।<ref>{{cite web|title=Tata Steel > Listing Details > Steel – Large > Listing Details of Tata Steel – BSE: 500470, NSE: TATASTEEL|url=http://www.moneycontrol.com/company-facts/tatasteel/listing/TIS|access-date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707062130/http://www.moneycontrol.com/company-facts/tatasteel/listing/TIS|archive-date=7 July 2017|url-status=live}}</ref> यसले सन् २००५ मा, ₹२०४९१० करोड कुल आम्दानी गरेको थियो। राष्ट्रिय तापविद्युत निगम लिमिटेडले सन् २०११–१२ मा राज्यको क्याप्टिभ खानीबाट कोइला उत्पादन सुरु गरेको थियो, जसका लागि कम्पनीले करिब १८ अर्ब भारू लगानी गरेको थियो।<ref name="ntpc-mp">{{cite web|title=NTPC eyes 20K crore thermal plant in MP|url=http://business.rediff.com/report/2010/oct/26/ntpc-eyes-thermal-plant-in-mp.htm|publisher=business.rediff.com|access-date=27 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715165021/http://business.rediff.com/report/2010/oct/26/ntpc-eyes-thermal-plant-in-mp.htm|archive-date=15 July 2011|url-status=live}}</ref> कृषि झारखण्डको अर्थतन्त्रको अर्को क्षेत्र हो जसले अर्थव्यवस्थालाई वृद्धि गर्न मद्दत गर्दछ। झारखण्डका किसानहरूले धान, [[गहुँ]], [[मकै]], दलहन, [[आलु]] र गोलभेडा, गाजर, बन्दागोभी, भाण्टा, कोदो र मेवा जस्ता तरकारीहरू उत्पादन गर्छन्। अन्य उद्योगमा [[सूचना प्रविधि]] उद्योग पर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://business.mapsofindia.com/india-state/jharkhand-economy.html |title=Jharkhand Economy |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001750/https://business.mapsofindia.com/india-state/jharkhand-economy.html |archive-date=17 October 2018 |url-status=live }}</ref> == संस्कृति == झारखण्ड राज्य देशको पूर्वी भागमा अवस्थित छ र यो ज्वलन्त संस्कृति, विशिष्ट चित्रकला, परम्परा र उत्सवहरूको लागि चिनिन्छ।<ref name="jharkhandonline">{{cite web | url=http://www.jharkhandonline.in/about/profile/culture | title=Culture of Jharkhand, Languages in Jharkhand, Arts and Crafts }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206151951/https://www.jharkhandonline.in/about/profile/culture |date=2023-02-06 }}</ref> === परिकार === [[चित्र:Rice plate Jharkhand.jpg|thumb|left|150px|झारखण्डको खाना]] झारखण्डको मुख्य खाद्य पदार्थ चामल, दाल, तरकारी र कन्दमूल हुन्। खानामा मसलाको कम प्रयोग गरिन्छ। छिलका रोटी, मालपुआ, पिठा, धुस्का, अर्सा रोटी, दुधौरी र [[पानीपुरी]] प्रसिद्ध परिकार हुन्।<ref>{{Cite news|url=https://greatindianfood.in/10-dishes-cuisine-jharkhand-must-try-least-life/|title=10 Dishes of Cuisine of Jharkhand you must try at least once in Life|date=30 September 2016|newspaper=Great Indian Food|language=en-US|access-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203080725/https://greatindianfood.in/10-dishes-cuisine-jharkhand-must-try-least-life/|archive-date=3 February 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203080725/https://greatindianfood.in/10-dishes-cuisine-jharkhand-must-try-least-life/ |date=3 February 2017 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jharkhandtourism.in/artculture/cuisines.htm|title=Jharkhand Tourism::Cusines|website=www.jharkhandtourism.in|access-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170226222111/http://jharkhandtourism.in/artculture/cuisines.htm|archive-date=26 February 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226222111/http://jharkhandtourism.in/artculture/cuisines.htm |date=26 February 2017 }}</ref> रुग्रा र पुटु एक प्रकारको खाद्य च्याउ हो जुन झारखण्डमा व्यापक रूपमा खेती गरिन्छ र वर्षाको महिनामा काटिन्छ।। बाँसका हाँगाहरू पनि तरकारीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/rugra-on-a-rain-high-mushroom-demand-shoots-up-in-holy-month-of-shravan/cid/400619|title=Rugra on a rain high - Mushroom demand shoots up in holy month of Shravan|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=9 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191914/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/rugra-on-a-rain-high-mushroom-demand-shoots-up-in-holy-month-of-shravan/cid/400619|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> [[सैजन]] र [[कोइरालो]]को रूखको पात सागको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://indianvagabond.com/2016/04/15/tribal-food-of-chota-nagpur/ |title=Tribal Food of Chota Nagpur |date=15 April 2016 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418061544/https://indianvagabond.com/2016/04/15/tribal-food-of-chota-nagpur/ |archive-date=18 April 2019 |url-status=live }}</ref> स्थानीय [[अल्कोहल]]युक्त पेयपदार्थहरूमा चामलको बियर समावेश छ, जसलाई मूलरूपमा हाँडिया भनेर चिनिन्छ, यसलाई बनाउन प्रयोग गरिने माटोको भाँडाको नामबाट यसको नामाकरण गरिएको छ। हँडिया सांस्कृतिक रूपमा स्थानीय अर्थात् सदन र आदिवासीसँग जोडिएको छ, यो पेय पुरुष र महिला दुवैले विवाह र अन्य चाडहरूमा सामाजिक अवसरहरूमा सेवन गर्छन्।<ref>{{Cite web|url=http://www.rkmp.co.in/general-domain/rice-facts/hadia-is-a-popular-beverage-of-jharkhand|title=Hadia is a popular beverage of Jharkhand {{!}} Rice Knowledge Management Portal – Rice, Paddy, Dhan, Chawal, Rice Research Domain, Rice Extension Domain, Rice Farmers Domain, Rice General Domain, Rice Service Domain, RKMP, Rice in India, Rice Government Schemes, Rice ITKs, Rice FLDs, Rice Package of Practices|website=www.rkmp.co.in|language=en|access-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203162516/http://www.rkmp.co.in/general-domain/rice-facts/hadia-is-a-popular-beverage-of-jharkhand|archive-date=3 February 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203162516/http://www.rkmp.co.in/general-domain/rice-facts/hadia-is-a-popular-beverage-of-jharkhand |date=3 February 2017 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1040303/asp/jharkhand/story_2832423.asp|title=The Telegraph – Calcutta : Jharkhand|website=www.telegraphindia.com|access-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161946/https://www.telegraphindia.com/1040303/asp/jharkhand/story_2832423.asp|archive-date=3 February 2017|url-status=dead}}</ref> अर्को सामान्य रक्सीलाई मौवा दारु भनिन्छ, जुन "[[मौवा]]" रूखको फूलबाट बनाइन्छ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/High-time-to-make-most-of-mahua/articleshow/19687715.cms|title=High time to make most of mahua – Times of India|newspaper=The Times of India|access-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209082700/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/High-time-to-make-most-of-mahua/articleshow/19687715.cms|archive-date=9 February 2017|url-status=live}}</ref> === लोक सङ्गीत र नृत्य === [[चित्र:Chhau Dancers.jpg|thumb|झारखण्डको एक गाउँमा छउ नृत्य]] झारखण्डमा झुमइर, मर्दानी झुमर, जननी झुमर, डमकच, विन्सरिया, झुम्टा, फागुआ, अङ्गनै, पाइकी, छउ, फिर्कल, मुण्डारी र सन्थाली नृत्य जस्ता धेरै लोक नृत्यहरू छन्।<ref>{{Cite web |url=http://jharkhandtourism.gov.in/content/explore/art |title=Welcome :: Jharkhand Tourism Development Corporation Ltd |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805212613/http://jharkhandtourism.gov.in/content/explore/art |archive-date=5 August 2018 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805212613/http://jharkhandtourism.gov.in/content/explore/art |date=5 August 2018 }}</ref> === चाडपर्व === झारखण्डका प्रमुख स्थानीय चाडहरू [[वसन्त पञ्चमी|सरस्वती पूजा]], सरहुल, तुसू पर्व, रथयात्रा, [[माघे सङ्क्रान्ति|मकर सङ्क्रान्ति]], [[दुर्गा पूजा]], करम, नवखानी, [[जितिया]], मनसा पूजा, [[दीपावली]], सोहराई, [[होली|फागु]], [[दसैँ|दशहरा]], [[राम नवमी|रामनवमी]], मागे पौरोब, र सेन्द्रा पर्व हुन्।<ref name="books.google.co.in">{{Cite book|url = https://books.google.com/books?id=7PWhBQAAQBAJ&q=Jharkhand+General+Knowledge+festivals&pg=PA53|title = Jharkhand General Knowledge|isbn = 9788174822468|last1 = Khanna|first1 = Dr. C. L.|date = September 2010|access-date = 14 November 2020|archive-date = 4 October 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211004170933/https://books.google.com/books?id=7PWhBQAAQBAJ&q=Jharkhand+General+Knowledge+festivals&pg=PA53|url-status = live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="134"> चित्र:Karam puja in jharkhand.jpg|[[Karam (festival)|झारखण्डमा करमा पर्व चित्र:[[Holi]] - Festival of Colors 2014.jpg|Holi festival is celebrated with great joy and pomp चित्र:Durgas_Puja_in_a_Pandal.jpg |झारखण्डमा [[दुर्गा पूजा]] चित्र:Manasa-popular.JPG |झारखण्डमा [[मनसा देवी|मनसा पूजा]] </gallery> === चित्रकला === [[चित्र:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|अङ्गुठाकार|झारखण्डमा सोहराई भित्तेचित्र]] सोहराई र खोवर चित्रकला महिलाहरूले अभ्यास गर्ने भित्तेचित्र कला हो। सोहराई चित्रकला परम्परागत रूपमा सोहराई उत्सवमा गरिन्छ, जबकि खोवर चित्रकला विवाहमा गरिन्छ।<ref name="books.google.co.in" /> === चलचित्र === झारखण्डले नागपुरी, खोर्था, [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]], हो र [[उराँव भाषा|कुरुख]] लगायत क्षेत्रीय र आदिवासी भाषाहरूमा धेरै चलचित्रहरू निर्माण गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/pti-news/2017/nov/03/jharkhand-govt-gives-approval-for-production-of-20-films-1690803.html |title=Jharkhand govt gives approval for production of 20 films |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014165012/http://www.newindianexpress.com/pti-news/2017/nov/03/jharkhand-govt-gives-approval-for-production-of-20-films-1690803.html |archive-date=14 October 2018 |url-status=live }}</ref> झारखण्ड राज्यको चलचित्र उद्योगलाई झलिउडको रूपमा चिनिन्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20170320-jharkhand-cm-raghubar-das-jhollywood-bollywood-films-made-in-jharkhand-mukesh-bhatt-985972-2017-03-11|title=Here comes Jollywood|publisher=India today|access-date=27 June 2021|archive-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627140916/https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20170320-jharkhand-cm-raghubar-das-jhollywood-bollywood-films-made-in-jharkhand-mukesh-bhatt-985972-2017-03-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jharkhandstatenews.com/article/top-stories/2648/jhollywood-gets-moving-forward-in-regional-film-industry/|title=Jollywood gets moving forward in regional film industry|date=22 February 2018 |publisher=Jharkhandstatenews|access-date=27 June 2021|archive-date=27 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627140917/http://jharkhandstatenews.com/article/top-stories/2648/jhollywood-gets-moving-forward-in-regional-film-industry/|url-status=live}}</ref> == पर्यटन == झारखण्ड झरना, पहाड र पवित्र स्थलका लागि प्रख्यात छ।<ref>{{cite news|url=https://www.mapsofindia.com/jharkhand/tourism.html|title=Places to Visit in Jharkhand|website=Maps of India|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403080016/https://www.mapsofindia.com/jharkhand/tourism.html|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref name="nyoooz.com" /> पारसनाथ, [[वैद्यनाथधाम|वैद्यनाथ धाम]], माँ देउडी मन्दिर र छिन्नमस्ता मन्दिर प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्।<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/ranchi/tourists-discover-jharkhand/story-nhkaXu7zVfEYXcLsuOnsbI.html|title=Jharkhand registers 385% increase in foreign tourist visits|website=Hindustan Times|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051406/https://www.hindustantimes.com/ranchi/tourists-discover-jharkhand/story-nhkaXu7zVfEYXcLsuOnsbI.html|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Srivastava |first1=Priya |title=Worshipping 'headless deity' at Chinnamasta Temple in Jharkhand |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/worshipping-headless-deity-at-chinnamasta-temple-in-jharkhand/as65375480.cms |access-date=25 April 2022 |work=Times of India Travel |date=12 August 2018 |language=en}}</ref> तात्तापानी तातोपानीको मुहान लातेहारबाट ८ किलोमिटरको दुरीमा अवस्थित छ। सुकरी नदीको किनारमा विभिन्न स्थानबाट तातो पानीको मुहानको पानी निस्कन्छ। तातोपानीको झरना औषधीय गुण र छालाको लागि राम्रो मानिन्छ।<ref>{{cite web |url=https://latehar.nic.in/tourist-place/tattapani/ |title=Tattapani |website=latehar.nic.in | publisher=Government of Jharkhand |access-date = 18 April 2022}}</ref> इटखोरी हिन्दु, बौद्ध र जैन धर्मावलम्बीका लागि पवित्र स्थल हो। [[गौतम बुद्ध]]ले [[बोधगया]]को यात्रा सुरु गरेको स्थान यही हो भन्ने विश्वास गरिन्छ। सन् २०१८ मा हिन्दु, जैन र बौद्ध कला शैलीका धेरै मूर्तिहरू फेला परेका थिएँ।<ref>{{cite news |last1=Jaipuriar |first1=Vishvendu |title=Cop picket plan for temple |url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/cop-picket-plan-for-temple/cid/1341266 |access-date=29 July 2019 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |date=21 November 2017 |language=en |archive-date=29 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729061057/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/cop-picket-plan-for-temple/cid/1341266 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Ravi |first1=S. |title=Deciphering the past |url=https://www.thehindu.com/entertainment/art/deciphering-the-past/article23840307.ece |access-date=29 July 2019 |work=The Hindu|date=11 May 2018 |language=en|archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802114959/https://www.thehindu.com/entertainment/art/deciphering-the-past/article23840307.ece |url-status=live }}</ref> जडुगोडाको राङ्किणी मन्दिर झारखण्डका साथै [[ओडिसा|ओडिसा]], [[पश्चिम बङ्गाल]] र [[बिहार]]मा प्रसिद्ध छ।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/jharkhand-tourism-department-to-rope-in-police-for-crackdown-on-plastic-at-picnic-spots/cid/1679147|title=Jharkhand steps up plastic policing at picnic spots|website=The Telegraph |access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051633/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/jharkhand-tourism-department-to-rope-in-police-for-crackdown-on-plastic-at-picnic-spots/cid/1679147|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/emerging-tourist-destinations-vie-for-attention-at-iitm/article24534940.ece|title='Emerging' tourist destinations vie for attention at IITM|website=The Hindu|access-date=3 April 2019|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802155751/https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/emerging-tourist-destinations-vie-for-attention-at-iitm/article24534940.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/adventure-tourism-extravaganza-kick-starts-today.html|title=Adventure tourism extravaganza kick-starts today|website=The Pioneer|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051253/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/adventure-tourism-extravaganza-kick-starts-today.html|archive-date=3 April 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403051253/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/adventure-tourism-extravaganza-kick-starts-today.html |date=3 April 2019 }}</ref> राज्यमा जोन्हा झरना, हुन्द्रु झरना, दासम झरना, परवाघग झरना र पाँचघघ झरना सहित धेरै झरनाहरू छन्।<ref>{{cite news |last1=Ranjan |first1=Rakesh |title=Lockdown: आंशिक लॉकडाउन का जादुगोड़ा रंकिनी मन्दिर पर पड़ा जबर्दस्त असर, कपाट खुले, भक्त नदारद |url=https://m.jagran.com/jharkhand/jamshedpur-lockdown-had-a-tremendous-impact-on-the-enchanting-rankini-temple-jadugora-doors-opened-devotees-absent-jamshedpur-jharkhand-news-21593413.html |access-date=31 May 2022 |work=Jagran |date=26 Apr 202 |language=hi}}</ref><ref>{{cite news |title=मां रंकिणी का पाषाण और जागृत रूप, जानिए मां की महिमा |url=https://www.etvbharat.com/hindi/jharkhand/state/east-singhbhum/importance-of-mata-rankani-temple-in-jamshedpur/jh20201024054741151 |access-date=31 May 2022 |work=ETV Bharat News |date=24 October 2020}}</ref> नेतरहाट राज्यको एक हावाखोरी हो।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/autumn-of-thrill-at-netarhat/cid/1670312|title=Autumn of thrill at hill station of Netarhat|website=The Telegraph|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051609/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/autumn-of-thrill-at-netarhat/cid/1670312|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/69239/a-guide-to-netarhat-jharkhands-secret-hill-station|title=Netarhat: Jharkhand's Secret Hill Station|website=Outlook |access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051728/https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/69239/a-guide-to-netarhat-jharkhands-secret-hill-station|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.india.com/news-travel/netarhat-is-home-to-innumerable-waterfalls-and-unlimited-peace-3591554/|title=Netarhat is Home to Innumerable Waterfalls And Unlimited Peace|website=India.com|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051730/https://www.india.com/news-travel/netarhat-is-home-to-innumerable-waterfalls-and-unlimited-peace-3591554/|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref> झारखण्डमा बेतला राष्ट्रिय निकुञ्ज र दलमा वन्यजन्तु अभ्यारण्य सहित धेरै वन्यजीव अभयारण्यहरू छन् जुन पर्यटकहरूको लागि प्रमुख आकर्षण हुन्।<ref>{{cite web|url=https://tourism.webindia123.com/tourism/wildlife/tigerreserves/betla_national_park/index.htm|title=BETLA NATIONAL PARK & TIGER RESERVE|website=WebIndia123|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403063337/https://tourism.webindia123.com/tourism/wildlife/tigerreserves/betla_national_park/index.htm|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.india.com/news-travel/you-can-walk-amid-wildlife-at-dalma-wildlife-sanctuary-in-jharkhand-3448450/|title=You Can Walk Amid Wildlife at Dalma Wildlife Sanctuary in Jharkhand|website=India.com|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051744/https://www.india.com/news-travel/you-can-walk-amid-wildlife-at-dalma-wildlife-sanctuary-in-jharkhand-3448450/|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/winter-holiday-rush-at-betla-netarhat/cid/1340501|title=Winter holiday rush at Betla, Netarhat|website=The Telegraph |access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051715/https://www.telegraphindia.com/states/jharkhand/winter-holiday-rush-at-betla-netarhat/cid/1340501|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/dalma-wildlife-sanctuary-bursts-at-the-seams-of-autumn-season.html|title=Dalma Wildlife Sanctuary bursts at the seams of autumn season|website=The Pioneer|access-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403051250/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/dalma-wildlife-sanctuary-bursts-at-the-seams-of-autumn-season.html|archive-date=3 April 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403051250/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/dalma-wildlife-sanctuary-bursts-at-the-seams-of-autumn-season.html |date=3 April 2019 }}</ref> [[राँची]]मा एक जनजातीय अनुसन्धान संस्थान र सङ्ग्रहालय छ जसको उद्देश्य मनोवैज्ञानिक कारकहरूको अध्ययन गर्नु हो जसले सहरी वातावरणमा किशोर ग्रामीण आदिवासी विद्यार्थीहरूको प्रकृतिको परिवर्तनमा योगदान पुर्‍याउँछ।<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Saurav |title=What holds back tribal students in an urban milieu? |url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/jharkhand-plans-study-to-detect-psychological-barriers-of-tribal-students-at-play-psychiatrists-on-board/cid/1794632 |access-date=12 April 2022 |work=the Telegraph |date=13 October 2020}}</ref> <gallery mode="packed" heights="134"> चित्र:Temples at Deorgag, Santal Parhanas, Bihar - William Hodges, 1782 - BL Foster 396.jpg|प्राचीन [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर]] चित्र:Shikharji Jain temple.jpg|जैन मन्दिर चित्र:Jonha falls.jpg|जोन्हा झरना चित्र:Sunset in netarhatt, jharkhand.jpg|नेतरहाट हावाखोरी </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{भारतका राज्यहरू}} {{Sister project links|voy=Jharkhand}} '''सरकार''' * [http://jharkhand.gov.in/ झारखण्ड सरकार, भारत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422103228/http://www.jharkhand.gov.in/ |date=2016-04-22 }} '''साधारण जानकारी''' * {{curlie|Regional/Asia/India/Jharkhand|झारखण्ड}} * {{osmrelation-inline|1960191}} {{Geographic location |Centre = झारखण्ड |North = [[बिहार]] |Northeast = |East = [[पश्चिम बङ्गाल]] |Southeast = |South = [[ओडिसा|ओडिसा]] |Southwest = [[छत्तीसगढ|छत्तिसगढ]] |West = |Northwest = [[उत्तर प्रदेश]] }} [[श्रेणी:झारखण्ड]] [[श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू]] klvqwou1z2c7yquiaskaxahyqefuufa 0 13329 1380482 1306586 2026-09-17T10:08:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name=ट्याम्को |names=ट्याम्को |image= Tyamko kettle drum (ट्याम्को), Nepal.jpg |classification=[[पञ्चैबाजा|हाते बाजा]] |range= |related=[[डम्फु]], [[ढ्याङ्ग्रो]], [[खैँजडी|खैंजडी]], [[डफा]] }} '''ट्याम्को''' स-साना दुई [[गजा]]को सहयोगले बजाइने हाते [[बाजा]] हो । ट्याम्को [[दमाहा]] जस्तै तर सानो खालको हुन्छ । यो छाला मोहोरेर बनाइएको तालबाजा हो । यो [[पञ्चैबाजा]] र [[नौमती बाजा]] अन्तर्गतका सबैभन्दा सानो बाजा हो । यो कम्मरमा भिरेर बजाइन्छ । यो बाजालाई दुई वटा स-साना गजोले हिर्काएर टुनपुल्टुन........टुनपुल्टुन.......को तालमा बजाइन्छ । ट्याम्को अर्धव्यासमा लगभग एक बित्ता हुन्छ । यो [[माटो]] वा [[काठ]]को पात्रमा छालाले मोरेर बनाइएको हुन्छ । == ट्यामको == [[File:पन्चैबाजा.JPG|thumb|पन्चैबाजा]] [[File:Playing Damaha(1).jpg|thumb|दमाहा र ट्यामको बजाउदै गरेको]] यो ट्याम्को पन्चैबाजा अन्तर्गतको [[नगरा]]कै आकारको सानो बाजा हो । यसलाई दुर्इवटा काठका ससाना आकारका लठ्ठीले हानेर बजाइन्छ । यो काठले बनेको हुन्छ । यसको आकार एकापट्टी साँघुरिंदै गएको र अर्कातिर ठुलो मुखमा छालाले मोरी खरी लगाएको हुन्छ । यसमा फलामे ताप्के आकारमा बाख्राको छालाले मोहोरेर [[तान]] कसेको हुन्छ । यो [[बाजा]] विशेष गरी दमाई जातका मानिसले बजाउने गरेको पाइन्छ । प्रस्तुत चित्रमा उभिएर बजाउने व्यक्तिका ठिक बायाँतिर बसेर बजाइँदै गरेको बाजा ट्याम्को हो । दोस्रो चित्रमा ट्याम्को प्रस्ट रूपमा चिन्न सकिन्छ । <ref>तिवारी (लोहनी), शोभा (२०६०), ''लोकसङ्गीतार्पण'', ललितपुर : साझा प्रकाशन</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://assamesenepali.com/article/nepali_articles/nepaliculture.htm/ केही सांस्कृतिक चिन्हारी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://baajaagaajaa.com/artistes/tribal-dangi-music-of-gujarat/ Photos of tribal madal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426130252/http://baajaagaajaa.com/artistes/tribal-dangi-music-of-gujarat/ |date=2011-04-26 }} *[http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=13&id=295/ Madal Folk Instrument of Nepal]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/02/03/Business/Khotang-water-project-in-limbo/4764/ Blending of west and east inevitable to boost]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली_लोक_परम्पराहरू}} [[श्रेणी:लोक संस्कृति]] {{नेपालका बाजाहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:बाजा]] [[श्रेणी:नेपाली लोकबाजा]] [[श्रेणी:नौमती बाजाहरू]] [[श्रेणी:सङ्गीत]] boj64hs5z5z12qxp22cait94c5f5uoe 0 29254 1380373 1306739 2026-09-16T16:00:39Z पर्वत सुवेदी 31224 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले१|शीमे ले१]])। 1380373 wikitext text/x-wiki {{db-nocontext}} {{Orphan|date=सेप्टेम्बर २०११}} [[चित्र:बालाजु बाइसधारा 03.jpg|thumb|200px| बालाजु बाइसधारामा स्नान गर्दै भक्तजनहरू]] [[चित्र:बालाजु बाइसधारा 01.jpg|thumb|200px|बालाजु बाइसधारा मेलामा स्नान गर्दै भक्तजनहरू]] काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्तिका सम्बन्धमा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थले आ-आफ्नै किसिमले उल्लेख गरेका छन्। पौराणिक साहित्यमा हिमवत् क्षेत्रमा अनगन्ती क्षेत्र तीर्थ, देवस्थल, ऋषिमुनिहरूका आश्रम तथा नदीहरूको चर्चा र माहात्म्य पाइन्छन्। यस क्रममा बालाजुको [[बाइसधारा पार्क|बाइसधारा]] अर्थात् ल्हुतिपुन्हि क्षेत्र पनि एक प्राचीन धार्मिक तीर्थस्थलको रूपमा रहेको देखिन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरू र हिन्दू धर्मावलम्बीहरू दुवैको आस्था केन्द्रको रूपमा रहेको बालाजु र नागार्जुन क्षेत्र धार्मिक सहिष्णुताको दृष्टिले पनि अनुपम नमुना मानिन्छ। चैत शुक्ल पूणिर्माका दिन यस स्थलमा भव्य मेला लाग्छ। यस दिनलाई [[नेवार जाति|नेवार]]हरू ल्हुतिपुन्हिको रूपमा मनाउने गर्दछन्। यस पूणिर्मामा बालाजुको बाइसधारामा भक्तजनहरू स्नान गर्न जान्छन्। यसै दिन 'मन्नादी' देवीको जन्म भएकाले विशेष गरी महिलाले बाइसधारामा स्नान गरी त्यहाँ अवस्थित उक्त देवीको पूजा अर्चना गरेमा उनीहरूलाई बढी फलिफाप हुने विश्वास रहिआएको छ। त्यस्तै यहाँ नुहाउनाले जो कोहीको पनि शरीरका सम्पूर्ण रोगव्याधि हटी सुख प्राप्त गर्ने र परलोकमा समेत पुण्य प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ। बालाजु [[काठमाडौँ|काठमाडौँ]] उपत्यकाको पश्चिम उत्तरतिर नागार्जुन पर्वतमुनि पर्दछ। यस स्थानलाई नेवारहरू ल्हुति भन्ने गर्दछन्। नागार्जुनको वनमा एक किसिमको ल्हुति भन्ने फल फल्ने गरेको र ती फलको रस मिसिएर त्यहाँबाट बग्ने पानीमा मिसिई बाइसधारामा आउने भएकाले विशेषगरी छालासम्बन्धी रोग निको पार्न त्यहाँ नुहाउने गरिएको हो भन्ने भनाइ छ। किनभने त्यस फलमा रोगसँग लड्न सक्ने क्षमता छ भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ। सर्वप्रथम बालाजुमा नेपाल संवत् ८७५मा कान्तिपुरका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले २१ वटा ढुङ्गेधारा स्थापना गराएका थिए। पछि वि.सं. १८५५मा राजा [[रणबहादुर शाह]]ले थप एउटा ठूलो ढुङ्गेधारा स्थापना गरी बाइसधाराको नामले प्रख्यात रहन गएको हो भने इतिहासमा उल्लेख छ। यो धाराको मुहान नुवाकोट पर्वतँग जोडिएको भनिन्छ। देवीघाटको पानी यहाँ आउने र सो पानीले नुहाएमा अनेकौ चर्मरोग निको हुने हुन्छ भन्ने किंवदन्ती छ। त्यस्तै अर्को एक यस क्षेत्रका शीतलामाई र गुहृयेश्वरीको पूजा अर्चना गर्दा बिफर रोग लाग्दैन भन्ने भनाइ छ। यही विश्वासमा यहाँ यस दिन भक्तजनको ठूलो भीड लाग्ने गर्दछ। स्वयम्भू पुराणमा उल्लेख भए अनुसार कुनै समयमा महाचीनबाट महामञ्जुश्री बोधिसत्व केसिनी र उपकेसिनी देवीहरूसहित पञ्चशील पर्वत पार गरेर [[नेपाल]] आएका थिए। त्यतिबेला उनले [[नगरकोट]]मा बसी उपत्यकामा पानी कसरी विस्थापित गर्ने भनेर सोचेका थिए। पछि यहाँको पानी सुकेपछि विपस्वी बुद्धले कमलका फूल रोपेर "ॐ नमोरत्नत्रयाय" भनी मन्त्रोच्चारण गर्दा यहाँ स्वयम्भू ज्योतिरूपको उत्पत्ति हुन गएको देखिन्छ। यसैको सम्झनामा ल्हुतिपूणिर्मा मनाउने गरिएको हो भन्ने किंवदन्ती छ। विपस्वी बुद्धले ध्यान बसेको कारण यस पर्वतलाई "जातमात्रोच्च" नामकरण भएको भन्ने भनाइ छ। पछि अपभ्रंश हुँदै जाँदा यही पर्वतलाई जामाच्च भन्न थालियो। महायानी दार्शनिक आचार्य नागार्जुनले बुद्ध भगवानको संस्मरण गरी यही जामाचो पर्वतमा रहेको गुफामा ध्यान-साधना गरी सिद्धि प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले यस स्थानलाई नागार्जुन पर्वत भन्ने गरिएको पाइन्छ र ल्हुति पूणिर्माका दिन बाइसधारामा स्नान गरी यही जामाचोमा मृत आफन्तको नाममा बत्ती बाल्ने परम्परा रहिआएको छ। बालाजु बाइसधाराको जात्रामा पूर्णेको अघिल्लो दिनमै यहाँका बौद्ध स्तुपमा भक्तजनहरू आउँछन् र रातभर दिवंगत आत्माको मुक्तिका लागि बत्ती बाल्ने गर्दछन्। भोलिपल्ट चैतपूर्णिमाको बिहान सबेरै बालाजुको बाइसधारामा स्नान गरी स्वयम्भू स्तुपको ज्योतिको दर्शन गर्दछन्। साथै नागार्जुन स्तुपको पनि दर्शन गरी दिवंगत आत्माका बत्ती पुनः बाली र्फकने चलन यद्यपी रहिआएको छ। यस दिन [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]को कडेल्चोक भगवतीलाई पनि बालाजुमा ल्याई यहाँको हालको सेतो पाटीमा राखी हवन तथा राँगाको बलिद्वारा देवीको पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ। त्यसपछि केही दिनसम्म उक्त भगवतीलाई यहीँ राख्ने परम्परा छ। त्यस्तै मनमैजु देवीको जात्रासँग पनि बालाजु बाइसधाराको प्रसङ्ग देखिन आएको छ। ल्हुती पूणिर्माको मेलासँग मनमैजु जात्रा पनि सुरु हुन्छ। यस दिन बालाजुको बाइसधारामा स्नान गरेर मनमैजु देवीको दर्शन गरेमा आफूले चिताएको कुरा पुग्छ भन्ने जनविश्वास छ। ल्हुतिपूणिर्माका दिन बाइसधारामा मात्र होइन अन्यत्र धेरै स्थानमा पनि जात्रा मेला पर्दछन्। विभिन्न जात्रा र पर्व पर्ने भएकाले यस ल्हुति पूणिर्माको महìव पौराणिक ग्रन्थहरू ल्हुतितीर्थ माहात्म्य, स्वल्पाक्षरा, प्रज्ञापारमिता, भोट भारती ग्रन्थमाला, साधनामाला, राहुल सांकृत्यायनको पुरातत्त्व निबन्धावलि जस्ता ग्रन्थहरूमा विशेष उल्लेख छ। <ref>{{cite web|url=http://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=48811&cat_id=18|title=थापा शशी, बालाजु बाइसधारा मेला, गोरखापत्र'|publisher='''Gorkhapatra.org.np'''}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== <references/> j7cad3wimj745u4g08b80jzv5dofjme 0 29257 1380367 1308167 2026-09-16T15:05:58Z ~2026-50107-78 80921 /* बाहिरी लिङ्कहरू */ 1380367 wikitext text/x-wiki [[File:कानपुर_काभ्े_2014-02-12_05-15.jpg|thumbnail|कोट तेमाल ]] '''तेमाल क्षेत्र''' काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको झिगु खोला, सुनकोसी र रोशी खोलाको मध्यपहाडी एवं बेंसी भागमा पर्छ जसलाई तामाङहरूले आफ्नो उद्गम थलोका रूपमा स्विकार्दै आएका छन्। प्राचीन नाम 'तेरमाला'बाट अपभ्रंस भएर 'तेमाल' भएको दन्त्य कथाहरूमा उल्लेख छ। बेसीदेखि लेकसम्मको भूभागलाई समेटिएको दस गाविस –मेच्छे, चापाखोरी, नारायणस्थान, ठूलो भर्सेल, बोल्देफेदिचे, सरमथली, संर्स्युखर्क, कानपुर, मेथिनकोट, कटुन्जे गाविस तेमाल क्षेत्रमा पर्दछ। सोही स्थानलाई तेमाल गाउपालिका नामले चिनिन्छ भने हल १ देखि ९ वडा मात्रै हेका छन् । झण्डै नेपालको नक्सासँग मेल खाने तेमाल क्षेत्रको हावापानी समेत फरक-फरक रहेको छ। समथल फाँट हुँदै २१ सय मिटर उचाईसम्म रहेको तेमालमा उच्च पहाडी भेगको पहाड, पर्वत, हिमश्रृङ्खला, हरियाली जंगल, सुनकोशी नदी, रोशी खोला, वनबुट्यान र स-साना चउर र खेतबारीले जो-कोहीको मन नलोभ्याउला भन्न सकिन्न | तामाङ जातिको वाहुल्य रहेको यस क्षेत्रमा तामाङबाहेक ब्राम्हण, क्षेत्री, नेवार, मगर, दमै, कामी, ठकुरी, सार्की, दनुवारजस्ता जातिहरूको समेत बसोबास रहेको छ। जातीय हिसाबले समेत विविधता रहेको यस क्षेत्र धार्मिक हिसाबले समेत प्रख्यात रहेको छ। यहाँका तामाङ जातिहरू बौद्ध धर्म मान्दछन् भने अन्य जातिहरू हिन्दू धर्म मान्दछन् । ऐतिहासिक एवं प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण शान्त ठाउँको काखमा गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले तपस्या गरेको ठाउँलाई हाल गेलुङ पहारा ओडार(गेलुङ ऊ), गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले राक्षेसलाई मारेको ठाउँको नाम ह्रो साईबा । ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरू, भगवानहरूले तपस्या गरेका ओडारहरू, गुफा, गुम्बा, छ्योर्तेन, तोङ्साम कुण्डा, ककलिङ (काङड्हीने) र नाराणस्थान मन्दिर, कल्धारमा रहेको खडकेश्वारी महादेव, गुप्तेश्वारी महादेव, दुम्जाको महादेवस्थानलगायत विभिन्न मठमन्दिरहरू यहाँको प्रख्यात धार्मिक एवं ऐतिहासिक स्थलहरू हुन्। ==बाहिरी लिङ्कहरू== *[[तिमाल जात्रा|तेमालजात्रा]] *[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=240888 तेमालजात्रा] *तेमाल क्षेत्र [[श्रेणी:भूगोल]] 01mwspt87l2q4c7pffs2yjd3ya7sfzj 1380368 1380367 2026-09-16T15:09:08Z ~2026-50107-78 80921 /* बाहिरी लिङ्कहरू */ 1380368 wikitext text/x-wiki [[File:कानपुर_काभ्े_2014-02-12_05-15.jpg|thumbnail|कोट तेमाल ]] '''तेमाल क्षेत्र''' काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको झिगु खोला, सुनकोसी र रोशी खोलाको मध्यपहाडी एवं बेंसी भागमा पर्छ जसलाई तामाङहरूले आफ्नो उद्गम थलोका रूपमा स्विकार्दै आएका छन्। प्राचीन नाम 'तेरमाला'बाट अपभ्रंस भएर 'तेमाल' भएको दन्त्य कथाहरूमा उल्लेख छ। बेसीदेखि लेकसम्मको भूभागलाई समेटिएको दश गाविस –मेच्छे, चापाखोरी, नारायणस्थान, ठूलो भर्सेल, बोल्देफेदिचे, सरमथली, संर्स्युखर्क, कानपुर, मेथिनकोट, कटुन्जे गाविस तेमाल क्षेत्रमा पर्दछ। सोही स्थानलाई तेमाल गाउपालिका नामले चिनिन्छ भने हल १ देखि ९ वडा मात्रै हेका छन् । झण्डै नेपालको नक्सासँग मेल खाने तेमाल क्षेत्रको हावापानी समेत फरक-फरक रहेको छ। समथल फाँट हुँदै २१ सय मिटर उचाईसम्म रहेको तेमालमा उच्च पहाडी भेगको पहाड, पर्वत, हिमश्रृङ्खला, हरियाली जंगल, सुनकोशी नदी, रोशी खोला, वनबुट्यान र स-साना चउर र खेतबारीले जो-कोहीको मन नलोभ्याउला भन्न सकिन्न | तामाङ जातिको वाहुल्य रहेको यस क्षेत्रमा तामाङ बाहेक ब्राम्हण, क्षेत्री, नेवार, मगर, दमै, कामी, ठकुरी, सार्की, दनुवारजस्ता जातिहरूको समेत बसोबास रहेको छ। जातीय हिसाबले समेत विविधता रहेको यस क्षेत्र धार्मिक हिसाबले समेत प्रख्यात रहेको छ। यहाँका तामाङ जातिहरू बौद्ध धर्म मान्दछन् भने अन्य जातिहरू हिन्दू धर्म लगायतका अन्य धर्म मान्दछन् । ऐतिहासिक एवं प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण शान्त ठाउँको काखमा गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले तपस्या गरेको ठाउँलाई हाल गेलुङ पहारा ओडार(गेलुङ ऊ), गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले राक्षेसलाई मारेको ठाउँको नाम ह्रो साईबा । ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरू, भगवानहरूले तपस्या गरेका ओडारहरू, गुफा, गुम्बा, छ्योर्तेन, तोङ्साम कुण्डा, ककलिङ (काङड्हीने) र नाराणस्थान मन्दिर, कल्धारमा रहेको खडकेश्वारी महादेव, गुप्तेश्वारी महादेव लगायतका विभिन्न मठमन्दिरहरू यहाँको प्रख्यात धार्मिक एवं ऐतिहासिक स्थलहरू हुन्। ==बाहिरी लिङ्कहरू== *[[तिमाल जात्रा|तेमालजात्रा]] *[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=240888 तेमालजात्रा] *तेमाल क्षेत्र [[श्रेणी:भूगोल]] 5eo6k99i77n3mrbphykoceqcd546h57 1380372 1380368 2026-09-16T15:57:15Z पर्वत सुवेदी 31224 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले१|शीमे ले१]])। 1380372 wikitext text/x-wiki {{db-nocontext}} [[File:कानपुर_काभ्े_2014-02-12_05-15.jpg|thumbnail|कोट तेमाल ]] '''तेमाल क्षेत्र''' काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको झिगु खोला, सुनकोसी र रोशी खोलाको मध्यपहाडी एवं बेंसी भागमा पर्छ जसलाई तामाङहरूले आफ्नो उद्गम थलोका रूपमा स्विकार्दै आएका छन्। प्राचीन नाम 'तेरमाला'बाट अपभ्रंस भएर 'तेमाल' भएको दन्त्य कथाहरूमा उल्लेख छ। बेसीदेखि लेकसम्मको भूभागलाई समेटिएको दश गाविस –मेच्छे, चापाखोरी, नारायणस्थान, ठूलो भर्सेल, बोल्देफेदिचे, सरमथली, संर्स्युखर्क, कानपुर, मेथिनकोट, कटुन्जे गाविस तेमाल क्षेत्रमा पर्दछ। सोही स्थानलाई तेमाल गाउपालिका नामले चिनिन्छ भने हल १ देखि ९ वडा मात्रै हेका छन् । झण्डै नेपालको नक्सासँग मेल खाने तेमाल क्षेत्रको हावापानी समेत फरक-फरक रहेको छ। समथल फाँट हुँदै २१ सय मिटर उचाईसम्म रहेको तेमालमा उच्च पहाडी भेगको पहाड, पर्वत, हिमश्रृङ्खला, हरियाली जंगल, सुनकोशी नदी, रोशी खोला, वनबुट्यान र स-साना चउर र खेतबारीले जो-कोहीको मन नलोभ्याउला भन्न सकिन्न | तामाङ जातिको वाहुल्य रहेको यस क्षेत्रमा तामाङ बाहेक ब्राम्हण, क्षेत्री, नेवार, मगर, दमै, कामी, ठकुरी, सार्की, दनुवारजस्ता जातिहरूको समेत बसोबास रहेको छ। जातीय हिसाबले समेत विविधता रहेको यस क्षेत्र धार्मिक हिसाबले समेत प्रख्यात रहेको छ। यहाँका तामाङ जातिहरू बौद्ध धर्म मान्दछन् भने अन्य जातिहरू हिन्दू धर्म लगायतका अन्य धर्म मान्दछन् । ऐतिहासिक एवं प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण शान्त ठाउँको काखमा गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले तपस्या गरेको ठाउँलाई हाल गेलुङ पहारा ओडार(गेलुङ ऊ), गुरू रेम्पोर्छे (पद्‌मसंभव)ले राक्षेसलाई मारेको ठाउँको नाम ह्रो साईबा । ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरू, भगवानहरूले तपस्या गरेका ओडारहरू, गुफा, गुम्बा, छ्योर्तेन, तोङ्साम कुण्डा, ककलिङ (काङड्हीने) र नाराणस्थान मन्दिर, कल्धारमा रहेको खडकेश्वारी महादेव, गुप्तेश्वारी महादेव लगायतका विभिन्न मठमन्दिरहरू यहाँको प्रख्यात धार्मिक एवं ऐतिहासिक स्थलहरू हुन्। ==बाहिरी लिङ्कहरू== *[[तिमाल जात्रा|तेमालजात्रा]] *[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=240888 तेमालजात्रा] *तेमाल क्षेत्र [[श्रेणी:भूगोल]] lc9v7qfqe8ylgma8vqw1zd5p4qatmbh 0 29259 1380371 1308168 2026-09-16T15:56:51Z पर्वत सुवेदी 31224 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले१|शीमे ले१]])। 1380371 wikitext text/x-wiki {{db-nocontext}} {{Orphan|date=जुन २०११}} तामाङहरूले परम्परागत रूपमा प्राचीन कालदेखि मनाउँदै आएको थुप्रै चाडपर्वमध्ये एउटा प्रमुख पर्व हो- तिमालजात्रा। चैत पूणिर्माको अघिल्लो दिन बौद्ध स्तूप र चैत पूणिर्माका दिन बालाजुको बाइसधारा स्नान गर्दै स्वयम्भू स्तूपसम्म लाग्ने यस जात्राको नाम तिमालजात्रा रहनुमा तिमाल भेगका तामाङहरूको प्राचीन कालदेखि नै जात्रामा घना सहभागिता रहनु हो। तिमाल क्षेत्र काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको झिगु खोला, सुनकोसी र रोसी खोलाको मध्यपहाडी एवं बेंसी भागमा पर्छ जसलाई तामाङहरूले आफ्नो उद्गम थलोका रूपमा स्विकार्दै आएका छन्।यद्यपि जात्रामा नेपालका साथै भारत, बर्मा, भुटानदेखि नै तामाङहरू स्वयम्भू र बौद्धमा आउँछन्। यस जात्राको उत्पत्तिका सम्बन्धमा खोजी गर्दा ठोस प्रमाण र तर्कपूर्ण किंबदन्ती अझै पाउन सकिएको छैन। तर जेजति प्राप्त भएका छन्, त्यसका अनुसार यस जात्राको उत्पत्ति काठमाडौँ उपत्यका दहका रूपमा रहेका बेला बन्धुमती नगरबाट आएका विपश्वी बुद्धले जामाचो नागार्जुनको डाँडाबाट यस दहको अवलोकन गरी चैत पूणिर्माका दिनमा हालको गुहेश्वरी रहेका ठाउँमा कमलको फूल रोपेकाले त्यसैको स्मरणार्थ जात्रा मनाउन थालिएको मान्न सकिन्छ। पछि सोही फूलमा आश्विन शुक्लपूणिर्माका दिन स्वयम्भूको ज्योति उत्पन्न भएपछि यस ज्योतिको दर्शन गर्न शिखी बुद्ध, विश्वभु बुद्ध, मञ्जुश्री बुद्ध, कनकमुनि बुद्ध, काश्यप बुद्धलगायत अलौकिक बुद्धहरू र बौद्धधर्मावलम्बीहरू देशदेशावरबाट आएको पाइन्छ। यसबाट यस जात्राको उत्पत्ति स्वयम्भू स्तूप निर्माणको पृष्ठभूमिबाटै भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यति मात्र नभई तिमालजात्राको प्रारम्भ बौद्ध स्तूपबाट हुने हुँदा यसको उत्पत्ति बौद्ध स्तूपको -ज्यारुङ खस्योर) निर्माणको पृष्ठभूमिसँग पनि गाँसिएको प्रतीत हुन्छ। तिमाल जात्रामा सहभागी हुन आउने तामाङहरूको चैत पूणिर्माको अघिल्लो दिन बौद्ध स्तूपमा सबेरैदेखि भीड लाग्छ। त्यहाँ ँउक्त दिन रातभर मृतकहरूको मुक्तिका लागि बत्ती बाल्ने गरिन्छ। यसरी बत्ती बाल्न आउने तामाङहरू टाढाटाढाबाट आउँदा सामूहिक रूपमा लामा पुरोहितका साथ रमाइलो गर्दै आउँछन् भने नजीकबाट आउनेहरूचाहिँ परिवारसँग आउने गर्छन्। जुन बत्ती बौद्ध स्तूपको प्रदक्षिणा गरी, मानेहरू घुमाउँदै स्तूपको उत्तरतर्फको तेस्रो तल्लामा रहेको १०८ खोपामा दाहिने पारी घुम्न थाल्ने गरिन्छ अनि लामा पुरोहितलाई मृतकको मुक्तिका लागि पाठपूजा पनि गर्न लगाउँछन्। यसरी तीर्थस्थलमा बत्तीहरू बाल्दा धर्मका साथै मृतकको आत्मा भड्किरहेको भए पनि मुक्त भई अभिताम लोक -स्वर्ग)मा पुग्छ भन्ने विश्वास तामाङहरू गर्छन्। यसै दिन नजीकबाट आउने तामाङहरू आआफ्ना घर र्फकन्छन्, टाढाबाट आउनेहरू बौद्ध स्तूपकै पीठमा तामाङ सेलो गाएर रात बिताउँछन्। यसको भोलिपल्ट अर्थात् चैत पूणिर्माका दिनमा सबेरै बालाजुको बाइसधारामा स्नान गर्न पुग्छन् अनि स्वयम्भू स्तूप ज्योतिको दर्शन गर्छन्। स्वयम्भूमा पनि बौद्ध स्तूपमा गरिएको प्रक्रियाअनुसारै स्वयम्भू महाज्योति रहेको पीठको प्रदक्षिणा गर्दै सो धर्म र मृतकको मुक्तिका हेतु तयार गरिएका बत्तीहरू बाल्ने गर्छन्। मृतकको मुक्तिका लागि लामा पुरोहितबाट पाठपूजा पनि गराउँछन् र घर र्फकन्छन्। तिमालजात्रामा सहभागीहरू आउँदा पहिलेपहिले तिमालका तामाङहरू वर्षभरि कमाएको धन खर्च गर्थे, तामाङनीहरू बाटाघाटामा सुनमा पाइन हाल्दै नाचगान गर्दै आउनेजाने गर्थे र त्यस्तै अरनिको राजमार्ग बन्नुअगाडि यो जात्रा भर्न तामाङहरू सल्लाको खोटो -म्हेदाङ) बाल्दै आउँथे भन्ने जनश्रुति पाइन्छ। मकवानपुर राज्यको अधीनस्थ रहेको तिमालका अन्तिम राजा रिन्जेन दोर्जेको पाला -विसं १८१९) सम्म यो जात्रामा राजा स्वयं सहभागी भएको पाइन्छ। पितृ उद्धारको केन्द्रीय सेरोफेरोमा रहेको यो दुईदिने जात्राले तामाङ संस्कृतिको गरिमालाई प्राचीन कालदेखि अहिलेसम्म निरन्तरता दिएको देखिन्छ। *[[तिमाल क्षेत्र]] *[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=240888] चौतारी: तामाङहरूको तिमालजात्रा: रविन्द्र तामाङ [[श्रेणी:भूगोल]] 09wfz8ic38qsgrsopi1673j7ub59q7y 0 31612 1380374 1319146 2026-09-16T16:01:04Z पर्वत सुवेदी 31224 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले१|शीमे ले१]])। 1380374 wikitext text/x-wiki {{db-nocontext}} {{Infobox holiday |holiday_name = कुमार षष्ठी |image = |image_caption = |nickname = |observedby = |date = जेष्ठ शुक्ल पक्ष षष्ठी तिथि |date2013 = |date2014 = |observances = |celebrations = |type = |long type = }} '''कुमार षष्टि''' अथवा '''सिठी''' [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्मावलम्बीहरूको एक विशेष पर्व हो । भगवान [[शिव|शिवजी]]का पुत्र कुमार अथवा [[कार्तिकेय]]को जन्मोत्सव का अवसरमा मनाइने यो पर्व [[जेठ|ज्येष्ठ]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[षष्ठी]] तिथिका दिनमा पर्दछ । हिन्दूहरू यस पर्वलाई कुमार षष्टि पर्वको रूपमा मनाउछन् भने [[नेवारी (स्पष्टता)|नेपाल भाषा]]मा यस पर्वलाई सिठी भनिन्छ । ==पौराणिक महत्त्व== यस पर्वका सम्बन्धमा विभिन्न किंवदन्ती छन् । यहाँ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी]] व्रतकथा तथा [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]]लाई मात्र आधार बनाएर हेर्ने हो भन्ने पनि [[गङ्गा नदी|गंगा]]का पुत्रको रूपमा जन्मेका कुमारको पालन पोषण ६ वटी कृतिकाहरूले गरेको उल्लेख छ । कुमारषष्ठी पर्व कहिलेदेखि सुरू भयो र यसको विशेषताका सम्बन्धमा केही ग्रन्थमा यसरी उल्लेख गरेको पाइन्छ- मार्कण्डेय [[शिव पुराण]] अनुसार ६ वटा शिरसहितका कर्तिकेय कुमारको ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठीका दिन श्री शङ्कर भगवान शिवजीका ज्येष्ठ पुत्र श्री कार्तिकेय कुमारको जन्म भएको हुँदा त्यस दिनलाई कुमारषष्ठी भन्न थालिएको हो । यो चाड मातृदेवीभन्दा पीतृ देव अर्थात पुरुषदेवको पर्व हो । कुमार वा कार्तिकेयलाई अमरकोशको प्रथमकाण्डम्, स्वर्गवर्गमा १७ विभिन्न नामले सम्बोधन गरिएको छ जस्तो स्कन्द, महासेना, कार्तिकेय, विशाख, गुह, शिखिवाह, षन्मुख, षडानन, अग्निसुत, गङ्गासुत, पार्वतीसुत, शक्तिधर, क्रौञ्चधर, सेनापति, बालस्वामी, षान्मातुर तथा सुमित्र आदि । यी कुमारको स्वरुप छवटा मुख, चारबाहु, शिरमा मुकुट लाएको, रक्ताम्बरधारी, [[मयूर]]वाहन, सर्वभूषण रहेको छ । यस्तै यिनको दायाँ बाँया बाहुमा कुक्कट र घण्टा दायाँ बाहुमा वैजयन्ती र शक्ति रहेको छ । यहाँ जेष्ठ शुक्ल षष्ठी हुनु, ६ वटा कृतिका उल्लेख हुनु, ६ वटा टाउको भएको कुमार हुनु, ६ थरीका दालहरूले बनेको वो (बारा) खाने चलन पछाडि ६ अङ्कको ठूलो सम्बन्ध छ । उनै अङ्क ६ अर्थात् षष्ठीको अप्रभंषपछि सिठी भएको समेत मानिन्छ । यही ६ अङ्ककै प्रभावले हरेक नेवारले आफ्नो घरको मूलढोका अगाडि ६ पत्र [[कमल]]को आकृति भएको [[पिखालखु]] राख्ने चलन छ जस मा सिठि को दिन वो (बारा) चटामारी (चामलको पिठोको रोटी) सहित विशेष पुजा गर्ने चलन छ । तिनै कार्तिकेय कुमारलाई नै नेवारहरू सिठी देवताको नामले पूजा गर्ने र सो दिनलाई सिठी नखः चाडका रूपमा भव्यताका साथ मनाउछन् । ==मनाउने परम्परा== छ टाउका भएका कुमार कार्तिकेयलाई [[मास]], [[मुँग]] र सानो [[केराउ]]को बाराका साथै चताँमह्री, चौमह्री र सातु गरी छ प्रकारका रोटी चढाई विशेष पूजा गर्ने चलन छ । [[वर्षा ऋतु]]को आगमनपूर्व मनाइने यस चाडमा उपत्यकाका नेवारहरू आ-आफ्ना टोल, इलाकामा रहेका इनार, कुवा, ढुंगेधारा, ढल आदिको सरसफाइ गरी पानी र वातावरणलाई स्वच्छ राख्ने परम्परा छ । अक्षय तृतीयादेखि उपत्यकामा सुरू भएको देवाली (कुल देवताको पूजा)को अन्तिम दिन पनि यही चाड भएकाले यो अवधिभित्र कारणवस देवाली मनाउन नसकेकाहरूले यस दिन देवाली मनाउने गर्छन । कुमार स्कन्द, विशाखा, षडानन्द, षष्ठीमातृय आदि नामले पनि पुकारिने तारकासुर दैत्यको वध गर्ने कुमार कार्तिकेयलाई देव सेनानायक वा युद्धका देवताको रूपमा पनि संस्मरण गरिन्छ ।त्यसैले सैन्य कोटहरू पनि यहिदिन भित्र सरसफा र मर्मत गरी सक्नु पर्ने परम्परा रहेको थियो । सैन्य तथा सामरिक दृष्टिकोणले सिठी पर्व महत्त्वपूर्ण छ भन्ने प्रमाणका रूपमा [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]को दरबार क्षेत्रको यक्ष मल्लको नेपाल संवत् ५७३को शिलापत्र दरिलो श्रोत हो । शिलापत्र पूर्व कालमा भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा नभई भक्तपुरभित्र अन्यत्र स्थापित शिलापत्र हो । वि.सं. [[विसं १९९० को महाभूकम्प|१९९० सालको भू-कम्प]]पछि मात्र यहाँ राख्न लगाइएको हो । यो शिलापत्रले सिठी पर्व र त्यस दिन गर्नुपर्ने थुप्रै विधिविधान, दण्ड र जरिवानाबारे उल्लेख छ । [[यक्ष मल्ल]]को पालासम्म नेपाल मण्डलको राजधानी भक्तपुर भएको हुँदा भक्तपुर राजधानीलाई लक्षित गरी यो शिलापत्र राख्न लगाएको प्रस्ट हुन्छ । पर्खाल वा ढोकासँगै कोट गढ तथा खाइसमेत भएको देखियो । जहाँ हरहमेसा हातहतियारले सुसज्जित सैन्यहरूले पहरा दिन्थे । भक्तपुर नगरको वरिपरिको पर्खाल, ढोका, गढ, कोट, खाइको वर्षको एकपटक मर्मत सम्भार यही सिठीसम्म गरिसक्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण नियम शिलालेखमा उल्लेख छ । खाइ र पर्खालहरू दुरुस्त बलिया बनाउने, गढ, कोट र ढोकाको छाना मर्मत गर्ने काम सिठीसम्ममा सकिसक्नुपर्ने प्रावधान रहेको छ । यो पर्व बौद्ध समुदायमा पनि उत्तिकई श्रद्दा का साथ मनाईन्छ । हिन्दू पाञ्चायन देवमण्डलमा कुमारलाई त्यति महत्त्वपूर्ण स्थान नमिले पनि नेपालमा भने प्राचीनकालदेखि नै यिनको मान्यता अलग छ । हिन्दूहरूले आआफ्नो मूल ढोकामा कुमार लेख्ने परम्परा छ भने [[बौद्ध धर्म|बौद्धमार्गीहरू]]ले पनि ढोकामा क्षेत्रपालको रूपमा लेख्ने गरेको पाइन्छ । त्यस्तै [[कात्तिक|कार्तिक]] [[पूर्णिमा]] भोलिपल्ट परेवाका दिन पशुपतिमा कार्तिकेय कुमारको दर्शन गर्न जान्छन् । अर्को प्रचलनमा यहाँ घर मन्दिरहरको निर्माण गर्दा दुष्टात्माहरूको प्रवेश हुन नपाओस् भन्नका लागि छानामा मयूराकृति कुँपा राख्ने चलन मध्यकालदेखि आजसम्म पनि रहेको छ । अहिले पनि [[प्रताप मल्ल]]द्वारा निर्मित [[काठमाडौँ]]को हनुमानढोकाका तीनतले मन्दिरमा ती कुँपा अझै देख्न सकिन्छ । यहाँ कुमार कार्तिकेयको अलग्गै मन्दिर नभेटिए पनि हाल यसको मूर्ति कुनै देवालय तथा सार्वजनिक धारा निकट थुप्रै देख्न सकिन्छ । लिच्छविकालीन नेपालमा बनेका [[दरबार]]मा कुमारषष्ठी देवताको मन्दिर रहेको कुरा हाँडीगाउँको अंशुवर्माको अभिलेखबाट स्पष्ट हुन्छ । यसबाट थाहा हुन्छ लिच्छविकालदेखि नै नेपालमा सिठी देवताको पूजा गर्ने चलन रहेको छ । यहाँ पाइने कुमार सिठी देवताको मूर्ति गरुडपरीनारायण झैँ मयूरमाथि टुक्रुक्क बसेको मूर्ति भक्तपुरको तिलमाधव मन्दिरमा पाइन्छ । त्यस्तै [[काठमाडौँ]]को नगरपालिका भवन अगाडि मयूरमाथि बसेको कुमारको मूर्ति पाइएको छ । साँखुमा पनि एक मूर्तिमा कार्तिकेय कुमारको मूर्ति रहेको उल्लेख छ । विशेषतः जात्रा नै चलाउने सिठी देवता कुमारको मूर्ति काठमाडौ को जैसी[[देवल]]स्थित न्हूद्यः भन्ने स्थानमा छ । सो काठको कुमार मूर्तिलाई जात्राका लागि तयार गरिन्छ । सर्वप्रथम ज्येष्ठ शुक्ल [[तृतीया]]का दिन न्हूघःस्थित डबलीमा राखिन्छ । अनि यसलाई टेकुबाट ल्याइएको पवित्र जल तामाको घडाबाट स्नान गराइन्छ । यसपछि पाटनबाट आएका नेमकूल अर्थात् नेकूबाट लँपुछाय्गु भनी रङरोगन लगाइन्छ । अनि षष्ठीका दिन विशेष पूजाआजा गरी विशेष विधि पुर्‍याउने गरिन्छ । भोलिपल्ट [[सप्तमी]]का दिन कुमार सिठी देवतालाई खटमा राखी जात्रा चलाउन सहर परिक्रमा गराइन्छ । स्थानीय बासिन्दा यसदिन विशेषतः गेडागुडीको बारा वः चढाउँछन् । साथै यहाँका बासिन्दाले आफन्तहरू बोलाएर रमाइलो गरी भोज गर्ने चलन छ । जात्राका दिन बलम्बुका मानिसहरू बाजा बजाउन आउने गर्छन् । किंवदन्ती र स्थानीय लोककथन अनुसार परापूर्वकालमा सिठी नखःकै दिनमा जोशीदेवलको दोबाटोमा एक बालक रोइरहेका देखेपछि बालबच्चा कोही नभएका हालका पूजारीका पूर्खाले आफ्नो घरमा ल्याई पहिलो तलाको कोठामा राखी बुइगलमा मास, मुंगको बारा रोटी लिन गई तल आउँदा ती बालक सिद्ध भई कुमार भइसकेका थिए । त्यसै बेलादेखि कुमारको पूजा र जात्रा हुन थालेको हो ।वास्तवमा ती बालकरूपी कुमार बलम्बुबाट आएका रहेछ र तिनकी आमा बलम्बुकी महालक्ष्मी रहिछन् । अहिले पनि जेष्ठ शुक्ल तृतीयाको साँझ कुमारको महास्नान (न्हवं) र अन्य कर्मकाण्ड क्रिया गराउन बलम्बुबाट नेमकुलहरू नै आउने गरेका छन् । २५/३० वर्ष अघिसम्म कुमारको मूर्तिलाई खटमा राखी बाजागाजाका साथ नगर परिक्रमा गराउने चलन थियो तर पछि खट बोक्ने मानिस नपाएपछि त्यो चलन हराएको हो । कुमार मूर्तिलाई अरू बेला पूजारीकै घरको पहिलो तलाको एउटा सानो अँध्यारो कोठामा राखिएको हुन्छ । सिठी चाडको अवसरमा महास्नानका लागि र भोलिपल्ट सर्वसाधारणलाई पूजा गर्न मात्र बाहिर ल्याउने गरिन्छ । काठमाडौँ उपत्यकामा सिठीपर्वको मूल विशेषता भनेको नै यस पवित्र दिनमा घरघरमा बिहान सबेरै भुइँमा [[गोबर]]ले लिपी सरसफाइ गरी छवटा [[कमल]]को [[फूल]]को [[पात]]मा ॐ लेखी कुमार सिठी देवताको आराधना गरी पूजा गरिन्छ । यसदिन विशेषतः विशेष छथरीका गेडागुडी मास, मुंगी केराउ अन्य गेडागुडीबाट बनाइएका रोटी बारा वः चढाउने गरिन्छ । परिवारका सदस्यहरू भेला भई यस दिन विशेष प्रसादस्वरूप बारा वः, चतामरी, समयबजि -मासु, [[भटमास]], [[अदुवा]], [[चिउरा|च्युरा]]) मीठो गरी खाइन्छ । ==आधुनिक महत्त्व== भनिन्छ यस पर्वमा समय अनुसारको खाना खानाले किसानलाई लगत्तै आउन लागेको धान रोपाइँका लागि शक्ति प्राप्त हुन्छ । यस्तै यो समयमा गर्मी सुरू भई जताततै ढलहरू जाम भई फोहोर हुने, ढुङ्गेधारा, इनारहरू सुक्ने हुन्छ । त्यसैले यस दिन इनारहरू सफा गर्न गुठीको पनि व्यवस्था गरिएको हुन्छ । यस्तै मन्दिर, विहारहरूको जीर्णोद्धार, बाटोघाटो खन्ने जस्ता काम पनि गरिन्छ । यसका लागि खासगरी सिठीगुठीको नामले नै गुठीको स्थापना गरिएको हुन्छ । वर्षात सुरू भएपछि निर्माणका काम र मर्मत कार्य गर्न नसकिने हुँदा यसैबेला सिध्याउने गरिन्छ । अचेल इनार, ढुङ्गेधारा सबै लोप हुन गएकाले यस्ता गुठी पनि मासिँदै गइसकेका छन् । काठमाडौँ सहरका [[इनार]] सबै पुरिइसके । त्यस्तै एैतिहासिक पवित्र [[ढुङ्गे धारा|ढुङ्गेधारा]], इनार नजीकै ठूलठूला भवन निर्माण गरिएकाले ढुङ्गेधाराबाट पानी आउन छाड्यो, इनार सुक्न थाले । त्यसैले अहिले सिठीपर्व जस्ता चाडपर्वको निकै आवश्यकता भएको छ । भनिन्छ, सिठी देवतालाई पूजा नगरेमा अर्को जुनीमा [[सुँगुर]] हुनुपर्ने कुरा मार्कण्डेय पुराणमा लेखिएको छ । यस्ता चाडपर्वको लोपले नै आज विभिन्न समस्या झेल्नुपरेको छ । सिठीको अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता यो दिनबाट सिन्हाज्या रागमा [[गीत]] गाउने हो । सिठी अगाडिसम्म कौला रागमा गीत गाउनेमा सिठीबाट सिन्हाज्या राग सुरू हुन्छ । यसबाट एउटा सङ्केत के मिल्छ भने सिठीबाट वर्षको [[रोपाईं]] भयो । परापूर्व कालमा सिठीबाट नै भःकायगू भनी गथामुगसम्म अश्लील गीत गाइन्थ्यो ।बूढापाकाहरूमा यसरी भःकायगू गर्दा यसको आवाजले [[भ्यागुतो|भ्यागुता]]हरू पनि संगसंगै कराउँछन् भन्ने धारणा छ । भ्यागुता कराएपछि वर्षा हुन्छ भन्ने मान्यता छ । ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली चाड पर्वहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=219541 कुमार षष्ठीको पूजा सकियो] *[http://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=51321&cat_id=18 कुमारषष्ठी अर्थात् सिठीपर्व :मुनीन्द्ररत्न वज्राचार्य]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://202.166.193.40/kantipur/news/news-detail.php?news_id=219482 सिठी नखः चाड मनाइयो]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://dainikee.com/newsdetail-22565.html# आज सिठी नखः पर्व मनाउँदै]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ekantipur.com/np/2068/2/28/full-story/330736.html इनार सफाइ गर्दै पर्व] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613044235/http://www.ekantipur.com/np/2068/2/28/full-story/330736.html |date=2011-06-13 }} *[http://majdoor.com.np/time.php?id=2570 नेवार वास्तुका सूचक पिखालाकी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906045519/http://majdoor.com.np/time.php?id=2570 |date=2018-09-06 }} [[श्रेणी:चाडपर्वहरू]] ld4ltvyaje18zlbrzb670dww54ubqo9 0 36600 1380375 1166614 2026-09-16T16:01:28Z पर्वत सुवेदी 31224 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#ले१|शीमे ले१]])। 1380375 wikitext text/x-wiki {{db-nocontext}} {{Wikify|date=अक्टोबर २०११}} {{dead end|date=अक्टोबर २०११}} {{Orphan|date=अक्टोबर २०११}} नेपाल-अंग्रेज युद्धको सम्झना स्वरूप पाल्पाको तानसेनमा बिहीवार '''भगवतीजात्रा''' धुमधामका साथ मनाइएको छ । हरेक वर्ष भाद्र कृष्ण नवमीका दिन यो जात्रा मनाउने चलन छ । पहाडी जिल्ला पाल्पाको शानको रूपमा यो जात्रा मनाउने गरिन्छ। जात्रा मनाउन जिल्ला वाहिर गएर वसोवास गर्नेहरू समेत आएका थिए। तानसेन, भगवतीटोलमा रहेको श्री ७ रणउज्जेश्वरी भगवतीको मूर्ति रथमा राखेर सिन्दुर जात्रा गर्ने चलन छ । यसैलाई भगवतीको रथयात्रा भनिने गरेका छ । जात्राको महत्त्व सन् १८७१/७२ को नेपाल अंग्रेज युद्ध गाँसिएको छ । [[File:रण उजेश्वरी भगवती मन्दिर, भगवती जात्रा, तानसेन, पाल्पा.JPG|thumb|रण उजेश्वरी भगवती मन्दिर, भगवती जात्रा, तानसेन, पाल्पा]] पाल्पाका विभिन्न स्थान र छिमेकी जिल्लावाट आएकाहरूले भाकल अनुसारको कुखुरा, हाँस, बोका, राँगो, आदी बली दिएर पूजा चढाए। भगवती मन्दिरमा तीन पटक घुमाएर रथ निकालिएको थियो। त्यस अघि नेपाली सेनाले बढाई दिने चलन छ। तानसेनको जिल्ला प्रशासन, जिल्ला प्रहरी, नेपाली सेनाको गणमा पुजा दिने र बजार घुमाइएको थियो। बजार घुमाउनु अघि नवमीको दिन सुर्योदय नहुँदै बजारका महिलाहरू झिसमिसेमै देवीको पुजा गरिसकेका थिए। दिउसो १ वजेदेखि भगवतीतिर नगर परिक्रमा गराउन ३०/४० जना बलिया कुमाल जातीका पिपा जवान आएका थिए। उनीहरूले रथको दुवै तिर तेर्साईएका दुई बलिया नोलहरूलाई काधमा बोकेर नगरबासीको जयजयकारको गुन्जन ध्वनी सहित रथयात्रा गरियो। तानसेनका घरघरबाट पुजा दिए। मन्दिरमा श्रद्धालुको भिड रहेको थियो। विगतका वर्षमा भन्दा यसपटक उल्लेख्य श्रद्धालुको सहभागीता रहेको भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष केदारलाल श्रेष्ठले बताए। जात्रा कसरी चल्यो भन्नेबारे रोचक र सत्य घटना छ। काजी अमर सिंह थापाको कार्यकाल सकिँदा निजका नाति नयन सिंहका छोरा कर्णेल उजीरसिंह थापा पाल्पाका तैनाथवाला भएर वसेका थिए। सोही वेला अंग्रेजहरूले दुख दिने र नेपाललाई हडप्ने गरेका थिए। अंग्रेजहरूले नेपाल आफ्नो हातमा पार्न चारै तिरवाट आफ्नो सेना अगाडि वढाएका वेला उजीरसिंह थापा लडाईमा सामेल हने मौका पाए। मनोकामना देवी सँग प्रकट गरी युद्ध लड्न गएको र अग्रेजहरू उजीरसिंहको लडाइँ हार खाई फर्केको ईतिहासमा लेखिएको छ। जीतगढीको लडाइँमा नेपाली फौजले जित्यो। सन् १८७१-७३को नेपाल अंग्रेज युद्ध पछि कर्णेल उजीरसिंह थापाले एक विशाल तीनतले पेगोडा शैलीको मन्दिर वनाएका हुन्। मन्दिर वनाउन सन् १८७५/७६मा सकिएको थियो। यसैवेला देखि काठमाण्डौका जात्रावाट प्रभावित भएका उजीर सिंहले भगवतीको रथयात्रा निकाल्न सुरु गरेको इतिहास्विद् डा.कर्णबहादुर बाँनिया बताँउछन्। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2067/5/17/full-news/317241 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905042829/http://www.ekantipur.com/np/2067/5/17/full-news/317241/ |date=2010-09-05 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} g460blkklsga81uin61711qle6skicb 0 43197 1380366 1380342 2026-09-16T14:11:30Z ~2026-49914-48 80919 /* मौदगल्य गोत्रीय मुडुला (रुमे) कार्कीहरुको मल्लाज पर्वत जिल्ला आगमनको */ 1380366 wikitext text/x-wiki {{db-test|help=off}} == '''मौदगल्य गोत्रीय रुमे कार्की (मुडुला ) हरुको मल्लाज पर्वत जिल्ला आगमनको''' == === '''संक्षिप ईतिहास''' === जुम्लाको गर्गकोट (गज्याजकोट) स्थापनापछि त्यहीँबाट वंश विस्तार भएको मानिने गर्गगोत्रीय घर्तीक्षत्रीहरु १२४६ भन्दा अगाडि नै केही जहान परिवारसहित तिब्रिकोटको बाटो हुँदै म्याग्दी दानामा केही समयको बसाइपछि हालको जलजला २ को पूर्णगाउँदेखि अलिमाथि मूल घडेरी भन्ने ठाउँमा बसोबास गरेका थिए । प्राचिन तथा माध्यमिक कालमा कोतमौलो हात हतियार तथा अस्त्रसस्त्र भण्डारण र सांस्कृतिक चाडपर्व मनाउने शक्तिपीठ कोतमौलो स्थापना गर्ने क्रममा जलजला–१ हालको कोटडाँडामा कोतमौलो स्थापना गरी कोतपूजा (शक्तिपीठ) चाडपर्व मनाउदै बसोबास गदै आई रहेका थिए । === केही वर्षको बसाइपछि छोराछोरी जवान भए वरबधुको आवश्यक भयो । विगोत्री सजातीय कुटुम्बको खोजीमा रहेका घर्ती क्षत्रीहरुले रुकुमकोटका मौद्गल्य कार्कीहरुसँग आफ्नो पुरानो कुटुम्ब भएको हुनाले कुटुम्बको खोजीमा रुकुमकोटमा जाने निर्णय गरे । त्यहाँ जुम्ला सिँजामा बसाइमा रहँदाको समयमा वैवाहिक सम्बन्ध भएका मौद्गल्य कार्की परिवारसँग भेट भयो । त्यसपछि रुकुमकोट आउनाको कारण बताए । दुबै पक्षमा आआफ्नो विषयहरुप्रति छलफल भई निम्न सम्झौतामा पितम्बरसिं कार्की, दौलतसिं कार्की, सिंह कार्की लगायत १२ भाइ कार्कीहरु वि.सं. १२६५ तिर मल्लाज आएको अनुमान गरिन्छ । === ===== सम्झौताहरू ः ===== १. कन्यादान २. जग्गा जमिन, वनजङ्गल समान उपयोग गर्न पाउने ३. बाह्न घरपरिवारलाई तत्काल आवासको व्यवस्था गर्नुपर्ने ४. जिउधनको सुरक्षामा एकता हुने ५. धर्म संस्कृतिको चाडपर्व, रीतितिथिमा समानताको आधारमा काम गर्ने ६. मल्लाज रजबाडामा अर्थात् कोतमौलो राज्यमा काजी (देवान) पद कार्कीलाई दिने ७. जीउला (पानीखेत) दिने ८. कुनै पनि अपाच्य शब्द प्रयोग नगर्ने उपरोक्त ८ बुँदाहरुमा दुवैथरिको मञ्जुरी जनाए । कार्कीहरुका बाह्न घरपरिवारका सदस्यहरु खुसीसाथ साइत गर्न आफ्ना सामलतुमल व्यवस्था गरेर बिदा लिने तयारीमा रहेका बेला सबैका आँखा रसाए । सबै रोए । त्यहीबेला कार्की परिवारको जेष्ठ ९६ वर्षीय बज्यै मुटुमा गाँठो पारी बोलेका वाक्यांश कार्की परिवारको जनजिब्रोमा अझै पनि प्रचलित रहेको छ । “हात छाडी मुटु पगडी” (जुम्ली भाषामा आफ्नो ठाउँ छोडेर पगरी लगाउने भयौ अर्थात् काजी पाउने भयौ) हातमा राजदण्ड (लौरो) शिरमा पगरी लिएर बस्ने भयौ । कोतमौलोको विषयमा राजालाई छोडेर दुस्मनलाई साथ नदिनु, विवाहदेखि मृत्युसम्म एक हुनु, नुनको सोझो गर्नु, घुमन्ते नहुनु । यसको अलावा यहाँबाट बाह्न भाइ जाँदैछौ, धेरै फैलिएर पनि नजाओस्, वंश पनि नटुप्पियोस्, कहिल्यै एकजुट पनि नहोस् । मैले नजाऊ अर्काको ठाउँमा हेला गर्लान् भन्दा मानेनौ । बाह्र घरभन्दा बढी नहुनु, स्वाँरो जमिनले नपुग्ला, गरिबी आउला । यस्ता अमृतमय वचनद्वारा बुढीआमाले दिएको आशिर्वाद शिरोपर गरी मेघवर्ण कार्कीहरु मल्लाज आएका थिए । == हालको जलजला २ को पूर्णगाउँको आसपासमा आवासको व्यवस्था गरी बसे । स्मरण रहोस्, हालसम्म पनि मूलघडेरी र पूर्णगाउँमा कार्कीहरुको बसोबास छ । == मौदगल्य गोत्रीय रुकुमे (रुमे) कार्कीहरुको वंशावली । पूर्णगाउ मल्लाज पवर्त । ===पूर्वज=== ===संख्या=== ===रुमे कार्कीले मान्ने विशेष पर्वहरू=== {{ठूटो}} [[श्रेणी:थरहरू]] {{stub}} tjrf86r0sgl9bb3f8yht06viyn884vi 1380369 1380366 2026-09-16T15:24:07Z ~2026-49914-48 80919 1380369 wikitext text/x-wiki {{db-test|help=off}} == '''मौदगल्य गोत्रीय रुमे कार्की (मुडुला ) हरुको मल्लाज पर्वत जिल्ला आगमनको''' == === '''संक्षिप ईतिहास''' === जुम्लाको गर्गकोट (गज्याजकोट) स्थापनापछि त्यहीँबाट वंश विस्तार भएको मानिने गर्गगोत्रीय घर्तीक्षत्रीहरु १२४६ भन्दा अगाडि नै केही जहान परिवारसहित तिब्रिकोटको बाटो हुँदै म्याग्दी दानामा केही समयको बसाइपछि हालको जलजला २ को पूर्णगाउँदेखि अलिमाथि मूल घडेरी भन्ने ठाउँमा बसोबास गरेका थिए । प्राचिन तथा माध्यमिक कालमा कोतमौलो हात हतियार तथा अस्त्रसस्त्र भण्डारण र सांस्कृतिक चाडपर्व मनाउने शक्तिपीठ कोतमौलो स्थापना गर्ने क्रममा जलजला–१ हालको कोटडाँडामा कोतमौलो स्थापना गरी कोतपूजा (शक्तिपीठ) चाडपर्व मनाउदै बसोबास गदै आई रहेका थिए । === केही वर्षको बसाइपछि छोराछोरी जवान भए वरबधुको आवश्यक भयो । विगोत्री सजातीय कुटुम्बको खोजीमा रहेका घर्ती क्षत्रीहरुले रुकुमकोटका मौद्गल्य कार्कीहरुसँग आफ्नो पुरानो कुटुम्ब भएको हुनाले कुटुम्बको खोजीमा रुकुमकोटमा जाने निर्णय गरे । त्यहाँ जुम्ला सिँजामा बसाइमा रहँदाको समयमा वैवाहिक सम्बन्ध भएका मौद्गल्य कार्की परिवारसँग भेट भयो । त्यसपछि रुकुमकोट आउनाको कारण बताए । दुबै पक्षमा आआफ्नो विषयहरुप्रति छलफल भई निम्न सम्झौतामा पितम्बरसिं कार्की, दौलतसिं कार्की, सिंह कार्की लगायत १२ भाइ कार्कीहरु वि.सं. १२६५ तिर मल्लाज आएको अनुमान गरिन्छ । === ===== सम्झौताहरू ः ===== १. कन्यादान २. जग्गा जमिन, वनजङ्गल समान उपयोग गर्न पाउने ३. बाह्न घरपरिवारलाई तत्काल आवासको व्यवस्था गर्नुपर्ने ४. जिउधनको सुरक्षामा एकता हुने ५. धर्म संस्कृतिको चाडपर्व, रीतितिथिमा समानताको आधारमा काम गर्ने ६. मल्लाज रजबाडामा अर्थात् कोतमौलो राज्यमा काजी (देवान) पद कार्कीलाई दिने ७. जीउला (पानीखेत) दिने ८. कुनै पनि अपाच्य शब्द प्रयोग नगर्ने उपरोक्त ८ बुँदाहरुमा दुवैथरिको मञ्जुरी जनाए । कार्कीहरुका बाह्न घरपरिवारका सदस्यहरु खुसीसाथ साइत गर्न आफ्ना सामलतुमल व्यवस्था गरेर बिदा लिने तयारीमा रहेका बेला सबैका आँखा रसाए । सबै रोए । त्यहीबेला कार्की परिवारको जेष्ठ ९६ वर्षीय बज्यै मुटुमा गाँठो पारी बोलेका वाक्यांश कार्की परिवारको जनजिब्रोमा अझै पनि प्रचलित रहेको छ । “हात छाडी मुटु पगडी” (जुम्ली भाषामा आफ्नो ठाउँ छोडेर पगरी लगाउने भयौ अर्थात् काजी पाउने भयौ) हातमा राजदण्ड (लौरो) शिरमा पगरी लिएर बस्ने भयौ । कोतमौलोको विषयमा राजालाई छोडेर दुस्मनलाई साथ नदिनु, विवाहदेखि मृत्युसम्म एक हुनु, नुनको सोझो गर्नु, घुमन्ते नहुनु । यसको अलावा यहाँबाट बाह्न भाइ जाँदैछौ, धेरै फैलिएर पनि नजाओस्, वंश पनि नटुप्पियोस्, कहिल्यै एकजुट पनि नहोस् । मैले नजाऊ अर्काको ठाउँमा हेला गर्लान् भन्दा मानेनौ । बाह्र घरभन्दा बढी नहुनु, स्वाँरो जमिनले नपुग्ला, गरिबी आउला । यस्ता अमृतमय वचनद्वारा बुढीआमाले दिएको आशिर्वाद शिरोपर गरी मेघवर्ण कार्कीहरु मल्लाज आएका थिए । == हालको जलजला २ को पूर्णगाउँको आसपासमा आवासको व्यवस्था गरी बसे । स्मरण रहोस्, हालसम्म पनि मूलघडेरी र पूर्णगाउँमा कार्कीहरुको बसोबास छ । == मौदगल्य गोत्रीय रुकुमे (रुमे) कार्कीहरुको वंशावली । पूर्णगाउ मल्लाज पवर्त । {{ठूटो}} [[श्रेणी:थरहरू]] {{stub}} bhgfwuu5u4q07261fg19tvdbpaw3a42 0 44657 1380465 1363536 2026-09-17T08:26:28Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1380465 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Jodhpur | native_name = | settlement_type = [[महानगर]] | image_skyline = {{multiple image | border = | total_width = 290 | image_style = | perrow = 1/2/2/1/1 | image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg | caption1 = [[Mehrangarh Fort]] | image2 = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg | caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]] | image3= New Rajasthan High Court Building.jpg | caption3 = [[Rajasthan High Court]] | image4= Jodhpur ni18-14.jpg | caption4 = [[Mandore]] Gardens | image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg | caption5 = [[Jaswant Thada]] | image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg | caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]] | image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg | caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills }} | image_alt = | nickname = The Blue City,<ref name=bluecity>{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}</ref> The Sun City<ref name=suncity>{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}</ref> | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | subdivision_type2 = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]] | subdivision_type3 = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[Jodhpur Division|Jodhpur]] | subdivision_name3 = [[जोधपुर जिल्ला|जोधपुर]]<ref>{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}</ref> | established_title = Settled | established_date = {{start date and age|1459}} | founder = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]] | named_for = Rao Jodha | government_type = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]] | governing_body = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]<br/>[[Jodhpur South Municipal Corporation]] | leader_title1 = Mayor(s) | leader_name1 = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])<br /> Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]]) | leader_title2 = [[Member of Parliament]] | leader_name2 = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]]) | leader_title3 = [[Member of Legislative Assembly]] | leader_name3 = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]]) | leader_title4 = Collector & DM | leader_name4 = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]] | leader_title5 = Police Commissioner of Jodhpur | leader_name5 = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="Jodhpur-Census-2011">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}</ref><ref name="Jodhpur Info">{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}</ref> | area_total_km2 = 454.5 | area_metro_km2 = 4,467.3 | elevation_footnotes = 2 | elevation_m = 231 | population_total = 1533756 | population_as_of = 2021 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 2,330,000<ref>{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}</ref> | population_metro_footnotes = <ref name="JP"/> | population_rank = [[List of most populous cities in India|43rd]] | population_demonym = Jodhpuri, Marwari | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 342001 | area_code_type = Telephone code | area_code = 0291 /+91-291 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]] | registration_plate = RJ-19 | website = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}} | footnotes = | demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]] | demographics1_title2 = Native | demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]] | official_name = }} '''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ "निलो शहर" को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]] शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको "२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू" मा चित्रित भयको थायो। [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] ===व्युत्पत्ति=== "जोधपुर" नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। "जोध" ले राव जोधालाई जनाउँछ, र "पुर" को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई "जोधाको शहर" बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । ===भूगोल र जलवायु=== तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो ४८.८ °C (११९.८ °F)। ===संस्कृति=== जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा "जोधपुर मिठाई" नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित "जिप्सी" समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]] '''पर्यटन''' जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]] <gallery heights="150" mode="packed" caption="जोधपुरमा पर्यटन"> File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]] File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर </gallery> '''चलचित्र उद्योग''' जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट। [[श्रेणी:भारतका सहरहरू]] [[श्रेणी:भारतका पूर्व राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:भारतका महानगरहरू]] 27375iuf11hkxg0243nv5l0hu3yyfve 1380466 1380465 2026-09-17T08:27:00Z Biplab Anand 13653 सुधार गरियो 1380466 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = जोधपुर | native_name = | settlement_type = [[महानगर]] | image_skyline = {{multiple image | border = | total_width = 290 | image_style = | perrow = 1/2/2/1/1 | image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg | caption1 = [[Mehrangarh Fort]] | image2 = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg | caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]] | image3= New Rajasthan High Court Building.jpg | caption3 = [[Rajasthan High Court]] | image4= Jodhpur ni18-14.jpg | caption4 = [[Mandore]] Gardens | image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg | caption5 = [[Jaswant Thada]] | image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg | caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]] | image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg | caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills }} | image_alt = | nickname = The Blue City,<ref name=bluecity>{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}</ref> The Sun City<ref name=suncity>{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}</ref> | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | subdivision_type2 = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]] | subdivision_type3 = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[Jodhpur Division|Jodhpur]] | subdivision_name3 = [[जोधपुर जिल्ला|जोधपुर]]<ref>{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}</ref> | established_title = Settled | established_date = {{start date and age|1459}} | founder = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]] | named_for = Rao Jodha | government_type = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]] | governing_body = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]<br/>[[Jodhpur South Municipal Corporation]] | leader_title1 = Mayor(s) | leader_name1 = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])<br /> Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]]) | leader_title2 = [[Member of Parliament]] | leader_name2 = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]]) | leader_title3 = [[Member of Legislative Assembly]] | leader_name3 = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]]) | leader_title4 = Collector & DM | leader_name4 = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]] | leader_title5 = Police Commissioner of Jodhpur | leader_name5 = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="Jodhpur-Census-2011">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}</ref><ref name="Jodhpur Info">{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}</ref> | area_total_km2 = 454.5 | area_metro_km2 = 4,467.3 | elevation_footnotes = 2 | elevation_m = 231 | population_total = 1533756 | population_as_of = 2021 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 2,330,000<ref>{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}</ref> | population_metro_footnotes = <ref name="JP"/> | population_rank = [[List of most populous cities in India|43rd]] | population_demonym = Jodhpuri, Marwari | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 342001 | area_code_type = Telephone code | area_code = 0291 /+91-291 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]] | registration_plate = RJ-19 | website = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}} | footnotes = | demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]] | demographics1_title2 = Native | demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]] | official_name = }} '''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ "निलो शहर" को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]] शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको "२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू" मा चित्रित भयको थायो। [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] ===व्युत्पत्ति=== "जोधपुर" नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। "जोध" ले राव जोधालाई जनाउँछ, र "पुर" को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई "जोधाको शहर" बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । ===भूगोल र जलवायु=== तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो ४८.८ °C (११९.८ °F)। ===संस्कृति=== जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा "जोधपुर मिठाई" नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित "जिप्सी" समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]] '''पर्यटन''' जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]] <gallery heights="150" mode="packed" caption="जोधपुरमा पर्यटन"> File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]] File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर </gallery> '''चलचित्र उद्योग''' जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट। [[श्रेणी:भारतका सहरहरू]] [[श्रेणी:भारतका पूर्व राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:भारतका महानगरहरू]] rxv3b8g6c537lslgw6fz5ljucwgku3h 0 46841 1380439 1356049 2026-09-17T07:45:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380439 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=सेप्टेम्बर २०१२}} '''चिनियाँलाल सिंह''' नेपालमा निजी क्षेत्रबाट विद्यालय खोल्ने पहिलो व्यक्ति हुन्। उनले विक्रम सम्बत १९९३ सालमा [[महावीर स्कुल]] नामको संस्था खोलेका थिए।<ref name="ekantipur">{{cite web|title=युगकविको राजनीतिक चेतना|url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-05-21/20160521090134.html|website=ekantipur.com|publisher=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=17 जनवरी 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121052537/https://ekantipur.com/ampnews/2016-05-21/20160521090134.html |date=2021-01-21 }}</ref> जस वापत राणाहरूले उनलाई जेल हाले र त्यहीँ उनको निधन भयो।<ref name="ekantipur"/><ref>{{cite web|title=ती शहीद, यी शहीद|url=https://baahrakhari.com/news-details/237247/2020-01-24|website=baahrakhari.com|publisher=बाह्रखरी|accessdate=17 जनवरी 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122073425/https://baahrakhari.com/news-details/237247/2020-01-24 |date=2021-01-22 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{stub}} tq1zaguapb28glyvzp7sxt72qr7gzdf 0 54237 1380488 1204379 2026-09-17T10:43:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380488 wikitext text/x-wiki '''ढुङ्ग्री''' नेपाली [[गहना]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2015/03/20/16763 |title=ढुङ्ग्री |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-12-28}}</ref> महिलाले [[कान]]को माझमा भित्रपट्टी लगाउने जडाउदार वा बुट्टे हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.kalikanews.com/news/140324 |title=पुराना सुनका गहना लोप हुँदै |website=कालिका समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-12-28}}</ref> यो गोलाकार गहना हो। नेपालमा बसोबास गर्ने [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[नेवार जाति|नेवार]] आदि जातिमा ढुङ्ग्री प्रचलित छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-15/20161015075926.html |title=हराउँदै गहना |last=माली |first=प्रशान्त |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-12-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228154836/https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-15/20161015075926.html |date=2022-12-28 }}</ref> यसमा प्रत्येक ६ वटा वा त्योभन्दा बढी पातमा [[माणिक]], [[मोती]] र [[हिरा]] जस्ता बहुमूल्य पत्थर जडेर बनाइएको हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://rastriyasanchar.com/2022/04/12177/ |title=परम्परागत गहना लोप हुँदै |website=राष्ट्रिय समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-12-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228154843/https://rastriyasanchar.com/2022/04/12177/ |date=2022-12-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://thahakhabar.com/news/149690/ |title=सल्यानमा लोप हुँदै परम्परागत गहना |website=थाहाखबर |language=नेपाली |accessdate=2022-12-28}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:गहनाहरू]] 9w4x32uxuufe9ezli0aeg4d9yuaoycj 0 59254 1380440 899122 2026-09-17T07:49:16Z Bishaldev100 28807 1380440 wikitext text/x-wiki [[File:Hurricane Isabel from ISS.jpg|right|300px|thumb|[[:en:Hurricane Isabel|हरिकेन ईसावेल]][[:en:International Space Station|अन्तराष्ट्रीय अन्तरिक्ष स्टेशन ]] को कक्षबाट सन् २००३ को [[:en:Expedition 7|सातौँ अभियान]] ताका देखिएको दृष्य । . चक्रावतको [[:en:eye (cyclone)|आँखा]], आँखाको भित्तो र वरिपरिको [[:en:rainband|वर्षा पट्टी]] । उष्णदेशीय चक्रावतका गुणहरु अन्तरिक्षबाट स्पष्टरूपमा देखिएका छन ।]] {{मौसम}} '''उष्णदेशीय चक्रावत''' एक उच्च गतिमा घुमीरहेको हुणडरी प्रणाली हो । [[:en:low pressure system|निम्न चाप]] युक्त केन्द्र, प्रवल हुरी, उच्च वर्षा निम्त्याउने बिजुली र वज्रध्वनि सहितको आँधी यो प्रणालीका विशेषताहरू हुन । यी उष्ण प्रदेशीय चक्रावत हरू अक्कर तुलनात्मक रूपमा तातो पानीको ठूलो भागमा उत्पति हुने गर्छन् । यी प्रणालीहरूको उर्जाको स्रोत समुन्द्र सतहबाट हुने पानीको वाष्पिकरण हो । यसरी वाष्पिकरण पछि बनेको जलवाष्प वायुमणडलको माथिल्लो भागमा पुगेर चिसो हुन्छ र अन्तत पूर्ण [[:en:Saturation (chemistry)|संतृप्ति]] को अवस्था सृजना भए पछि [[:en:condensation|पुन संघनन]] भई पानीमा परिवर्तीत हुन्छ । यो उर्जाको स्रोत उष्णदेशीय बाहेकका अन्य प्रदेशीय हुणडरी प्रणालीहरु, [[:en:extratropical cyclone|मध्य-अक्षांशीय चक्रावत ]] भन्दा फरक छ । मध्य-अक्षांशीय चक्रावतहरु जस्तै [[:en:nor'easter|उत्तर-पूर्वी हुणडरी]] र [[:en:European windstorm|यूरोपेली हिमहुरी]] हरूको उर्जाको स्रोत भने [[:en:Baroclinic instability|समतलीय तापक्रम विभेद]] हो । उष्ण प्रदेशीय चक्रावत प्रणालीमा हुने प्रवल चक्रीय हुरीको कारण चाहिँ जव हावा पृथ्वीको अक्षको भित्री भाग पटि बहन थाल्छ, पृथ्वीको चक्रीय गतिको कारण (आंशिक)[[:en:conservation of angular momentum|कोणीय संवेगको संरक्षण]] सिद्धान्त लागू हुन्छ र यो चक्रवती वायू प्रणालीको सिर्जना हुन्छ । त्यसैले उष्णदेशीय चक्रावतहरु भूमध्य रेखाको ५ डिग्री भित्रको पट्टी मा बिरलै मात्र सृजना हुन्छन । <ref name="BAMS Zhang 1988">{{cite journal|author=Zhang, H., et al.|title=Tropical cyclones and global climate change: A post-IPCC assessment|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/Landsea/IPCC/ | month=|year=1998|journal=[[:en:Bulletin of the American Meteorological Society|Bulletin of the American Meteorological Society]]|format=PDF|volume=|issue=79|accessdate=2013-06-03|pages=19–38}}</ref> उष्णदेशीय चक्रावत हरूको व्यास सामान्यत १०० र ४००० किमी (६२ र २५०० मील) को बिचमा हुने गर्छ । ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[आकस्मिक बाढी]] ==सन्दर्भ सामग्री== {{Reflist}} {{Commonscat|Tropical cyclones}} [[श्रेणी:प्राकृतिक प्रकोपहरू]] f94hk9jafqg9rytn70cmw503fq52ba2 1380442 1380440 2026-09-17T07:50:28Z Bishaldev100 28807 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1380442 wikitext text/x-wiki [[File:Hurricane Isabel from ISS.jpg|right|300px|thumb|[[:en:Hurricane Isabel|हरिकेन ईसावेल]][[:en:International Space Station|अन्तराष्ट्रीय अन्तरिक्ष स्टेशन ]] को कक्षबाट सन् २००३ को [[:en:Expedition 7|सातौँ अभियान]] ताका देखिएको दृष्य । . चक्रावतको [[:en:eye (cyclone)|आँखा]], आँखाको भित्तो र वरिपरिको [[:en:rainband|वर्षा पट्टी]] । उष्णदेशीय चक्रावतका गुणहरु अन्तरिक्षबाट स्पष्टरूपमा देखिएका छन ।]] {{मौसम}} '''उष्णदेशीय चक्रावत''' एक उच्च गतिमा घुमीरहेको हुणडरी प्रणाली हो । [[:en:low pressure system|निम्न चाप]] युक्त केन्द्र, प्रवल हुरी, उच्च वर्षा निम्त्याउने बिजुली र वज्रध्वनि सहितको आँधी यो प्रणालीका विशेषताहरू हुन । यी उष्ण प्रदेशीय चक्रावत हरू अक्कर तुलनात्मक रूपमा तातो पानीको ठूलो भागमा उत्पति हुने गर्छन् । यी प्रणालीहरूको उर्जाको स्रोत समुन्द्र सतहबाट हुने पानीको वाष्पिकरण हो । यसरी वाष्पिकरण पछि बनेको जलवाष्प वायुमणडलको माथिल्लो भागमा पुगेर चिसो हुन्छ र अन्तत पूर्ण [[:en:Saturation (chemistry)|संतृप्ति]] को अवस्था सृजना भए पछि [[:en:condensation|पुन संघनन]] भई पानीमा परिवर्तीत हुन्छ । यो उर्जाको स्रोत उष्णदेशीय बाहेकका अन्य प्रदेशीय हुणडरी प्रणालीहरु, [[:en:extratropical cyclone|मध्य-अक्षांशीय चक्रावत ]] भन्दा फरक छ । मध्य-अक्षांशीय चक्रावतहरु जस्तै [[:en:nor'easter|उत्तर-पूर्वी हुणडरी]] र [[:en:European windstorm|यूरोपेली हिमहुरी]] हरूको उर्जाको स्रोत भने [[:en:Baroclinic instability|समतलीय तापक्रम विभेद]] हो । उष्ण प्रदेशीय चक्रावत प्रणालीमा हुने प्रवल चक्रीय हुरीको कारण चाहिँ जव हावा पृथ्वीको अक्षको भित्री भाग पटि बहन थाल्छ, पृथ्वीको चक्रीय गतिको कारण (आंशिक)[[:en:conservation of angular momentum|कोणीय संवेगको संरक्षण]] सिद्धान्त लागू हुन्छ र यो चक्रवती वायू प्रणालीको सिर्जना हुन्छ । त्यसैले उष्णदेशीय चक्रावतहरु भूमध्य रेखाको ५ डिग्री भित्रको पट्टी मा बिरलै मात्र सृजना हुन्छन । <ref name="BAMS Zhang 1988">{{cite journal|author=Zhang, H., et al.|title=Tropical cyclones and global climate change: A post-IPCC assessment|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/Landsea/IPCC/ | month=|year=1998|journal=[[:en:Bulletin of the American Meteorological Society|Bulletin of the American Meteorological Society]]|format=PDF|volume=|issue=79|accessdate=2013-06-03|pages=19–38}}</ref> उष्णदेशीय चक्रावत हरूको व्यास सामान्यत १०० र ४००० किमी (६२ र २५०० मील) को बिचमा हुने गर्छ । ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[आकस्मिक बाढी]] * [[घुम्रपात]] ==सन्दर्भ सामग्री== {{Reflist}} {{Commonscat|Tropical cyclones}} [[श्रेणी:प्राकृतिक प्रकोपहरू]] kg65gurrw76ufcls5fnj49wc2ybyim1 0 71236 1380492 1320579 2026-09-17T11:38:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380492 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = थिम्फु |other_name = |native_name = ཐིམ་ཕུ་ <small>[[जोङ्खा भाषा|(dz)]]</small> |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> |motto = |image_skyline = The capital city o galleryfull.jpeg |imagesize = |image_caption = थिम्फु |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Bhutan<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = BT |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|भुटान}} |subdivision_type1 = जिल्ला |subdivision_name1 = [[थिम्पु जिल्ला]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = [[संबैधानिक राजतन्त्र]] |leader_title = [[ड्रुग ग्याल्पो]] |leader_name = [[जिग्मे खेसर नामग्याल वाङचुक]] |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = {{convert|830|ha|acre}} |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = २००५ |population_footnotes = नगर (२०१५) |population_note = |population_total =79185 |population_density_km2 = 3029 |population_density_sq_mi = |population_metro = 115260 |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=27|latm=28 |lats=00 |latNS=N |longd=89|longm=38 |longs= 30|longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 2320 |elevation_ft = 7656 |blank_name_sec1 = मौसम |blank_info_sec1 = सामुद्रिक जलवायु |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = http://www.tcc.gov.bt |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''थिम्फु''' ({{IPAc-en|t|ɪ|m|ˈ|p|uː}};<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/thimphu |title=Thimphu &#124; Definition of Thimphu by Merriam-Webster |website=Merriam-webster.com |accessdate=2015-10-13}}</ref> {{bo|t=ཐིམ་ཕུ|script=yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.dzongkha.gov.bt/online/dictionaries/dz-en-dict/Contents/10-01-THI.html |title=DDC Dzongkha-English Dictionary: THI |publisher=Dzongkha Development Commission |date=2010-05-14 |accessdate=2015-10-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221201/http://www.dzongkha.gov.bt/online/dictionaries/dz-en-dict/Contents/10-01-THI.html |date=2015-09-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/320098/Dzongkha_Romanization_Nov11.pdf |title=Romanization System for Dzongkha |work=www.gov.uk |accessdate=2015-10-13}}</ref> {{IPA-bo|tʰimpʰu|}}), पहिले '''थिम्बु''' भनेर चिन्ने गरिन्थ्यो ।<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Thimbu |title=Thimbu - definition of Thimbu by The Free Dictionary |website=thefreedictionary.com |accessdate=2015-10-13}}</ref><ref>http://www.nytimes.com/2008/03/21/world/asia/21iht-bhutan.1.11312503.html?pagewanted=all</ref> [[भुटान]]को [[राजधानी]] र सबैभन्दा ठुलो सहर हो ।<ref name=brit>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/592110/Thimphu|title=Thimphu|accessdate=2010-06-05|work=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=IDYDGrjqL1cC&pg=PA67&dq=Thimphu+capital+of+Bhutan&hl=en&ei=K1ASTKmDL4We_Abdq4D_Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q=Thimphu%20capital%20of%20Bhutan&f=false|author=Parekh, N|title=Himalayan memoirs|publisher=Popular Prakashan|year=1986|page=67}}</ref> यो सहर भुटानको पश्चिमी केन्द्रीय भागमा अवस्थित छ र घेरिएको उपत्यका भुटानको एक जोङ्खाग हो जसलाई [[थिम्पु जिल्ला]] भन्ने गरिन्छ । यो सहर सन् १९६१ मा भुटानको राजधानी बनेको हो । सन् २००५ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ७९,१८५ रहेको छ ।<ref name=brit/> तथा थिम्पु जिल्लामा कुल ९८,६७६ मानिस बसोबास गर्छन । ==इतिहास== {{-}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Thimphu|थिम्पु}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} [[श्रेणी:एसियाका सहरहरू]] [[श्रेणी:राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:भुटानका ठाउँहरू]] {{stub}} a61gzuwde64hy41r3yt6yijrulnxv6u 0 77201 1380472 1106700 2026-09-17T09:28:51Z Bishaldev100 28807 /* */ 1380472 wikitext text/x-wiki [[File:Dickens Gurney head.jpg|thumb|200px|चार्ल्स डिकेन्स]] '''चार्ल्स जोन ह्फ्याम डिकेन्स'''(अङ्ग्रेजी: Charles Dickins; ७ फेब्रुअरी १८१२ – ९ जुन १८७०) अङ्ग्रेजी लेखक र सामाजिक समालोचक थिए । उनले विश्व चर्चित काल्पनिक पात्रहरूको निर्माण गरे र उनलाई भिक्टोरिया कालको उत्कृष्ट उपन्यासकार मानिन्छ। ==सुरुवाती जीवन== चार्ल्स डिकेन्सको जन्म ७ फेब्रुअरी १८१२ मा, जोन र एलिजावेथ डिकेन्सको आठौँ सन्तानको रूपमा भयो । ==बाह्य लिङ्क== {{commons|Charles Dickens}} [[श्रेणी:अङ्ग्रेजी साहित्यकारहरू]] k4jei894x8o0x6grbqqajmgs9z5gjlf 0 82755 1380385 1352506 2026-09-16T23:55:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380385 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अक्टोबर २०२२}} {{Infobox person | name = अनु अग्रवाल | image = Anu Agarwal.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=y|1969|1|11}} | birth_place =[[नयाँ दिल्ली]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेत्री]] | yearsactive = १९८८- १९९६ }} '''अनु अग्रवाल'''({{birth date and age|df=y|1969|1|11}}) हिन्दी चलचित्रहरूकी एक [[अभिनेत्री]] हुन्। उनी पहिले एक मोडल थिइन्। १९९०मा [[महेश भट्ट]]को चलचित्र '[[आशिकी]]' उनको कामयाब चलचित्र थियो।<ref>{{cite news|title=The Enigma of Arrival|url=http://mumbaimirror.com/others/sunday-read/The-Enigma-of-Arrival/articleshow/15808087.cms?|accessdate=11 June 2010|newspaper=[[Mumbai Mirror]]|date=4 May 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222103713/http://mumbaimirror.com/others/sunday-read/The-Enigma-of-Arrival/articleshow/15808087.cms |date=22 February 2014 }}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उनीको जन्म ११ जनवरी, १९६९मा भारतको नयाँ दिल्लीमा भएको थियो। १९९९मा एक सडक दुर्घटना पछि २९ दिन पछि कोमादेखि बाहिर आइन् तर उनको शरीरको मुनिको भाग प्यारालाइज्ड भएको थियो। यी दिनहरू अनु बिहारको मुङ्गेरमा बालबालिकाहरूलाई योगा सिकाउने काम गर्छिन्।<ref name="pinkvilla">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/books/aashiqui-star-returns-to-life-turns-author/article1-556973.aspx |title=Aashiqui star returns to life, turns author |publisher=Hindustan Times |date=22 July 2013 |accessdate=3 July 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707151353/http://www.hindustantimes.com/books/aashiqui-star-returns-to-life-turns-author/article1-556973.aspx |date=7 July 2015 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|0013004}} {{stub}} {{कमन्सश्रेणी|Anu Aggarwal}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:सन् १९६९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका अभिनेत्रीहरू]] 3m0hk13jyjnd99ruccbfd95obdazgwu 0 86894 1380384 1153533 2026-09-16T23:38:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380384 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अक्षय खन्ना | image = Akshaye Khanna still3.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1975|03|28|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = अभिनेता | father = [[विनोद खन्ना]] | relatives = [[राहुल खन्ना]] (दाइ)<br>शाक्क्षी खन्ना (बहिनी)<br>श्रद्धा खन्ना (बहिनी) | years_active = {{flatlist| * सन् १९९७- वर्तमान }} | website = | signature = }} '''अक्षय खन्ना''' [[बलिउड|भारतीय चलचित्र क्षेत्र]]का एक [[अभिनेता]] हुन्।<ref>{{Cite web |last=De |first=Shobhaa |date=18 December 2018 |title=G'BYE, GITLI. YOU WERE QUITE A GAL! |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/shobhaa-de/gbye-gitli-you-were-quite-a-gal/amp_articleshow/67137261.cms |access-date=9 September 2022 |website=[[Mumbai Mirror]] |quote=As one from a prominent Parsee family of lawyers and businessmen […] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220909190612/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/shobhaa-de/gbye-gitli-you-were-quite-a-gal/amp_articleshow/67137261.cms |date=9 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news |title=Akshaye Khanna: Movies, Photos, Videos, News & Biography {{!}} eTimes|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Akshaye-Khanna|url-status=live|access-date=14 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115033020/https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Akshaye-Khanna|archive-date=15 January 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshaye-Khanna-throws-tantrums/articleshow/6138947.cms |title=Akshaye Khanna throws tantrums – Times of India |website=The Times of India |access-date=14 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907080229/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshaye-Khanna-throws-tantrums/articleshow/6138947.cms |archive-date=7 September 2018 |url-status=live}}</ref> == बाल्यकाल == == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख चलचित्रहरू== == प्रसिद्धि == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{FilmfareAwardBestSupportingActor}} {{कमन्सश्रेणी|Akshaye Khanna}} [[श्रेणी:सन् १९७५ मा जन्म]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:पन्जाबी मानिसहरू]] [[श्रेणी:पारसी मानिसहरू]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेताहरू]] fmhgfol4rqebzkcblfyxqlwde2c9sjh 0 87274 1380383 1000286 2026-09-16T19:39:06Z Sunlightson 66105 1380383 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = श्रीराम लागू | image = Sriram Lagoo.jpg | imagesize = | alt = | caption = लागू 2012 मा | birth_name = | birth_date ={{birth date and age|1927|11|16|df=yes}} | birth_place = सतारा, ब्रिटिश भारत | othername = | occupation = अभिनेता | yearsactive = १९७२-२०१५ | spouse = दीपा लागू | domesticpartner = | website = }} '''श्रीराम लागू''' भारतीय चलचित्र क्षेत्रका एक अभिनेता हुन् । == प्रारम्भिक जीवन == श्रीराम लागू सतारा जिल्लामा, [[महाराष्ट्र]]मा बालकृष्ण चिन्तामण लागू र सत्यभामा लागूका छोरास्वरूप जन्मिएका थिए, र उनी चार छोराछोरीमध्ये जेठा थिए। उनले भवे हाई स्कूल, फर्गुसन कलेज र B. J. मेडिकल कलेज, भारतमा पढे र आफ्नो MBBS र MS को योग्यता पुरा गरे। <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fttNAAAAYAAJ&q=Shreeram+Lagoo|title=Encyclopedia of Asian Theatre: O-Z|editor-last=Leiter|editor-first=Samuel L.|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33531-0|volume=I|pages=364|chapter=Lagoo, Shreeram|last=Dharwadker|first=Aparna}}</ref> == करियर == लागु आफ्नो कलेज वर्षहरूमा नाटकमा अभिनय गर्न थाल्यो। थिएटरमा थप चासो बढ्दै गएपछि, उनले आफ्नो जस्तो विचार राख्ने जेठा साथीहरू भालबा केल्कर जस्ता साथीहरूसँग 'प्रोग्रेसिभ ड्रामाटिक एसोसिएशन' नामक समूह बनाए।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-10-13/pune/27239714_1_pda-amateur-theatre-theatre-festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928090100/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-10-13/pune/27239714_1_pda-amateur-theatre-theatre-festival|url-status=dead|archive-date=28 September 2012|title=Curtain goes up on a new act at PDA|date=13 October 2001|work=[[The Times of India]]|access-date=23 September 2011}}</ref> त्यसैबीच, उनले १९५० को दशकको प्रारम्भमा मुम्बई विश्वविद्यालयबाट ENT सर्जरी मा डिग्री पाए र थप प्रशिक्षणको लागि Canada र England जानुअघि छ वर्ष पूनेमा अभ्यास गरे।<ref name="lamaan">{{cite book |last1=Lagoo |first1=Shreeram |title=Lamaan |date=1 January 2011 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-8171858989 |edition=Marathi }}</ref> उहाँले साठीको दशकमा [[पुणे]], [[भारत]] र टाबोरा, तञ्जानिया मा चिकित्सा र शल्यक्रिया अभ्यास गर्नुभयो,<ref name=":1">{{Cite news |date=2019-12-18 |title=Shriram Lagoo (1927-2019): 'Rare actor, highly intelligent, had logic to apply to character' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shriram-lagoo-dead-1927-2019-rare-actor-highly-intelligent-had-logic-to-apply-to-character-6172542/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108103810/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shriram-lagoo-dead-1927-2019-rare-actor-highly-intelligent-had-logic-to-apply-to-character-6172542/ |archive-date=2020-01-08 |access-date=2025-10-08 |work=The Indian Express |language=en-US}}</ref> तर उनले भारतमा हुँदा पनि पुणेको प्रोग्रेसिभ ड्राम्याटिक एसोसिएशन र मुम्बईको 'रंगायन' मार्फत गरेको नाटक गतिविधि जारी रह्यो। १९६९ मा, ४२ वर्षको उमेरमा, उनी पूर्णकालीन अभिनेता बने। मराठी रंगमञ्चमा उनले 'इथे ओशाळला मृत्यु' (इथे ओशाळला मृत्यु; Where Death Shied Away) नाटकबाट पदार्पण गरे, जुन वसंत कानेटकरले लेखेका थिए। लागू अन्ततः १९६९ मा वसन्त कानेतकरको नाटक "जहाँ मृत्यु टारियो" बाट पूर्णकालीन नाटक अभिनेता रूपमा काम गर्न थाले। उनले कुसुमाग्रज (विष्णु वामन शिरवाडकर) द्वारा लेखिएको नाटक 'नटसम्राट' मा मुख्य भूमिका खेले र त्यस भूमिकाका लागि सबैभन्दा धेरै सम्झनामा रहे। उनीसँग मराठी सिनेमामा पौराणिक दर्जा थियो, जहाँ उनले धेरै सम्झनालायक फिल्महरू गरे जसमा ''सिंहासन'', ''पिंजरा'' र ''मुक्ता'' जस्ता सफलताहरू समावेश छन्। १९८० मा, उनले Dabur द्वारा Chyavanprash को विज्ञापनमा देखा परेपछि Medical Council of India ले उनको लाइसेन्स रद्द गर्यो।<ref>{{cite news |author=<!-- not stated --> |date=11 February 2026 |title=As Sreeleela gets her MBBS degree, looking back at an actor whose medical license was cancelled because he did a Chayawanprash ad |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sreeleela-mbbs-degree-shriram-lagoo-medical-license-controversy-chyawanprash-10526840/ |work=[[The Indian Express]] |location=New Delhi |access-date=12 April 2026}}</ref> उकी पत्नी, दीपा लगू, पनि एक प्रसिद्ध थिएटर, टिभी, र फिल्म अभिनेत्री हुन्।<ref>[http://www.rediff.com/election/1999/aug/18hazare.htm Still Waters] [[Indian Express]], 20 April 1998.</ref> उसका दुई छोराहरू र एउटा छोरी थियो। लागूले आफ्नो मृत छोराको सम्झनामा, तनवीर लागू, भारतीय रंगमञ्चका अग्रणी व्यक्तिहरूलाई दिइने प्रतिष्ठित तनवीर सम्मान स्थापित गरेका थिए।<ref name=":1" /> ==व्यक्तिगत जीवन== ==प्रमुख चलचित्रहरू== ==नामाङ्कन तथा पुरस्कार== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{FilmfareAwardBestSupportingActor}} [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९२७ मा जन्म]] qr32tjjgqnfe0dosffsvomeeym2nxk7 0 89007 1380475 1320154 2026-09-17T09:31:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380475 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = जोङ्खा | nativename = {{bo-textonly|རྫོང་ཁ།}} | states = [[भुटान]] | ethnicity = | speakers = | date = 2013 | ref = e18 | speakers2 = बोल्ने व्यक्तिको जनसङ्ख्या: ६,४०,०००<ref>[http://www.languagecomparison.com/en/how-many-people-speak-dzongkha/model-136-7 How many people speak Dzongkha?]</ref> | familycolor = सिनो-तिब्बती | fam1 = सिनो-तिब्बती | fam2 = [[तिब्बती-किन्नौरी भाषा|तिब्बती-किन्नौरी]]? | fam3 = [[भोटी भाषा|भोटी]] | fam4 = [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती]] | fam5 = द्ज़ोंगखा-ल्होका | script = [[सम्भोट लिपि]]<br>[[:en:Dzongkha Braille|जोङ्खा ब्रेल]] | nation = {{BTN}} | agency = [[जोङ्खा विकास आयोग]] | dia1 = [[लाया उपभाषा|लाया]] | dia2 = [[लुनाना उपभाषा|लुनाना]] | dia3 = अदप | iso1 = dz | iso2 = dzo | iso3 = dzo | lc1 = lya | ld1 = लाया उपभाषा|लाया | lc2 = luk | ld2 = लुनाना उपभाषा|लुनाना | glotto = nucl1307 | glottorefname = Nuclear Dzongkhic | lingua = 70-AAA-bf | map = Dzongkha native language districts.svg | mapcaption = भुटान को मातृभाषा को रूप मा जोङ्खा बोलने जिल्ला (पहेलो रङ्ग मा) | notice = Indic | image = Dzongkha-02.svg | imagecaption = [[सम्भोट लिपि|तिब्बती लिपि]] मा लेखिएको "जोङ्खा " शब्द | iso3comment = (डीजेडओ) | iso2comment = (डीजेडओ) | iso1comment = (डीजेड) }} '''जोङ्खा भाषा''' [[भुटान]]मा बोलिने राष्ट्रिय भाषा वा प्रमुख भाषा हो। यो भाषा तिब्बती भाषा साथ निकै मिल्दोजुल्दो रहेको छ। यो भाषाको लागि प्रयोग गर्ने लिपि [[सम्भोट लिपि]] हो। तिब्बती व्याकरणको तुलनामा जोङ्खा व्याकरण नेपाली र हिन्दी व्याकरण जतिकै फरक रहेको देखिन्छ। ==इतिहास== १७औं शताब्दी देखि जोङ्खा भाषा [[भुटान]]मा लोकप्रिय सञ्चार-भाषाको रूपमा प्रयोग गरिएको छ। सन् १९७१ मा भुटानको तेस्रो राजा जिगमेद दोर्जे वाङछ्युग द्वारा जोङ्खालाई भुटानको राष्ट्रिय भाषा घोषणा गरे। पहिले पनि जोङ्खा भाषा औपचारिक लेखनमा प्रतिबद्ध थियो। राष्ट्रिय भाषामा घोषणा भए देखि भुटानको विद्यालयहरूमा एउटा छुट्टै विषयमा राखेर पढाउने सुरुवात गरेको थियो र सन् १९८६ मा भुटानको चौथो राजा जिगमेद सेङगे वाङछ्युग द्वारा जोङ्खाको उन्नतिको लागि एउटा स्वतन्त्र सरकारी कार्यालयको रूपमा [[जोङ्खा विकास आयोग]] (Dzongkha Development Commission) को स्थापना पनि गरे। भुटानको सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र भाषाको पदोन्नतिको रूपमा जोङ्खाको विशेष भूमिका भएकोले भुटानी राष्ट्रिय सभाको धेरै सत्र देखि ठूलो समर्थन साथ जोङ्खा विकास तर्फा धेरै कार्यहरू सुरु गरिएको थियो।<ref>http://www.dzongkha.gov.bt/intro/background.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101061921/http://www.dzongkha.gov.bt/intro/background.php |date=2016-11-01 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सम्भोट लिपि]] * [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषा]] * [[शेर्पा भाषा]] {{भुटानमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:भुटान]] [[श्रेणी:भुटानमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सम्भोट लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 1jvnzoxif2qm4k34ug2lvjwwguj03st 0 95247 1380468 1368645 2026-09-17T08:50:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380468 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल <br /> {{lang|ar|مطار أبوظبي الدولي}} <br /> ''Abu Dhabi International Airport'' | nativename-a = {{nobold|{{lang|ar|مطار أبوظبي الدولي}}}} | nativename-r = ''{{small|{{transl|ar|LOC|Maṭār Abū Ẓabī al-Duwalī}}}}'' | image = Abu Dhabi Airport logo.png | image-width = 250 | image2 = Airport_Area_-_Abu_Dhabi_-_United_Arab_Emirates_-_panoramio.jpg | image2-width = 250 | IATA = AUH | ICAO = OMAA | type = सार्वजनिक | owner = | operator = [[अबु धाबी हवाई कम्पनी]] | city-served = [[अबुधाबी|अबु धाबी]] | location = | hub = {{plainlist| * [[इतिहाद वायुसेवा|इतिहाद एयरवेज]] * [[रोटाना जेट]] }} | timezone = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको प्रमाणिक समय|यूएई प्रमाणिक समय]] | utc = [[युटिसी+०४:००]] | elevation-f = 88 | latd = 24 | latm = 25 | lats = 59 | latNS = N | longd = 054 | longm = 39 | longs = 04 | longEW = E | coordinates_region = AE-AZ | pushpin_map = UAE | pushpin_map_caption = संयुक्त अरब इमिरेट्स मा स्थान | pushpin_label = OMAA | website = [http://www.abudhabiairport.ae/ abudhabiairport.ae] | metric-rwy = yes | r1-number = १३आर/३१एल | r1-length-m = 4,100 | r1-surface = कालोपत्रे | r2-number = १३एल/३१आर | r2-length-m = 4,100 | r2-surface = कालोपत्रे | stat-year = २०१६ | stat1-header = यात्री आवतजावत | stat1-data = 25,964,178 ({{increase}}5.1%) | stat2-header = विमान आवतजावत | stat2-data = 207,486 ({{increase}}8.6%) | stat3-header = कार्गो टनभार | stat3-data = 984.388 {{increase}}13.8% }} '''अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल''' ({{lang-en|'''Abu Dhabi International Airport'''}}) ({{lang-ar|'''مطار أبو ظبي الدولي'''}}) {{Airport codes|AUH|OMAA}} [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]]को राजधानी शहर [[अबुधाबी|अबु धाबी]] स्थित एक [[अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] हो । विमानस्थल, अबु धाबी शहर देखि {{Convert|16.5|NM|lk=in}} पूर्वमा छ । जुन संयुक्त अरब इमिरेट्समा दोस्रो ठूलो [[विमानस्थल]] हो । २०१४ देखि यसले लगभग २ करोड यात्रुहरूलाई सेवा गर्दै आएको छ ।<ref name="googlemaps">{{cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Abu+Dhabi+International+Airport/@24.4588067,54.4548757,12z/data=!4m2!3m1!1s0x3e5e48de900c71ef:0x9b379979236d755e|title=Google Maps|work=Google Maps|accessdate=1 June 2015}}</ref> यसमा टर्मिनल १ (टर्मिनल १ ए र १ बी मा विभाजित), टर्मिनल २, टर्मिनल ३ गरी तीन परिचालन यात्री टर्मिनलहरू छन् । अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल {{convert|8500|acre|ha|sigfig=2|order=flip}} को क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । यस विमानस्थल टर्मिनलको रिक्त स्थानमा [[इतिहाद वायुसेवा|इतिहाद एयरवेज]]हरू हुन्छन्, जो संयुक्त अरब इमिरेट्स को राष्ट्रीय ध्वजावाहक विमान [[इमिरेट्स]] पछिको दोस्रो सबै भन्दा ठूलो विमान हो । ३० भन्दा बढी एयरलाइन्सले ६० भन्दा बढी देशहरूका १२० भन्दा बढी गन्तव्यहरूको सेवा प्रदान गर्दछ ।<ref>{{Cite web|url=http://flights.etihad.com/routemap/|title=Etihad Airways Route Map|website=flights.etihad.com|access-date=2017-09-17}}</ref> == इतिहास == === शुरूवाती वर्ष === अबु धाबी द्वीपमा [[अल बतीन विमानस्थल]]ले पहिले अबु धाबीको मुख्य विमानस्थलको रूपमा सेवा गरिसकेको थियो र यसका लागि मात्र एक मार्ग राखेको थियो, सानो विमानले अल बतीनबाट टाढा सडकमा उडान गर्दथ्यो र यात्रुहरूलाई एक सानो भवनमा राखिन्थ्यो । अल बतीनबाट सीमित उडानहरू सञ्चालन गरियो र अन्य मध्य पूर्वी शहरहरू तथा [[मुम्बई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]]मा पनि [[उडान]]हरू समावेश गरियो । बतीन विमानस्थल वर्तमानमा एक समर्पित व्यवसाय जेट विमानस्थलको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । नयाँ विमानस्थलले एक गोलाकार उपग्रह टर्मिनल (आकाशे पुल संग) एक अर्ध-गोलाकार टर्मिनलसँग एकै जडानको साथ समावेश गरिएको छ ।<ref>{{cite web |url=https://www.teechusells.co.uk/airports-vip-lounge-pass.html |title=History - About Us - Al Bateen Executive Airport |publisher= |accessdate=1 June 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421151326/http://www.albateenairport.com/aboutus-history.html |archivedate=21 April 2014 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824235340/https://www.teechusells.co.uk/airports-vip-lounge-pass.html |date=24 August 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.airliners.net/photo/Air-Berlin/Airbus-A330-223/2197483/L/&sid=9c653dcac37846718841facca04ff53e|title=Photos: Airbus A330-223 Aircraft Pictures - Airliners.net|publisher=|accessdate=1 June 2015}}</ref> यस डिजाइनले अधिक विमानलाई एकसाथ पार्क गर्न सजिलो बनाएको छ । १९९० दशक को अन्त्य र २००० दशक को सुरुवाती समयमा, यात्रीहरू वृद्धिको लागि यात्री प्रतीक्षा क्षेत्रहरूलाई बढाइनुका साथै अतिरिक्त पार्किंग स्थानको निर्माणका पर्याप्त काम उपग्रह टर्मिनलमा भए । मुख्य टर्मिनलमा पनि केहि बाह्य परिवर्तनहरू गरियो । यसको अतिरिक्त, टर्मिनल २ को निर्माण गरियो जसले मुख्य टर्मिनलको चाप हटाउनको लागि धेरै सहयोग पुर्यायो । टर्मिनल २ मा आकाशे पुल नभएकोले विमानहरू तथा टर्मिनल बीच यात्रीहरू सार्न बसहरूको प्रयोग गरिन्छन् । टर्मिनल ३, पछिल्लो पाँच वर्षमा निर्माण गरिएको थियो र यसलाई मुख्यतया [[इतिहाद विमान]]ले प्रयोग गर्दछ । विमानस्थल सञ्चालनको प्रारम्भिक वर्ष ताका त्यहाँ निजी [[गाडी]] वा [[ट्याक्सी]] बाहेक शहरबाट विमानस्थल पुग्ने कुनै साधन थिएन । अबु धाबीको बस नेटवर्कको सञ्चालनले शहरदेखि विमानस्थल सम्म बस सेवाहरू उपलब्ध छन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.dot.abudhabi.ae/en/info/Bus_Transportation|title=Bus Transportation|publisher=|accessdate=1 June 2015}}</ref> == शहर टर्मिनल == एक चेक-इन सुविधा अबु धाबी शहरमा अवस्थित छ । जसले यात्रीहरूलाई यात्रा गर्नु अघि केन्द्रमा नै आफ्नो समानहरू चेक-इन गर्ने सुविधा पर्दान गर्दछ ।<ref name="gulf_Easy">{{cite web| title = Easy check-in facilities draw air travellers to city terminal| last = Bibbo'| first = Barbara| work = gulfnews.com| publisher = Gulf News| date = 2004-07-28| accessdate = 2014-10-01| url = http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/easy-check-in-facilities-draw-air-travellers-to-city-terminal-1.328305}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20141001072327/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/easy-check-in-facilities-draw-air-travellers-to-city-terminal-1.328305 |date=2014-10-01 }}</ref> == धावनमार्ग == अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा दुई समानान्तर [[धावनमार्ग]], १३आर/३१एल र १३एल/३१आर छन् । दुवै {{Convert|4100|x|60|m|abbr=on}} छन् <ref name="aip">[http://www.gcaa.gov.ae/aip/AIPSUP2013/UAE_AIP.html United Arab Emirates AIP] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233911/http://www.gcaa.gov.ae/aip/AIPSUP2013/UAE_AIP.html |date=December 30, 2013 }} (login required)</ref> == एयरलाइन्स र गन्तव्य == === यात्री === निम्न एयरलाइन्स अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा नियमित तालिकाबद्ध समयमा र चार्टर उडानहरू आवत-जावत गर्दछ्न:<ref>[http://www.abudhabiairport.ae/english/flight-information/information/our-destinations/ abudhabiairport.ae - Our Destinations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714101348/http://www.abudhabiairport.ae/english/flight-information/information/our-destinations/ |date=2019-07-14 }} retrieved 24 August 2016</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{sisterlinks|voy=अबु धाबी|अबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल}} * [http://www.abudhabiairport.ae/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714030137/http://www.abudhabiairport.ae/ |date=2011-07-14 }} {{Abu Dhabi}} {{कमन्सश्रेणी|Abu Dhabi International Airport}} [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमिरेट्सका विमानस्थलहरू]] 5paf06aodom5irmo8x07r5p5ted53w8 0 97648 1380390 1364826 2026-09-17T03:18:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380390 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = एमानुएल माक्रोँ | honorific_suffix = | image = Emmanuel Macron (cropped).jpg | caption = सन् २०१९ मा, माक्रोँ | office = [[फ्रान्सको राष्ट्रपति|फ्रान्सका राष्ट्रपति]] | term_start = १४ मे २०१७ | term_end = | predecessor = [[फ्रँस्वा ओलँद]] | primeminister = {{ubl|[[एदवार फिलिप]]|[[जँ कास्तेक्स]]}} | office1 = [[अर्थव्यवस्था र वित्त मन्त्रालय (फ्रान्स)]] | term_start1 = २६ अगस्त २०१४ | term_end1 = ३० अगस्त २०१६ | president1 = | primeminister1 = [[मानुएल भाल्स]] | predecessor1 = [[आर्नो मोँत्बुर]] | successor1 = [[मिसेल सापेँ]] | office2 = [[#बाह्य कडीहरू|अन्य...]] | birth_name = एमानुएल जँ-मिसेल फ्रेदेरिक माक्रोँ | birth_date = {{birth date and age|1977|12|21|df=yes}} | birth_place = [[आम्येँ]], [[फ्रान्स]] | party = [[ला रेपुब्लिक एन मार्च]] (सन् २०१६–हाल) | otherparty = {{plainlist| * [[समाजवादी दल (फ्रान्स)|समाजवादी दल]] (सन् २००६–२००९) * [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] (सन् २००९–२०१६) }} | spouse = {{marriage|[[ब्रिजिट माक्रोँ]]|20 October 2007}} | parents = {{ubl|[[जँ-मिसेल माक्रोँ]]|फ्रँस्वा नोगेस}} | residence = [[एलिजे दरबार]] | alma_mater = {{plainlist| * [[पेरिस नँतेर विश्वविद्यालय]] (स्नातकोत्तर) * [[पेरिस राजनीतिक अध्ययन संस्थान]] (स्नातकोत्तर) * [[एकोल नास्योनाल ददमिनिस्त्रास्योँ]]] }} | awards = | signature = Signature de Emmanuel MACRON.svg | website = {{URL|https://www.elysee.fr|Elysee website}} }} '''एमानुएल माक्रोँ''' ({{IPA-fr|emanɥɛl ʒɑ̃ miʃɛl fʁedeʁik makʁɔ̃|lang}}; (उच्चारण:'''एमानुएल जँ मिसेल माक्रोँ''') जन्म सन् १९७७ डिसेम्बर २१) फ्रान्सका राजनीतिज्ञ र राष्ट्रपति हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फ्रान्सको राष्ट्रपतिमा एमानुएल माक्रों विजयी|युआरएल=https://radiokantipur.com/international/2017/05/08/20170508093159|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो कान्तिपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् २०१७ मा ३९ वर्षको उमेरमा [[फ्रान्स]]को राष्ट्रपति पदमा निर्वाचित भएर उनी सबैभन्दा कम उमेरमा राष्ट्रपति बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फ्रान्समा सबैभन्दा कम उमेरका राष्ट्रपति उम्मेदवार जितको दिशातिर|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-31254.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९५८ मा फ्रान्समा गणतन्त्र स्थापना भएपछि त्यहाँका दुई प्रमुख परम्परागत राजनीतिक दलबाट राष्ट्रपति चयन हुँदै आएकोमा उनी अर्कै राजनीतिक दलको नेतृत्व गरेर निर्वाचित हुने पहिलो राजनीतिज्ञ हुन्। माक्रोँ युरोप समर्थक मध्यमार्गी नेता मानिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=माक्रोँ: ट्रम्प फौज फिर्ता नगर्न सहमत|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-43779330.amp|कार्य=|प्रकाशक=बीबीसी नेपाली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> म्याक्रोन [[सन् २०२२ फ्रान्सेली राष्ट्रपतिय निर्वाचन]]मा [[मरिन ले पेन]]लाई नै पराजित गर्दै दोस्रो कार्यकालको लागि निर्वाचित भएका थिए। सन् २००२ पछि दोस्रो कार्यकालको लागि पुनः निर्वाचित हुने हुने पहिलो राष्ट्रपति हुन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/macron-or-le-pen-france-faces-stark-choice-president-2022-04-24/|title=France's Macron beats Le Pen to win second term|last=Spencer|first=Mimosa|date=2022-04-24|work=Reuters|access-date=2022-04-24|last2=Jabkhiro|first2=Juliette|language=en|last3=Foroudi|first3=Layli}}</ref> ==२०१७ राष्ट्रपति निर्वाचन == माक्रोँले राष्ट्रपति निर्वचनमा कुल मतको ६५ प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए। उनी पेशाले एक व्यापारी र [[युरोपेली सङ्घ]]का समर्थक हुन्। माक्रोँसँग पराजित भएकी राष्ट्रपति उम्मेदवारकी प्रत्यासी [[मरिन ले पेन]]ले राष्ट्रवादी नारा 'फ्रान्स पहिले' भन्दै आप्रवासीहरूको विरोध गरेकी थिइन्। ==राजनैतिक जीवन== [[चित्र:United_States_and_Eurozone_leaders_at_G20_meeting.jpg|thumb|सन् २०१२ मा [[जी-ट्वान्टी|जी-२०]] बैठकमा]] माक्रोँलाई धेरैले [[मध्यमार्गी]] नेताको रूपमा चिन्ने गर्छन्।<ref name="centrist1">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37994372|title=France's Macron Joins Presidential Race to 'Unblock France'|date=16 November 2016|publisher=BBC, UK|accessdate=26 April 2017}}</ref><ref name="centrist2">{{cite news|url=https://www.standard.co.uk/news/world/french-election-marine-le-pen-and-emmanuel-macron-through-to-second-round-a3521676.html|title=French election: Far right Marine Le Pen and centrist Emmanuel Macron through to final round|date=24 April 2017|work=London Evening Standard|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist3">{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0|title=France's Fillon overtakes centrist Macron in election ratings – poll|date=21 February 2017|accessdate=25 April 2017|agency=Reuters}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426150725/http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0 |date=26 April 2017 }}</ref><ref name="centrist4">{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/politics/centrist-macron-and-far-right-le-pen-in-french-presidency-fight-1-4427486|title=Centrist Macron and far-right Le Pen in French presidency fight|date=24 April 2017|work=The Scotsman|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist5">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38871095|title=France election: Centrist rising star Macron urges unity|date=4 February 2017|work=BBC News|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist6">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/french-citizens-vote-in-an-uncertain-race-that-could-determine-europes-future/2017/04/23/fd3759ce-1fa4-11e7-bb59-a74ccaf1d02f_story.html|title=Right-wing Le Pen claims victory alongside centrist Macron for French presidential runoff, with E.U. future at stake|date=23 April 2017|work=The Washington Post|accessdate=25 April 2017}}</ref> केही अवलोकनकर्ताहरूले उनलाई [[सामाजिक उदारवादी]]को रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्<ref>{{cite web|url=http://www.slate.fr/story/118839/macron-revolution-passive|title=Macron ou la "révolution passive" des élites françaises|date=29 May 2016|work=Slate|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/27/valls-ii-social-democrate-ou-social-liberal_1088314|title=Valls II: social-démocrate ou social-libéral ?|date=27 August 2014|work=Libération|accessdate=1 February 2017|language=fr}}</ref><ref name="unBanquier" /><ref>{{cite web|url=http://www.estrepublicain.fr/actualite/2014/08/28/la-ligne-social-liberale-passe-par-macron|title=La ligne social libérale passe par Macron|last=Jalabert|first=Pascal|work=Est Républicain|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lejdd.fr/Politique/Remaniement-Emmanuel-Macron-nouveau-ministre-de-l-Economie-est-l-anti-Montebourg-682762|title=Macron, l'anti-Montebourg|publisher=leJDD.fr|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref> र अन्यले उनलाई [[सामाजवादी प्रजातन्त्रवादी]] नेताको रूपमा हेर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php|title=Nommé à Bercy, l'ancien banquier Emmanuel Macron fait consensus|date=27 August 2014|work=Le Point|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623005221/http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php |date=23 June 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/26/valls-et-les-jeunes-loups-hollandais_1087636|title=Valls et les jeunes loups hollandais|last1=Biseau|first1=Grégoire|last2=Allemagna|first2=Lilian|date=26 August 2014|work=Libération|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|title=Ils ont marqué 2012 : Emmanuel Macron, l'enfant prodige de l'Elysée|date=28 December 2012|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html |date=3 August 2017 }}</ref> उनी फ्रान्सको समाजवादी दलमा रहँदा उनले पार्टीको मध्यमार्गी नीतिलाई समर्थन गर्ने गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/politique/gauche-droite-centre-qui-peut-s-allier-a-macron-1031761.html|title=Gauche, droite, centre... qui peut s'allier à Macron?|publisher=Bfmtv.com|accessdate=1 February 2017}}</ref> उनको राजनैतिक झुकाव [[बिल क्लिन्टन]], [[टोनी ब्लेयर]] र [[गेर्हार्ड श्रोडर|गेहार्ड स्क्रोडर]]को 'तेश्रो मार्ग' तर्फ थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.slate.fr/story/92247/valls-confiance-entreprises|title=C'est la confiance des entreprises que Manuel Valls doit vraiment obtenir|date=17 September 2014|work=Slate|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|title=Manuel Valls, c'est le blairisme, mais plus à droite encore|date=29 August 2014|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html |date=3 August 2017 }}</ref><ref>{{cite journal|title=Les droites en France à l'horizon de 2017|first=Pascal|last=Perrineau|year=2016|issue=4/191|pages=113–20|journal=Le Débat|volume=191|doi=10.3917/deba.191.0113}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.ft.com/brusselsblog/2017/01/12/valls-and-macron-have-much-in-common-apart-from-their-poll-ratings/|title=Valls and Macron have much in common...apart from their poll ratings|date=12 January 2016|work=Financial Times|accessdate=8 February 2017}}</ref> === अर्थतन्त्र === माक्रोँले [[खुला बजार]] अर्थतन्त्रको पक्षमा मत राख्छन् र सार्वजनिक वित्तीय घाटा कम गर्न विश्वास गर्छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|title=Avec Macron, l'Elysée décroche le poupon|date=17 September 2012|work=Libération|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|archive-date=7 October 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010 |date=7 October 2015 }}</ref> उनले सन् २०१५ को एक अन्तर्वार्तामा पहिलो पटक आफैँले आफुलाई 'उदारवादी' भनि भनेका थिए। उनले आफुलाई सामूहिक एकताको पक्षधर भएको र [[दक्षिणपन्थी राजनीति|दक्षिणपन्थी]] र [[वामपन्थी राजनीति|बामपन्थी]] नभएको भनेका थिए।<ref name="lemonde1">{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/festival/article/2015/09/27/emmanuel-macron-le-liberalisme-est-une-valeur-de-la-gauche_4774133_4415198.html|title=Emmanuel Macron: "Le libéralisme est une valeur de la gauche"|accessdate=1 February 2017|newspaper=Le Monde}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|title=Emmanuel Macron, l'homme qui excelle pour ne pas répondre aux questions|date=4 September 2016|publisher=Marianne.net|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115223505/http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|archive-date=15 November 2018|accessdate=1 February 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115223505/http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html |date=15 November 2018 }}</ref> माक्रोँ कर कटौतीका पक्षधर समेत हुन्। उनले सन् २०१७ को राष्ट्रपतिय निर्वाचनमा करको दर ३३.३% बाट २५% मा झार्ने प्रस्ताव गरेका थिए। माक्रोँ लगानी आयको कर पनि हटाउन चाहन्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.tax-news.com/news/Macron_Sets_Out_Tax_Policies_For_France____73567.html|title=Macron Sets Out Tax Policies For France|website=tax-news.com|language=EN|access-date=22 July 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805055230/https://www.tax-news.com/news/Macron_Sets_Out_Tax_Policies_For_France____73567.html |date=5 August 2020 }}</ref> माक्रोँले फ्रान्सको १ करोड ८० लाख घरलाई पनि स्थानीय आवासीय करबाट मुक्त गर्न चाहन्थे र आफ्नो २०१७ राष्ट्रपतिय निर्वाचनमा यसलाई 'अनुचित'को रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.connexionfrance.com/Practical/Money/Macron-s-planned-tax-reforms-and-you|title=Macron's planned tax reforms and you|last=France|first=Connexion|website=connexionfrance.com|language=en|access-date=22 July 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803050655/https://www.connexionfrance.com/Practical/Money/Macron-s-planned-tax-reforms-and-you |date=3 August 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.fr/2017/07/07/taxe-dhabitation-macron-avait-bien-promis-son-exoneration-en_a_23021019/|title=Taxe d'habitation: Macron avait bien promis son exonération "en début de quinquennat"|website=Le Huffington Post|access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.europe1.fr/politique/comment-macron-compte-supprimer-la-taxe-dhabitation-pour-80-des-francais-3324476|title=Comment Macron compte supprimer la taxe d'habitation pour 80% des Français|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803085540/http://www.europe1.fr/politique/comment-macron-compte-supprimer-la-taxe-dhabitation-pour-80-des-francais-3324476 |date=3 August 2017 }}</ref> === विदेश नीति === [[चित्र:G7_Taormina_family_photo_2017-05-26.jpg|thumb|[[जि-सेभेन|जी-सेभेन]] नेताहरू]] [[चित्र:Trump_and_Macron_III_July_2017_(cropped).jpg|thumb|बेस्टाइल दिवस, जुलाई २०१७ को पूर्व सन्ध्यामा माक्रोँ र अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]]] ====अफ्रिका==== माक्रोँले [[अल्जेरिया]]माथि फ्रान्सको उपनिवेशकरणलाई 'मानवता विरुद्धको अपराध' भनी व्याख्या गरेका थिए।<ref name="loseslead">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/macron-loses-lead-remarks-colonial-algeria-gay-marriage-spark/|title=Emmanuel Macron loses lead in French election polls after remarks on colonial Algeria and gay marriage spark outrage|date=18 February 2017|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://calrev.org/2019/04/30/french-soft-power-resetting-african-relations/|title=FRANCE RESETS AFRICAN RELATIONS: A POTENTIAL LESSON FOR PRESIDENT TRUMP|last=Genin|first=Aaron|date=2019-04-30|website=The California Review|language=en-US|access-date=2019-05-01}}</ref> माक्रोनले २०११ मा लिबियामा भएको हस्तक्षेपलाई "ऐतिहासिक भुल" भएको बताएका थिए।<ref name="veconomist" >{{cite news|author=Sophie Pedder|author-link=Sophie Pedder|title=President Macron wants France to play a bigger part in Europe|url=https://www.economist.com/news/special-report/21729613-crucial-franco-german-axis-will-matter-even-more-president-macron-wants-france|work=[[द इकोनोमिस्ट]]|date=30 September 2017}}</ref> ====मध्य पूर्व==== सन् २०१७ जनवरीमा, उनले फ्रान्सलाई [[बसर अल असद]]सँग वार्ता गर्नुपर्ने सहितको अझ बढी सन्तुलित नीतिको आवश्यकता रहेको बताएका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2017/01/24/france-presidential-hopeful-macron-pushes-for-syria-talks.html|title=France's presidential hopeful Macron pushes for Syria talks|date=24 January 2017|publisher=Fox News Channel}}</ref> सन् २०१७ अप्रिलमा, रासायनिक हमाला भएपछि माक्रोँले असद सरकारविरुद्ध [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]]को मातहतमा रहेर सैन्य हस्तक्षेप गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.theissue.com/politics/le-pen-shocked-by-trumps-decision-to-hit-syria-macron-urges-military-intervention|title=Le Pen 'Shocked' By Trump's Decision to Hit Syria, Macron Urges Military Intervention|last=Valens|first=Marco|date=7 April 2017|accessdate=25 April 2017|publisher=The Issue}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419195043/https://www.theissue.com/politics/le-pen-shocked-by-trumps-decision-to-hit-syria-macron-urges-military-intervention |date=19 April 2017 }}</ref> उनले यदि सिरियाली सत्ताले रासायनिक हतियारको प्रयोग गरेमा उनले सजाय दिने चेतावनी पनि दिएका थिए।<ref name="veconomist"/> उनले राष्ट्रपति फ्राँस्वा होलान्दको [[इजरायल]] नीतिलाई निरन्तरता दिए र [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टाइन]]लाई मान्यता दिन अस्वीकार गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2017/01/24/emmanuel-macron-faire-de-la-destitution-d-assad-un-prealable-a-tout-a-ete-une-erreur_5067903_4854003.html|title=Emmanuel Macron: "Faire de la destitution d'Assad un préalable à tout a été une erreur"|date=24 January 2017|work=Le Monde|accessdate=1 February 2017|language=fr}}</ref> सन् २०१८ मे महिनामा, माक्रोँले [[गाजा पट्टी|गाजा]] सिमा क्षेत्रमा विरोध प्रदर्शनको क्रममा प्यालेस्टाइनी विरुद्ध इजरायली सशस्त्र बलले गरेको हिंसाको निन्दा गरेका थिए।<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-israel-france-gaza/frances-macron-condemns-gaza-violence-to-call-israeli-pm-tuesday-idUSKCN1IF2J8 France's Macron condemns Gaza violence, to call Israeli PM Tuesday]". Reuters. 14 May 2018.</ref>यद्यपि, अक्टोबर २०२३ मा, उनले "द्वन्द्व बढ्नबाट रोक्न, बन्धकहरूलाई मुक्त गर्न, इजरायलको सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न र दुई-राज्य समाधानतर्फ काम गर्न" प्रस्तावहरू घोषणा गरे।<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Michel |date=23 October 2023 |title=Macron flies to Israel to push for humanitarian truce, proposals |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/macron-flies-israel-push-humanitarian-truce-proposals-2023-10-23/ |access-date=14 September 2025}}</ref> जुलाई २०२५ मा उनले सेप्टेम्बर २०२५ सम्ममा उनले प्यालेस्टिनी राज्यलाई मान्यता दिने देशहरूमा फ्रान्सलाई पनि समावेश गर्ने घोषणा गरे।<ref>{{cite news |first=Jaroslav |last=Lukiv| date=25 July 2025 |title=France will recognise Palestinian state, Macron says |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckg5g4p3245o |access-date=14 September 2025}}</ref> मारोनले यमनी विद्रोही बिरुद्ध साउदी अरब नेतृत्वको सैन्य अभियानलाई समर्थन गरे।<ref name="yemen">{{cite news |title=France's Macron defends Saudi arms sales, to hold Yemen conference |url=https://www.reuters.com/article/us-france-saudi-yemen/frances-macron-defends-saudi-arms-sales-to-hold-yemen-conference-idUSKBN1HH30P |work=Reuters |date=10 April 2018}}</ref> उनले साउदी नेतृत्वको गठबन्धनलाई हतियार बेच्ने फ्रान्सको कदमको पनि बचाउ गरे।<ref>{{cite news |title=French government faces legal pressure over arms sales to Saudi, UAE |url=https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-france/french-government-faces-legal-pressure-over-arms-sales-to-saudi-uae-idUKKBN1I70LM |work=Reuters |date=6 May 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029091553/https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-france/french-government-faces-legal-pressure-over-arms-sales-to-saudi-uae-idUKKBN1I70LM |date=29 October 2020 }}</ref> केही दक्षिणपन्थी समूहहरूले फ्रान्सले यमनमा साउदी नेतृत्वको गठबन्धनको सदस्यलाई हतियार बेचेर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन गरेको तर्क गरे।<ref>{{cite news |title=Will Macron Have Courage to End Arms Sales to Saudis? |url=https://www.hrw.org/news/2017/09/14/will-macron-have-courage-end-arms-sales-saudis |newspaper=Le Monde|date=14 September 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Pressure mounts on Macron over arms sales to Saudi Arabia, UAE |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-france/pressure-mounts-on-macron-over-arms-sales-to-saudi-arabia-uae-idUSKBN1GY24I |work=Reuters |date=22 March 2018}}</ref> ====म्यानमार==== माक्रोनले २०१६ मा म्यानमारमा भएको रोहिङ्ग्य मुस्लिम विरुको उत्पीडनको निन्दा गरेका थिए। उनले त्यस अवस्थालाई "जनसंहार" र "जातीय सफाया" भनी व्याख्या गरेका थिए, र संयुक्त राष्ट्र नेतृत्वमा हस्तक्षेप गरिनुपर्ने सङ्केत गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.sbs.com.au/news/article/2017/09/21/french-president-labels-attacks-rohingya-minority-genocide|title=French President labels attacks on Rohingya minority as 'genocide'|website=sbs.com.au|access-date=5 October 2017}}</ref> === आप्रवासन === माक्रोँले जर्मनीमा [[एन्जेला मर्केल]] जस्तै मध्य पूर्व र [[अफ्रिका]]का आप्रवासीको लागि खुला ढोका नीतिको समर्थन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.leparisien.fr/elections/presidentielle/candidats-et-programmes/accueil-des-refugies-un-devoir-pour-macron-10-01-2017-6550497.php|title=Accueil des réfugiés : "Un devoir" pour Macron|work=Le Parisien|language=French|accessdate=1 February 2017}}</ref> उनले फ्रान्समा आप्रवासी र [[मुसलमान]]प्रति सहिष्णुताको प्रवर्द्धन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.leparisien.fr/elections/presidentielle/candidats-et-programmes/accueil-des-refugies-un-devoir-pour-macron-10-01-2017-6550497.php|title=Accueil des réfugiés : "Un devoir" pour Macron|work=Le Parisien|language=French|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/04/19/world/europe/france-election-emmanuel-macron.html|title=Macron Wants to Change France. But Will Voters Elect an Unknown?|last=Rubin|first=Alissa J.|date=19 April 2017|work=The New York Times|access-date=24 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> माक्रोँले आप्रवासीहरूलाई स्थापित गर्न सक्ने र [[युरोप]]मा उनीहरूलाई स्वागत गर्न सक्ने फ्रान्सको क्षमताप्रति विश्वास गरेका छन्। उनीहरूको आगमनले सकारात्मक आर्थिक प्रभाव पर्ने उनको विश्वास छ।<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/09/07/25002-20150907ARTFIG00063-macron-l-arrivee-de-refugies-est-une-opportunite-economique.php|title=Macron : "L'arrivée de réfugiés est une opportunité économique"|work=Le Figaro|accessdate=1 February 2017}}</ref> === धर्म निरपेक्षता === माक्रोँ [[धर्म निरपेक्षता]]को सिद्धान्तका पक्षधर हुन्। उनले सबैलाई सम्मानपूर्वक आफ्नो धर्म मान्न दिनु हाम्रो दायित्व रहेको बताएका छन्।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-idUSKCN12I2N1|title=Macron outlines vision of French Islam, drops more ambition hints|last=Rose|first=Michel|date=18 October 2016|accessdate=25 April 2017|agency=Reuters}}</ref> सन् २०१६ जुलाईको एक बैठकमा माक्रोंले विश्वविद्यालयमा मुस्लिम हिजाबमा प्रतिबन्ध गर्ने बारे उनले व्यक्तिगत रुपमा, नयाँ पाठ्यपुस्तक, नयाँ कानून, नयाँ मापदण्ड बनाउन पर्छ भन्नेमा विश्वास नगर्ने गरेको मत राखेका थिए।"<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/07/12/97001-20160712FILWWW00348-voile-a-l-universite-macron-prend-le-contre-pied-de-valls.php|title=Voile à l'université: Macron prend le contre-pied de Valls|date=12 July 2016|work=Le Figaro|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref> २ अक्टोबर २०२० मा, उनले फ्रान्सको सहिष्णु मान्यता को बचाऊमा, जसको विरुद्ध उनले "इस्लामिक रुढीवाद" शब्दको प्रयोग गरे, एक योजना सार्वजनिक गरे। उनले कट्टर मुस्लिम अभियानकर्मीको कारणले इस्लाम सङ्कटमा रहेको कुरा बताए। उनले १९०५ को कानुन, जसले आधिकारिक रुपमा चर्च र राज्यलाई छुट्ट्याएको थियो, सुदृढ गर्न सरकारले डिसेम्बरमा एक बिधेयक प्रस्तुत गर्ने बताए।<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/10/2/macron-announces-new-plan-to-regulate-islam-in-france</ref> उनले [[चार्ली हेब्डो]]ले प्रकाशित गरेको [[मोहम्मद]]को व्यंग्यात्मक कार्टुन को बचाऊ गरेका थिए, त्यसपछि उनले मुस्लिम समुदाय तथा राष्ट्रबाट बहिस्कार हुनु परेको थियो।। धेरै मुस्लिमले फ्रान्सेली उत्पादन बहिष्कार गर्न प्रदर्शन गरे, भने युरोपेली नेताहरूले उनको बक्तव्यलाई समर्थन गरे।<ref>https://www.cnn.com/2020/10/26/europe/france-boycott-muslim-countries-macron-intl/index.html</ref> === शिक्षा === माक्रों विद्यालय तथा विश्वविद्यालयलाई अझ बढी स्वायत्तता कुरालाई समर्थन गरेका छन्।<ref name=":3">{{Cite news|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/election-presidentielle-2017/20161116.OBS1304/emmanuel-macron-sur-l-education-un-air-de-deja-vu.html|title=Emmanuel Macron sur l'éducation : un air de déjà-vu|work=L'Obs|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/campus/article/2016/09/01/emmanuel-macron-prone-plus-de-liberte-pour-l-universite_4991234_4401467.html|title=Emmanuel Macron prône plus de liberté pour l'université|last=Stromboni|first=Camille|date=1 September 2016|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> माक्रों स्कुलले अनुभवी शिक्षकलाई बढी तलब दिनु पर्ने र उनीहरूलाई अझै बढी शैक्षिक स्वतन्त्रता दिनुपर्ने बाध्यात्मक कार्यक्रम सिर्जना गरेका छन्।<ref name=":3" /> === राष्ट्रवाद === २०१८ नोबेम्बरमा , उनले [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रबाद]] र [[देशभक्ति]] बिल्कुल बिपरित रहेको बताएका थिए <ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2018/11/11/politics/donald-trump-armistice-day-paris/index.html|title=Emmanuel Macron rebukes nationalism as Trump observes Armistice Day|last=Liptak|first=Kevin|date=12 November 2018|access-date=4 December 2018|publisher=CNN}}</ref> उनको परिभाषा गलत थियो भनेर उनले आलोचना पनि सामना गर्नु पर्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-french-president-and-the-alt-right-both-get-nationalism-wrong/2018/11/13/fb8ab9c8-e76b-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html|title=The French president and the alt-right both get nationalism wrong|work=The Washington Post|access-date=4 December 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/opinion/steve-hilton-trump-is-right-french-president-macron-completely-wrong-about-nationalism|title=Steve Hilton: Trump is right, French President Macron completely wrong about nationalism|date=11 November 2018|access-date=4 December 2018|publisher=Fox News Channel}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Presidents of France}} [[श्रेणी:फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७७ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] pn0yy2zvu0fdofm5gsn109khe7pqtui 0 97780 1380483 1357345 2026-09-17T10:17:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380483 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|स्थान}} {{Infobox website | name = डकडकगो | logo =[[चित्र:354px-DuckDuckGo logo.svg.png|160px]] | screenshot = चित्र:DDG screenshot 2015.png | caption = अगष्ट, २०१८ मा लिइएको डकडकगोको पर्दा चित्रण | url = {{URL|https://duckduckgo.com}} | commercial = हो | type = [[वेब खोज संयन्त्र]] | registration = चाहिँदैन | language = बहुभाषिक | programming language = [[पर्ल]], [[जाभा स्क्रिप्ट]], [[पाइथन (प्रोग्रामिङ भाषा)|पाइथन]]<ref name="duckduckgo-architecture">{{cite web|url=https://duck.co/help/company/architecture|title=बास्तुकला|work=डकडकग‍ कम्युनिटी प्लेटफर्म|accessdate=६ मार्च २०१५}}</ref> | owner = डकडकगो, निगम<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=141641872 |title=डकडकगो, निगम: निजी कम्पनीको जानकारी |accessdate=२ मे २०१७ |publisher=ब्लुमबर्ग }}</ref> | author = ग्याब्रियल विनबर्ग | launch date = {{start date and age|2008|9|25}}<ref>{{Cite web|url=https://duckduckgo.com/about|title=हाम्रो बारेमा|website=डकडकगो|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२०१८-११-१२}}</ref> | revenue = | alexa = {{Increase}} १७३ (जनवरी २०२०)</small><ref name="alexa">{{cite web |url= https://www.alexa.com/siteinfo/duckduckgo.com |title= डकडकगो डटकमको ट्राफिक तथ्याङ्क |publisher= [[अलेक्सा इन्टरनेट]] |accessdate= ६ डिसेम्बर २०२० }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029091107/https://www.alexa.com/siteinfo/duckduckgo.com |date=2019-10-29 }}</ref> | current status = चालू | location = [[पेन्सिलभेनिया]] संयुक्त राज्य अमेरिका | area_served = विश्वव्यापी }} '''डकडकगो''' ({{भाषा-अङ्ग्रेजी|DuckDuckGo}}) एक इन्टरनेट [[वेब खोज संयन्त्र]] हो जसले खोजकर्ताहरूको गोपनीयताको संरक्षण गर्दछ र निजीकृत खोज परिणामहरूको फिल्टर बबललाई (यो मन पराउनु भयो भने अर्को त्यस्तै सामग्रीहरू पनि मनपराउन सक्ने) टाढा राख्दछ। डकडकगोले अन्य खोज संयन्त्रहरू भन्दा बाहेक आफ्ना प्रयोगकर्ताहरूले खोज गरेका शब्दहरूको लागि एउटै खोज परिणाम देखाउँछ र धेरै भन्दा धेरै परिणामहरूका बाहेक यसले सर्वोत्तम नतिजा ल्याउनेमा जोड दिन्छ।<ref>{{Cite web|url = http://dontbubble.us/|title = dontbubble.us|date = |accessdate = २०१४-०९-१२|website = |publisher = |last = |first = }}</ref> यसले ४०० भन्दा बढि व्यक्तिगत स्रोतहरू जस्तै [[विकिपिडिया]] र अन्य खोज संयन्त्रहरू जस्तै [[माइक्रोसफ्ट बिङ|बिङ]], [[याहु!]], र [[यान्देक्स|यान्दिक्स]] सहित यसले उत्कृष्ट खोज नतिजा ल्याउने गर्दछ। नोभेम्बर २०१८ मा, यसमा दैनिक २९,६६१,६५९ औसत खोजीहरू भएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://duck.co/help/results/sources|title=स्रोतहरू|last=|first=|date=|website=डकडकगो हेल्प पेज|publisher=डकडकगो|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150124074006/https://duck.co/help/results/sources|archivedate=२४ जनवरी २०१४|accessdate=२९ अप्रिल २०१७}}</ref><ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2014/06/11/duckduckgo-yummly-team-up-so-you-can-search-food-porn-in-private/|title=डकडकग‍ र युम्लिको गठबन्धन|last=रिडर|first=रथ|date=११ जून २०१४|website=भेन्चर बिट|accessdate=११ जून २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017202005/https://venturebeat.com/2014/06/11/duckduckgo-yummly-team-up-so-you-can-search-food-porn-in-private/ |date=2020-10-17 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://duckduckgo.com/traffic|title=डकडकगो ट्राफिक|work=डकडकगो|access-date=२०१८-१०-१२|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> यो कम्पनी ग्रेटर फिलाडेल्फियाको, पओली पेन्सलभेनिया आधारित छ र जुलाई २०१९ सम्म ७६ जना कर्मचारीहरू कार्यरत रहेका छन्।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://duckduckgo.com/about|title=डकडकगोको बारेमा|website=डकडकगो|language=अङ्ग्रेजी|access-date=जनवरी २०२०}}</ref> यो कम्पनीको नाम, बालबालिकाहरूको खेल '''डकडक गुस''' (रूमाल लुकाई जस्तै खेल)बाट उत्पत्ति भएको हो।<ref name="WashPostNov2012">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/ducking-google-in-search-engines/2012/11/09/6cf3af10-2842-11e2-bab2-eda299503684_story.html|title=गुगल र डकडकगोमा भिन्नता|work=द वासिङ्टन पोस्ट|first=माइकल|last=रोसेनवाल्ड|date=९ नोभेम्बर २०१३|accessdate=१९ मार्च २०१३}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jul/10/nsa-duckduckgo-gabriel-weinberg-prism|title=डकडकगोको प्रयोगकर्ताहरूको एक विवरण|last=आर्थर|first=चार्लस|date=१० जुलाई २०१३|work=द गार्जियन|access-date=१० जुलाई २०१३}}</ref> केहि डकडकगोका स्रोत अङ्कहरू गिटहबमा अपाची २.० इजाजतपत्र अन्तर्गत नि:शुल्क सफ्टवेयर हुन् भने यसको कोर सफ्टवेयर स्वामित्व स्रोत हो।<ref name="Githubduckduckgo">{{cite web|url=https://github.com/duckduckgo/duckduckgo|title=डकडकगो|last=|first=|date=१६ मार्च २०१२|publisher=|via=गिटहब|accessdate=१९ मार्च २०१२}}</ref> कम्पनीले डोमेन नाम डिडिजि डटजिजि लाई २२ फेब्रुअरी २०११ दर्ता गरेको थियो र डक डटकमलाई १२ डिसेम्बर २०१९ मा अधिग्रहण गरेको थियो।<ref name="duck.com" /> कम्पनीले डिडिजि डटको लाई भने २० सेप्टेम्बर २०१३ मा दर्ता गरेको थियो जसलाई डकडकगो डटकमको पुनर्निर्देशित यूआरएल उपनामको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। १८ सेप्टेम्बर २०१४ मा, [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल]]ले डकडकगोलाई [[सफारी]] ब्राउजरमा वैकल्पिक खोज संयन्त्रको रूपमा समावेश गरेको थियो।<ref name="Big Win For DuckDuckGo">{{cite web|url=https://searchengineland.com/big-win-duckduckgo-apple-adding-safari-private-search-option-193081|title=डकडकगोको लागि ठूलो बिजय: एप्पलले सफारीमा बैकल्पिक खोज संयन्त्रको रूपमा राखेको छ |last=स्वार्च|first=ब्यारी|date=२ जून २०१४|website=सर्च इन्जिन ल्यान्ड|accessdate=३० सेप्टेम्बर २०१४}}</ref><ref name="Apple - OS X Yosemite - Apps">{{cite web |url=https://www.apple.com/osx/preview/apps/ |title=एप्पल - ओएस एक्स योसेमाइट - अनुप्रयोग |accessdate=२०१४-०९-३० |archive-url=https://web.archive.org/web/20140926170225/http://www.apple.com/osx/preview/apps/ |archive-date=२०१४-०९-२६ |df= }}</ref> १० नोभेम्बर २०१४ मा, मोजिलाले डकडकगोलाई [[मोजिला फायरफक्स|फायरफक्स]] ३३.१ मा खोज विकल्पको रूपमा थपेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.mozilla.org/en-US/firefox/33.1/releasenotes/|title=फायरफक्स टिप्पणी|last=|first=|date=१० नोभेम्बर २०१४ |website=मोजिला डट ओआरजी|accessdate=११ नोभेम्बर २०१४}}</ref> ३० मे २०१६ मा, टोर प्रोजेक्ट, निगमले डकडकगो टोर ब्राउजर ६.० को लागि पूर्वनिर्धारित खोज संयन्त्र बनाएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2016/05/31/tor-switches-to-duckduckgo-search-results-by-default/|title=डकडकगो - पुनर्निर्धारित वेब ब्राउजर|last=लोमास|first=नटासा|date=३१ मे २०१६|website=टेक क्रन्च|accessdate=२५ सेप्टेम्बर २०१७}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.searchenginejournal.com/duckduckgo-becomes-default-search-provider-tor-browser/165098/|title=टोर ब्राउजरको लागि डकडकगो पुनर्निधारिक वेब ब्राउजर बनेको छ |last=साउथन|first=म्याट|date=१ जून २०१६|website=सर्च इन्जिन जरनल|accessdate=२५ सेप्टेम्बर २०१७}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.torproject.org/tor-browser-60-released|title=टोर ब्राउजर ६.० सार्वजनिक गरिएको छ|last=|first=|date=३० मे २०१६|website=टोर प्रोजेक्ट ब्लग|access-date=२५ सेप्टेम्बर २०१७}}</ref> == पृष्ठभूमि == डकडकगोले खोज नतिजाहरू "४०० भन्दा बढि" स्रोतहरू,<ref name="Sources">{{cite news|url=https://duck.co/help/results/sources|title=स्रोतहरू|last=|first=|date=२२ जुलाई २०१८|work=|accessdate=२२ जुलाई २०१८|publisher=डकडकगो सपोर्ट सेन्टर}}</ref> जस्तै याहू! सर्च बोस; विकिपिडिया; उल्फ्राम अल्फा; बिङ, यसको आफ्नै वेब क्राउलर (डकडकबोट); र अन्य खोज संयन्त्रहरूबाट खोज नतिजाहरूको सङ्कलन गर्ने गर्दछ ।<ref name="Sources" /><ref>{{cite web|url=http://blog.wolframalpha.com/2011/04/18/wolframalpha-and-duckduckgo-partner-on-api-binding-and-search-integration/|title=उल्फ्रामअल्फा र डकडकगोको सम्बन्ध|date=१८ अप्रिल २०११|publisher=वल्फ्रामअल्फा डटकम}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110419195324/http://blog.wolframalpha.com/2011/04/18/wolframalpha-and-duckduckgo-partner-on-api-binding-and-search-integration/ |date=2011-04-19 }}</ref> यो विकिपिडिया सहित क्राउडसोर्स साइटहरूको डाटा प्रयोग गर्दछ, जसले कुनै अङ्क थिच्नु नपर्ने बाकसहरूको बृद्धि गर्नुका साथै नतिजाहरू माथि खैरो बाकसमा यसले सारांश र सम्बन्धित विषयहरू प्रदर्शन गर्ने गर्दछ।<ref name=":2" /> यसले आफुलाई एक विशेष खोज संयन्त्रको रूपमा स्थानान्तरण गरेको छ। डकडकगोले गोपनीयतालाई मध्यनजर गर्दै, यसले आईपी ठेगानाहरू भण्डारण गर्दैन, प्रयोगकर्ताहरूको जानकारी पछ्याउदैन, र आवश्यक पर्दा मात्र स्मृति शेषको प्रयोग गर्दछ। डकडकगोका संस्थापक विनबर्गको भनाई अनुसार: "पूर्वनिर्धारित रूपमा, डकडकगोले व्यक्तिगत जानकारी सङ्कलन वा साझेदारी गर्दैन"। समग्रमा यही नै हाम्रो गोपनीयता नीति हो।" यद्यपि, प्रयोगकर्ताहरूले खोजेका सम्पूर्ण सामग्रीहरू यसले सम्हाल्ने गरेको छ।<ref>[http://duckduckgo.com/privacy.html "डकडकगोको गोपनियता नीति"] डकडकगो डटकम</ref> संस्थापक विन्सबर्गका अनुसार, डिमाण्ड मिडिया नामक कम्पनीको स्वामित्वमा रहेको सहायक कम्पनी ''इहाउ'' लगायत अन्य थुप्रै कम्पनीहरूले ठूलो सङ्ख्यामा मुक्त पत्रकारहरूलाई खटाएर धेरै भन्दा धेरै लेखहरू बनाउने गरेका छन् जसबापत केही रकम तिरेर पत्रकारहरू वा लेखहरूद्वारा प्रतिदिन ४००० भन्दा बढि लेखहरू प्रकाशित गर्दछन् र विशेष रूपमा गुगल खोजीको सूचकाङ्कमा उच्च श्रेणी देखा पर्नका लागि न्यून गुणस्तरीय लेख निर्माण र प्रकाशन गर्दछन् । यस्ता सामग्रीहरू विन्सबर्गले डकडकगोबाट हटाइ खोज गुणस्तरलाई परिमार्जन गरेका छन् । डकडकगोले विज्ञापन सहितका नतिजाहरूलाई छानि बिज्ञापन रहितका सामग्रीहरूको प्रदर्शन गर्दछ।<ref name="Mims26Jul10">{{cite web|url=http://www.technologyreview.com/blog/post.aspx?bid=377&bpid=25532|title=डकडकगोको न्यून गुणस्तरीय लेखको लागि आलोचना|last=मिम्स|first=क्रिस्टोफर|date=२६ जुलाई २०१०|work=टेकनोलोजि प्रिभ्यु|accessdate=१९ मार्च २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016095919/https://www.technologyreview.com/s/419965/the-search-engine-backlash-against-content-mills/ |date=2019-10-16 }}</ref> ===तुरुन्त उत्तर=== खोज नतिजाहरूलाई अझै प्रभावकारी वनाउनका लागि खोज पृष्ठको शीर्षमा डकडकगोले सापेक्ष नतिजाहरू प्रदर्शित गर्दछ जसलाई तत्काल उत्तर सेवा भनिन्छ। यी तत्काल जवाफहरू तेस्रो पक्ष एपीआईहरू वा पाठ फाइलहरू जस्तै स्थिर डाटा स्रोतहरूबाट एकत्रित हुन्छन् । तत्काल जवाफहरूलाई अङ्ग्रेजीमा जेरो क्लिक इन्फो भनिन्छ जसको नेपालीमा अनुबाद (बिना कुनै अङ्क थिचि जानकारी देखाउनु) किनभने यस पछाडिको उद्देश्य भनेको प्रयोगकर्ता खोज गरेका पृष्ठहरू बिना कुनै अङ्क थिचि प्रदर्शन गर्नु हो वा केही पनि नथिचिकन स्वचलित रूपमा खोज नतिजाहरू प्रदर्शन गर्नु हो । जुलाई २०१९ को अनुसार, डकडकगोमा १२३६ तत्काल जवाफ सक्रिय अवस्थामा रहेका छन्।<ref>{{cite web|url=https://duck.co/ia|title=डकडकगोको तुरुन्त उत्तर सेवा}}</ref> द्रुत उत्तर खुला स्रोत हो<ref>{{cite web|url=https://github.com/duckduckgo/?utf8=%E2%9C%93&query=zeroclickinfo-|title=तुरुन्त उत्तर गिटहबमा भण्डारण रहेको छ|accessdate=७ जुलाई २०१५}}</ref> र यसलाई गिटहबद्वारा निर्वाह गरिएको छ , जसमा जोकोहीले पनि निर्माण वा काम गर्न सक्छन् । ===टोरमा पहुँच=== अगस्ट २०१० मा, डकडकगोले टोर सञ्जाल प्रयोग गरी यसको सर्च इन्जिनमा एक ट्राफिक सेवाको माध्यमबाट पहुँच सक्षम गर्नका लागि, अज्ञात खोजी सेवाको थालनी गरेको थियो। यसै सन्दर्भमा विनबर्गका अनुसार, "मलाई विश्वास छ कि यो हाम्रो गोपनीयता नीतिसँग सही तरिकाले मिल्दछ"। टोर र डकडकगोको प्रयोग गरी, अब तपाई अज्ञात रूपमा आफूलाई लागेका कुरा यसमा खोज्न सक्नुहुनेछ ।''<ref>{{Cite web|url=http://www.gabrielweinberg.com/blog/2010/08/duckduckgo-now-operates-a-tor-exit-enclave.html|title=डकडकगोको नविन सेवा|last=|first=|date=१३ अगस्ट २०१०|website=ग्याब्रियल विनबर्गको ब्लग|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231132520/http://www.gabrielweinberg.com/blog/2010/08/duckduckgo-now-operates-a-tor-exit-enclave.html|archive-date=३१ डिसेम्बर २०१०|dead-url=|access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726182754/http://www.gabrielweinberg.com/blog/2010/08/duckduckgo-now-operates-a-tor-exit-enclave.html |date=2014-07-26 }}</ref> ===आवाज खोजी=== सन् २०११ मा, डकडकगोले, गूगल क्रोममा आवाज खोज बिस्तारका मार्फत प्रयोगकर्ताहरूको लागि आवाज खोजी सेवाको प्रदान गरेको थियोे ।<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20111012225047/http://duckduckgo.com/tools.html|title=डकडकगोका अौजारहरू|date=२०११-१०-१२|access-date=२०१८-१-१२}}</ref> ===ब्याङ्ग्स=== डकडकगोले ब्याङ्ग्स नामक वाक्य रचना सेवा सञ्चालन गर्दछ, जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई साइटको आफ्नै इन्जिन प्रयोग गरेर विशिष्ट तेस्रो-पक्ष वेबसाइटहरूमा खोज गर्ने क्षमतालाई साकार पार्दछ । अक्टोबर २०१८ को अनुसार, विविध इन्टरनेट साइटहरूको लागि ११,४१४ ब्याङ्ग्सहरू उपलब्ध रहेका छन् । २०१८ डिसेम्बरमा लगभग २,००० "ब्याङ्ग्सहरू" मेटाइएको थियोे ।<ref name="bang">{{cite web|url=https://duckduckgo.com/bang.html|title=ब्याङ्ग्स|publisher=डकडकगो डटकम|accessdate=अक्टोबर ६, २०१८}}</ref> तिनीहरूमध्ये केही तोडिएर काम नगरेका कारण र अन्य अनुमती बिना प्रकाशन गरिएका सामग्रीहरू दायित्वको कारणले मेटाइयो थियो।<ref>{{cite web|url=https://torrentfreak.com/duckduckgo-removes-pirate-site-bangs-to-avoid-liability-181203|title=डकडकगोले अनुमती बिना प्रकाशन गरिएका सामग्रीहरू हटाएको छ|last=भेन्डरसार|first=एर्नस्टो|date=३ डिसेम्बर २०१९|publisher=टोरेन्ट फ्रिक|accessdate=४ डिसेम्बर २०१८}}</ref> ===व्यापार नमुना=== अमेजन र [[इबे]] सँग सम्बद्ध सम्बन्ध मार्फत, डकडकगोले याहु - बिङ खोज गठबन्धन सञ्जालबाट विज्ञापनहरू गरेर राजस्व कमाउँदछ।<ref>{{Cite web|url=https://duck.co/help/company/advertising-and-affiliates|title=विज्ञापन र सम्बद्ध|website=डकडकगो कम्युनिटि प्लेटफर्म|accessdate=२०१५-०६-०४}}</ref> ==इतिहास== डकडकगोलाई फेब्रुअरी २००८ मा, पेन्सलभेनियामा ग्याब्रियल विनबर्गद्वारा स्थापित गरिएको थियो।<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20131006201326/https://dukgo.com/help/en_US/company/history|title=इतिहास |date=अक्टोबर ६, २०१३ |access-date=नोभेम्बर १२, २०१८}}</ref> विनबर्ग एक उद्यमी हुन् जसले पहिलेनै नेम्स डाटाबेस नामक सामाजिक सञ्जालको सुरुवात गरेका थिए र यो हाल निष्क्रिय रूपमा रहेको छ। प्रारम्भिक रूपमा विनबर्गद्वारा विकास गरिएको, डकडकगोले विज्ञापनलाई समर्थन गर्दथ्यो, तर प्रयोगकर्तासँग विज्ञापनहरूलाई निश्क्रिय पार्ने विकल्प पनि समावेश थियोे।<ref>{{cite web|url=http://chouprojects.com/duckduckgo-search-engine/|title=डकडकगोको प्रोफाइल|last=चु|first=ज्याकि|date=२९ जनवरी २०१५|website=चुपप्रोजेक्ट डटकम|accessdate=२८ जनवरी २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211174344/http://chouprojects.com/duckduckgo-search-engine/ |date=2015-02-11 }}</ref> यस खोज संयन्त्र पर्लमा लेखिएको छ<ref>{{cite web|url = https://github.com/duckduckgo/duckduckgo/wiki/DuckDuckGoPerl |title = डकडकगो पर्ल डकडकगो/डकडकगो विकि गिटहब |publisher=गिटहब |accessdate =१० मे २०१६ }}</ref> र नन्जिन, फ्रि बिएसडी, र [[लिनक्स]] मार्फत सेवा सञ्चालन गर्दछ।<ref>{{cite web|url = http://ostatic.com/blog/duckduckgo-a-new-search-engine-built-from-open-source|title = डकडकगो: खुला स्रोतबाट बनाइएको एक नयाँ खोज संयन्त्र|last = |first = Jon|date = १० जुलाई २०१०|publisher = ब्लग|accessdate = १९ मार्च २०१३|deadurl = yes|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110317053629/http://ostatic.com/blog/duckduckgo-a-new-search-engine-built-from-open-source|archivedate = १७ मार्च २०११|df = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317053629/http://ostatic.com/blog/duckduckgo-a-new-search-engine-built-from-open-source |date=2011-03-17 }}</ref><ref>{{cite web|url = http://help.duckduckgo.com/customer/portal/articles/216392-architecture|title = बास्तुकला|date=२८ जनवरी २०१३ |publisher=डकडकगो डटकम |accessdate=११ जून २०१३}}</ref> डकडकगो मुख्यतया खोज एपीआई देखि विभिन्न विक्रेताहरू मार्फत बनाइएको थियो। यसका कारण, टेकक्रन्चले सेवालाई "उन्नत" खोज संयन्त्रको रूपमा व्याख्या गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2008/12/12/elevator-pitch-friday-duck-duck-go-the-hybrid-search-engine/|title= डकडकगो, उन्नत सर्च इन्जिन|last=किम्बर्लिङ|first=ड्यान|date=१२ डिसेम्बर २००८|website=टेकक्रन्च|accessdate=१९ मार्च २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=1217495|title=डकडकगोको सेवा विस्तार|last=विनबर्ग|first=ग्याब्रियल|date=२५ मार्च २०१०|website=|publisher=ह्याकर न्युज|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727204549/http://news.ycombinator.com/item?id=1217495|archive-date=2011-07-27|dead-url=yes|accessdate=१९ मार्च २०१३}}</ref> विनबर्गका अनुसार यो खोज संयन्त्र वास्तविक नाम, डकडक गुस (रूमाल लुकाई जस्तै खेल) भन्ने बालबालिकाहरूको खेलबाट उत्पत्ति भएको थियो। उनले भने- "यो वास्तवमा मेरो दिमागमा एक दिन घुम्न थाल्यो र मलाई त्यो मन पर्‍यो"। यो निश्चित रूप देखिनै डकडक गुसबाट प्रभावित भएको हो।<ref>{{cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=652015|title=डकडकगोको विशेष अौजार|last=विनबर्ग|first=ग्याब्रियल|date=११ जून २००९|website=|publisher=ह्याकर न्युज|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614090623/http://news.ycombinator.com/item?id=652015|archive-date=2009-06-14|dead-url=yes|accessdate=१९ मार्च २०१३}}</ref> जुलाई २०१० मा डकडकगोमा आउने समस्याहरू दर्ता गराउन, खोज संयन्त्रको प्रयोगलाई फैलाउनको लागि छलफल गर्न, सुविधाहरू अनुरोध गर्न र अङ्कको खुला स्रोत बारेमा छलफल गर्नका लागि विनबर्गले जुलाई २०१० मा डकडकगोको सामुदायिक वेबसाइट (डक डटको) को सार्वजनिक गरेका थिए।<ref name="Community">{{cite web|url=https://duck.co/|title=डक डटको – डकडकगो समाज|last=विनबर्ग|first=ग्याब्रियल|date=जुलाई २०१०|website=|accessdate=२१ जुलाई २०१०}}</ref> {{Quote box |quote = गुगललाई हराउने उद्देशका साथ हामीले यसमा लगानी गरेका थिएनौं। एक निजी खोज संयन्त्रको आवश्यकता परेको हुँदा हामीले यसमा लगानी गरेका थियौं। हामीले यसलाई इन्टरनेट अराजकतावादीहरू, रेडिट र ह्याकर न्यूजमा रुचि राख्ने मानिसहरूका लागि स्थापना गरेका थियौं। |source = — फ्रेड विल्सन, सन् २०१२ को, न्युयोर्कमा भएको टेकक्रञ्च सम्मेलन<ref name=Ludwig1>{{cite news|last=लुडविग|first=सिन|title=फ्रेड विल्सन: रेडडिट र ह्याकर न्युजका अराजकतावादीहरूका लागि हामीले डकडकगोमा लगानी गरेका छौं|url=https://venturebeat.com/2012/05/21/fred-wilson-duckduckgo-reddit-hacker-news/|newspaper=भेञ्चर बिट|date=मे २१, २०१२|accessdate=जनवरी २९, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131175259/http://venturebeat.com/2012/05/21/fred-wilson-duckduckgo-reddit-hacker-news/ |date=2013-01-31 }}</ref> |width = 100% |align= center }} सन् २०११ मा युनियन स्क्वायर भेन्चर्स र एञ्जल इन्भेस्टरले लगानी गर्नु पूर्व यो एक आत्म-बित्त कोषित कम्पनी रहेको थियोे। यूनियन स्क्वायरका उपाध्यक्ष ब्राड बर्नमहले भने, "हामीले डकडकगोमा लगानी गरेका छौं किनभने हामी विश्वस्त भयौँ कि केवल खोजमा प्रतिस्पर्धाको आधार बदल्न सकिएन, यो गर्ने समय रहेको थियो"।<ref>{{cite web|url=https://www.usv.com/blog/duck-duck-go|title=डकडकगो|last=बर्नहाम|first=ब्राड|date=१३ अक्टोबर २०११|website=युनियन स्क्वायर भेन्चरको ब्लग|accessdate=१४ अक्टोबर २०११}}</ref> यसको अतिरिक्त, ट्रिसक्लेल, लिनक्स मिन्ट, र मिडोरी वेब ब्राउजरले, डकडगोलाई उनको पूर्वनिर्धारित खोज संयन्त्रको रूपमा बदलेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://trisquel.info/en/issues/2608#comment-8213|title=वेब ब्राउजरमा डकडकगो|author=|first=|date=२५ नोभेम्बर २०१०|website=|publisher=ट्रिसकल डट इन्फो|accessdate=मार्च १९, २०१३}}</ref> ४ मे २०१२ सम्म यस खोज संयन्त्रमा दिनहुँ १.५ मिलियन खोजहरू हुने गरेका थिए। विनबर्गले सन् २०११ मा कम्पनीको ११५,००० अमेरिकी डलर राजस्व सङ्कलन गर्यो र त्यसबेला कम्पनीमा जम्मा तीन कर्मचारीहरु थिए, साथै एक सानो अङ्कमा ठेकेदारहरू पनि रहेका थिए।<ref>{{cite news|url = https://arstechnica.com/business/2012/05/private-the-search-engines-that-make-money-by-not-tracking-users/|title = गोपनियता: केहि खोज संयन्त्रले प्रयोगकर्ताहरूलाई नपछ्याइकन पैसा कमाउने गरेका छन्|last = फरिभर|first = साइरस|date =१६ म २०१२| work = आर्स टेक्निकल|accessdate = १४ मे २०१२}}</ref> फेब्रुअरी २०१४, एक मापन वेबसाइट [[कम्पिट डटकम]]का अनुसार यसमा २६६,४६५ आगन्तुक प्रयोगकर्ताहरूले यसमा खोजी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20120324100607/http://siteanalytics.compete.com/duckduckgo.com/?metric=uv|title=कम्प्लिट डटकम - डकडकगोको बारेमा|date=२०१२-०३-२४|access-date=२०१८-११-१२}}</ref> १२ अप्रिल २०११ मा, [[अलेक्सा इन्टरनेट|अलेक्सा]]ले ३ महिनाको वृद्धि दर ५१% भएको सूचना दिएको थियोे ।<ref>{{cite web |url=http://alexa.com/siteinfo/duckduckgo.com |title=डकडकगो एनालाइटिक्स प्रोफाइल |publisher=अलेक्सा डटकम }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723093737/http://www.alexa.com/siteinfo/duckduckgo.com |date=2014-07-23 }}</ref> डकडकगोको आफ्नै ट्राफिक तथ्याङ्कका अनुसार अगस्ट २०१२ मा प्रति दिन १,३९३,६४४ भ्रमणहरू हुने गरेका थिए र अप्रिल २०१० मा प्रति दिन ३९,४०६ भ्रमणहरू भएका थिए। (सबैभन्दा प्रारम्भिक डाटाका अनुसार)।<ref>{{cite web |url=http://duckduckgo.com/traffic.html|title=डकडकगोको आधिकारिक ट्राफिक}}</ref> नोभेम्बर २०१२ मा, वासिङटन पोस्टले अक्टोबर २०१२ सम्ममा डकडकगोमा खोजहरु ४५,०००,००० प्रति महिना सम्म पुगेको सङ्केत गरेको थियोे । यस लेखले यस्तो निष्कर्ष निकालेको छ: <blockquote> "विनबर्गको गैर-महत्त्वाकांक्षी लक्ष्यले उनलाई अनलाइन विशेष गरी अनौठो र खतरनाक प्रतियोगी बनाउँदछ। [[गुगल खोज|गुगल]] वा [[माइक्रोसफ्ट बिङ|बिङ]]ले गर्न नसक्ने उनले लगभग सबै काम गर्न सक्छन् किनभने यसले उनीहरूको व्यापारिक नमूनालाई क्षति पुर्याउन सक्छ, र प्रयोगकर्ताहरूले पत्ता लगाउँन सके भने, डकडकगोको खोजीमा अझ राम्ररी मन पराउन सक्छन्, जसले गर्दा विनबर्ग बिस्तृत खोजी संयन्त्रहरूलाई पनि हानि पुऱ्याउन सक्नेछन्। यो एक असमान अङ्कीय युद्ध हो, र युनियन स्क्वायर भेन्चर्सले गुगललाई कमजोरको रूपमा हेरेका छन्। </blockquote> जिनोमीले, जिनेमी वेब ​​ब्राउजर ३.१०, २६ सेप्टेम्बर २०१३ मा सार्वजनिक गरेपछि यसको पहिलो संस्करणको साथनै यसमा डकडकगो पूर्वनिर्धारित खोज संयन्त्रको रूपमा रहेको छ।<ref>{{cite web|url=https://mail.gnome.org/archives/devel-announce-list/2013-September/msg00003.html|title=जिनोमी ३.१० सार्वजनिक गरिएको छ|date=२६ सेप्टेम्बर २०१३|publisher=जिनमिको मेलिङ सुची|accessdate=२६ सेप्टेम्बर २०१३}}</ref> [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल]] विश्वव्यापी विकासकर्ता सम्मेलन २०१४ को मुख्य भाषणमा, डकडकगोलाई दुवै आईओएस ८ र ओएस एक्स योसेमाइटमा, खोजीको लागि एक विकल्पको रूपमा समावेश गरिने एप्पलले घोषणा गरेको थियोे।<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.in/Apple-Is-Getting-Serious-About-Search-But-It-Doesnt-Want-Googles-Help/articleshow/36007303.cms|title=एप्पल ओएसमा डकडकगो|last=डिकी|first=मेगान रोज|date=३ जून २०१४|website=|publisher=बिजनेस इन्साइडर|accessdate=६ जून २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606202907/http://www.businessinsider.in/Apple-Is-Getting-Serious-About-Search-But-It-Doesnt-Want-Googles-Help/articleshow/36007303.cms |date=2014-06-06 }}</ref> मार्च १०, पेल मुन वेब ब्राउजरको संस्करण २४.४.० देखि , डकडकगो पूर्वनिर्धारित खोज संयन्त्रको रूपमा रहेको थियोे र साथै ब्राउजरहरूको [[गृहपृष्ठ|गृह षृष्ठ]]मा सूचीबद्ध भएको थियोे।<ref name=palemoonrelease>{{cite web|title=पेल मुन २४.४.० |url=https://www.palemoon.org/releasenotes-archived.shtml|website=पेल मुन|publisher=मुन चाइल्ड प्रोडक्सन्स|accessdate=४ जून २०१४}}</ref> मे २०१४ मा डकडकगोले, डकडकह्याक मार्फत बिटा परीक्षकहरूको साथ एक पुनः संस्करण जारी गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://next.duckduckgo.com/ |title=डकडकगो |publisher=नेक्सट डट डकडकगो डटकम |date= |accessdate=२०१४-०५-११्}}</ref> २१ मे २०१४ मा, डकडकगोले औपचारिक रूपले पुनः बनावट गरिएको संस्करणलाई सार्वजनिक गरेको थियोे जसले छिटो जवाफहरूमा र अधिक परिमार्जित दृश्यमा ध्यान केन्द्रित गरेको थियो। नयाँ संस्करणले धेरै नयाँ सुविधाहरू जस्तै तस्वीर, स्थानीय खोजी, स्वत: सुझाव, मौसम, व्यञ्जन आदि कुराहरू थप गरेको थियो। <ref name="DuckDuckGo Reimagined & Redesigned">{{cite web|url=https://duck.co/blog/post/84/whatsnew |title=डकडकगो कल्पना र पुनर्स्थापना}}</ref> जुलाई २०१६ मा, डकडकगोले आधिकारिक रूपमा [[याहु!|याहू]]सँग साझेदारी विस्तार घोषणा गरेको थियो। यसले खोज नतिजा र थप साइट सूत्रहरूमा मिति समावेशका गर्नुका साथै यस खोज संयन्त्रका सबै प्रयोगकर्ताहरू माझ नयाँ सुविधाहरू विस्तार गरेको थियोे। यसले परिणामहरू उत्पन्न गर्न वा प्रस्तावित सुविधाहरू प्रयोग गर्न बिङ, [[यान्देक्स|यान्दिक्स]], र विकिपिडियासँग पनि साझेदारी गरेको थियोे। आफ्नो नीतिलाई मध्यनजर गर्दै, कम्पनीले साझेदार कम्पनीहरूसँग प्रयोगकर्ता जानकारी साझा नगर्ने कुरा पुष्टि गरेको थियो। <ref>{{Cite web|url=https://www.ghacks.net/2016/07/01/duckduckgo-yahoo-partnership/|title=डकडकगोले याहू! सँग साझेदारी कायम गरेको छ |last=ब्रिङ्कम्यान|first=मार्टिन|date=१ जुलाई २०१६|website=जि ह्याक्स|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/duckduckgo/comments/4lgda4/duckduckgo_is_using_yahoo_for_searches_now/|title=डकडकगले हाल खोजको लागि याहूको प्रयोग गरेको छ|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> २३ जनवरी, २०१८ मा, डकडकगोले इन्टरनेट प्रयोगकर्ताहरू खोजलाई सुरक्षित गर्नको लागि आफ्नो ब्राउजर एक्सटेन्सन (विस्तार) र मोबाइल अनुप्रयोग पुन: परिमार्जन गरेको थियोे। जसले विज्ञापन पछ्याउने सञ्जाललाई रोक्न सक्ने क्षमता प्रदान गरेको थियोे।<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2018/1/23/16922508/private-search-engine-duckduckgo-browser-extension-app|title=गोपनियता-डकडकगोले तपाईलाई इन्टरनेटमा सुरक्षित राख्दछ|work=द भर्ज|access-date=२०१८-११-१२}}</ref> जनवरी १५, २०१९ मा, डकडकगोले दुवै डेस्कटप र मोबाइल उपकरणहरूमा सबै नक्सा र ठेगाना सम्बन्धित खोजहरू एप्पल नक्साद्वारा सञ्चालित हुने घोषण गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://spreadprivacy.com/duckduckgo-apple-mapkit-js/|title=नक्सा सम्बन्धित गोपनियता खोजका लागि डकडकगोले एप्पल नक्सा चुनेको छ |date=२०१९-०१-१५|website=डकडकगो ब्लग|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२०१९-०१-१६}}</ref> मार्च २०१९, गुगललेले क्रोम ७३ मा पूर्वनिर्धारित खोज संयन्त्रको सूचीमा डकडकगोलाई थपेको थियो।<ref>{{cite web |last1=झोउ |first1=मारिन |title= डकडकगो क्रोममा एक पूर्वनिर्धारित खोज विकल्प|url=https://www.cnet.com/news/duckduckgo-is-now-a-default-search-engine-option-in-chrome/ |website=सिनेट |accessdate=मार्च १६, २०१९ |date=मार्च १४, २०१९}}</ref> ==ट्राफिक== {{Quote box|quote=यसमा १ मिलियन खोज पुग्न १,४४५ दिन लागेको<br /> २ मिलियन खोजीहरू प्राप्त गर्न ४८३ दिन, र त्यसपछि ३ मिलियन खोजीहरू प्राप्त गर्न मात्रै ८ दिन लागेको थियो ।,<br /> त्यसपछि ३ मिलियन खोजीहरू प्राप्त गर्न मात्रै ८ दिन लागेको थियो ।: https://duckduckgo.com/traffic/|source=डकडकगो [[ट्विटर]] खाता (@duckduckgo), १८ जून २०१३<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/duckduckgo/status/347025281170694144 |title=ट्विटर / डकडकगो: यसमा १ मिलियन खोज पुग्न १,४४५ दिन लागेको ... |publisher=डकडकगो |date=१८ जून २०१३ |accessdate=१६ अक्टोबर २०१३ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Q7lsB9yv?url=https://twitter.com/duckduckgo/status/347025281170694144 |archivedate=६ जून २०१४ |deadurl=yes |df= }}</ref><ref name=sel3m>{{cite web |url=http://searchengineland.com/duckduckgo-passes-3-million-searches-163846 |title=मिलियन खोजी भएको डकडकगोमा , ८ दिनमै ३ मिलियन खोज पुगेको छ |first=म्याट |last=म्याक्गि |date=१८ जून २०१३ |accessdate=१२ अक्टोबर २०१३ |publisher=सर्च इन्जिन ल्यान्ड |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KJF5mDJw?url=http://searchengineland.com/duckduckgo-passes-3-million-searches-163846 |archivedate=१२ अक्टोबर २०१३ |deadurl=yes |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014051219/http://searchengineland.com/duckduckgo-passes-3-million-searches-163846 |date=2013-10-14 }}</ref><ref name=nextweb3m>{{cite web |url=https://thenextweb.com/insider/2013/06/18/anonymous-search-engine-duckduckgo-hit-nearly-3-1-million-searches-yesterday-as-surveillance-fears-grow/ |title=गूगलको बैकल्पिक डकडकगोले ३.१ मिलसयन खोजि प्राप्त गरेको छ |first=ह्यारीसन |last=वेबर |publisher=द नेक्ट वेब |date=१८ जून २०१४ |accessdate=१२ अक्टोबर २०१३ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KJFJmlDa?url=http://thenextweb.com/insider/2013/06/18/anonymous-search-engine-duckduckgo-hit-nearly-3-1-million-searches-yesterday-as-surveillance-fears-grow/ |archivedate=१२ अक्टोबर २०१३ |deadurl=yes |df= }}</ref>|width=200%|align=center}} जुन २०१३ मा, डकडकगोमा महत्त्वपूर्ण ट्राफिक वृद्धि भएको थियो। वेबसाइटको ट्विटर खाताका अनुसार, सोमबार, १७ जून २०१३ मा, यसमा दैनिक ३ लाख प्रत्यक्ष खोजहरू भएका थिए। मे २०१३ मा औसतमा, दैनिक १० लाख ८० हजार दैनिक प्रत्यक्ष खोजीहरू हुने गरेका थिए।<ref>{{Cite news|url = http://libertyblitzkrieg.com/2013/07/10/search-engine-duck-duck-go-experiences-traffic-surge-in-wake-of-nsa-scandal/|title =खोज संयन्त्र डकडकगोको ट्राफिक काण्ड|last = क्रिन्जर|first =माइकल|date = Jul 10, 2013 <!-- at 11:25 am --> |work = Liberty Blitzkrieg|access-date = 7 March 2015}}</ref> पछि सेप्टेम्बर २०१३ मा, यस खोज संयन्त्रमा प्रति दिन ४० लाख खोजीहरू पुगेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.pcworld.idg.com.au/article/528833/people_flock_anonymizing_services_after_nsa_snooping_reports/ |title=एक प्रतिवेदन |publisher=पिसी वल्ड अस्ट्रेलिया |first=ग्रन्ट |last=ग्रस |date=१० अक्टोबर २०१३ |accessdate=१२ अक्टोबर २०१३ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KJAq1wlV?url=http://www.pcworld.idg.com.au/article/528833/people_flock_anonymizing_services_after_nsa_snooping_reports/ |archivedate=१२ अक्टोबर २०१३ |deadurl=yes |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013084529/http://www.pcworld.idg.com.au/article/528833/people_flock_anonymizing_services_after_nsa_snooping_reports/ |date=2013-10-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fiercecontentmanagement.com/story/duckduckgo-continues-making-huge-audience-gains/2013-09-16 |title=डकडकगोले धेरै भन्दा धेरै ग्राहकहरू तानिरहेको छ |publisher=फियर्स कन्टेन्ट म्यानेजमेन्ट |first=रोन |last=मिलर |date=१६ सेप्टेम्बर २०१६ |accessdate=१२ अक्टोबर २०१३ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KJAsEgA1?url=http://www.fiercecontentmanagement.com/story/duckduckgo-continues-making-huge-audience-gains/2013-09-16 |archivedate=१२ अक्टोबर २०१३ |deadurl=yes |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014010905/http://www.fiercecontentmanagement.com/story/duckduckgo-continues-making-huge-audience-gains/2013-09-16 |date=2013-10-14 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.infoworld.com/t/web-services/duckduckgo-going-straight-226778 |title=डकडकगो अघि बढ्दै छ |date=१३ सेप्टेम्बर २०१३ |accessdate=१२ अक्टोबर २०१३ |first=वडि |last=लियोनहार्ड |publisher=इन्फोवल्ड |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KJArzxxg?url=http://www.infoworld.com/t/web-services/duckduckgo-going-straight-226778 |archivedate=१२ अक्टोबर २०१३ |deadurl=yes |df= }}</ref> नोभेम्बर २०१८ का अनुसार, डकडकगोमा प्रति दिन ३१ मिलियन प्रत्यक्ष खोजी प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://duckduckgo.com/traffic|title=डकडकगोको ट्राफिक|website=डकडकगो डटकम|accessdate=७ अगस्ट २०१८}}</ref> जनवरी २०१९ सम्म, डकडकगोले ३४ मिलियन दैनिक खोजीहरू प्राप्त गरेको थियो र उक्त महिनामा यसमा १ अर्ब खोजीहरू भएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://duckduckgo.com/traffic|title=डकडकगोको ट्राफिक|website=डकडकगो डटकम|accessdate=१७ माघ २०७५}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[वेब खोज संयन्त्रहरूको तुलना]] * [[खोज संयन्त्रहरूको सूची]] * [[नेम्स डाटाबेस]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची|2}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://duckduckgo.com आधिकारिक वेबसाइट] * {{Vimeo|id=68099450|title=भिडिओ - ग्याब्रियल विनबर्ग डकडकगोको बारेमा केहि भन्दै}} {{कमन्सश्रेणी|DuckDuckGo|डकडकगो}} [[श्रेणी:इन्टरनेट कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:इन्टरनेट खोज संयन्त्रहरू]] [[श्रेणी:पर्ल सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:सन् २००८ मा स्थापित अमेरिकी कम्पनीहरू]] gop916e5jyz2nz5t2n35he7tl0l2fc4 0 98055 1380435 1357292 2026-09-17T07:21:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380435 wikitext text/x-wiki {{Short description|नेपालको पहिलो नहर आयोजना}} {{Infobox body of water | name = चन्द्र नहर | image = Chandra Canal.jpg | caption = पश्चिम दिशाबाट नहरको बाँध | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[सप्तकोशी नगरपालिका]], [[सप्तरी जिल्ला]] | coords = {{CoordDec|26.741378|86.929619}} | type = [[सिँचाइ नहर]] | part_of = [[त्रियुगा नदी]], [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]], [[नेपाल]] | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | frozen = | reference = | salinity = ३.४–३.५% | temperature_high = {{convert|25|C}} | temperature_low = {{convert|5|C}} | trenches = | benches = | pushpin_map = Nepal }} '''चन्द्र नहर''' [[नेपाल]]को [[सप्तरी जिल्ला]]को उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा तत्कालीन राणा [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]द्वारा स्थापना गरिएको नेपालको पहिलो सिँचाइ [[नहर]] आयोजना हो। नेपालको पहिलो आधुनिक नहरको रूपमा रहेको चन्द्र नहरको निर्माण कार्य वि.सं. १९७९ मा सुरु भइ वि.सं. १९८५ मा सम्पन्न भएको थियो।<ref>[https://www.dwri.gov.np/activity जलस्रोत तथा सिँचाइ विभाग, नेपाल सरकार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727065927/https://www.dwri.gov.np/activity |date=2019-07-27 }}</ref>३१ किलोमिटर लम्बाइ भएको यो नहर सप्तरी जिल्लाको सप्तकोशी नगरपालिका, [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका]], [[महादेवा गाउँपालिका]] लगायतका ग्रामीणक्षेत्रमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याइरहेको छ। यो नेपालको पहिलो सिँचाई परियोजना हो। यो [[सप्तरी जिल्ला]]को साविक [[फत्तेपुर, सप्तरी|फत्तेपुर]] हाल [[सप्तकोशी नगरपालिका]] भएर बग्ने [[त्रियुगा नदी]] नजिकै निर्मित छ। यो नहरको डिजाइन नेपालको पहिलो [[अभियन्ता|इन्जिनियर]] [[डिल्लीजङ्ग थापा]]ले कोरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=पत्रिका |first=न्यु स्पोटलाइट |title=DILLI JUNG THAPA Forgotten Hero |trans-title= डिल्लीजङ्ग थापा |url=https://www.spotlightnepal.com/2017/08/12/dilli-jung-thapa-forgotten-hero/ |access-date=2020-09-25 |website=स्पोटलाइट नेपाल |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == इतिहास== नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]ले आफ्नो शासनकालमा [[सप्तरी जिल्ला]]को फत्तेपुरमा नेपालकै पहिलो सिँचाइ परियोजनाको रूपमा चन्द्र नहर बनाउने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/11915 |title=चुरे सुरुङ र चन्द्रनहर निर्माता |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-09-26}}</ref> यो नहरको नक्सा कोर्ने काम नेपालकै [[सिभिल इन्जिनियरिङ|सिभिल इन्जिनियर]] [[डिल्लीजङ्ग थापा]]ले गरेका थिए। चन्द्र शमशेरको शासनकालको अन्तिम समयमा वि.सं. १९७९ मा चन्द्र नहरको निर्माण शुरू भई चार वर्षभित्र वि.सं. १९८५ मा निर्माण कार्य सम्पन्न भएको थियो। यो नहरबाट प्रति सेकेन्ड १४ घनमिटर पानी प्रवाह गर्नसक्ने क्षमता रहेको छ भने यस नहरको लम्बाइ ३१ किलोमिटर रहेको छ। नहरको पानीले सप्तरी जिल्लाका लगभग १०,५०० हेक्टर जमीनमा सिँचाइ गर्न सक्ने क्षमता रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-06-12/20170612084838.html |title=राजविराज : समृद्ध इतिहास, आन्दोलित वर्तमान |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-09-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241218131906/https://ekantipur.com/ampnews/2017-06-12/20170612084838.html |date=2024-12-18 }}</ref> ==नहर निर्माण कार्य== [[त्रियुगा नदी]]मा बाँध बनाएर निर्माण गरिएको यस नहरमा त्यससमयमा [[सिमेन्ट]]को प्रयोग गरिएको थिएन। पाको इँटाको धूलो, [[चुनढुङ्गा|चुन]] र मास मिसाएर बनाइएको बज्र प्रयोग गरी बाँध बनाइएको थियो। सिभिल इन्जिनियर, डिल्लीजङ्ग थापाको विभिन्न निर्माण कार्यहरूमा यो एक उत्कृष्ट काम रहेको विशेषज्ञहरूको भनाइ रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.janapatra.com/archives/19410 |title=हेटौंडा-अमलेखगञ्ज सुरुङमार्ग देशकै पहिलाे सुरुङमार्ग, सरकारले इतिहास मेटाउन खोज्यो |website=जनपत्र |language=नेपाली |accessdate=2020-09-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222133530/https://www.janapatra.com/archives/19410 |date=2024-02-22 }}</ref> ==उत्पति र स्थान== चन्द्र नहरको मूल स्थान [[त्रियुगा नदी]]को २ किलोमिटर उत्तरमा रहेको काली खोलामा बनाइएको जलाशयबाट हुन्छ।<ref>{{Cite web |title=चन्द्र नहरको स्वरुप परिर्वतन हुँदै |url=https://baahrakhari.com/news-details/17886/2017-02-13 |access-date=2020-09-25 |website=बाह्रखरी |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705194609/http://baahrakhari.com/news-details/17886/2017-02-13 |date=2017-07-05 }}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode=packed> File:Chandra Canal Siphon.jpg|सप्तकोशीको भगिनी चौकमा File:Chandra Canal Main Dam.jpg|मुख्य नहर </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[जुद्ध नहर]] [[श्रेणी:नेपालको भूगोल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चन्द्र शमशेर]] [[श्रेणी:नेपालका नहरहरू]] 4qtznmqqyumk2p4fn6dbdrxi11ox9js 0 100650 1380451 1283285 2026-09-17T08:07:00Z Janak Bhatta 10885 /* इतिहास */ विस्तार गरियो 1380451 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = राजशाही | native_name = রাজশাহী | nickname = रेसम सहर | settlement_type = सहर |image_skyline = {{Photomontage |photo1a =Rajshahi skyline.jpg |photo2b =First Administration Building , University of Rajshahi.jpg |photo2a =Shaheed Kamruzzaman Stadium (29229129961).jpg |photo3a =Shahid Zia Shishu Park 06.jpg |photo3b =Varendra Research Museum 04.jpg |photo4a = Administration Building of Rajshshi College.jpg |size = 280 |spacing = |color = transparent |border = 1 | foot_montage = माथिबाट: क्षितिजको काखमा राजशाही सहर, [[सहिद कम्रूज्जमन रङ्गशाला]],[[युनिभर्सिटी अफ राजशाही]] को पहिलो आधिकारिक भवन, केन्द्रीय पार्क, [[भरेन्द्रा रिसर्च सङ्ग्रहालय]],[[राजशाही कलेज]]को प्रशासकीय भवन }} |image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = centre | pushpin_map_caption = [[बङ्गलादेश]]को नक्सामा राजशाही | pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|24|22|N|88|36|E|region:BD|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = राजशाही विभाग | subdivision_type2 = जिल्ला | subdivision_name2 = [[राजशाही जिल्ला]] | established_title =स्थापना | established_date = १७०० | established_title2 = नगरपालिका | established_date2 = १८७६ | established_title3 = स्तरीय सहर | established_date3 = १९९१ |government_footnotes = |government_type = [[नगर निगम]] |governing_body = {{nowrap|[[राजशाही सिटी निगम]]}} |leader_title = [[मेयर|सिटी मेयर]] |leader_name = | area_footnotes =<ref name="bangladesh1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/dataindex/census/municip.pdf|title=बङ्गलादेशको जिल्ला अनुसारको जनसङख्या|publisher=बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग|accessdate=19 August 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217230450/http://www.bbs.gov.bd/dataindex/census/municip.pdf|archivedate=17 December 2008|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610054152/http://www.bbs.gov.bd/dataindex/census/municip.pdf |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.risingbd.com/english/PM-opens-8-new-police-stations-in-Rajshahi/51855|title=राजशाहीमा प्रधानमन्त्रीले नयाँ प्रहरी चौकीको उत्घाटन गर्नुभयो|date=२०१८-०२-२२|work=राइजिङ सन|access-date=२०१८-०९-१५|language=}}</ref> | area_total_km2 = ९६.६८ | area_metro_km2 = ९०० | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = १८ | population_as_of = २०११ | population_footnotes =<ref name=bangladesh2>[http://www.bbs.gov.bd/dataindex/pby/pk_book_08.pdf " सन् २००८ को तथ्याङ्क, बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419080055/http://www.bbs.gov.bd/dataindex/pby/pk_book_08.pdf |date=१९ अप्रिल २००९ }}</ref> | population_total = ७६३,९५२ | population_metro = ८७८,५०० | population_density_km2 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = हुलाकीय कोडहरू | postal_code = ६०००,६१००,६२०३ | blank_name = राष्ट्रिय सम्पर्क कोड | blank_info = +८८० | blank1_name = सम्पर्क कोड | blank1_info = ०७२१ |blank2_name = प्रहरी |blank2_info = [[राजशाही महानगरीय प्रहरी]] |blank3_name = विमानस्थल |blank3_info = [[शाह मख्दुल विमानस्थल]] | website ={{url|erajshahi.gov.bd/}} | footnotes = }} '''राजशाही''' ({{lang-bn|রাজশাহী}}) ऐतिहासिक रामपुर चिनारीको नाम ''रेशमको सहर'' बङ्गलादेशको महानगर पालिका हो । भने बङ्गलादेशको ठुला सहर मध्ये एक हो । यो सहरमा लगभग १ मिलियन जनसङ्ख्या रहेको छ । ==इतिहास== आधुनिक राजशाही प्राचीन पुन्द्रवर्धन क्षेत्रमा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |title=Pundravardhana - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Pundravardhana? |access-date=2025-06-09 |website=en.banglapedia.org}}</ref> सुफी सन्त शाह मखदूमको समाधिस्थलमा रहेका शिलालेखीय अभिलेखअनुसार यस सहरको स्थापना सन् १६३४ मा भएको मानिन्छ। १८औँ शताब्दीमा यस क्षेत्रमा डच बस्ती पनि रहेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Rajshahi|title=Rajshahi &#124; Riverside City, Silk Production &#124; Britannica|date=22 May 2025|website=www.britannica.com|access-date=28 May 2025|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403170316/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/490171/Rajshahi|url-status=live}}</ref> ==भूगोल== ===प्रविधि=== ===हावापानी=== *''राजशाहीको हावापानीको विस्तृत जानकारी'' {{Weather box |metric first = yes |single line = yes |location = राजशाही |Jan record high C = 30.0 |Feb record high C = 35.4 |Mar record high C = 40.3 |Apr record high C = 45.1 |May record high C = 44.8 |Jun record high C = 43.6 |Jul record high C = 39.7 |Aug record high C = 35.5 |Sep record high C = 39.2 |Oct record high C = 35.3 |Nov record high C = 34.3 |Dec record high C = 30.3 |Jan high C= 25.4 |Feb high C= 28.0 |Mar high C= 33.5 |Apr high C= 35.9 |May high C= 34.8 |Jun high C= 33.3 |Jul high C= 32.0 |Aug high C= 32.0 |Sep high C= 32.3 |Oct high C= 31.9 |Nov high C= 29.5 |Dec high C= 26.1 |year high C = |Jan mean C = 18.5 |Feb mean C = 20.6 |Mar mean C = 25.7 |Apr mean C = 28.8 |May mean C = 29.1 |Jun mean C = 29.4 |Jul mean C = 28.9 |Aug mean C = 29.1 |Sep mean C = 29.1 |Oct mean C = 27.6 |Nov mean C = 23.5 |Dec mean C = 19.4 |Jan low C= 10.2 |Feb low C= 13.3 |Mar low C= 18.0 |Apr low C= 21.7 |May low C= 23.5 |Jun low C= 25.5 |Jul low C= 25.9 |Aug low C= 26.2 |Sep low C= 25.9 |Oct low C= 23.4 |Nov low C= 17.6 |Dec low C= 12.8 |year low C = |Jan record low C = 1.8 |Feb record low C = 3.9 |Mar record low C = 8.6 |Apr record low C = 10.8 |May record low C = 14.4 |Jun record low C = 20.3 |Jul record low C = 19.4 |Aug record low C = 18.3 |Sep record low C = 12.6 |Oct record low C = 11.4 |Nov record low C = 7.0 |Dec record low C = 4.2 |Jan precipitation mm = 13 |Feb precipitation mm = 15 |Mar precipitation mm = 27 |Apr precipitation mm = 39 |May precipitation mm = 129 |Jun precipitation mm = 272 |Jul precipitation mm = 301 |Aug precipitation mm = 261 |Sep precipitation mm = 234 |Oct precipitation mm = 112 |Nov precipitation mm = 14 |Dec precipitation mm = 2 |year precipitation mm = |Jan humidity = 40 |Feb humidity = 35 |Mar humidity = 37 |Apr humidity = 40 |May humidity = 51 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 88 |Aug humidity = 85 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 59 |year humidity = |source= [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=418950&refer=/&units=metric/ WeatherBase.Com] |date=October 2013}} ===पार्क र हरियाली=== [[File:Shahid Zia Shishu Park 03.jpg|thumb|right|शहिद जीया शिशु पार्क]] सहिद जीया शिशु पार्क राजशाहीको एक महत्त्वपूर्ण तथा लोकप्रिय सार्वजनिक स्थलहरू मध्ये एक हो । == अर्थतन्त्र == == जनसङ्ख्या == ==संस्कार== ===कला तथा पर्वहरू=== [[File:Pohela Boishak rally at Rajshahi.jpg|thumb|250px|[[पहेला वैशाख|बंगाली नयाँ वर्ष/ বাংলা নববর্ষ]]को स्वागतको तयारीमा राजशाही सहर]] राजशाही एक शैक्षिक,कलाकृत सहर हो । यो सहर [[राजशाही रेशम]]को लागि बङ्गलादेश भर निकै प्रसिद्ध रहेको छ। जसबाट स्तरिय लुगाकपडा निर्माण गर्ने गरिन्छ । यो सहरमा [[बरेन्द्रा सङ्ग्रहालय]] रहेको छ। जहाँ विभिन्न प्रकारका स्थानीय कलाकृति तथा कलात्मक मुर्तिहरूको सङ्ग्रह गरिएको छ । ===मिडिया=== Aस्थानीय एफएम स्टेसनहरू, [[रेडियो पद्मा]],९९.२ मेगाहर्ज. [[रेडियो फोर्टिन]] ८८.० मेगाहर्ज ===खेलकुद=== [[File:Shaheed Kamruzzaman Stadium (28686945853).jpg|thumb|right|सहिद कम्रूज्जमन रंगशाल]] यस राजशाही सहरमा सहिद कम्रूज्जमन रंगशाल नामक रंगशाला रहेको छ । यो सहिद कम्रूज्जमन रंगशालको कुल दर्शक क्षमता पन्ह्र हजार भन्दा धेरै रहेको (१९,००० +) छ । जसलाई सामान्यतया राजशाही जिल्ला रंगशाला पनि भन्ने गरिन्छ। आधारभुत रूपमा यो सहिद कम्रूज्जमन रंगशालको प्रयोग क्रिकेट खेलका लागि गर्ने गरिन्छ । यसबाहेक यो सहरमा अन्य विभिन्न प्रकारका अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका टेनिस कम्प्लेक्स तथा विभिन्न खेलकुद सम्बन्धि तालिम केन्द्रहरू पनि रहेको छ । केही राष्ट्रिय स्तरका उत्कृष्ट फुटबल खेलाडीहरू पनि यो सहर वा स्थानमा जन्मिएका थिए । जसका उदाहरणका रूपमा राष्ट्रिय क्लब स्तरीय खेलाडीहरू डिगोन्टो प्रोशरी तथा सोनली ओटिटलाई लिन सकिन्छ । यो सहरमा केही स्तरीय फुटबल तालिम केन्द्रहरू समेत रहेको छ । भने फुटबलको जिल्ला रंगशाला पनि रहेको छ । राजशाही हक्कीका लागि पनि प्रसिद्ध ठाउँ होख । रमजशाहीमा विभिन्न प्रकारका स्थानीय हक्की क्लबहरू छन् भने विभिन्न खाले हक्कि प्रतियोगिताहरू पनि हुने गर्दछन् । ==यातायात== [[File:Rajshahi Railway Station.jpg|thumb|राजशाही सेन्टर रेलवे स्टेसन]] ===रोड=== ===रेलवे=== ===हवाई माध्यम=== ==स्वास्थ्य== यो सहरमा धेरै सरकारी तथा गैर सरकारी हस्पिटलहरू रहेको छ । यहाँ रहेको [[राजशाही मेडिकल कलेज]]|हस्पिटल एक प्रमुख हस्पिटल तथा शैक्षिक संस्था हो । यस्तै गरी यहाँ विभिन्न बालबालिका मैत्री हस्पिटलहरू छन्,एउटा छाती सम्बन्धि हस्पिटल,एउटा जिल्ला स्तरीय सरकारी हस्पिटल र क्रिश्चियन मार्गिहरूको हस्पिटल पनि यो सहरमा प्रमुख रूपमा रहेको छ । साथै दुईवटा निजी मेडिकल कलेज हस्पिटल पनि यो सहरमा रहेको छ । == शिक्षा == [[Image:Administration Building, University of Rajshahi.jpg|right|200px|thumb| राजशाही विश्वविद्यालयको प्रशासकिय भवन]] [[Image:Rajshahi College 3.jpg|thumb|right|200px|राजशाही कलेजको प्रशासकिय भवन जुन बङ्गलादेशको सर्वाधिक पुरानो शैक्षिक संस्था हो ।]] राजशाही बङ्गलादेशको एक महत्त्वपूर्ण शैक्षिक केन्द्रीय क्षेत्र हो । त्यसैले राजशाहीलाई बङ्गलादेशको 'शैक्षिक सहर ' भन्ने गरिन्छ । यो सहरमा धेरै संख्यामा सरकारी तथा गैरसरकारी शैक्षिक संस्थाहरू रहेको छ । यो सहरमा रहेको [[राजशाही कलेज]] ढाका कलेज पछिको बङ्गलादेशकै सबैभन्दा पुरानो कलेज हो । यस्तै [[युनिभर्सिटी अफ राजशाही]] पनि बङ्गलादेशको दोस्रो पुरानो विश्वविद्यालय हो । जसलाई राजशाही इन्जिनियरिङ कलेजको नामबाट पनि चिन्ने गरिन्छ।<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.ruet.ac.bd/articles/History/5|title=राजशाहीमा रहेका विश्वविद्यालय|website=रुयट|access-date=2016-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025130206/http://www.ruet.ac.bd/articles/History/5 |date=2018-10-25 }}</ref> सहायक शैक्षिक संस्थाहरूको सुचि: {{div col|colwidth=20em}} * [[ब्यारिड मेडिकल कलेज]] * गभर्नमेन्ट सिटी कलेज,राजशाही * गभर्नमेन्ट विमिन कलेज,राजशाही * [[इस्लामी बैङ्क मेडिकल कलेज]] * [[मोहनोगोर कलेज,राजशाही]] * [[न्यू गभर्नमेन्ट डिग्री कलेज,राजशाही]] * [[नर्थ बङ्गाल इन्टरनेसनल युनिभर्सिटी]] * [[राजशाही कलेज]] * [[राजशाही मेडिकल कलेज]] * [[राजशाही युनिभर्सिटी अफ इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजी]] * [[युनिभर्सिटी अफ राजशाही]] * [[भेरेन्द्रा सरकारी कलेज,राजशाही]] * [[भेरेन्द्रा विश्वविद्यालय]] {{div col end}} ==स्मरणीय व्यक्तिहरू== * [[ऋत्विक घटक]] * [[सेलिना हुसेन]] उपन्यासकार,वर्तमान [[बंगला एकेडेमी]]को संचालक * [[सब्बिर रहमान]] बङ्गलादेशी राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी * [[सर जधुनाथ सरकार]] इतिहासकार == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[बङ्गलादेशको सहर तथा गाउँको सुचि]] * [[राशाही युनिभर्सिटी अफ इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजी]] * [[राजशाही युनिभर्सिटी]] ==बाह्य कडी== {{Sister project links|Rajshahi|voy=Rajshahi}} * [http://www.amaderrajshahi.com/rajshahi/images/Rajsahi_Disrict.png Map of Rajshahi District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040012/http://www.amaderrajshahi.com/rajshahi/images/Rajsahi_Disrict.png |date=2016-03-04 }} * [http://www.erajshahi.gov.bd/app/index/index.php E-Rajshahi (in English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101130700/http://www.erajshahi.gov.bd/app/index/index.php |date=2011-01-01 }}, an online portal for information and government services managed by Rajshahi City Corporation * [http://www.financialexpress-bd.com/index3.asp?cnd=3/6/2006&section_id=8&newsid=17737&spcl=no FinancialExpress-bd.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404060905/http://www.financialexpress-bd.com/index3.asp?cnd=3%2F6%2F2006&section_id=8&newsid=17737&spcl=no |date=2019-04-04 }}, News about LSE survey * [https://web.archive.org/web/20060210014327/http://www.betar.org.bd/Engineer.htm Betar.org.be], Radio Bangladesh website for information on Bangladesh Betar * [http://www.world-airport-codes.com/bangladesh/rajshahi-6196.html World-Airport-Codes.com], information on Shah Mokhdum Airport ==सन्दर्भ सामाग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बङ्गलादेश]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका सहरहरू]] pj38lnyjdowglul4qeasok2lbla9yp8 0 103954 1380445 1371856 2026-09-17T08:04:39Z Bishaldev100 28807 /* रोम माथी नियन्त्रण */ 1380445 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Unificacion-de-Italia.gif|thumb|255x255px|इटालीको एकीकरण]]'''इटालीको एकीकरण''' ( {{lang-it|Unità d'Italia}} {{IPA-it|uniˈta ddiˈtaːlja|}} ) १९ औँ शताब्दीको इटलीमा एक राजनैतिक र सामाजिक अभियान थियो । यस अभियानको सुरुवात र अन्त तिथि इतिहासकारमा विवाद छ । १८२० र १८३० को दशकमा भियनाको कांग्रेसको नतिजा विरुद्ध भएका विद्रोहहरूबाट प्रेरित भएर, [[सन् १८४८ को क्रान्ति|१८४८ को क्रान्ति]]ले एकीकरण प्रक्रियालाई गति दियो र १८७० मा रोम कब्जा गरेपछि १८७१ मा रोमलाई इटालीको राजधानीको रूपमा आधिकारिक रूपमा तोकेर यो प्रक्रिया पूरा भयो।<ref name="Collier2003">{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|publisher=Heinemann|year=2003|isbn=978-0-435-32754-5|edition=First|series=Heinemann Advanced History|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|quote=The ''Risorgimento'' is the name given to the process that ended with the political unification of Italy in 1871.}}</ref>{{sfn|Riall|2002|p=1}}सन् १८७० मा इटालीको एकीकरण सम्पन्न भएको हो। इटालीले १७ मार्चमा एकीकरणको वार्षिकोत्सव मनाउँछ। ==पृष्ठभुमि == एकीकरण अघि अर्थात १९ औँ शताब्दीको सुरुमा इटाली ५ भागमा विभाजित थियो र ती क्षेत्रमा विभिन्न साम्राज्यको अधिकार थियो । त्यस समय इटालीको स्थिती निम्नानुसार थियो । # नेपल्स र सिसिली नामक दक्षिणका दुई क्षेत्राहरू बुर्बो राजवंशको अधीनमा एक राज्यको एउपमा थिए । # रोम र यसको आसपासको चर्चको राज्यमा फ्रान्सको प्रभाव थियो । # मध्य इटालीको परमा, मेडेना, टस्कनी र रोम्पागनामाथी अस्ट्रिया साम्राज्यको प्रभाव थियो । # उत्तरतर्फको लोम्बार्डी - भेनेसियाको क्षेत्र अष्ट्रीया साम्राज्य अन्तर्गत पर्दथ्यो । # सार्डिनिया तथा पिड्मन्ट राज्य मात्र स्वतन्त्र राज्यको रूपमा थिए । ==मेज्जिनी== मेज्जिनीले युवा इटाली (Young Italy) नामक संस्था स्थापना गरी इटालीलाई गणतन्त्र राज्य बनाउने लक्ष्य राखेका थिए । त्यसैले उनलाई ´इटालियन राष्ट्रियताको जनक´ मानिन्छ । [[चित्र:Giuseppe_Mazzini.jpg|thumb|Giuseppe Mazzini]] ==गेरीबाल्डी== {{main|गेरीबाल्डी}} [[चित्र:Garibaldi (1866).jpg|thumb|Giuseppe Garibaldi]] गेरीबाल्डीको जन्म सन् १८०५ मा भएको थियो । विदेशी शक्ति सँग युद्ध गरी इटालीको एकीकरण गर्नका लागि एक हजार युवाहरूको सङ्गठन गरेका थिए जसलाई ´रातो सर्ट´ भनिन्थ्यो । उनले भूमिगत तथा खुला दुवै किसिमका युद्धद्वारा इटालीको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण काम गरेकाले ´राष्ट्रियताका योद्धा´ मानिन्छन् । ==काबुर== {{main|काबुर}} [[कामिलो बेन्सो काभुर|काबुर]](Cavour) इटालीको पिडमन्ट र सार्डिनियाका राजा इमान्युअलका प्रधानमन्त्री थिए । उनले इटालीका स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरी इटालीलाई एउटा विशाल र शक्तिशाली राष्ट्र बनाउन महत्त्वपूर्ण काम गरे । ==१८५६को पेरिस शान्ति सम्मेलन== क्रीमियाको युद्धमा [[रुसी साम्राज्य]] र [[अटोमन साम्राज्य]] टर्की बीच लडाइँ भयो । बेलायत र फ्रान्सले टर्कीको पक्षमा सहायता गरेकोले काबुरले पनि उनीहरूलाई साथ दिए । अन्त्यमा टर्की , बेलायत र फ्रान्स पक्षको विजय भएकाले सन् १८५६ को पेरिस शान्ति सम्मेलनमा सार्डिनियाले पनि भाग लिने मौका पायो । यस अवसरमा अस्ट्रियाले इटालीमा गरेको अत्याचारका विरुद्ध काबुरले आवाज उठाउने मौका पाए । उनको अस्ट्रियाविरोधी भनाइलाई बेलायत र फ्रान्सले सहानुभूति देखाए । ==अस्ट्रियाविरुद्ध युद्ध== फ्रान्सेली समर्थनको आश्वासन पाएपछि, काभोर अस्ट्रिया विरुद्ध युद्ध गर्न तयार थिए। त्यसैले, कामिलो बेन्सो काभुरको इसारामा, लोम्बार्डी र भेनेशियामा अस्ट्रिया विरुद्ध विद्रोह भयो। विद्रोह देखेर, अस्ट्रियाले युद्धको अपरिहार्यता महसुस गर्यो। फलस्वरूप, १८५९ मा दुई पक्षहरू बीच शत्रुता सुरु भयो। युद्ध अझै चलिरहेको बेला, फ्रान्स अचानक द्वन्द्वबाट पछि हट्यो। यो युद्धमा अस्ट्रियालाई सहयोग गर्न प्रशियाको तत्परता र यसको महँगो प्रकृतिको कारणले भएको थियो। यसबाहेक, [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन]]ले इटालीको एकीकरण फ्रान्सको लागि अनुपयुक्त भएको महसुस गरे। यस अवस्थामा, इटाली र अस्ट्रिया बीच जुरिचको सन्धिमा हस्ताक्षर गरियो, जसका सर्तहरू निम्नानुसार थिए: (१) लोम्बार्डीको क्षेत्र पिडमोन्टलाई सुम्पियो, (२) [[भेनिस]]लाई अस्ट्रियाको नियन्त्रणमा राखिएको थियो, (३) नाइस र सभोयका क्षेत्रहरू फ्रान्सलाई सुम्पियो। इटाली यस सन्धिबाट सन्तुष्ट थिएन, किनकि यो भेनिस अस्ट्रियाको शासनमा भएकोमा असन्तुष्ट थियो। तैपनि, लोम्बार्डीको अधिग्रहण एकीकरणको दिशामा एक प्रमुख उपलब्धि थियो, यद्यपि केन्द्र र दक्षिणमा एकीकरणको काम बाँकी नै रह्यो। ==रोम माथी नियन्त्रण == [[चित्र:Porta_Pia_Pagliari_Vizzotto.JPG|thumb|रोम माथी अधिकार]] जुलाई १८७० मा, फ्रान्को-प्रुसियन युद्ध सुरु भयो। त्यसबेला रोमको सुरक्षाका लागि फ्रेन्च सेना रहेको थियो। अगस्टको सुरुमा, [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सेली सम्राट]] [[नेपोलियन तृतीय]]ले रोमबाट आफ्नो सेना फिर्ता बोलाए, जसले गर्दा पोपको राज्यले पाउँदै आएको सुरक्षा समाप्त भयो। व्यापक जनप्रदर्शनहरूले इटाली सरकारले रोममाथि नियन्त्रण कायम गरोस् भन्ने जनचाहना देखाएका थिए। सेडानको युद्धमा [[दोस्रो फ्रान्सेली साम्राज्य]]को पतन नभएसम्म इटाली सरकारले कुनै प्रत्यक्ष कदम चालेन। राजा भिक्टर इम्यानुएल द्वितीयले काउन्ट गुस्ताभो पोन्जा डि सन मार्टिनोलाई [[पोप]] पियस नवौंकहाँ एउटा व्यक्तिगत पत्रसहित पठाए। उक्त पत्रमा पोपको सुरक्षाको बहानामा इटाली सेनालाई शान्तिपूर्ण रूपमा रोम प्रवेश गर्न दिने र पोपको प्रतिष्ठा पनि जोगिने प्रस्ताव राखिएको थियो। तर, पोपको राज्य (Papacy) ले सो प्रस्तावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिदियो: {{blockquote|text=सन मार्टिनोप्रति पोपको व्यवहार (१० सेप्टेम्बर १८७०) अमित्रवत थियो। पियस नवौंले आफूभित्रको आक्रोस रोक्न सकेनन्। राजाको पत्र टेबुलमा फाल्दै उनले चिच्याएर भने, " तिमीहरू सबै सर्पका गुँड, सेताम्मे चिहान र विश्वासहीन हौ।" उनी सम्भवतः राजाबाट प्राप्त भएका अन्य पत्रहरूतर्फ इसारा गर्दै थिए। पछि, अलि शान्त भएपछि उनले भने: "म कुनै पैगम्बर वा पैगम्बरको छोरा होइन, तर म तिमीहरूलाई भन्छु, तिमीहरू कहिल्यै रोम प्रवेश गर्ने छैनौ!"। सन मार्टिनो यति धेरै लज्जित भए कि उनी भोलिपल्टै त्यहाँबाट निस्किए।<ref>{{cite book|last=De Cesare |first=Raffaele|title=The Last Days of Papal Rome|url=https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft|publisher= Archibald Constable & Co|year=1909|page=[https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft/page/444 444]}}</ref>}} जनरल राफाएल काडोर्नाको कमान्डमा रहेको रोयल इटालियन आर्मीले ११ सेप्टेम्बरमा पोपको सीमा पार गर्यो र शान्तिपूर्ण प्रवेशको वार्ता हुन सक्ने आशाका साथ बिस्तारै रोमतर्फ अघि बढ्यो। इटालीको सेना १९ सेप्टेम्बरमा अरेलियन पर्खाल (Aurelian Walls) पुग्यो र रोमलाई घेराबन्दी गर्‍यो। आफ्नो अपरिहार्य हार निश्चित छ भन्नेमा विश्वस्त भए तापनि, पियस नवौं अन्तिमसम्म पनि आफ्नो अडानमा अडिग रहे र आफ्ना सैनिकहरूलाई प्रतीकात्मक प्रतिरोध गर्न लगाए। २० सेप्टेम्बरमा, तीन घण्टाको तोपको प्रहारपछि पोर्टा पियास्थित अरेलियन पर्खाल भत्कियो, त्यसपछि बर्साग्लेरी (इटालीको सेना) रोम प्रवेश गर्‍यो र भिया पिया हुँदै अघि बढ्यो, जसको नाम पछि परिवर्तन गरेर भिया एक्सएक्स सेप्टेम्ब्रे (Via XX Settembre) राखियो। यस क्रममा उनन्चास इटाली सैनिक र चार अधिकारी, तथा उन्नाइस पोपका सैनिकको मृत्यु भयो। २ अक्टोबरमा भएको जनमत संग्रहपछि रोम र लाटियमलाई इटालीको राज्यमा गाभियो। यस जनमत संग्रहको परिणामलाई ९ अक्टोबरको आदेशद्वारा स्वीकृत गरियो। युद्धको समयमा रोमको फ्रेन्च सेना त्यहाँबाट युद्धमा भाग लिन गएको हुनाले सार्डिनियाले सजिलैसँग [[रोम]] माथी अधिकार गर्यो । २० सेप्टेम्बर १८७० ई. मा इटलीको सेनापति केडोनीले रोम माथी इटलीको अधिकार स्थापित गरे । शुरुमा इटाली सरकारले 'ल अफ ग्यारेन्टीज' (Law of Guarantees) अन्तर्गत पोपलाई लियोनाइन शहर राख्न दिने प्रस्ताव गरेको थियो, तर पोपले सो प्रस्ताव अस्वीकार गरे। किनकि त्यसलाई स्वीकार गर्नु भनेको उनको पुरानो क्षेत्रमा इटाली राज्यको शासनको वैधतालाई अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्नुहुन्थ्यो। पियस नवौंले आफूलाई भ्याटिकनमा बन्दी घोषणा गरे, यद्यपि उनलाई आवतजावत गर्न वास्तवमा कुनै रोक लगाइएको थिएन। बरु, पदच्युत हुनु र आफ्नो पूर्व शक्तिको ठूलो हिस्सा गुमाउनुले उनको व्यक्तिगत सुरक्षाको दायरा पनि हटेको थियो—यदि उनी रोमका सडकहरूमा हिँडेका भए, पहिले आफ्ना विचारहरू गुप्त राख्ने राजनीतिक विरोधीहरूबाट उनी खतरामा पर्न सक्थे। आधिकारिक रूपमा, जुलाई १८७१ भन्दा पहिले राजधानी फ्लोरेन्सबाट रोम सारिएको थिएन। २ जून १८७१ ई. मा भिक्टर इमेनुएल रोम प्रवेश गरे । इटलीको संसद को उद्घाटन गर्दै उनले भने, <nowiki>:</nowiki> <nowiki>''</nowiki>हाम्रो राष्ट्रिय एकता पूर्ण भयो, अब हाम्रो कार्य राष्ट्रलाई महान बनाउनु हो।<nowiki>''</nowiki> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] * [[जर्मनीको एकीकरण]] {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|Italian Risorgimento}} [[श्रेणी:इटालीको इतिहास]] [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] ini64bnj8bi4172u2hs7ha66u038rg4 1380447 1380445 2026-09-17T08:05:06Z Bishaldev100 28807 /* रोम माथी नियन्त्रण */ 1380447 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Unificacion-de-Italia.gif|thumb|255x255px|इटालीको एकीकरण]]'''इटालीको एकीकरण''' ( {{lang-it|Unità d'Italia}} {{IPA-it|uniˈta ddiˈtaːlja|}} ) १९ औँ शताब्दीको इटलीमा एक राजनैतिक र सामाजिक अभियान थियो । यस अभियानको सुरुवात र अन्त तिथि इतिहासकारमा विवाद छ । १८२० र १८३० को दशकमा भियनाको कांग्रेसको नतिजा विरुद्ध भएका विद्रोहहरूबाट प्रेरित भएर, [[सन् १८४८ को क्रान्ति|१८४८ को क्रान्ति]]ले एकीकरण प्रक्रियालाई गति दियो र १८७० मा रोम कब्जा गरेपछि १८७१ मा रोमलाई इटालीको राजधानीको रूपमा आधिकारिक रूपमा तोकेर यो प्रक्रिया पूरा भयो।<ref name="Collier2003">{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|publisher=Heinemann|year=2003|isbn=978-0-435-32754-5|edition=First|series=Heinemann Advanced History|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|quote=The ''Risorgimento'' is the name given to the process that ended with the political unification of Italy in 1871.}}</ref>{{sfn|Riall|2002|p=1}}सन् १८७० मा इटालीको एकीकरण सम्पन्न भएको हो। इटालीले १७ मार्चमा एकीकरणको वार्षिकोत्सव मनाउँछ। ==पृष्ठभुमि == एकीकरण अघि अर्थात १९ औँ शताब्दीको सुरुमा इटाली ५ भागमा विभाजित थियो र ती क्षेत्रमा विभिन्न साम्राज्यको अधिकार थियो । त्यस समय इटालीको स्थिती निम्नानुसार थियो । # नेपल्स र सिसिली नामक दक्षिणका दुई क्षेत्राहरू बुर्बो राजवंशको अधीनमा एक राज्यको एउपमा थिए । # रोम र यसको आसपासको चर्चको राज्यमा फ्रान्सको प्रभाव थियो । # मध्य इटालीको परमा, मेडेना, टस्कनी र रोम्पागनामाथी अस्ट्रिया साम्राज्यको प्रभाव थियो । # उत्तरतर्फको लोम्बार्डी - भेनेसियाको क्षेत्र अष्ट्रीया साम्राज्य अन्तर्गत पर्दथ्यो । # सार्डिनिया तथा पिड्मन्ट राज्य मात्र स्वतन्त्र राज्यको रूपमा थिए । ==मेज्जिनी== मेज्जिनीले युवा इटाली (Young Italy) नामक संस्था स्थापना गरी इटालीलाई गणतन्त्र राज्य बनाउने लक्ष्य राखेका थिए । त्यसैले उनलाई ´इटालियन राष्ट्रियताको जनक´ मानिन्छ । [[चित्र:Giuseppe_Mazzini.jpg|thumb|Giuseppe Mazzini]] ==गेरीबाल्डी== {{main|गेरीबाल्डी}} [[चित्र:Garibaldi (1866).jpg|thumb|Giuseppe Garibaldi]] गेरीबाल्डीको जन्म सन् १८०५ मा भएको थियो । विदेशी शक्ति सँग युद्ध गरी इटालीको एकीकरण गर्नका लागि एक हजार युवाहरूको सङ्गठन गरेका थिए जसलाई ´रातो सर्ट´ भनिन्थ्यो । उनले भूमिगत तथा खुला दुवै किसिमका युद्धद्वारा इटालीको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण काम गरेकाले ´राष्ट्रियताका योद्धा´ मानिन्छन् । ==काबुर== {{main|काबुर}} [[कामिलो बेन्सो काभुर|काबुर]](Cavour) इटालीको पिडमन्ट र सार्डिनियाका राजा इमान्युअलका प्रधानमन्त्री थिए । उनले इटालीका स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरी इटालीलाई एउटा विशाल र शक्तिशाली राष्ट्र बनाउन महत्त्वपूर्ण काम गरे । ==१८५६को पेरिस शान्ति सम्मेलन== क्रीमियाको युद्धमा [[रुसी साम्राज्य]] र [[अटोमन साम्राज्य]] टर्की बीच लडाइँ भयो । बेलायत र फ्रान्सले टर्कीको पक्षमा सहायता गरेकोले काबुरले पनि उनीहरूलाई साथ दिए । अन्त्यमा टर्की , बेलायत र फ्रान्स पक्षको विजय भएकाले सन् १८५६ को पेरिस शान्ति सम्मेलनमा सार्डिनियाले पनि भाग लिने मौका पायो । यस अवसरमा अस्ट्रियाले इटालीमा गरेको अत्याचारका विरुद्ध काबुरले आवाज उठाउने मौका पाए । उनको अस्ट्रियाविरोधी भनाइलाई बेलायत र फ्रान्सले सहानुभूति देखाए । ==अस्ट्रियाविरुद्ध युद्ध== फ्रान्सेली समर्थनको आश्वासन पाएपछि, काभोर अस्ट्रिया विरुद्ध युद्ध गर्न तयार थिए। त्यसैले, कामिलो बेन्सो काभुरको इसारामा, लोम्बार्डी र भेनेशियामा अस्ट्रिया विरुद्ध विद्रोह भयो। विद्रोह देखेर, अस्ट्रियाले युद्धको अपरिहार्यता महसुस गर्यो। फलस्वरूप, १८५९ मा दुई पक्षहरू बीच शत्रुता सुरु भयो। युद्ध अझै चलिरहेको बेला, फ्रान्स अचानक द्वन्द्वबाट पछि हट्यो। यो युद्धमा अस्ट्रियालाई सहयोग गर्न प्रशियाको तत्परता र यसको महँगो प्रकृतिको कारणले भएको थियो। यसबाहेक, [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन]]ले इटालीको एकीकरण फ्रान्सको लागि अनुपयुक्त भएको महसुस गरे। यस अवस्थामा, इटाली र अस्ट्रिया बीच जुरिचको सन्धिमा हस्ताक्षर गरियो, जसका सर्तहरू निम्नानुसार थिए: (१) लोम्बार्डीको क्षेत्र पिडमोन्टलाई सुम्पियो, (२) [[भेनिस]]लाई अस्ट्रियाको नियन्त्रणमा राखिएको थियो, (३) नाइस र सभोयका क्षेत्रहरू फ्रान्सलाई सुम्पियो। इटाली यस सन्धिबाट सन्तुष्ट थिएन, किनकि यो भेनिस अस्ट्रियाको शासनमा भएकोमा असन्तुष्ट थियो। तैपनि, लोम्बार्डीको अधिग्रहण एकीकरणको दिशामा एक प्रमुख उपलब्धि थियो, यद्यपि केन्द्र र दक्षिणमा एकीकरणको काम बाँकी नै रह्यो। ==रोम माथी नियन्त्रण == [[चित्र:Porta_Pia_Pagliari_Vizzotto.JPG|thumb|रोम माथी अधिकार]] जुलाई १८७० मा, फ्रान्को-प्रुसियन युद्ध सुरु भयो। त्यसबेला रोमको सुरक्षाका लागि फ्रेन्च सेना रहेको थियो। अगस्टको सुरुमा, [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सेली सम्राट]] [[नेपोलियन तृतीय]]ले रोमबाट आफ्नो सेना फिर्ता बोलाए, जसले गर्दा पोपको राज्यले पाउँदै आएको सुरक्षा समाप्त भयो। व्यापक जनप्रदर्शनहरूले इटाली सरकारले रोममाथि नियन्त्रण कायम गरोस् भन्ने जनचाहना देखाएका थिए। सेडानको युद्धमा [[दोस्रो फ्रान्सेली साम्राज्य]]को पतन नभएसम्म इटाली सरकारले कुनै प्रत्यक्ष कदम चालेन। राजा भिक्टर इम्यानुएल द्वितीयले काउन्ट गुस्ताभो पोन्जा डि सन मार्टिनोलाई [[पोप]] पियस नवौंकहाँ एउटा व्यक्तिगत पत्रसहित पठाए। उक्त पत्रमा पोपको सुरक्षाको बहानामा इटाली सेनालाई शान्तिपूर्ण रूपमा रोम प्रवेश गर्न दिने र पोपको प्रतिष्ठा पनि जोगिने प्रस्ताव राखिएको थियो। तर, पोपको राज्य (Papacy) ले सो प्रस्तावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिदियो: {{blockquote|text=सन मार्टिनोप्रति पोपको व्यवहार (१० सेप्टेम्बर १८७०) अमित्रवत थियो। पियस नवौंले आफूभित्रको आक्रोस रोक्न सकेनन्। राजाको पत्र टेबुलमा फाल्दै उनले चिच्याएर भने, " तिमीहरू सबै सर्पका गुँड, सेताम्मे चिहान र विश्वासहीन हौ।" उनी सम्भवतः राजाबाट प्राप्त भएका अन्य पत्रहरूतर्फ इसारा गर्दै थिए। पछि, अलि शान्त भएपछि उनले भने: "म कुनै पैगम्बर वा पैगम्बरको छोरा होइन, तर म तिमीहरूलाई भन्छु, तिमीहरू कहिल्यै रोम प्रवेश गर्ने छैनौ!"। सन मार्टिनो यति धेरै लज्जित भए कि उनी भोलिपल्टै त्यहाँबाट निस्किए।<ref>{{cite book|last=De Cesare |first=Raffaele|title=The Last Days of Papal Rome|url=https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft|publisher= Archibald Constable & Co|year=1909|page=[https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft/page/444 444]}}</ref>}} जनरल राफाएल काडोर्नाको कमान्डमा रहेको रोयल इटालियन आर्मीले ११ सेप्टेम्बरमा पोपको सीमा पार गर्यो र शान्तिपूर्ण प्रवेशको वार्ता हुन सक्ने आशाका साथ बिस्तारै रोमतर्फ अघि बढ्यो। इटालीको सेना १९ सेप्टेम्बरमा अरेलियन पर्खाल (Aurelian Walls) पुग्यो र रोमलाई घेराबन्दी गर्‍यो। आफ्नो अपरिहार्य हार निश्चित छ भन्नेमा विश्वस्त भए तापनि, पियस नवौं अन्तिमसम्म पनि आफ्नो अडानमा अडिग रहे र आफ्ना सैनिकहरूलाई प्रतीकात्मक प्रतिरोध गर्न लगाए। २० सेप्टेम्बरमा, तीन घण्टाको तोपको प्रहारपछि पोर्टा पियास्थित अरेलियन पर्खाल भत्कियो, त्यसपछि बर्साग्लेरी (इटालीको सेना) रोम प्रवेश गर्‍यो र भिया पिया हुँदै अघि बढ्यो, जसको नाम पछि परिवर्तन गरेर भिया एक्सएक्स सेप्टेम्ब्रे (Via XX Settembre) राखियो। यस क्रममा उनन्चास इटाली सैनिक र चार अधिकारी, तथा उन्नाइस पोपका सैनिकको मृत्यु भयो। २ अक्टोबरमा भएको जनमत संग्रहपछि रोम र लाटियमलाई इटालीको राज्यमा गाभियो। यस जनमत संग्रहको परिणामलाई ९ अक्टोबरको आदेशद्वारा स्वीकृत गरियो। युद्धको समयमा रोमको फ्रेन्च सेना त्यहाँबाट युद्धमा भाग लिन गएको हुनाले सार्डिनियाले सजिलैसँग [[रोम]] माथी अधिकार गर्यो । २० सेप्टेम्बर १८७० ई. मा इटलीको सेनापति केडोनीले रोम माथी इटलीको अधिकार स्थापित गरे । शुरुमा इटाली सरकारले 'ल अफ ग्यारेन्टीज' (Law of Guarantees) अन्तर्गत पोपलाई लियोनाइन शहर राख्न दिने प्रस्ताव गरेको थियो, तर पोपले सो प्रस्ताव अस्वीकार गरे। किनकि त्यसलाई स्वीकार गर्नु भनेको उनको पुरानो क्षेत्रमा इटाली राज्यको शासनको वैधतालाई अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्नुहुन्थ्यो। पियस नवौंले आफूलाई भ्याटिकनमा बन्दी घोषणा गरे, यद्यपि उनलाई आवतजावत गर्न वास्तवमा कुनै रोक लगाइएको थिएन। बरु, पदच्युत हुनु र आफ्नो पूर्व शक्तिको ठूलो हिस्सा गुमाउनुले उनको व्यक्तिगत सुरक्षाको दायरा पनि हटेको थियो—यदि उनी रोमका सडकहरूमा हिँडेका भए, पहिले आफ्ना विचारहरू गुप्त राख्ने राजनीतिक विरोधीहरूबाट उनी खतरामा पर्न सक्थे। आधिकारिक रूपमा, जुलाई १८७१ भन्दा पहिले राजधानी फ्लोरेन्सबाट रोम सारिएको थिएन।<ref>{{cite web |title=La breccia di Porta Pia |url=http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410002755/http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |archive-date=10 April 2022 |access-date=30 September 2014 |publisher=150anni-lanostrastoria.it}}</ref> २ जून १८७१ ई. मा भिक्टर इमेनुएल रोम प्रवेश गरे । इटलीको संसद को उद्घाटन गर्दै उनले भने, <nowiki>:</nowiki> <nowiki>''</nowiki>हाम्रो राष्ट्रिय एकता पूर्ण भयो, अब हाम्रो कार्य राष्ट्रलाई महान बनाउनु हो।<nowiki>''</nowiki> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] * [[जर्मनीको एकीकरण]] {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|Italian Risorgimento}} [[श्रेणी:इटालीको इतिहास]] [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] dv6jmfnt5ho2bsvfw9jyj63argkl93z 1380452 1380447 2026-09-17T08:08:28Z Bishaldev100 28807 /* पृष्ठभुमि */ 1380452 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Unificacion-de-Italia.gif|thumb|255x255px|इटालीको एकीकरण]]'''इटालीको एकीकरण''' ( {{lang-it|Unità d'Italia}} {{IPA-it|uniˈta ddiˈtaːlja|}} ) १९ औँ शताब्दीको इटलीमा एक राजनैतिक र सामाजिक अभियान थियो । यस अभियानको सुरुवात र अन्त तिथि इतिहासकारमा विवाद छ । १८२० र १८३० को दशकमा भियनाको कांग्रेसको नतिजा विरुद्ध भएका विद्रोहहरूबाट प्रेरित भएर, [[सन् १८४८ को क्रान्ति|१८४८ को क्रान्ति]]ले एकीकरण प्रक्रियालाई गति दियो र १८७० मा रोम कब्जा गरेपछि १८७१ मा रोमलाई इटालीको राजधानीको रूपमा आधिकारिक रूपमा तोकेर यो प्रक्रिया पूरा भयो।<ref name="Collier2003">{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|publisher=Heinemann|year=2003|isbn=978-0-435-32754-5|edition=First|series=Heinemann Advanced History|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|quote=The ''Risorgimento'' is the name given to the process that ended with the political unification of Italy in 1871.}}</ref>{{sfn|Riall|2002|p=1}}सन् १८७० मा इटालीको एकीकरण सम्पन्न भएको हो। इटालीले १७ मार्चमा एकीकरणको वार्षिकोत्सव मनाउँछ। ==पृष्ठभुमि == एकीकरण अघि अर्थात १९ औँ शताब्दीको सुरुमा इटाली ५ भागमा विभाजित थियो र ती क्षेत्रमा विभिन्न साम्राज्यको अधिकार थियो । त्यस समय इटालीको स्थिती निम्नानुसार थियो । # नेपल्स र सिसिली नामक दक्षिणका दुई क्षेत्राहरू बुर्बो राजवंशको अधीनमा एक राज्यको एउपमा थिए । # रोम र यसको आसपासको चर्चको राज्यमा फ्रान्सको प्रभाव थियो । # मध्य इटालीको परमा, मेडेना, टस्कनी र रोम्पागनामाथी अस्ट्रिया साम्राज्यको प्रभाव थियो । # उत्तरतर्फको लोम्बार्डी - भेनेसियाको क्षेत्र अष्ट्रीया साम्राज्य अन्तर्गत पर्दथ्यो । # सार्डिनिया तथा पिड्मन्ट राज्य मात्र स्वतन्त्र राज्यको रूपमा थिए । === मेज्जिनी === मेज्जिनीले युवा इटाली (Young Italy) नामक संस्था स्थापना गरी इटालीलाई गणतन्त्र राज्य बनाउने लक्ष्य राखेका थिए । त्यसैले उनलाई ´इटालियन राष्ट्रियताको जनक´ मानिन्छ । [[चित्र:Giuseppe_Mazzini.jpg|thumb|Giuseppe Mazzini]] === गेरीबाल्डी === {{main|गेरीबाल्डी}} [[चित्र:Garibaldi (1866).jpg|thumb|Giuseppe Garibaldi]] गेरीबाल्डीको जन्म सन् १८०५ मा भएको थियो । विदेशी शक्ति सँग युद्ध गरी इटालीको एकीकरण गर्नका लागि एक हजार युवाहरूको सङ्गठन गरेका थिए जसलाई ´रातो सर्ट´ भनिन्थ्यो । उनले भूमिगत तथा खुला दुवै किसिमका युद्धद्वारा इटालीको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण काम गरेकाले ´राष्ट्रियताका योद्धा´ मानिन्छन् । === काबुर === {{main|काबुर}} [[कामिलो बेन्सो काभुर|काबुर]](Cavour) इटालीको पिडमन्ट र सार्डिनियाका राजा इमान्युअलका प्रधानमन्त्री थिए । उनले इटालीका स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरी इटालीलाई एउटा विशाल र शक्तिशाली राष्ट्र बनाउन महत्त्वपूर्ण काम गरे । सन् १८५५ मा, यो राज्य क्रिमियन युद्धमा बेलायत र फ्रान्सको मित्रराष्ट्र बन्यो, जसले [[ठूला शक्ति]]हरूको नजरमा काभुरको कूटनीतिलाई वैधता प्रदान गर्‍यो।<ref>{{cite journal |last1=Dal Lago |first1=Enrico |date=2013 |title=Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective |journal=The Journal of the Civil War Era |volume=3 |issue=1 |pages=85–113 |doi=10.1353/cwe.2013.0017 |jstor=26062022 |id={{Project MUSE|499081}}}}</ref><ref>William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World History''. 4th ed. 1968. pp 704–707.</ref> ==१८५६को पेरिस शान्ति सम्मेलन== क्रीमियाको युद्धमा [[रुसी साम्राज्य]] र [[अटोमन साम्राज्य]] टर्की बीच लडाइँ भयो । बेलायत र फ्रान्सले टर्कीको पक्षमा सहायता गरेकोले काबुरले पनि उनीहरूलाई साथ दिए । अन्त्यमा टर्की , बेलायत र फ्रान्स पक्षको विजय भएकाले सन् १८५६ को पेरिस शान्ति सम्मेलनमा सार्डिनियाले पनि भाग लिने मौका पायो । यस अवसरमा अस्ट्रियाले इटालीमा गरेको अत्याचारका विरुद्ध काबुरले आवाज उठाउने मौका पाए । उनको अस्ट्रियाविरोधी भनाइलाई बेलायत र फ्रान्सले सहानुभूति देखाए । ==अस्ट्रियाविरुद्ध युद्ध== फ्रान्सेली समर्थनको आश्वासन पाएपछि, काभोर अस्ट्रिया विरुद्ध युद्ध गर्न तयार थिए। त्यसैले, कामिलो बेन्सो काभुरको इसारामा, लोम्बार्डी र भेनेशियामा अस्ट्रिया विरुद्ध विद्रोह भयो। विद्रोह देखेर, अस्ट्रियाले युद्धको अपरिहार्यता महसुस गर्यो। फलस्वरूप, १८५९ मा दुई पक्षहरू बीच शत्रुता सुरु भयो। युद्ध अझै चलिरहेको बेला, फ्रान्स अचानक द्वन्द्वबाट पछि हट्यो। यो युद्धमा अस्ट्रियालाई सहयोग गर्न प्रशियाको तत्परता र यसको महँगो प्रकृतिको कारणले भएको थियो। यसबाहेक, [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन]]ले इटालीको एकीकरण फ्रान्सको लागि अनुपयुक्त भएको महसुस गरे। यस अवस्थामा, इटाली र अस्ट्रिया बीच जुरिचको सन्धिमा हस्ताक्षर गरियो, जसका सर्तहरू निम्नानुसार थिए: (१) लोम्बार्डीको क्षेत्र पिडमोन्टलाई सुम्पियो, (२) [[भेनिस]]लाई अस्ट्रियाको नियन्त्रणमा राखिएको थियो, (३) नाइस र सभोयका क्षेत्रहरू फ्रान्सलाई सुम्पियो। इटाली यस सन्धिबाट सन्तुष्ट थिएन, किनकि यो भेनिस अस्ट्रियाको शासनमा भएकोमा असन्तुष्ट थियो। तैपनि, लोम्बार्डीको अधिग्रहण एकीकरणको दिशामा एक प्रमुख उपलब्धि थियो, यद्यपि केन्द्र र दक्षिणमा एकीकरणको काम बाँकी नै रह्यो। ==रोम माथी नियन्त्रण == [[चित्र:Porta_Pia_Pagliari_Vizzotto.JPG|thumb|रोम माथी अधिकार]] जुलाई १८७० मा, फ्रान्को-प्रुसियन युद्ध सुरु भयो। त्यसबेला रोमको सुरक्षाका लागि फ्रेन्च सेना रहेको थियो। अगस्टको सुरुमा, [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सेली सम्राट]] [[नेपोलियन तृतीय]]ले रोमबाट आफ्नो सेना फिर्ता बोलाए, जसले गर्दा पोपको राज्यले पाउँदै आएको सुरक्षा समाप्त भयो। व्यापक जनप्रदर्शनहरूले इटाली सरकारले रोममाथि नियन्त्रण कायम गरोस् भन्ने जनचाहना देखाएका थिए। सेडानको युद्धमा [[दोस्रो फ्रान्सेली साम्राज्य]]को पतन नभएसम्म इटाली सरकारले कुनै प्रत्यक्ष कदम चालेन। राजा भिक्टर इम्यानुएल द्वितीयले काउन्ट गुस्ताभो पोन्जा डि सन मार्टिनोलाई [[पोप]] पियस नवौंकहाँ एउटा व्यक्तिगत पत्रसहित पठाए। उक्त पत्रमा पोपको सुरक्षाको बहानामा इटाली सेनालाई शान्तिपूर्ण रूपमा रोम प्रवेश गर्न दिने र पोपको प्रतिष्ठा पनि जोगिने प्रस्ताव राखिएको थियो। तर, पोपको राज्य (Papacy) ले सो प्रस्तावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिदियो: {{blockquote|text=सन मार्टिनोप्रति पोपको व्यवहार (१० सेप्टेम्बर १८७०) अमित्रवत थियो। पियस नवौंले आफूभित्रको आक्रोस रोक्न सकेनन्। राजाको पत्र टेबुलमा फाल्दै उनले चिच्याएर भने, " तिमीहरू सबै सर्पका गुँड, सेताम्मे चिहान र विश्वासहीन हौ।" उनी सम्भवतः राजाबाट प्राप्त भएका अन्य पत्रहरूतर्फ इसारा गर्दै थिए। पछि, अलि शान्त भएपछि उनले भने: "म कुनै पैगम्बर वा पैगम्बरको छोरा होइन, तर म तिमीहरूलाई भन्छु, तिमीहरू कहिल्यै रोम प्रवेश गर्ने छैनौ!"। सन मार्टिनो यति धेरै लज्जित भए कि उनी भोलिपल्टै त्यहाँबाट निस्किए।<ref>{{cite book|last=De Cesare |first=Raffaele|title=The Last Days of Papal Rome|url=https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft|publisher= Archibald Constable & Co|year=1909|page=[https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft/page/444 444]}}</ref>}} जनरल राफाएल काडोर्नाको कमान्डमा रहेको रोयल इटालियन आर्मीले ११ सेप्टेम्बरमा पोपको सीमा पार गर्यो र शान्तिपूर्ण प्रवेशको वार्ता हुन सक्ने आशाका साथ बिस्तारै रोमतर्फ अघि बढ्यो। इटालीको सेना १९ सेप्टेम्बरमा अरेलियन पर्खाल (Aurelian Walls) पुग्यो र रोमलाई घेराबन्दी गर्‍यो। आफ्नो अपरिहार्य हार निश्चित छ भन्नेमा विश्वस्त भए तापनि, पियस नवौं अन्तिमसम्म पनि आफ्नो अडानमा अडिग रहे र आफ्ना सैनिकहरूलाई प्रतीकात्मक प्रतिरोध गर्न लगाए। २० सेप्टेम्बरमा, तीन घण्टाको तोपको प्रहारपछि पोर्टा पियास्थित अरेलियन पर्खाल भत्कियो, त्यसपछि बर्साग्लेरी (इटालीको सेना) रोम प्रवेश गर्‍यो र भिया पिया हुँदै अघि बढ्यो, जसको नाम पछि परिवर्तन गरेर भिया एक्सएक्स सेप्टेम्ब्रे (Via XX Settembre) राखियो। यस क्रममा उनन्चास इटाली सैनिक र चार अधिकारी, तथा उन्नाइस पोपका सैनिकको मृत्यु भयो। २ अक्टोबरमा भएको जनमत संग्रहपछि रोम र लाटियमलाई इटालीको राज्यमा गाभियो। यस जनमत संग्रहको परिणामलाई ९ अक्टोबरको आदेशद्वारा स्वीकृत गरियो। युद्धको समयमा रोमको फ्रेन्च सेना त्यहाँबाट युद्धमा भाग लिन गएको हुनाले सार्डिनियाले सजिलैसँग [[रोम]] माथी अधिकार गर्यो । २० सेप्टेम्बर १८७० ई. मा इटलीको सेनापति केडोनीले रोम माथी इटलीको अधिकार स्थापित गरे । शुरुमा इटाली सरकारले 'ल अफ ग्यारेन्टीज' (Law of Guarantees) अन्तर्गत पोपलाई लियोनाइन शहर राख्न दिने प्रस्ताव गरेको थियो, तर पोपले सो प्रस्ताव अस्वीकार गरे। किनकि त्यसलाई स्वीकार गर्नु भनेको उनको पुरानो क्षेत्रमा इटाली राज्यको शासनको वैधतालाई अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्नुहुन्थ्यो। पियस नवौंले आफूलाई भ्याटिकनमा बन्दी घोषणा गरे, यद्यपि उनलाई आवतजावत गर्न वास्तवमा कुनै रोक लगाइएको थिएन। बरु, पदच्युत हुनु र आफ्नो पूर्व शक्तिको ठूलो हिस्सा गुमाउनुले उनको व्यक्तिगत सुरक्षाको दायरा पनि हटेको थियो—यदि उनी रोमका सडकहरूमा हिँडेका भए, पहिले आफ्ना विचारहरू गुप्त राख्ने राजनीतिक विरोधीहरूबाट उनी खतरामा पर्न सक्थे। आधिकारिक रूपमा, जुलाई १८७१ भन्दा पहिले राजधानी फ्लोरेन्सबाट रोम सारिएको थिएन।<ref>{{cite web |title=La breccia di Porta Pia |url=http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410002755/http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |archive-date=10 April 2022 |access-date=30 September 2014 |publisher=150anni-lanostrastoria.it}}</ref> २ जून १८७१ ई. मा भिक्टर इमेनुएल रोम प्रवेश गरे । इटलीको संसद को उद्घाटन गर्दै उनले भने, <nowiki>:</nowiki> <nowiki>''</nowiki>हाम्रो राष्ट्रिय एकता पूर्ण भयो, अब हाम्रो कार्य राष्ट्रलाई महान बनाउनु हो।<nowiki>''</nowiki> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] * [[जर्मनीको एकीकरण]] {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|Italian Risorgimento}} [[श्रेणी:इटालीको इतिहास]] [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] oik36ri622fxes443ozv7y9mjfoasza 1380460 1380452 2026-09-17T08:18:35Z Bishaldev100 28807 /* अस्ट्रियाविरुद्ध युद्ध */ 1380460 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Unificacion-de-Italia.gif|thumb|255x255px|इटालीको एकीकरण]]'''इटालीको एकीकरण''' ( {{lang-it|Unità d'Italia}} {{IPA-it|uniˈta ddiˈtaːlja|}} ) १९ औँ शताब्दीको इटलीमा एक राजनैतिक र सामाजिक अभियान थियो । यस अभियानको सुरुवात र अन्त तिथि इतिहासकारमा विवाद छ । १८२० र १८३० को दशकमा भियनाको कांग्रेसको नतिजा विरुद्ध भएका विद्रोहहरूबाट प्रेरित भएर, [[सन् १८४८ को क्रान्ति|१८४८ को क्रान्ति]]ले एकीकरण प्रक्रियालाई गति दियो र १८७० मा रोम कब्जा गरेपछि १८७१ मा रोमलाई इटालीको राजधानीको रूपमा आधिकारिक रूपमा तोकेर यो प्रक्रिया पूरा भयो।<ref name="Collier2003">{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|url=https://archive.org/details/italianunificati0000coll|publisher=Heinemann|year=2003|isbn=978-0-435-32754-5|edition=First|series=Heinemann Advanced History|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/italianunificati0000coll/page/2 2]|quote=The ''Risorgimento'' is the name given to the process that ended with the political unification of Italy in 1871.}}</ref>{{sfn|Riall|2002|p=1}}सन् १८७० मा इटालीको एकीकरण सम्पन्न भएको हो। इटालीले १७ मार्चमा एकीकरणको वार्षिकोत्सव मनाउँछ। ==पृष्ठभुमि == एकीकरण अघि अर्थात १९ औँ शताब्दीको सुरुमा इटाली ५ भागमा विभाजित थियो र ती क्षेत्रमा विभिन्न साम्राज्यको अधिकार थियो । त्यस समय इटालीको स्थिती निम्नानुसार थियो । # नेपल्स र सिसिली नामक दक्षिणका दुई क्षेत्राहरू बुर्बो राजवंशको अधीनमा एक राज्यको एउपमा थिए । # रोम र यसको आसपासको चर्चको राज्यमा फ्रान्सको प्रभाव थियो । # मध्य इटालीको परमा, मेडेना, टस्कनी र रोम्पागनामाथी अस्ट्रिया साम्राज्यको प्रभाव थियो । # उत्तरतर्फको लोम्बार्डी - भेनेसियाको क्षेत्र अष्ट्रीया साम्राज्य अन्तर्गत पर्दथ्यो । # सार्डिनिया तथा पिड्मन्ट राज्य मात्र स्वतन्त्र राज्यको रूपमा थिए । === मेज्जिनी === मेज्जिनीले युवा इटाली (Young Italy) नामक संस्था स्थापना गरी इटालीलाई गणतन्त्र राज्य बनाउने लक्ष्य राखेका थिए । त्यसैले उनलाई ´इटालियन राष्ट्रियताको जनक´ मानिन्छ । [[चित्र:Giuseppe_Mazzini.jpg|thumb|Giuseppe Mazzini]] === गेरीबाल्डी === {{main|गेरीबाल्डी}} [[चित्र:Garibaldi (1866).jpg|thumb|Giuseppe Garibaldi]] गेरीबाल्डीको जन्म सन् १८०५ मा भएको थियो । विदेशी शक्ति सँग युद्ध गरी इटालीको एकीकरण गर्नका लागि एक हजार युवाहरूको सङ्गठन गरेका थिए जसलाई ´रातो सर्ट´ भनिन्थ्यो । उनले भूमिगत तथा खुला दुवै किसिमका युद्धद्वारा इटालीको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण काम गरेकाले ´राष्ट्रियताका योद्धा´ मानिन्छन् । === काबुर === {{main|काबुर}} [[कामिलो बेन्सो काभुर|काबुर]](Cavour) इटालीको पिडमन्ट र सार्डिनियाका राजा इमान्युअलका प्रधानमन्त्री थिए । उनले इटालीका स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरी इटालीलाई एउटा विशाल र शक्तिशाली राष्ट्र बनाउन महत्त्वपूर्ण काम गरे । सन् १८५५ मा, यो राज्य क्रिमियन युद्धमा बेलायत र फ्रान्सको मित्रराष्ट्र बन्यो, जसले [[ठूला शक्ति]]हरूको नजरमा काभुरको कूटनीतिलाई वैधता प्रदान गर्‍यो।<ref>{{cite journal |last1=Dal Lago |first1=Enrico |date=2013 |title=Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective |journal=The Journal of the Civil War Era |volume=3 |issue=1 |pages=85–113 |doi=10.1353/cwe.2013.0017 |jstor=26062022 |id={{Project MUSE|499081}}}}</ref><ref>William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World History''. 4th ed. 1968. pp 704–707.</ref> ==१८५६को पेरिस शान्ति सम्मेलन== क्रीमियाको युद्धमा [[रुसी साम्राज्य]] र [[अटोमन साम्राज्य]] टर्की बीच लडाइँ भयो । बेलायत र फ्रान्सले टर्कीको पक्षमा सहायता गरेकोले काबुरले पनि उनीहरूलाई साथ दिए । अन्त्यमा टर्की , बेलायत र फ्रान्स पक्षको विजय भएकाले सन् १८५६ को पेरिस शान्ति सम्मेलनमा सार्डिनियाले पनि भाग लिने मौका पायो । यस अवसरमा अस्ट्रियाले इटालीमा गरेको अत्याचारका विरुद्ध काबुरले आवाज उठाउने मौका पाए । उनको अस्ट्रियाविरोधी भनाइलाई बेलायत र फ्रान्सले सहानुभूति देखाए । ==अस्ट्रियाविरुद्ध युद्ध== फ्रान्सेली समर्थनको आश्वासन पाएपछि, काभोर अस्ट्रिया विरुद्ध युद्ध गर्न तयार थिए। सार्डिनियाका प्रधानमन्त्री काउन्ट काभुर (Count Cavour) ले नेपोलियन तृतीयलाई आफ्नो मित्रराष्ट्रका रूपमा पक्षमा बनाएपछी अप्रिल १८५९ मा इटालीको स्वतन्त्रताको युद्ध सुरु भयो।<ref>{{cite web |title=Second War of Italian Independence, 1859-61 |url=https://www.historyofwar.org/articles/wars_second_war_italian_independence.html |access-date=16 February 2026 |website=History of War}}</ref><ref>{{cite web |title=150 years ago: 1859 |url=https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/articles/150-years-ago-1859/ |access-date=16 February 2026 |website=Napoleon Foundation |publisher=FONDATION NAPOLÉON}}</ref> नेपोलियन तृतीयले एक गुप्त गुप्तसन्धिमा हस्ताक्षर गरे र काभुरले सैन्य अभ्यासहरू मार्फत अस्ट्रियालाई उक्साए, जसले अन्ततः अप्रिल १८५९ मा युद्धको रूप लियो।<ref>{{cite web |title=Napoleon III and Europe |url=https://ehne.fr/en/encyclopedia/themes/international-relations/arbiters-and-arbitration-in-europe-beginning-modern-times/napoleon-iii-and-europe |access-date=16 February 2026 |website=EHNE |publisher=Digital Encyclopedia of European History}}</ref> काभुरले इटालीको मुक्ति अभियानमा भर्ना हुनका लागि स्वयंसेवकहरूलाई आह्वान गरे। अस्ट्रियालीहरूले फ्रान्सेलीहरू सहायताका लागि आउनु अघि नै आफ्नो सेना प्रयोग गरेर सार्डिनियालीहरूलाई पराजित गर्ने योजना बनाएका थिए। अस्ट्रियासँग १४०,००० सैनिकको सेना थियो, जबकि तुलनात्मक रूपमा सार्डिनियालीहरूसँग मात्र ७०,००० सैनिक थिए। यद्यपि, अस्ट्रियाको यो संख्यात्मक शक्तिलाई उनीहरूको प्रभावहीन नेतृत्वले कमजोर बनायो, जसलाई सम्राटले सैन्य दक्षताभन्दा पनि कुलीन वंशका आधारमा नियुक्त गरेका थिए। उनीहरूको सेना पिडमोन्ट प्रवेश गर्न ढिलो भयो, र टुरिनसम्मको ८० किलोमिटर (५० माइल) दूरी तय गर्न उनीहरूलाई लगभग १० दिन लाग्यो। त्यतिन्जेलसम्ममा, फ्रान्सेलीहरूले सार्डिनियालीहरूलाई थप बल पुर्‍याइसकेका थिए, त्यसैले अस्ट्रियालीहरू पछि हटे।<ref>{{cite web |last1=Geddes |first1=Marc |last2=Stratton |first2=Claire |last3=Goodwin |first3=Liz |title=Napoleon III and Italian Unification |url=https://newhistories.sites.sheffield.ac.uk/volumes/2009-10/volume-1/issue-1-conflict/napoleon-iii-and-italian-unification |access-date=16 February 2026 |website=New Histories |publisher=Marc Geddes}}</ref> त्यसैले, कामिलो बेन्सो काभुरको इसारामा, लोम्बार्डी र भेनेशियामा अस्ट्रिया विरुद्ध विद्रोह भयो। विद्रोह देखेर, अस्ट्रियाले युद्धको अपरिहार्यता महसुस गर्यो। फलस्वरूप, १८५९ मा दुई पक्षहरू बीच शत्रुता सुरु भयो। युद्ध अझै चलिरहेको बेला, फ्रान्स अचानक द्वन्द्वबाट पछि हट्यो। यो युद्धमा अस्ट्रियालाई सहयोग गर्न प्रशियाको तत्परता र यसको महँगो प्रकृतिको कारणले भएको थियो। यसबाहेक, [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन]]ले इटालीको एकीकरण फ्रान्सको लागि अनुपयुक्त भएको महसुस गरे। यस अवस्थामा, इटाली र अस्ट्रिया बीच जुरिचको सन्धिमा हस्ताक्षर गरियो, जसका सर्तहरू निम्नानुसार थिए: (१) लोम्बार्डीको क्षेत्र पिडमोन्टलाई सुम्पियो, (२) [[भेनिस]]लाई अस्ट्रियाको नियन्त्रणमा राखिएको थियो, (३) नाइस र सभोयका क्षेत्रहरू फ्रान्सलाई सुम्पियो। इटाली यस सन्धिबाट सन्तुष्ट थिएन, किनकि यो भेनिस अस्ट्रियाको शासनमा भएकोमा असन्तुष्ट थियो। तैपनि, लोम्बार्डीको अधिग्रहण एकीकरणको दिशामा एक प्रमुख उपलब्धि थियो, यद्यपि केन्द्र र दक्षिणमा एकीकरणको काम बाँकी नै रह्यो। ==रोम माथी नियन्त्रण == [[चित्र:Porta_Pia_Pagliari_Vizzotto.JPG|thumb|रोम माथी अधिकार]] जुलाई १८७० मा, फ्रान्को-प्रुसियन युद्ध सुरु भयो। त्यसबेला रोमको सुरक्षाका लागि फ्रेन्च सेना रहेको थियो। अगस्टको सुरुमा, [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सेली सम्राट]] [[नेपोलियन तृतीय]]ले रोमबाट आफ्नो सेना फिर्ता बोलाए, जसले गर्दा पोपको राज्यले पाउँदै आएको सुरक्षा समाप्त भयो। व्यापक जनप्रदर्शनहरूले इटाली सरकारले रोममाथि नियन्त्रण कायम गरोस् भन्ने जनचाहना देखाएका थिए। सेडानको युद्धमा [[दोस्रो फ्रान्सेली साम्राज्य]]को पतन नभएसम्म इटाली सरकारले कुनै प्रत्यक्ष कदम चालेन। राजा भिक्टर इम्यानुएल द्वितीयले काउन्ट गुस्ताभो पोन्जा डि सन मार्टिनोलाई [[पोप]] पियस नवौंकहाँ एउटा व्यक्तिगत पत्रसहित पठाए। उक्त पत्रमा पोपको सुरक्षाको बहानामा इटाली सेनालाई शान्तिपूर्ण रूपमा रोम प्रवेश गर्न दिने र पोपको प्रतिष्ठा पनि जोगिने प्रस्ताव राखिएको थियो। तर, पोपको राज्य (Papacy) ले सो प्रस्तावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिदियो: {{blockquote|text=सन मार्टिनोप्रति पोपको व्यवहार (१० सेप्टेम्बर १८७०) अमित्रवत थियो। पियस नवौंले आफूभित्रको आक्रोस रोक्न सकेनन्। राजाको पत्र टेबुलमा फाल्दै उनले चिच्याएर भने, " तिमीहरू सबै सर्पका गुँड, सेताम्मे चिहान र विश्वासहीन हौ।" उनी सम्भवतः राजाबाट प्राप्त भएका अन्य पत्रहरूतर्फ इसारा गर्दै थिए। पछि, अलि शान्त भएपछि उनले भने: "म कुनै पैगम्बर वा पैगम्बरको छोरा होइन, तर म तिमीहरूलाई भन्छु, तिमीहरू कहिल्यै रोम प्रवेश गर्ने छैनौ!"। सन मार्टिनो यति धेरै लज्जित भए कि उनी भोलिपल्टै त्यहाँबाट निस्किए।<ref>{{cite book|last=De Cesare |first=Raffaele|title=The Last Days of Papal Rome|url=https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft|publisher= Archibald Constable & Co|year=1909|page=[https://archive.org/details/thelastdaysofpap00cesauoft/page/444 444]}}</ref>}} जनरल राफाएल काडोर्नाको कमान्डमा रहेको रोयल इटालियन आर्मीले ११ सेप्टेम्बरमा पोपको सीमा पार गर्यो र शान्तिपूर्ण प्रवेशको वार्ता हुन सक्ने आशाका साथ बिस्तारै रोमतर्फ अघि बढ्यो। इटालीको सेना १९ सेप्टेम्बरमा अरेलियन पर्खाल (Aurelian Walls) पुग्यो र रोमलाई घेराबन्दी गर्‍यो। आफ्नो अपरिहार्य हार निश्चित छ भन्नेमा विश्वस्त भए तापनि, पियस नवौं अन्तिमसम्म पनि आफ्नो अडानमा अडिग रहे र आफ्ना सैनिकहरूलाई प्रतीकात्मक प्रतिरोध गर्न लगाए। २० सेप्टेम्बरमा, तीन घण्टाको तोपको प्रहारपछि पोर्टा पियास्थित अरेलियन पर्खाल भत्कियो, त्यसपछि बर्साग्लेरी (इटालीको सेना) रोम प्रवेश गर्‍यो र भिया पिया हुँदै अघि बढ्यो, जसको नाम पछि परिवर्तन गरेर भिया एक्सएक्स सेप्टेम्ब्रे (Via XX Settembre) राखियो। यस क्रममा उनन्चास इटाली सैनिक र चार अधिकारी, तथा उन्नाइस पोपका सैनिकको मृत्यु भयो। २ अक्टोबरमा भएको जनमत संग्रहपछि रोम र लाटियमलाई इटालीको राज्यमा गाभियो। यस जनमत संग्रहको परिणामलाई ९ अक्टोबरको आदेशद्वारा स्वीकृत गरियो। युद्धको समयमा रोमको फ्रेन्च सेना त्यहाँबाट युद्धमा भाग लिन गएको हुनाले सार्डिनियाले सजिलैसँग [[रोम]] माथी अधिकार गर्यो । २० सेप्टेम्बर १८७० ई. मा इटलीको सेनापति केडोनीले रोम माथी इटलीको अधिकार स्थापित गरे । शुरुमा इटाली सरकारले 'ल अफ ग्यारेन्टीज' (Law of Guarantees) अन्तर्गत पोपलाई लियोनाइन शहर राख्न दिने प्रस्ताव गरेको थियो, तर पोपले सो प्रस्ताव अस्वीकार गरे। किनकि त्यसलाई स्वीकार गर्नु भनेको उनको पुरानो क्षेत्रमा इटाली राज्यको शासनको वैधतालाई अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्नुहुन्थ्यो। पियस नवौंले आफूलाई भ्याटिकनमा बन्दी घोषणा गरे, यद्यपि उनलाई आवतजावत गर्न वास्तवमा कुनै रोक लगाइएको थिएन। बरु, पदच्युत हुनु र आफ्नो पूर्व शक्तिको ठूलो हिस्सा गुमाउनुले उनको व्यक्तिगत सुरक्षाको दायरा पनि हटेको थियो—यदि उनी रोमका सडकहरूमा हिँडेका भए, पहिले आफ्ना विचारहरू गुप्त राख्ने राजनीतिक विरोधीहरूबाट उनी खतरामा पर्न सक्थे। आधिकारिक रूपमा, जुलाई १८७१ भन्दा पहिले राजधानी फ्लोरेन्सबाट रोम सारिएको थिएन।<ref>{{cite web |title=La breccia di Porta Pia |url=http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410002755/http://www.150anni-lanostrastoria.it/index.php/presa-di-roma |archive-date=10 April 2022 |access-date=30 September 2014 |publisher=150anni-lanostrastoria.it}}</ref> २ जून १८७१ ई. मा भिक्टर इमेनुएल रोम प्रवेश गरे । इटलीको संसद को उद्घाटन गर्दै उनले भने, <nowiki>:</nowiki> <nowiki>''</nowiki>हाम्रो राष्ट्रिय एकता पूर्ण भयो, अब हाम्रो कार्य राष्ट्रलाई महान बनाउनु हो।<nowiki>''</nowiki> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] * [[जर्मनीको एकीकरण]] {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|Italian Risorgimento}} [[श्रेणी:इटालीको इतिहास]] [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] b7dewnkm0le6d6do010e40cv5w8ldqu 0 103956 1380491 1319646 2026-09-17T11:25:07Z Bishaldev100 28807 /* क्रान्तिको मुख्य घटनाक्रम */ 1380491 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event|Event_Name=गौरवमय क्रान्ति|Image_Name=Prince of Orange engraving by William Miller after Turner R739.jpg|Imagesize=250px|Image_Caption=हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरी lands at [[Torbay]]|AKA=गौरवपूर्ण क्रान्ति, १६८८<br />War of the English Succession<br />रक्तहीन क्रान्ति|Participants=अङ्ग्रेग, वेल्स र स्कटिस समाज, डच फौज|Location=बेलायत|Date=१६८८–१६८९|Result=* Replacement of James II by [[William III of England|William III]] and [[Mary II]] * [[Jacobite rising of 1689]] * [[Williamite War in Ireland]] * [[नौ वर्षे युद्ध|फ्रान्ससँग युद्ध]]; England and Scotland join Grand Alliance * Drafting of the [[Bill of Rights 1689]]}}[[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]मा सन् १६८८ मा भएको क्रान्तिमा कुनै किसिमको हिंसा, हत्या, रक्तपात केही नभएकाले उक्त क्रान्तिलाई '''गौरवमय क्रान्ती''' भनिन्छ । [[चित्र:James_II_&_VII.jpg|thumb|राजा जेम्स द्वितीय , इङ्ल्यान्ड, स्कटल्याण्ड र आयरल्यान्डका राजा, by Sir Godfrey Kneller. नेसनल पोट्रेट ग्यालरी , लन्डन]] सन् १६८८ मा बेलायतमा एक ठूलो परिवर्तन भयो । त्यहाँ परम्परागत रूपमा चल्दै आएको निरङ्कुश शासनलाई समाप्त गरी जनताको भावना अनुकुल उदार शासननीति लागू गरियो । त्यहाँ स्टुआर्ट वंशका प्रथम राजा जेम्स प्रथमको शासन सुरु ( सन् १६०३ ) देखि राजा र संसद बीच सङ्घर्ष चलेको थियो । यसै क्रममा चार्ल्स प्रथमलाई १६४९ मा संसद्ले फाँसी दियो । सन् १६८८ मा बेलायतको गद्दी मा [[चार्ल्स द्वितीय]]का भाइ जेम्स द्वितीय थिए । [[जेम्स द्वितीय]] १६८५ मा गद्दीमा बसेका हुन् । आफ्ना पूर्वजहरू झैँ जेम्स द्वितीय पनि निरङ्कुश भएकाले उनको [[संसद]]सँग सङ्घर्ष चल्यो र अन्त्यमा जेम्स द्वितीय गद्दी छाडेर भागेकाले बेलायतमा विना रक्तपात हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरीलाई संयुक्त रूपमा गद्दीमा राखियो । यो राजनीतिक परिवर्तन विना रक्तपात भएकाले यसलाई गौरवमय वा '''रक्तहीन क्रान्ति''' भनिएको हो । == गौरवमय क्रान्तिका प्रमुख कारणहरू== # जेम्स द्वितीय उनका बाबू चार्ल्स प्रथम झैँ निरङ्कुश , जिद्दी तथा कट्टर क्याथोलिक थिए । उनमा समयको गति अनुसार चल्ने क्षमताको अभाव भएकाले उनका दाजु चार्ल्स द्वितीयले २५ वर्ष सम्म चलाएको शासनलाई उनले तीन वर्ष पनि चलाउन सकेनन् । उनी गद्दीमा बसेको बेलामा राज्यका अधिकांश सांसद तथा राजकर्मचारीहरू उनका समर्थक भएपनि अदूरदर्शीताको कारण संसदसँग विवाद उत्पन्न भइ अन्त्यमा गद्दी छाडेर भाग्नु पर्यो । # चार्ल्स द्वितीयका भित्रिनीतर्फका छोरा मनमौथ ( Monmouth) ले विद्रोह गरेकाले मनमौथ र उनका प्रमुख सहयोगीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो । विद्रोहसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई दण्ड दिन जर्ज जेफ्रेस ( George Jeffreys) को अध्यक्षतामा एक विशेष अदालत गठन गरी शङ्काकै भरमा हजारौं व्यक्तिलाई दण्ड दिइयो । त्यसैले उक्त अदालतलाई ´[[खुनी अदालत]]´ (Bloody Tribunal) भनियो । यश घटनाबाट राजाप्रती जनताको भावना अझै नराम्रो भयो र राजालाई जनताले घृणा गर्न थाले । # त्यस समयमा स्थायीरूपमा सेना राख्ने प्रचलन नभएको र कुनै समस्या उत्पन्न भएमा उक्त समस्या समाधान का लागि मात्र सेनाको सङ्घटन गरिन्थ्यो । र समस्या समाधान भएपछी सेना विघटन गरिन्थ्यो । मनमथको विद्रोहको क्रममा विद्रोह दमन गर्न सङ्घठित सेनालाई राजाले विघटन नगरी कायम राखेर जनतालाई डर देखाउन खोजेकाले राजाप्रती जनता ज्यादै रिसाए । # टेस्ट एक्ट ( Test Act) अनुसार कुनै पनि व्यक्तिले सरकारी पदमा भर्ना हुँदा अङ्ग्रेजी चर्च व्यवस्थामा आस्था भएको सपथ लिनु पर्ने भएकाले क्याथोलिकलाई सरकारी पदमा राख्न सकिँदैन थियो । राजा जेम्स द्वितीयले टेस्ट एक्ट कानुनको उल्लङ्घन गरी क्याथोलिकहरूलाई सरकारी पदमा नियुक्त गरी न्यायलयको समर्थन गराउने प्रयास गरे । सर एड्वर्ड हेल्स नामक रोमन क्याथोलिकलाई सेनाको कर्णेल पदमा नियुक्त गरे । अन्य महत्त्वपूर्ण पदहरूमा पनि क्याथोलिकहरूलाई नियुक्त गरेकाले राजा र संसद बीच विवाद बढ्यो । यस्तो अवस्थामा राजाले संसद नै भङ्ग गरेकाले जनता रिसाए । === धार्मिक कारण === [[चित्र:Revocation_of_the_Edict_of_Nantes.jpg|left|thumb|269x269px|जेम्स द्वितीय का [[यूनाइटेड किंगडम में राज-परमाधिकार| शाही फ़रमान]] [[कैथोलिक| कैथोलिकों]] को धार्मिक स्वतंत्रता प्रदान करते हुए]] राजा जेम्स [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक धार्मिक विश्वास]]का अनुयायी थिए, जबकि इङ्गल्याण्डका अधिकांश मानिसहरू एङ्ग्लिकन विश्वासका अनुयायी थिए। जेम्स क्याथोलिकहरूलाई अधिकतम सुविधा दिन चाहन्थे। जेम्सले [[पोप]]लाई इङ्गल्याण्डमा निम्तो दिए र उनलाई उच्च सम्मान गरे। उनले लन्डनमा क्याथोलिक चर्च पनि स्थापना गरे। यस कारण इंग्ल्याण्डका प्युरिटन र प्रोटेस्टेन्टहरू उनका विरोधी भए। "टेस्ट अधिनियम" अन्तर्गत, एङ्गलिकन चर्चका सदस्यहरूले मात्र सार्वजनिक पद धारण गर्न सक्थे। जेम्सले यो कार्य स्थगित गरे र धेरै क्याथोलिकहरूलाई राज्य पदहरूमा स्थापना गरे। क्याथोलिकहरूलाई सेना, मन्त्रीहरू, न्यायाधीशहरू, नगर निगमका सदस्यहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरियो। जसका कारण सांसदहरु आक्रोशित भएका छन् । क्याथोलिक भएकोले, जेम्सले क्याथोलिकहरूलाई विश्वविद्यालयहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरे। क्राइस्ट चर्च कलेजको डीन र क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको पदमा क्याथोलिक नियुक्त गरियो। म्याकडोनाल्ड स्कूलका शिक्षा अधिकारीहरूलाई पनि अलग गरिएको थियो किनभने उनीहरूले क्याथोलिकलाई रेक्टर(Rector (academia)) को रूपमा नियुक्त गर्न अस्वीकार गरे। यसले प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायका मानिसहरूलाई जेम्स विरोधी बनायो।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|title=Glorious Revolution {{!}} Summary, Significance, Causes, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503212903/https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|archive-date=3 मई 2020|access-date=2020-02-13|url-status=live}}</ref> जेम्स द्वितीयले इङ्गल्याण्डलाई क्याथोलिक देश बनाउनको लागि 1687 ईस्वी र 1688 ईस्वीमा दुई पटक धार्मिक अनुग्रहको घोषणा गरे। पहिलो घोषणाद्वारा क्याथोलिक र अन्य धर्महरूमा लगाइएको प्रतिबन्ध र नियन्त्रणहरू खारेज गरियो, र दोस्रो घोषणामा, वर्ग र धर्मको पूर्वाग्रह बिना सबै मानिसहरूलाई राज्य पदहरूमा नियुक्तिको लागि मार्ग प्रशस्त गरियो, साथै धार्मिक स्वतन्त्रता प्रदान गरियो। क्याथोलिकहरूलाई .. जसका कारण संसदमा चर्को असन्तुष्टि र सांसदहरुले कडा विरोध गरेका थिए । जेम्सले प्रत्येक आइतवार आफ्नो दोस्रो धार्मिक घोषणा चर्चमा प्रार्थनाको समयमा पादरीहरूले पढ्ने आदेश दिए। यसले कि त पादरीहरूले आफ्नो धर्म र विचारको विरुद्धमा यो घोषणा पढ्ने वा राजाको आदेशको अवज्ञा गर्ने परिणाम हुनेछ। यसमा क्यान्टरबरीका आर्चबिशप सेनक्राफ्टले जेम्सलाई उनका ६ जना सहयात्रीसहितको निवेदन पेश गरेका थिए । जसमा जेम्सलाई आफ्नो आदेश रद्द गर्न र पुरानो नियम तोड्ने नीति त्याग्न अनुरोध गरिएको थियो। यसका कारण जेम्स क्रोधित भए र यी पादरीहरूलाई कैदमा राखे र उनीहरूमाथि देशद्रोहको मुद्दा चलाए तर न्यायाधीशहरूले उनीहरूलाई सफाइ दिए। जसका कारण जनता र सेनाले पादरीको मुक्तिमा हर्ष र जेम्सको विरोध गरे। 1686 ई. में जेम्स ने गिरजाघरों पर राजकीय श्रेष्ठता पूर्ण रूप से स्थापित करने के लिए ''कोर्ट ऑफ हाई कमीशन'' को पुनः स्थापित कर लिया। इसमें कैथोलिक धर्म की अवहेलना करने वालों पर मुकदमा चलाकर उनको दण्डित किया जाता था। जेम्स ने [[कैथोलिक धर्म]] के अधिक प्रचार और प्रसार के लिए लंदन में एक नवीन [[कैथोलिक कलीसिया]] स्थापित किया। जेम्स ने धा र्मिक न्यायालयों की स्थापना करके कानून को भंग किया, गिरजाघरों, विद्यालयों तथा विश्वविद्यालयों पर आक्रमण कर पादरियों और टोरियों को रुष्ट किया। जेम्स के इन अनुचित और अवैध कार्यों से देश में विरोध और क्रांति की भावनाएँ फैल गयीं। ==क्रान्तिको मुख्य घटनाक्रम== # '''जेम्स द्वितीयको पुत्र जन्म''' - जेम्स द्वितीयको पहिलो पत्नीबाट "मेरी" नामक पु़त्री जन्म भएको थियो । उनी प्रोटेस्टेन्ट मतकी थिइन् र हल्याण्डका राजकुमार विलियम अफ अरेन्ज सँग विवाह भएको थियो । उनी पनि प्रोटेस्टेन्ट थिए । इंग्ल्याण्डवासीलाई यो विश्वास थियो कि कि उनी नै इंग्ल्याण्डको शासिका बन्नेछिन् , यसकारण उनीहरू जेम्स द्वितिय को अनाचार र अनुचित कार्यहरु सहन्थे । जेम्स द्वितियको दोश्रो पत्नी कट्टर क्याथोलिक थिइन् । जब १० जून १६८८ मा उसको पुत्रको जन्म भयो तब यो धारणा बन्यो कि उसको लालन-पालन र शिक्षा क्याथोलिक धर्म अनुसार हुन्छ र राजा जेम्स द्वितिरी को मृत्यु पछि क्याथोलिक राजा बन्नेछन् । यसबाट भय र आतंकको बातावरण उत्पन्न भयो । # '''हल्याण्डका विलियम र मेरीलाई निमन्त्रणा''' - टोरी र ह्विङ दलका सदस्यहरू र पादरिहरू ले एक जनसभा आयोजना गरे र यो निर्णय लिए कि जेम्स द्वितीयका ज्वाइ विलियम र पुत्री मेरीलाईइ इंग्ल्याण्डको राजसिंहासनमा आसिन हुनको लागि आमन्तृत गरियोस । फलतः केहि प्रभावशाली मानिस हरूले दूत पठाएर विलियम र मेरी लाई इंग्ल्याण्ड आमन्त्रित गरे । यस समय विलियम फ्रान्स सँगको युद्ध मा व्यस्त थिए । उनी यो कुरा बुझ्थे कि फ्रान्स र त्याहाँ का राजा लुई १४ औँ हल्याण्ड भन्दा निकै शक्तिशली छ तर  इंग्ल्याण्ड को समन्वित शाक्ति को सामना गर्न सक्दैनन् , त्यसकारण उनले निमन्त्रणा स्वीकार गरे । # '''विलियमको इंग्ल्याण्ड आगमन र जेम्स द्वितियको पलायन''' - विलियम अफ अरेन्ज १५ हजार सैनिक साथ ५ नबेम्बर १६८८ मा इंग्ल्याण्ड को टोरबे बन्दरगाह मा उत्रे । जेम्स द्वितीयले आफ्नो सेनाको साथ उनको सामना गर्ने प्रयास गरे , तर उनको सहयोगी र सेनापति जन चर्चिलले उनको साथ छोडे र उसकी पुत्री मेरी , विलियम को पक्षमा मिले। निराश हुँदै र २३ डिसेम्बर १६८८ मा जेम्स द्वितिय राजमुकुट थेम्स नदीमा फ्याकेर फ्रान्स पलायन भए। # '''विलियम र मेरी इंग्ल्याण्डको शासक''' : २२ जनवरी १६८९ ई मा संसद को बैठक भयो , जसमा बिल अफ राइट्स पारित भयो । यसमा विलियम को सामु केहि शर्तेहरु राखियो ,जसलाई विलियमले स्वीकार गरे। यसपछी विलियम तथा मेरी १३ फेवररी १६८९ मा इंग्ल्याण्ड को राज सिंहासनमा बिराजामआन भए। विलियम र मेरी संयुक्त शासक स्वीकार गरियो । == क्रान्तिकारी सम्झौता == [[चित्र:SA_4973-Anno_1689._De_kroning_van_Willem_III_en_Maria_Stuart.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|चार्ल्स रोचुसेनद्वारा रचित 'विलियम र मेरीको राज्याभिषेक'। सन् १६९४ मा मेरीको निधन नभएसम्म विलियम तृतीय र मेरी द्वितीयले संयुक्त रूपमा शासन गरे, त्यसपछि विलियम एकल सम्राट बने।]] जेम्सको पलायनपछि २८ डिसेम्बरमा विलियमले अन्तरिम सरकारको नियन्त्रण लिए।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} जनवरीको सुरुमा कन्भेन्सन पार्लियामेन्टका लागि चुनाव भयो, जुन २२ जनवरीमा भेला भयो। हाउस अफ कमन्समा व्हिग्स (Whigs) को सामान्य बहुमत भए तापनि हाउस अफ लर्ड्समा टोरीहरू (Tories) को वर्चस्व थियो, तर दुवैको नेतृत्व मध्यममार्गीहरूले गरेका थिए। आर्चबिशप स्यान्क्रफ्ट जस्ता स्टुअर्ट (Stuart) प्रति वफादारहरूले समेत जेम्सलाई गद्दीमा राखिराख्नु अब सम्भव छैन भन्ने महसुस गरेका थिए। यसको सट्टा, उनीहरूले उनकी छोरी मेरीलाई संरक्षक (regent) वा एकल महारानी नियुक्त गरिनुपर्ने तर्क गरे।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} यस विषयमा अर्को दुई हप्तासम्म बहस चल्यो, जसले चाँडो समाधान चाहने विलियमलाई निकै रुष्ट बनायो। आयरल्यान्डको स्थिति द्रुत गतिमा बिग्रँदै थियो भने फ्रान्सेलीहरूले राइनल्यान्ड (Rhineland) का ठूला भागहरू कब्जा गरिसकेका थिए र डचहरूमाथि आक्रमण गर्ने तयारी गरिरहेका थिए।{{Sfn|Harris|2006|p=325}} ३ फेब्रुअरीमा ड्यानबी र ह्यालिफ्याक्ससँगको बैठकमा, यदि कन्भेन्सनले उनलाई संयुक्त सम्राट नियुक्त नगरेमा आफू स्वदेश फर्कने घोषणा विलियमले गरे, जबकि मेरीले आफ्ना पतिसँग संयुक्त रूपमा मात्र शासन गर्ने बताइन्। यस अन्तिम चेतावनी (ultimatum) को सामना गर्दै, ६ फेब्रुअरीमा संसद्ले घोषणा गर्यो कि निर्वासन रोजेर जेम्सले पदत्याग गरेका छन् र यसरी राजमुकुट खाली भएको छ, जसलाई संयुक्त रूपमा विलियम र मेरीलाई प्रस्ताव गरियो।{{Sfn|Miller|1978|p=209}} इतिहासकार टिम ह्यारिस तर्क गर्छन् कि १६८८ को क्रान्तिको सबैभन्दा कट्टरपन्थी कार्य शासक र जनता बीचको "सम्झौता" (contract) को अवधारणा थियो, जसले दैवी अधिकारको स्टुअर्ट विचारधारालाई खण्डन गर्यो।{{Sfn|Harris|2006|p=329}} यो व्हिग्सहरूका लागि एउटा विजय भए तापनि, अन्य कानूनहरू टोरीहरूद्वारा (प्रायः मध्यममार्गी व्हिग्सको समर्थनमा) प्रस्ताव गरिएका थिए, जसको उद्देश्य क्याल्भिनवादी (Calvinist) विलियम लगायत भविष्यका सम्राटहरूबाट एङ्ब्लिकन (Anglican) संस्थालाई कमजोर हुनबाट जोगाउनु थियो। अधिकारको घोषणा (Declaration of Right) एक रणनीतिक सम्झौता थियो, जसले जेम्स कहाँ चुकेका थिए भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दै र तिनको कारण वा समाधान नदिई इङ्ल्यान्डका नागरिकहरूको अधिकार स्थापित गर्यो। डिसेम्बर १६८९ मा, यसलाई 'बिल अफ राइट्स' (Bill of Rights) मा समावेश गरियो।{{Sfn|Pincus|2009|pp=292–293}} यद्यपि, त्यहाँ दुईवटा क्षेत्रहरू थिए जसले नयाँ संवैधानिक आधार खडा गरे, ती दुवै जेम्सद्वारा गरिएका विशिष्ट दुरुपयोगको जवाफ थिए। पहिलो, अधिकारको घोषणाले संसदीय सहमति बिना स्थायी सेना राख्नुलाई गैरकानूनी बनाइदियो, जसले १६६१ र १६६२ को मिलिसिया ऐनलाई रद्द गर्दै सेनाको नियन्त्रण राजतन्त्रमा नभई संसद्मा निहित गर्‍यो। {{Sfn|Harris|2006|p=341}} दोस्रो, 'कोरोनेसन ओथ एक्ट १६८८' (Coronation Oath Act 1688) थियो; सन् १६८५ मा लिइएको शपथ पालन गर्न जेम्स असफल भएको ठहरको परिणामस्वरूप, यसले राजतन्त्रले जनताप्रति निभाउनुपर्ने दायित्वहरू स्थापित गर्‍यो।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ११ अप्रिलमा भएको आफ्नो राज्याभिषेकमा, विलियम र मेरीले "इङ्ल्यान्ड राज्यका जनता र त्यसअन्तर्गतका क्षेत्रहरूमा संसद्मा सहमत भएका नियमहरू तथा तिनका कानून र रीतिरिवाज अनुसार शासन गर्ने" शपथ लिए। उनीहरूले प्रोटेस्टेन्ट सुधारिएको धर्म (Protestant Reformed faith) को रक्षा गर्ने र "कानूनद्वारा स्थापित चर्च अफ इङ्ल्यान्डको सम्झौता, यसको सिद्धान्त, उपासना, अनुशासन र सरकारलाई अक्षुण्ण राख्ने" प्रतिबद्धता पनि जनाए।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ==परिणाम/प्रभाव== [[चित्र:Atlas_Van_der_Hagen-KW1049B11_023-Alle_de_bijsondere_en_particuliere_Ceremonien,_geschied_in_en_omtrent_de_Krooning_WILLIAM_de_III._en_MARIA_de_II.jpeg|thumb|१६८९ मा विलियम अफ अरेन्ज र मेरी राजा- रानीको रूपमा [[राज्याभिषेक|राज्यरोहण]]]] # राजाको दैवी अधिकार समाप्त भयो । # प्रजाको इच्छा विरुद्ध शासन चल्न नसक्ने भयो । #संसद्को स्वीकृति नभइ राजा बन्न नपाइने भयो । #दैवी अधिकारको आधारमा निरङ्कुश शासनको सट्टा संवैधानिक शासन प्रारम्भ भयो । # शासनको प्रमुख अङ्ग संसद भयो । # संसद्को स्वीकृतिविना राजाले कुनै पनि कर लगाउन नपाइने भयो । # धार्मिक स्वतन्त्रताको सिद्धान्त स्वीकार गरियो । # वाक् तथा प्रेस स्वतन्त्रता प्राप्त भयो । # भविष्यमा क्याथोलिकहरूका लागि इङ्ल्यान्डको गद्दीमा कुनै हक रहेन । ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] icrzi84uentz20qtrwbhq62linxbfij 1380493 1380491 2026-09-17T11:48:36Z Bishaldev100 28807 1380493 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event|Event_Name=गौरवमय क्रान्ति|Image_Name=Prince of Orange engraving by William Miller after Turner R739.jpg|Imagesize=250px|Image_Caption=हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरी lands at [[Torbay]]|AKA=गौरवपूर्ण क्रान्ति, १६८८<br />War of the English Succession<br />रक्तहीन क्रान्ति|Participants=अङ्ग्रेग, वेल्स र स्कटिस समाज, डच फौज|Location=बेलायत|Date=१६८८–१६८९|Result=* Replacement of James II by [[William III of England|William III]] and [[Mary II]] * [[Jacobite rising of 1689]] * [[Williamite War in Ireland]] * [[नौ वर्षे युद्ध|फ्रान्ससँग युद्ध]]; England and Scotland join Grand Alliance * Drafting of the [[Bill of Rights 1689]]}}[[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]मा सन् १६८८ मा भएको क्रान्तिमा कुनै किसिमको हिंसा, हत्या, रक्तपात केही नभएकाले उक्त क्रान्तिलाई '''गौरवमय क्रान्ती''' भनिन्छ । [[चित्र:James_II_&_VII.jpg|thumb|राजा जेम्स द्वितीय , इङ्ल्यान्ड, स्कटल्याण्ड र आयरल्यान्डका राजा, by Sir Godfrey Kneller. नेसनल पोट्रेट ग्यालरी , लन्डन]] सन् १६८८ मा बेलायतमा एक ठूलो परिवर्तन भयो । त्यहाँ परम्परागत रूपमा चल्दै आएको निरङ्कुश शासनलाई समाप्त गरी जनताको भावना अनुकुल उदार शासननीति लागू गरियो । त्यहाँ स्टुआर्ट वंशका प्रथम राजा जेम्स प्रथमको शासन सुरु ( सन् १६०३ ) देखि राजा र संसद बीच सङ्घर्ष चलेको थियो । यसै क्रममा चार्ल्स प्रथमलाई १६४९ मा संसद्ले फाँसी दियो । सन् १६८८ मा बेलायतको गद्दी मा [[चार्ल्स द्वितीय]]का भाइ जेम्स द्वितीय थिए । [[जेम्स द्वितीय]] १६८५ मा गद्दीमा बसेका हुन् । आफ्ना पूर्वजहरू झैँ जेम्स द्वितीय पनि निरङ्कुश भएकाले उनको [[संसद]]सँग सङ्घर्ष चल्यो र अन्त्यमा जेम्स द्वितीय गद्दी छाडेर भागेकाले बेलायतमा विना रक्तपात हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरीलाई संयुक्त रूपमा गद्दीमा राखियो । यो राजनीतिक परिवर्तन विना रक्तपात भएकाले यसलाई गौरवमय वा '''रक्तहीन क्रान्ति''' भनिएको हो । == प्रमुख कारणहरू== # जेम्स द्वितीय उनका बाबू चार्ल्स प्रथम झैँ निरङ्कुश , जिद्दी तथा कट्टर क्याथोलिक थिए । उनमा समयको गति अनुसार चल्ने क्षमताको अभाव भएकाले उनका दाजु चार्ल्स द्वितीयले २५ वर्ष सम्म चलाएको शासनलाई उनले तीन वर्ष पनि चलाउन सकेनन् । उनी गद्दीमा बसेको बेलामा राज्यका अधिकांश सांसद तथा राजकर्मचारीहरू उनका समर्थक भएपनि अदूरदर्शीताको कारण संसदसँग विवाद उत्पन्न भइ अन्त्यमा गद्दी छाडेर भाग्नु पर्यो । # चार्ल्स द्वितीयका भित्रिनीतर्फका छोरा मनमौथ ( Monmouth) ले विद्रोह गरेकाले मनमौथ र उनका प्रमुख सहयोगीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो । विद्रोहसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई दण्ड दिन जर्ज जेफ्रेस ( George Jeffreys) को अध्यक्षतामा एक विशेष अदालत गठन गरी शङ्काकै भरमा हजारौं व्यक्तिलाई दण्ड दिइयो । त्यसैले उक्त अदालतलाई ´[[खुनी अदालत]]´ (Bloody Tribunal) भनियो । यश घटनाबाट राजाप्रती जनताको भावना अझै नराम्रो भयो र राजालाई जनताले घृणा गर्न थाले । # त्यस समयमा स्थायीरूपमा सेना राख्ने प्रचलन नभएको र कुनै समस्या उत्पन्न भएमा उक्त समस्या समाधान का लागि मात्र सेनाको सङ्घटन गरिन्थ्यो । र समस्या समाधान भएपछी सेना विघटन गरिन्थ्यो । मनमथको विद्रोहको क्रममा विद्रोह दमन गर्न सङ्घठित सेनालाई राजाले विघटन नगरी कायम राखेर जनतालाई डर देखाउन खोजेकाले राजाप्रती जनता ज्यादै रिसाए । # टेस्ट एक्ट ( Test Act) अनुसार कुनै पनि व्यक्तिले सरकारी पदमा भर्ना हुँदा अङ्ग्रेजी चर्च व्यवस्थामा आस्था भएको सपथ लिनु पर्ने भएकाले क्याथोलिकलाई सरकारी पदमा राख्न सकिँदैन थियो । राजा जेम्स द्वितीयले टेस्ट एक्ट कानुनको उल्लङ्घन गरी क्याथोलिकहरूलाई सरकारी पदमा नियुक्त गरी न्यायलयको समर्थन गराउने प्रयास गरे । सर एड्वर्ड हेल्स नामक रोमन क्याथोलिकलाई सेनाको कर्णेल पदमा नियुक्त गरे । अन्य महत्त्वपूर्ण पदहरूमा पनि क्याथोलिकहरूलाई नियुक्त गरेकाले राजा र संसद बीच विवाद बढ्यो । यस्तो अवस्थामा राजाले संसद नै भङ्ग गरेकाले जनता रिसाए । === धार्मिक कारण === [[चित्र:Revocation_of_the_Edict_of_Nantes.jpg|left|thumb|269x269px|जेम्स द्वितीय का [[यूनाइटेड किंगडम में राज-परमाधिकार| शाही फ़रमान]] [[कैथोलिक| कैथोलिकों]] को धार्मिक स्वतंत्रता प्रदान करते हुए]] राजा जेम्स [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक धार्मिक विश्वास]]का अनुयायी थिए, जबकि इङ्गल्याण्डका अधिकांश मानिसहरू एङ्ग्लिकन विश्वासका अनुयायी थिए। जेम्स क्याथोलिकहरूलाई अधिकतम सुविधा दिन चाहन्थे। जेम्सले [[पोप]]लाई इङ्गल्याण्डमा निम्तो दिए र उनलाई उच्च सम्मान गरे। उनले लन्डनमा क्याथोलिक चर्च पनि स्थापना गरे। यस कारण इंग्ल्याण्डका प्युरिटन र प्रोटेस्टेन्टहरू उनका विरोधी भए। "टेस्ट अधिनियम" अन्तर्गत, एङ्गलिकन चर्चका सदस्यहरूले मात्र सार्वजनिक पद धारण गर्न सक्थे। जेम्सले यो कार्य स्थगित गरे र धेरै क्याथोलिकहरूलाई राज्य पदहरूमा स्थापना गरे। क्याथोलिकहरूलाई सेना, मन्त्रीहरू, न्यायाधीशहरू, नगर निगमका सदस्यहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरियो। जसका कारण सांसदहरु आक्रोशित भएका छन् । क्याथोलिक भएकोले, जेम्सले क्याथोलिकहरूलाई विश्वविद्यालयहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरे। क्राइस्ट चर्च कलेजको डीन र क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको पदमा क्याथोलिक नियुक्त गरियो। म्याकडोनाल्ड स्कूलका शिक्षा अधिकारीहरूलाई पनि अलग गरिएको थियो किनभने उनीहरूले क्याथोलिकलाई रेक्टर(Rector (academia)) को रूपमा नियुक्त गर्न अस्वीकार गरे। यसले प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायका मानिसहरूलाई जेम्स विरोधी बनायो।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|title=Glorious Revolution {{!}} Summary, Significance, Causes, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503212903/https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|archive-date=3 मई 2020|access-date=2020-02-13|url-status=live}}</ref> जेम्स द्वितीयले इङ्गल्याण्डलाई क्याथोलिक देश बनाउनको लागि 1687 ईस्वी र 1688 ईस्वीमा दुई पटक धार्मिक अनुग्रहको घोषणा गरे। पहिलो घोषणाद्वारा क्याथोलिक र अन्य धर्महरूमा लगाइएको प्रतिबन्ध र नियन्त्रणहरू खारेज गरियो, र दोस्रो घोषणामा, वर्ग र धर्मको पूर्वाग्रह बिना सबै मानिसहरूलाई राज्य पदहरूमा नियुक्तिको लागि मार्ग प्रशस्त गरियो, साथै धार्मिक स्वतन्त्रता प्रदान गरियो। क्याथोलिकहरूलाई .. जसका कारण संसदमा चर्को असन्तुष्टि र सांसदहरुले कडा विरोध गरेका थिए । जेम्सले प्रत्येक आइतवार आफ्नो दोस्रो धार्मिक घोषणा चर्चमा प्रार्थनाको समयमा पादरीहरूले पढ्ने आदेश दिए। यसले कि त पादरीहरूले आफ्नो धर्म र विचारको विरुद्धमा यो घोषणा पढ्ने वा राजाको आदेशको अवज्ञा गर्ने परिणाम हुनेछ। यसमा क्यान्टरबरीका आर्चबिशप सेनक्राफ्टले जेम्सलाई उनका ६ जना सहयात्रीसहितको निवेदन पेश गरेका थिए । जसमा जेम्सलाई आफ्नो आदेश रद्द गर्न र पुरानो नियम तोड्ने नीति त्याग्न अनुरोध गरिएको थियो। यसका कारण जेम्स क्रोधित भए र यी पादरीहरूलाई कैदमा राखे र उनीहरूमाथि देशद्रोहको मुद्दा चलाए तर न्यायाधीशहरूले उनीहरूलाई सफाइ दिए। जसका कारण जनता र सेनाले पादरीको मुक्तिमा हर्ष र जेम्सको विरोध गरे। 1686 ई. में जेम्स ने गिरजाघरों पर राजकीय श्रेष्ठता पूर्ण रूप से स्थापित करने के लिए ''कोर्ट ऑफ हाई कमीशन'' को पुनः स्थापित कर लिया। इसमें कैथोलिक धर्म की अवहेलना करने वालों पर मुकदमा चलाकर उनको दण्डित किया जाता था। जेम्स ने [[कैथोलिक धर्म]] के अधिक प्रचार और प्रसार के लिए लंदन में एक नवीन [[कैथोलिक कलीसिया]] स्थापित किया। जेम्स ने धा र्मिक न्यायालयों की स्थापना करके कानून को भंग किया, गिरजाघरों, विद्यालयों तथा विश्वविद्यालयों पर आक्रमण कर पादरियों और टोरियों को रुष्ट किया। जेम्स के इन अनुचित और अवैध कार्यों से देश में विरोध और क्रांति की भावनाएँ फैल गयीं। ==क्रान्तिको मुख्य घटनाक्रम== # '''जेम्स द्वितीयको पुत्र जन्म''' - जेम्स द्वितीयको पहिलो पत्नीबाट "मेरी" नामक पु़त्री जन्म भएको थियो । उनी प्रोटेस्टेन्ट मतकी थिइन् र हल्याण्डका राजकुमार विलियम अफ अरेन्ज सँग विवाह भएको थियो । उनी पनि प्रोटेस्टेन्ट थिए । इंग्ल्याण्डवासीलाई यो विश्वास थियो कि कि उनी नै इंग्ल्याण्डको शासिका बन्नेछिन् , यसकारण उनीहरू जेम्स द्वितिय को अनाचार र अनुचित कार्यहरु सहन्थे । जेम्स द्वितियको दोश्रो पत्नी कट्टर क्याथोलिक थिइन् । जब १० जून १६८८ मा उसको पुत्रको जन्म भयो तब यो धारणा बन्यो कि उसको लालन-पालन र शिक्षा क्याथोलिक धर्म अनुसार हुन्छ र राजा जेम्स द्वितिरी को मृत्यु पछि क्याथोलिक राजा बन्नेछन् । यसबाट भय र आतंकको बातावरण उत्पन्न भयो । # '''हल्याण्डका विलियम र मेरीलाई निमन्त्रणा''' - टोरी र ह्विङ दलका सदस्यहरू र पादरिहरू ले एक जनसभा आयोजना गरे र यो निर्णय लिए कि जेम्स द्वितीयका ज्वाइ विलियम र पुत्री मेरीलाईइ इंग्ल्याण्डको राजसिंहासनमा आसिन हुनको लागि आमन्तृत गरियोस । फलतः केहि प्रभावशाली मानिस हरूले दूत पठाएर विलियम र मेरी लाई इंग्ल्याण्ड आमन्त्रित गरे । यस समय विलियम फ्रान्स सँगको युद्ध मा व्यस्त थिए । उनी यो कुरा बुझ्थे कि फ्रान्स र त्याहाँ का राजा लुई १४ औँ हल्याण्ड भन्दा निकै शक्तिशली छ तर  इंग्ल्याण्ड को समन्वित शाक्ति को सामना गर्न सक्दैनन् , त्यसकारण उनले निमन्त्रणा स्वीकार गरे । # '''विलियमको इंग्ल्याण्ड आगमन र जेम्स द्वितियको पलायन''' - विलियम अफ अरेन्ज १५ हजार सैनिक साथ ५ नबेम्बर १६८८ मा इंग्ल्याण्ड को टोरबे बन्दरगाह मा उत्रे । जेम्स द्वितीयले आफ्नो सेनाको साथ उनको सामना गर्ने प्रयास गरे , तर उनको सहयोगी र सेनापति जन चर्चिलले उनको साथ छोडे र उसकी पुत्री मेरी , विलियम को पक्षमा मिले। निराश हुँदै र २३ डिसेम्बर १६८८ मा जेम्स द्वितिय राजमुकुट थेम्स नदीमा फ्याकेर फ्रान्स पलायन भए। # '''विलियम र मेरी इंग्ल्याण्डको शासक''' : २२ जनवरी १६८९ ई मा संसद को बैठक भयो , जसमा बिल अफ राइट्स पारित भयो । यसमा विलियम को सामु केहि शर्तेहरु राखियो ,जसलाई विलियमले स्वीकार गरे। यसपछी विलियम तथा मेरी १३ फेवररी १६८९ मा इंग्ल्याण्ड को राज सिंहासनमा बिराजामआन भए। विलियम र मेरी संयुक्त शासक स्वीकार गरियो । == क्रान्तिकारी सम्झौता == [[चित्र:SA_4973-Anno_1689._De_kroning_van_Willem_III_en_Maria_Stuart.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|चार्ल्स रोचुसेनद्वारा रचित 'विलियम र मेरीको राज्याभिषेक'। सन् १६९४ मा मेरीको निधन नभएसम्म विलियम तृतीय र मेरी द्वितीयले संयुक्त रूपमा शासन गरे, त्यसपछि विलियम एकल सम्राट बने।]] जेम्सको पलायनपछि २८ डिसेम्बरमा विलियमले अन्तरिम सरकारको नियन्त्रण लिए।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} जनवरीको सुरुमा कन्भेन्सन पार्लियामेन्टका लागि चुनाव भयो, जुन २२ जनवरीमा भेला भयो। हाउस अफ कमन्समा व्हिग्स (Whigs) को सामान्य बहुमत भए तापनि हाउस अफ लर्ड्समा टोरीहरू (Tories) को वर्चस्व थियो, तर दुवैको नेतृत्व मध्यममार्गीहरूले गरेका थिए। आर्चबिशप स्यान्क्रफ्ट जस्ता स्टुअर्ट (Stuart) प्रति वफादारहरूले समेत जेम्सलाई गद्दीमा राखिराख्नु अब सम्भव छैन भन्ने महसुस गरेका थिए। यसको सट्टा, उनीहरूले उनकी छोरी मेरीलाई संरक्षक (regent) वा एकल महारानी नियुक्त गरिनुपर्ने तर्क गरे।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} यस विषयमा अर्को दुई हप्तासम्म बहस चल्यो, जसले चाँडो समाधान चाहने विलियमलाई निकै रुष्ट बनायो। आयरल्यान्डको स्थिति द्रुत गतिमा बिग्रँदै थियो भने फ्रान्सेलीहरूले राइनल्यान्ड (Rhineland) का ठूला भागहरू कब्जा गरिसकेका थिए र डचहरूमाथि आक्रमण गर्ने तयारी गरिरहेका थिए।{{Sfn|Harris|2006|p=325}} ३ फेब्रुअरीमा ड्यानबी र ह्यालिफ्याक्ससँगको बैठकमा, यदि कन्भेन्सनले उनलाई संयुक्त सम्राट नियुक्त नगरेमा आफू स्वदेश फर्कने घोषणा विलियमले गरे, जबकि मेरीले आफ्ना पतिसँग संयुक्त रूपमा मात्र शासन गर्ने बताइन्। यस अन्तिम चेतावनी (ultimatum) को सामना गर्दै, ६ फेब्रुअरीमा संसद्ले घोषणा गर्यो कि निर्वासन रोजेर जेम्सले पदत्याग गरेका छन् र यसरी राजमुकुट खाली भएको छ, जसलाई संयुक्त रूपमा विलियम र मेरीलाई प्रस्ताव गरियो।{{Sfn|Miller|1978|p=209}} इतिहासकार टिम ह्यारिस तर्क गर्छन् कि १६८८ को क्रान्तिको सबैभन्दा कट्टरपन्थी कार्य शासक र जनता बीचको "सम्झौता" (contract) को अवधारणा थियो, जसले दैवी अधिकारको स्टुअर्ट विचारधारालाई खण्डन गर्यो।{{Sfn|Harris|2006|p=329}} यो व्हिग्सहरूका लागि एउटा विजय भए तापनि, अन्य कानूनहरू टोरीहरूद्वारा (प्रायः मध्यममार्गी व्हिग्सको समर्थनमा) प्रस्ताव गरिएका थिए, जसको उद्देश्य क्याल्भिनवादी (Calvinist) विलियम लगायत भविष्यका सम्राटहरूबाट एङ्ब्लिकन (Anglican) संस्थालाई कमजोर हुनबाट जोगाउनु थियो। अधिकारको घोषणा (Declaration of Right) एक रणनीतिक सम्झौता थियो, जसले जेम्स कहाँ चुकेका थिए भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दै र तिनको कारण वा समाधान नदिई इङ्ल्यान्डका नागरिकहरूको अधिकार स्थापित गर्यो। डिसेम्बर १६८९ मा, यसलाई 'बिल अफ राइट्स' (Bill of Rights) मा समावेश गरियो।{{Sfn|Pincus|2009|pp=292–293}} यद्यपि, त्यहाँ दुईवटा क्षेत्रहरू थिए जसले नयाँ संवैधानिक आधार खडा गरे, ती दुवै जेम्सद्वारा गरिएका विशिष्ट दुरुपयोगको जवाफ थिए। पहिलो, अधिकारको घोषणाले संसदीय सहमति बिना स्थायी सेना राख्नुलाई गैरकानूनी बनाइदियो, जसले १६६१ र १६६२ को मिलिसिया ऐनलाई रद्द गर्दै सेनाको नियन्त्रण राजतन्त्रमा नभई संसद्मा निहित गर्‍यो। {{Sfn|Harris|2006|p=341}} दोस्रो, 'कोरोनेसन ओथ एक्ट १६८८' (Coronation Oath Act 1688) थियो; सन् १६८५ मा लिइएको शपथ पालन गर्न जेम्स असफल भएको ठहरको परिणामस्वरूप, यसले राजतन्त्रले जनताप्रति निभाउनुपर्ने दायित्वहरू स्थापित गर्‍यो।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ११ अप्रिलमा भएको आफ्नो राज्याभिषेकमा, विलियम र मेरीले "इङ्ल्यान्ड राज्यका जनता र त्यसअन्तर्गतका क्षेत्रहरूमा संसद्मा सहमत भएका नियमहरू तथा तिनका कानून र रीतिरिवाज अनुसार शासन गर्ने" शपथ लिए। उनीहरूले प्रोटेस्टेन्ट सुधारिएको धर्म (Protestant Reformed faith) को रक्षा गर्ने र "कानूनद्वारा स्थापित चर्च अफ इङ्ल्यान्डको सम्झौता, यसको सिद्धान्त, उपासना, अनुशासन र सरकारलाई अक्षुण्ण राख्ने" प्रतिबद्धता पनि जनाए।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ==परिणाम/प्रभाव== [[चित्र:Atlas_Van_der_Hagen-KW1049B11_023-Alle_de_bijsondere_en_particuliere_Ceremonien,_geschied_in_en_omtrent_de_Krooning_WILLIAM_de_III._en_MARIA_de_II.jpeg|thumb|१६८९ मा विलियम अफ अरेन्ज र मेरी राजा- रानीको रूपमा [[राज्याभिषेक|राज्यरोहण]]]] # राजाको दैवी अधिकार समाप्त भयो । # प्रजाको इच्छा विरुद्ध शासन चल्न नसक्ने भयो । #संसद्को स्वीकृति नभइ राजा बन्न नपाइने भयो । #दैवी अधिकारको आधारमा निरङ्कुश शासनको सट्टा संवैधानिक शासन प्रारम्भ भयो । # शासनको प्रमुख अङ्ग संसद भयो । # संसद्को स्वीकृतिविना राजाले कुनै पनि कर लगाउन नपाइने भयो । # धार्मिक स्वतन्त्रताको सिद्धान्त स्वीकार गरियो । # वाक् तथा प्रेस स्वतन्त्रता प्राप्त भयो । # भविष्यमा क्याथोलिकहरूका लागि इङ्ल्यान्डको गद्दीमा कुनै हक रहेन । ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] 1t7q91x69yg3bfvab31am386empc3n5 1380494 1380493 2026-09-17T11:49:58Z Bishaldev100 28807 1380494 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event|Event_Name=गौरवमय क्रान्ति|Image_Name=Prince of Orange engraving by William Miller after Turner R739.jpg|Imagesize=250px|Image_Caption=हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरी lands at [[Torbay]]|AKA=गौरवपूर्ण क्रान्ति, १६८८<br />War of the English Succession<br />रक्तहीन क्रान्ति|Participants=अङ्ग्रेग, वेल्स र स्कटिस समाज, डच फौज|Location=बेलायत|Date=१६८८–१६८९|Result=* Replacement of James II by [[William III of England|William III]] and [[Mary II]] * [[Jacobite rising of 1689]] * [[Williamite War in Ireland]] * [[नौ वर्षे युद्ध|फ्रान्ससँग युद्ध]]; England and Scotland join Grand Alliance * Drafting of the [[Bill of Rights 1689]]}}[[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]मा सन् १६८८ मा भएको क्रान्तिमा कुनै किसिमको हिंसा, हत्या, रक्तपात केही नभएकाले उक्त क्रान्तिलाई '''गौरवमय क्रान्ती''' भनिन्छ । [[चित्र:James_II_&_VII.jpg|thumb|राजा जेम्स द्वितीय , इङ्ल्यान्ड, स्कटल्याण्ड र आयरल्यान्डका राजा, by Sir Godfrey Kneller. नेसनल पोट्रेट ग्यालरी , लन्डन]] सन् १६८८ मा बेलायतमा एक ठूलो परिवर्तन भयो । त्यहाँ परम्परागत रूपमा चल्दै आएको निरङ्कुश शासनलाई समाप्त गरी जनताको भावना अनुकुल उदार शासननीति लागू गरियो । त्यहाँ स्टुआर्ट वंशका प्रथम राजा जेम्स प्रथमको शासन सुरु ( सन् १६०३ ) देखि राजा र संसद बीच सङ्घर्ष चलेको थियो । यसै क्रममा चार्ल्स प्रथमलाई १६४९ मा संसद्ले फाँसी दियो । सन् १६८८ मा बेलायतको गद्दी मा [[चार्ल्स द्वितीय]]का भाइ जेम्स द्वितीय थिए । [[जेम्स द्वितीय]] १६८५ मा गद्दीमा बसेका हुन् । आफ्ना पूर्वजहरू झैँ जेम्स द्वितीय पनि निरङ्कुश भएकाले उनको [[संसद]]सँग सङ्घर्ष चल्यो र अन्त्यमा जेम्स द्वितीय गद्दी छाडेर भागेकाले बेलायतमा विना रक्तपात हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरीलाई संयुक्त रूपमा गद्दीमा राखियो । यो राजनीतिक परिवर्तन विना रक्तपात भएकाले यसलाई गौरवमय वा '''रक्तहीन क्रान्ति''' भनिएको हो। केही इतिहासकारहरू विलियमको आक्रमण (सन् १६८८ को 'ग्लोरियस रिभोलुसन') लाई इङ्ल्यान्डमाथि भएको अन्तिम सफल विदेशी आक्रमण मान्छन्।{{Sfn|Dillon|2007|p=213}} == प्रमुख कारणहरू== # जेम्स द्वितीय उनका बाबू चार्ल्स प्रथम झैँ निरङ्कुश , जिद्दी तथा कट्टर क्याथोलिक थिए । उनमा समयको गति अनुसार चल्ने क्षमताको अभाव भएकाले उनका दाजु चार्ल्स द्वितीयले २५ वर्ष सम्म चलाएको शासनलाई उनले तीन वर्ष पनि चलाउन सकेनन् । उनी गद्दीमा बसेको बेलामा राज्यका अधिकांश सांसद तथा राजकर्मचारीहरू उनका समर्थक भएपनि अदूरदर्शीताको कारण संसदसँग विवाद उत्पन्न भइ अन्त्यमा गद्दी छाडेर भाग्नु पर्यो । # चार्ल्स द्वितीयका भित्रिनीतर्फका छोरा मनमौथ ( Monmouth) ले विद्रोह गरेकाले मनमौथ र उनका प्रमुख सहयोगीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो । विद्रोहसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई दण्ड दिन जर्ज जेफ्रेस ( George Jeffreys) को अध्यक्षतामा एक विशेष अदालत गठन गरी शङ्काकै भरमा हजारौं व्यक्तिलाई दण्ड दिइयो । त्यसैले उक्त अदालतलाई ´[[खुनी अदालत]]´ (Bloody Tribunal) भनियो । यश घटनाबाट राजाप्रती जनताको भावना अझै नराम्रो भयो र राजालाई जनताले घृणा गर्न थाले । # त्यस समयमा स्थायीरूपमा सेना राख्ने प्रचलन नभएको र कुनै समस्या उत्पन्न भएमा उक्त समस्या समाधान का लागि मात्र सेनाको सङ्घटन गरिन्थ्यो । र समस्या समाधान भएपछी सेना विघटन गरिन्थ्यो । मनमथको विद्रोहको क्रममा विद्रोह दमन गर्न सङ्घठित सेनालाई राजाले विघटन नगरी कायम राखेर जनतालाई डर देखाउन खोजेकाले राजाप्रती जनता ज्यादै रिसाए । # टेस्ट एक्ट ( Test Act) अनुसार कुनै पनि व्यक्तिले सरकारी पदमा भर्ना हुँदा अङ्ग्रेजी चर्च व्यवस्थामा आस्था भएको सपथ लिनु पर्ने भएकाले क्याथोलिकलाई सरकारी पदमा राख्न सकिँदैन थियो । राजा जेम्स द्वितीयले टेस्ट एक्ट कानुनको उल्लङ्घन गरी क्याथोलिकहरूलाई सरकारी पदमा नियुक्त गरी न्यायलयको समर्थन गराउने प्रयास गरे । सर एड्वर्ड हेल्स नामक रोमन क्याथोलिकलाई सेनाको कर्णेल पदमा नियुक्त गरे । अन्य महत्त्वपूर्ण पदहरूमा पनि क्याथोलिकहरूलाई नियुक्त गरेकाले राजा र संसद बीच विवाद बढ्यो । यस्तो अवस्थामा राजाले संसद नै भङ्ग गरेकाले जनता रिसाए । === धार्मिक कारण === [[चित्र:Revocation_of_the_Edict_of_Nantes.jpg|left|thumb|269x269px|जेम्स द्वितीय का [[यूनाइटेड किंगडम में राज-परमाधिकार| शाही फ़रमान]] [[कैथोलिक| कैथोलिकों]] को धार्मिक स्वतंत्रता प्रदान करते हुए]] राजा जेम्स [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक धार्मिक विश्वास]]का अनुयायी थिए, जबकि इङ्गल्याण्डका अधिकांश मानिसहरू एङ्ग्लिकन विश्वासका अनुयायी थिए। जेम्स क्याथोलिकहरूलाई अधिकतम सुविधा दिन चाहन्थे। जेम्सले [[पोप]]लाई इङ्गल्याण्डमा निम्तो दिए र उनलाई उच्च सम्मान गरे। उनले लन्डनमा क्याथोलिक चर्च पनि स्थापना गरे। यस कारण इंग्ल्याण्डका प्युरिटन र प्रोटेस्टेन्टहरू उनका विरोधी भए। "टेस्ट अधिनियम" अन्तर्गत, एङ्गलिकन चर्चका सदस्यहरूले मात्र सार्वजनिक पद धारण गर्न सक्थे। जेम्सले यो कार्य स्थगित गरे र धेरै क्याथोलिकहरूलाई राज्य पदहरूमा स्थापना गरे। क्याथोलिकहरूलाई सेना, मन्त्रीहरू, न्यायाधीशहरू, नगर निगमका सदस्यहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरियो। जसका कारण सांसदहरु आक्रोशित भएका छन् । क्याथोलिक भएकोले, जेम्सले क्याथोलिकहरूलाई विश्वविद्यालयहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरे। क्राइस्ट चर्च कलेजको डीन र क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको पदमा क्याथोलिक नियुक्त गरियो। म्याकडोनाल्ड स्कूलका शिक्षा अधिकारीहरूलाई पनि अलग गरिएको थियो किनभने उनीहरूले क्याथोलिकलाई रेक्टर(Rector (academia)) को रूपमा नियुक्त गर्न अस्वीकार गरे। यसले प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायका मानिसहरूलाई जेम्स विरोधी बनायो।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|title=Glorious Revolution {{!}} Summary, Significance, Causes, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503212903/https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|archive-date=3 मई 2020|access-date=2020-02-13|url-status=live}}</ref> जेम्स द्वितीयले इङ्गल्याण्डलाई क्याथोलिक देश बनाउनको लागि 1687 ईस्वी र 1688 ईस्वीमा दुई पटक धार्मिक अनुग्रहको घोषणा गरे। पहिलो घोषणाद्वारा क्याथोलिक र अन्य धर्महरूमा लगाइएको प्रतिबन्ध र नियन्त्रणहरू खारेज गरियो, र दोस्रो घोषणामा, वर्ग र धर्मको पूर्वाग्रह बिना सबै मानिसहरूलाई राज्य पदहरूमा नियुक्तिको लागि मार्ग प्रशस्त गरियो, साथै धार्मिक स्वतन्त्रता प्रदान गरियो। क्याथोलिकहरूलाई .. जसका कारण संसदमा चर्को असन्तुष्टि र सांसदहरुले कडा विरोध गरेका थिए । जेम्सले प्रत्येक आइतवार आफ्नो दोस्रो धार्मिक घोषणा चर्चमा प्रार्थनाको समयमा पादरीहरूले पढ्ने आदेश दिए। यसले कि त पादरीहरूले आफ्नो धर्म र विचारको विरुद्धमा यो घोषणा पढ्ने वा राजाको आदेशको अवज्ञा गर्ने परिणाम हुनेछ। यसमा क्यान्टरबरीका आर्चबिशप सेनक्राफ्टले जेम्सलाई उनका ६ जना सहयात्रीसहितको निवेदन पेश गरेका थिए । जसमा जेम्सलाई आफ्नो आदेश रद्द गर्न र पुरानो नियम तोड्ने नीति त्याग्न अनुरोध गरिएको थियो। यसका कारण जेम्स क्रोधित भए र यी पादरीहरूलाई कैदमा राखे र उनीहरूमाथि देशद्रोहको मुद्दा चलाए तर न्यायाधीशहरूले उनीहरूलाई सफाइ दिए। जसका कारण जनता र सेनाले पादरीको मुक्तिमा हर्ष र जेम्सको विरोध गरे। 1686 ई. में जेम्स ने गिरजाघरों पर राजकीय श्रेष्ठता पूर्ण रूप से स्थापित करने के लिए ''कोर्ट ऑफ हाई कमीशन'' को पुनः स्थापित कर लिया। इसमें कैथोलिक धर्म की अवहेलना करने वालों पर मुकदमा चलाकर उनको दण्डित किया जाता था। जेम्स ने [[कैथोलिक धर्म]] के अधिक प्रचार और प्रसार के लिए लंदन में एक नवीन [[कैथोलिक कलीसिया]] स्थापित किया। जेम्स ने धा र्मिक न्यायालयों की स्थापना करके कानून को भंग किया, गिरजाघरों, विद्यालयों तथा विश्वविद्यालयों पर आक्रमण कर पादरियों और टोरियों को रुष्ट किया। जेम्स के इन अनुचित और अवैध कार्यों से देश में विरोध और क्रांति की भावनाएँ फैल गयीं। ==क्रान्तिको मुख्य घटनाक्रम== # '''जेम्स द्वितीयको पुत्र जन्म''' - जेम्स द्वितीयको पहिलो पत्नीबाट "मेरी" नामक पु़त्री जन्म भएको थियो । उनी प्रोटेस्टेन्ट मतकी थिइन् र हल्याण्डका राजकुमार विलियम अफ अरेन्ज सँग विवाह भएको थियो । उनी पनि प्रोटेस्टेन्ट थिए । इंग्ल्याण्डवासीलाई यो विश्वास थियो कि कि उनी नै इंग्ल्याण्डको शासिका बन्नेछिन् , यसकारण उनीहरू जेम्स द्वितिय को अनाचार र अनुचित कार्यहरु सहन्थे । जेम्स द्वितियको दोश्रो पत्नी कट्टर क्याथोलिक थिइन् । जब १० जून १६८८ मा उसको पुत्रको जन्म भयो तब यो धारणा बन्यो कि उसको लालन-पालन र शिक्षा क्याथोलिक धर्म अनुसार हुन्छ र राजा जेम्स द्वितिरी को मृत्यु पछि क्याथोलिक राजा बन्नेछन् । यसबाट भय र आतंकको बातावरण उत्पन्न भयो । # '''हल्याण्डका विलियम र मेरीलाई निमन्त्रणा''' - टोरी र ह्विङ दलका सदस्यहरू र पादरिहरू ले एक जनसभा आयोजना गरे र यो निर्णय लिए कि जेम्स द्वितीयका ज्वाइ विलियम र पुत्री मेरीलाईइ इंग्ल्याण्डको राजसिंहासनमा आसिन हुनको लागि आमन्तृत गरियोस । फलतः केहि प्रभावशाली मानिस हरूले दूत पठाएर विलियम र मेरी लाई इंग्ल्याण्ड आमन्त्रित गरे । यस समय विलियम फ्रान्स सँगको युद्ध मा व्यस्त थिए । उनी यो कुरा बुझ्थे कि फ्रान्स र त्याहाँ का राजा लुई १४ औँ हल्याण्ड भन्दा निकै शक्तिशली छ तर  इंग्ल्याण्ड को समन्वित शाक्ति को सामना गर्न सक्दैनन् , त्यसकारण उनले निमन्त्रणा स्वीकार गरे । # '''विलियमको इंग्ल्याण्ड आगमन र जेम्स द्वितियको पलायन''' - विलियम अफ अरेन्ज १५ हजार सैनिक साथ ५ नबेम्बर १६८८ मा इंग्ल्याण्ड को टोरबे बन्दरगाह मा उत्रे । जेम्स द्वितीयले आफ्नो सेनाको साथ उनको सामना गर्ने प्रयास गरे , तर उनको सहयोगी र सेनापति जन चर्चिलले उनको साथ छोडे र उसकी पुत्री मेरी , विलियम को पक्षमा मिले। निराश हुँदै र २३ डिसेम्बर १६८८ मा जेम्स द्वितिय राजमुकुट थेम्स नदीमा फ्याकेर फ्रान्स पलायन भए। # '''विलियम र मेरी इंग्ल्याण्डको शासक''' : २२ जनवरी १६८९ ई मा संसद को बैठक भयो , जसमा बिल अफ राइट्स पारित भयो । यसमा विलियम को सामु केहि शर्तेहरु राखियो ,जसलाई विलियमले स्वीकार गरे। यसपछी विलियम तथा मेरी १३ फेवररी १६८९ मा इंग्ल्याण्ड को राज सिंहासनमा बिराजामआन भए। विलियम र मेरी संयुक्त शासक स्वीकार गरियो । == क्रान्तिकारी सम्झौता == [[चित्र:SA_4973-Anno_1689._De_kroning_van_Willem_III_en_Maria_Stuart.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|चार्ल्स रोचुसेनद्वारा रचित 'विलियम र मेरीको राज्याभिषेक'। सन् १६९४ मा मेरीको निधन नभएसम्म विलियम तृतीय र मेरी द्वितीयले संयुक्त रूपमा शासन गरे, त्यसपछि विलियम एकल सम्राट बने।]] जेम्सको पलायनपछि २८ डिसेम्बरमा विलियमले अन्तरिम सरकारको नियन्त्रण लिए।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} जनवरीको सुरुमा कन्भेन्सन पार्लियामेन्टका लागि चुनाव भयो, जुन २२ जनवरीमा भेला भयो। हाउस अफ कमन्समा व्हिग्स (Whigs) को सामान्य बहुमत भए तापनि हाउस अफ लर्ड्समा टोरीहरू (Tories) को वर्चस्व थियो, तर दुवैको नेतृत्व मध्यममार्गीहरूले गरेका थिए। आर्चबिशप स्यान्क्रफ्ट जस्ता स्टुअर्ट (Stuart) प्रति वफादारहरूले समेत जेम्सलाई गद्दीमा राखिराख्नु अब सम्भव छैन भन्ने महसुस गरेका थिए। यसको सट्टा, उनीहरूले उनकी छोरी मेरीलाई संरक्षक (regent) वा एकल महारानी नियुक्त गरिनुपर्ने तर्क गरे।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} यस विषयमा अर्को दुई हप्तासम्म बहस चल्यो, जसले चाँडो समाधान चाहने विलियमलाई निकै रुष्ट बनायो। आयरल्यान्डको स्थिति द्रुत गतिमा बिग्रँदै थियो भने फ्रान्सेलीहरूले राइनल्यान्ड (Rhineland) का ठूला भागहरू कब्जा गरिसकेका थिए र डचहरूमाथि आक्रमण गर्ने तयारी गरिरहेका थिए।{{Sfn|Harris|2006|p=325}} ३ फेब्रुअरीमा ड्यानबी र ह्यालिफ्याक्ससँगको बैठकमा, यदि कन्भेन्सनले उनलाई संयुक्त सम्राट नियुक्त नगरेमा आफू स्वदेश फर्कने घोषणा विलियमले गरे, जबकि मेरीले आफ्ना पतिसँग संयुक्त रूपमा मात्र शासन गर्ने बताइन्। यस अन्तिम चेतावनी (ultimatum) को सामना गर्दै, ६ फेब्रुअरीमा संसद्ले घोषणा गर्यो कि निर्वासन रोजेर जेम्सले पदत्याग गरेका छन् र यसरी राजमुकुट खाली भएको छ, जसलाई संयुक्त रूपमा विलियम र मेरीलाई प्रस्ताव गरियो।{{Sfn|Miller|1978|p=209}} इतिहासकार टिम ह्यारिस तर्क गर्छन् कि १६८८ को क्रान्तिको सबैभन्दा कट्टरपन्थी कार्य शासक र जनता बीचको "सम्झौता" (contract) को अवधारणा थियो, जसले दैवी अधिकारको स्टुअर्ट विचारधारालाई खण्डन गर्यो।{{Sfn|Harris|2006|p=329}} यो व्हिग्सहरूका लागि एउटा विजय भए तापनि, अन्य कानूनहरू टोरीहरूद्वारा (प्रायः मध्यममार्गी व्हिग्सको समर्थनमा) प्रस्ताव गरिएका थिए, जसको उद्देश्य क्याल्भिनवादी (Calvinist) विलियम लगायत भविष्यका सम्राटहरूबाट एङ्ब्लिकन (Anglican) संस्थालाई कमजोर हुनबाट जोगाउनु थियो। अधिकारको घोषणा (Declaration of Right) एक रणनीतिक सम्झौता थियो, जसले जेम्स कहाँ चुकेका थिए भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दै र तिनको कारण वा समाधान नदिई इङ्ल्यान्डका नागरिकहरूको अधिकार स्थापित गर्यो। डिसेम्बर १६८९ मा, यसलाई 'बिल अफ राइट्स' (Bill of Rights) मा समावेश गरियो।{{Sfn|Pincus|2009|pp=292–293}} यद्यपि, त्यहाँ दुईवटा क्षेत्रहरू थिए जसले नयाँ संवैधानिक आधार खडा गरे, ती दुवै जेम्सद्वारा गरिएका विशिष्ट दुरुपयोगको जवाफ थिए। पहिलो, अधिकारको घोषणाले संसदीय सहमति बिना स्थायी सेना राख्नुलाई गैरकानूनी बनाइदियो, जसले १६६१ र १६६२ को मिलिसिया ऐनलाई रद्द गर्दै सेनाको नियन्त्रण राजतन्त्रमा नभई संसद्मा निहित गर्‍यो। {{Sfn|Harris|2006|p=341}} दोस्रो, 'कोरोनेसन ओथ एक्ट १६८८' (Coronation Oath Act 1688) थियो; सन् १६८५ मा लिइएको शपथ पालन गर्न जेम्स असफल भएको ठहरको परिणामस्वरूप, यसले राजतन्त्रले जनताप्रति निभाउनुपर्ने दायित्वहरू स्थापित गर्‍यो।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ११ अप्रिलमा भएको आफ्नो राज्याभिषेकमा, विलियम र मेरीले "इङ्ल्यान्ड राज्यका जनता र त्यसअन्तर्गतका क्षेत्रहरूमा संसद्मा सहमत भएका नियमहरू तथा तिनका कानून र रीतिरिवाज अनुसार शासन गर्ने" शपथ लिए। उनीहरूले प्रोटेस्टेन्ट सुधारिएको धर्म (Protestant Reformed faith) को रक्षा गर्ने र "कानूनद्वारा स्थापित चर्च अफ इङ्ल्यान्डको सम्झौता, यसको सिद्धान्त, उपासना, अनुशासन र सरकारलाई अक्षुण्ण राख्ने" प्रतिबद्धता पनि जनाए।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ==परिणाम/प्रभाव== [[चित्र:Atlas_Van_der_Hagen-KW1049B11_023-Alle_de_bijsondere_en_particuliere_Ceremonien,_geschied_in_en_omtrent_de_Krooning_WILLIAM_de_III._en_MARIA_de_II.jpeg|thumb|१६८९ मा विलियम अफ अरेन्ज र मेरी राजा- रानीको रूपमा [[राज्याभिषेक|राज्यरोहण]]]] # राजाको दैवी अधिकार समाप्त भयो । # प्रजाको इच्छा विरुद्ध शासन चल्न नसक्ने भयो । #संसद्को स्वीकृति नभइ राजा बन्न नपाइने भयो । #दैवी अधिकारको आधारमा निरङ्कुश शासनको सट्टा संवैधानिक शासन प्रारम्भ भयो । # शासनको प्रमुख अङ्ग संसद भयो । # संसद्को स्वीकृतिविना राजाले कुनै पनि कर लगाउन नपाइने भयो । # धार्मिक स्वतन्त्रताको सिद्धान्त स्वीकार गरियो । # वाक् तथा प्रेस स्वतन्त्रता प्राप्त भयो । # भविष्यमा क्याथोलिकहरूका लागि इङ्ल्यान्डको गद्दीमा कुनै हक रहेन । ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] mei7iozo83ilthc1urukns8inkx19uc 1380495 1380494 2026-09-17T11:53:38Z Bishaldev100 28807 1380495 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = गौरवमय क्रान्ति | part_of = नौ वर्षे युद्ध |AKA=गौरवपूर्ण क्रान्ति, १६८८<br />War of the English Succession<br />रक्तहीन क्रान्ति | image = William of Orange III and his Dutch army land in Brixham, 1688.jpg | image_size = frameless | image_caption = हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरी | location = [[ब्रिटिश आइल्स]] | date = १६८८–१६८९ | outcome = [[James II of England|James II]] is deposed by King [[William III of England|William III/II]] and his wife, [[Mary II]] }} [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]मा सन् १६८८ मा भएको क्रान्तिमा कुनै किसिमको हिंसा, हत्या, रक्तपात केही नभएकाले उक्त क्रान्तिलाई '''गौरवमय क्रान्ती''' भनिन्छ । [[चित्र:James_II_&_VII.jpg|thumb|राजा जेम्स द्वितीय , इङ्ल्यान्ड, स्कटल्याण्ड र आयरल्यान्डका राजा, by Sir Godfrey Kneller. नेसनल पोट्रेट ग्यालरी , लन्डन]] सन् १६८८ मा बेलायतमा एक ठूलो परिवर्तन भयो । त्यहाँ परम्परागत रूपमा चल्दै आएको निरङ्कुश शासनलाई समाप्त गरी जनताको भावना अनुकुल उदार शासननीति लागू गरियो । त्यहाँ स्टुआर्ट वंशका प्रथम राजा जेम्स प्रथमको शासन सुरु ( सन् १६०३ ) देखि राजा र संसद बीच सङ्घर्ष चलेको थियो । यसै क्रममा चार्ल्स प्रथमलाई १६४९ मा संसद्ले फाँसी दियो । सन् १६८८ मा बेलायतको गद्दी मा [[चार्ल्स द्वितीय]]का भाइ जेम्स द्वितीय थिए । [[जेम्स द्वितीय]] १६८५ मा गद्दीमा बसेका हुन् । आफ्ना पूर्वजहरू झैँ जेम्स द्वितीय पनि निरङ्कुश भएकाले उनको [[संसद]]सँग सङ्घर्ष चल्यो र अन्त्यमा जेम्स द्वितीय गद्दी छाडेर भागेकाले बेलायतमा विना रक्तपात हल्याण्डका राजकुमार विलियम र उनकी रानी मेरीलाई संयुक्त रूपमा गद्दीमा राखियो । यो राजनीतिक परिवर्तन विना रक्तपात भएकाले यसलाई गौरवमय वा '''रक्तहीन क्रान्ति''' भनिएको हो। केही इतिहासकारहरू विलियमको आक्रमण (सन् १६८८ को 'ग्लोरियस रिभोलुसन') लाई इङ्ल्यान्डमाथि भएको अन्तिम सफल विदेशी आक्रमण मान्छन्।{{Sfn|Dillon|2007|p=213}} == प्रमुख कारणहरू== # जेम्स द्वितीय उनका बाबू चार्ल्स प्रथम झैँ निरङ्कुश , जिद्दी तथा कट्टर क्याथोलिक थिए । उनमा समयको गति अनुसार चल्ने क्षमताको अभाव भएकाले उनका दाजु चार्ल्स द्वितीयले २५ वर्ष सम्म चलाएको शासनलाई उनले तीन वर्ष पनि चलाउन सकेनन् । उनी गद्दीमा बसेको बेलामा राज्यका अधिकांश सांसद तथा राजकर्मचारीहरू उनका समर्थक भएपनि अदूरदर्शीताको कारण संसदसँग विवाद उत्पन्न भइ अन्त्यमा गद्दी छाडेर भाग्नु पर्यो । # चार्ल्स द्वितीयका भित्रिनीतर्फका छोरा मनमौथ ( Monmouth) ले विद्रोह गरेकाले मनमौथ र उनका प्रमुख सहयोगीहरूलाई मृत्युदण्ड दिइयो । विद्रोहसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई दण्ड दिन जर्ज जेफ्रेस ( George Jeffreys) को अध्यक्षतामा एक विशेष अदालत गठन गरी शङ्काकै भरमा हजारौं व्यक्तिलाई दण्ड दिइयो । त्यसैले उक्त अदालतलाई ´[[खुनी अदालत]]´ (Bloody Tribunal) भनियो । यश घटनाबाट राजाप्रती जनताको भावना अझै नराम्रो भयो र राजालाई जनताले घृणा गर्न थाले । # त्यस समयमा स्थायीरूपमा सेना राख्ने प्रचलन नभएको र कुनै समस्या उत्पन्न भएमा उक्त समस्या समाधान का लागि मात्र सेनाको सङ्घटन गरिन्थ्यो । र समस्या समाधान भएपछी सेना विघटन गरिन्थ्यो । मनमथको विद्रोहको क्रममा विद्रोह दमन गर्न सङ्घठित सेनालाई राजाले विघटन नगरी कायम राखेर जनतालाई डर देखाउन खोजेकाले राजाप्रती जनता ज्यादै रिसाए । # टेस्ट एक्ट ( Test Act) अनुसार कुनै पनि व्यक्तिले सरकारी पदमा भर्ना हुँदा अङ्ग्रेजी चर्च व्यवस्थामा आस्था भएको सपथ लिनु पर्ने भएकाले क्याथोलिकलाई सरकारी पदमा राख्न सकिँदैन थियो । राजा जेम्स द्वितीयले टेस्ट एक्ट कानुनको उल्लङ्घन गरी क्याथोलिकहरूलाई सरकारी पदमा नियुक्त गरी न्यायलयको समर्थन गराउने प्रयास गरे । सर एड्वर्ड हेल्स नामक रोमन क्याथोलिकलाई सेनाको कर्णेल पदमा नियुक्त गरे । अन्य महत्त्वपूर्ण पदहरूमा पनि क्याथोलिकहरूलाई नियुक्त गरेकाले राजा र संसद बीच विवाद बढ्यो । यस्तो अवस्थामा राजाले संसद नै भङ्ग गरेकाले जनता रिसाए । === धार्मिक कारण === [[चित्र:Revocation_of_the_Edict_of_Nantes.jpg|left|thumb|269x269px|जेम्स द्वितीय का [[यूनाइटेड किंगडम में राज-परमाधिकार| शाही फ़रमान]] [[कैथोलिक| कैथोलिकों]] को धार्मिक स्वतंत्रता प्रदान करते हुए]] राजा जेम्स [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक धार्मिक विश्वास]]का अनुयायी थिए, जबकि इङ्गल्याण्डका अधिकांश मानिसहरू एङ्ग्लिकन विश्वासका अनुयायी थिए। जेम्स क्याथोलिकहरूलाई अधिकतम सुविधा दिन चाहन्थे। जेम्सले [[पोप]]लाई इङ्गल्याण्डमा निम्तो दिए र उनलाई उच्च सम्मान गरे। उनले लन्डनमा क्याथोलिक चर्च पनि स्थापना गरे। यस कारण इंग्ल्याण्डका प्युरिटन र प्रोटेस्टेन्टहरू उनका विरोधी भए। "टेस्ट अधिनियम" अन्तर्गत, एङ्गलिकन चर्चका सदस्यहरूले मात्र सार्वजनिक पद धारण गर्न सक्थे। जेम्सले यो कार्य स्थगित गरे र धेरै क्याथोलिकहरूलाई राज्य पदहरूमा स्थापना गरे। क्याथोलिकहरूलाई सेना, मन्त्रीहरू, न्यायाधीशहरू, नगर निगमका सदस्यहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरियो। जसका कारण सांसदहरु आक्रोशित भएका छन् । क्याथोलिक भएकोले, जेम्सले क्याथोलिकहरूलाई विश्वविद्यालयहरूमा उच्च पदहरूमा नियुक्त गरे। क्राइस्ट चर्च कलेजको डीन र क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको पदमा क्याथोलिक नियुक्त गरियो। म्याकडोनाल्ड स्कूलका शिक्षा अधिकारीहरूलाई पनि अलग गरिएको थियो किनभने उनीहरूले क्याथोलिकलाई रेक्टर(Rector (academia)) को रूपमा नियुक्त गर्न अस्वीकार गरे। यसले प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायका मानिसहरूलाई जेम्स विरोधी बनायो।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|title=Glorious Revolution {{!}} Summary, Significance, Causes, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503212903/https://www.britannica.com/event/Glorious-Revolution|archive-date=3 मई 2020|access-date=2020-02-13|url-status=live}}</ref> जेम्स द्वितीयले इङ्गल्याण्डलाई क्याथोलिक देश बनाउनको लागि 1687 ईस्वी र 1688 ईस्वीमा दुई पटक धार्मिक अनुग्रहको घोषणा गरे। पहिलो घोषणाद्वारा क्याथोलिक र अन्य धर्महरूमा लगाइएको प्रतिबन्ध र नियन्त्रणहरू खारेज गरियो, र दोस्रो घोषणामा, वर्ग र धर्मको पूर्वाग्रह बिना सबै मानिसहरूलाई राज्य पदहरूमा नियुक्तिको लागि मार्ग प्रशस्त गरियो, साथै धार्मिक स्वतन्त्रता प्रदान गरियो। क्याथोलिकहरूलाई .. जसका कारण संसदमा चर्को असन्तुष्टि र सांसदहरुले कडा विरोध गरेका थिए । जेम्सले प्रत्येक आइतवार आफ्नो दोस्रो धार्मिक घोषणा चर्चमा प्रार्थनाको समयमा पादरीहरूले पढ्ने आदेश दिए। यसले कि त पादरीहरूले आफ्नो धर्म र विचारको विरुद्धमा यो घोषणा पढ्ने वा राजाको आदेशको अवज्ञा गर्ने परिणाम हुनेछ। यसमा क्यान्टरबरीका आर्चबिशप सेनक्राफ्टले जेम्सलाई उनका ६ जना सहयात्रीसहितको निवेदन पेश गरेका थिए । जसमा जेम्सलाई आफ्नो आदेश रद्द गर्न र पुरानो नियम तोड्ने नीति त्याग्न अनुरोध गरिएको थियो। यसका कारण जेम्स क्रोधित भए र यी पादरीहरूलाई कैदमा राखे र उनीहरूमाथि देशद्रोहको मुद्दा चलाए तर न्यायाधीशहरूले उनीहरूलाई सफाइ दिए। जसका कारण जनता र सेनाले पादरीको मुक्तिमा हर्ष र जेम्सको विरोध गरे। 1686 ई. में जेम्स ने गिरजाघरों पर राजकीय श्रेष्ठता पूर्ण रूप से स्थापित करने के लिए ''कोर्ट ऑफ हाई कमीशन'' को पुनः स्थापित कर लिया। इसमें कैथोलिक धर्म की अवहेलना करने वालों पर मुकदमा चलाकर उनको दण्डित किया जाता था। जेम्स ने [[कैथोलिक धर्म]] के अधिक प्रचार और प्रसार के लिए लंदन में एक नवीन [[कैथोलिक कलीसिया]] स्थापित किया। जेम्स ने धा र्मिक न्यायालयों की स्थापना करके कानून को भंग किया, गिरजाघरों, विद्यालयों तथा विश्वविद्यालयों पर आक्रमण कर पादरियों और टोरियों को रुष्ट किया। जेम्स के इन अनुचित और अवैध कार्यों से देश में विरोध और क्रांति की भावनाएँ फैल गयीं। ==क्रान्तिको मुख्य घटनाक्रम== # '''जेम्स द्वितीयको पुत्र जन्म''' - जेम्स द्वितीयको पहिलो पत्नीबाट "मेरी" नामक पु़त्री जन्म भएको थियो । उनी प्रोटेस्टेन्ट मतकी थिइन् र हल्याण्डका राजकुमार विलियम अफ अरेन्ज सँग विवाह भएको थियो । उनी पनि प्रोटेस्टेन्ट थिए । इंग्ल्याण्डवासीलाई यो विश्वास थियो कि कि उनी नै इंग्ल्याण्डको शासिका बन्नेछिन् , यसकारण उनीहरू जेम्स द्वितिय को अनाचार र अनुचित कार्यहरु सहन्थे । जेम्स द्वितियको दोश्रो पत्नी कट्टर क्याथोलिक थिइन् । जब १० जून १६८८ मा उसको पुत्रको जन्म भयो तब यो धारणा बन्यो कि उसको लालन-पालन र शिक्षा क्याथोलिक धर्म अनुसार हुन्छ र राजा जेम्स द्वितिरी को मृत्यु पछि क्याथोलिक राजा बन्नेछन् । यसबाट भय र आतंकको बातावरण उत्पन्न भयो । # '''हल्याण्डका विलियम र मेरीलाई निमन्त्रणा''' - टोरी र ह्विङ दलका सदस्यहरू र पादरिहरू ले एक जनसभा आयोजना गरे र यो निर्णय लिए कि जेम्स द्वितीयका ज्वाइ विलियम र पुत्री मेरीलाईइ इंग्ल्याण्डको राजसिंहासनमा आसिन हुनको लागि आमन्तृत गरियोस । फलतः केहि प्रभावशाली मानिस हरूले दूत पठाएर विलियम र मेरी लाई इंग्ल्याण्ड आमन्त्रित गरे । यस समय विलियम फ्रान्स सँगको युद्ध मा व्यस्त थिए । उनी यो कुरा बुझ्थे कि फ्रान्स र त्याहाँ का राजा लुई १४ औँ हल्याण्ड भन्दा निकै शक्तिशली छ तर  इंग्ल्याण्ड को समन्वित शाक्ति को सामना गर्न सक्दैनन् , त्यसकारण उनले निमन्त्रणा स्वीकार गरे । # '''विलियमको इंग्ल्याण्ड आगमन र जेम्स द्वितियको पलायन''' - विलियम अफ अरेन्ज १५ हजार सैनिक साथ ५ नबेम्बर १६८८ मा इंग्ल्याण्ड को टोरबे बन्दरगाह मा उत्रे । जेम्स द्वितीयले आफ्नो सेनाको साथ उनको सामना गर्ने प्रयास गरे , तर उनको सहयोगी र सेनापति जन चर्चिलले उनको साथ छोडे र उसकी पुत्री मेरी , विलियम को पक्षमा मिले। निराश हुँदै र २३ डिसेम्बर १६८८ मा जेम्स द्वितिय राजमुकुट थेम्स नदीमा फ्याकेर फ्रान्स पलायन भए। # '''विलियम र मेरी इंग्ल्याण्डको शासक''' : २२ जनवरी १६८९ ई मा संसद को बैठक भयो , जसमा बिल अफ राइट्स पारित भयो । यसमा विलियम को सामु केहि शर्तेहरु राखियो ,जसलाई विलियमले स्वीकार गरे। यसपछी विलियम तथा मेरी १३ फेवररी १६८९ मा इंग्ल्याण्ड को राज सिंहासनमा बिराजामआन भए। विलियम र मेरी संयुक्त शासक स्वीकार गरियो । == क्रान्तिकारी सम्झौता == [[चित्र:SA_4973-Anno_1689._De_kroning_van_Willem_III_en_Maria_Stuart.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|चार्ल्स रोचुसेनद्वारा रचित 'विलियम र मेरीको राज्याभिषेक'। सन् १६९४ मा मेरीको निधन नभएसम्म विलियम तृतीय र मेरी द्वितीयले संयुक्त रूपमा शासन गरे, त्यसपछि विलियम एकल सम्राट बने।]] जेम्सको पलायनपछि २८ डिसेम्बरमा विलियमले अन्तरिम सरकारको नियन्त्रण लिए।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} जनवरीको सुरुमा कन्भेन्सन पार्लियामेन्टका लागि चुनाव भयो, जुन २२ जनवरीमा भेला भयो। हाउस अफ कमन्समा व्हिग्स (Whigs) को सामान्य बहुमत भए तापनि हाउस अफ लर्ड्समा टोरीहरू (Tories) को वर्चस्व थियो, तर दुवैको नेतृत्व मध्यममार्गीहरूले गरेका थिए। आर्चबिशप स्यान्क्रफ्ट जस्ता स्टुअर्ट (Stuart) प्रति वफादारहरूले समेत जेम्सलाई गद्दीमा राखिराख्नु अब सम्भव छैन भन्ने महसुस गरेका थिए। यसको सट्टा, उनीहरूले उनकी छोरी मेरीलाई संरक्षक (regent) वा एकल महारानी नियुक्त गरिनुपर्ने तर्क गरे।{{Sfn|Harris|2006|p=319}} यस विषयमा अर्को दुई हप्तासम्म बहस चल्यो, जसले चाँडो समाधान चाहने विलियमलाई निकै रुष्ट बनायो। आयरल्यान्डको स्थिति द्रुत गतिमा बिग्रँदै थियो भने फ्रान्सेलीहरूले राइनल्यान्ड (Rhineland) का ठूला भागहरू कब्जा गरिसकेका थिए र डचहरूमाथि आक्रमण गर्ने तयारी गरिरहेका थिए।{{Sfn|Harris|2006|p=325}} ३ फेब्रुअरीमा ड्यानबी र ह्यालिफ्याक्ससँगको बैठकमा, यदि कन्भेन्सनले उनलाई संयुक्त सम्राट नियुक्त नगरेमा आफू स्वदेश फर्कने घोषणा विलियमले गरे, जबकि मेरीले आफ्ना पतिसँग संयुक्त रूपमा मात्र शासन गर्ने बताइन्। यस अन्तिम चेतावनी (ultimatum) को सामना गर्दै, ६ फेब्रुअरीमा संसद्ले घोषणा गर्यो कि निर्वासन रोजेर जेम्सले पदत्याग गरेका छन् र यसरी राजमुकुट खाली भएको छ, जसलाई संयुक्त रूपमा विलियम र मेरीलाई प्रस्ताव गरियो।{{Sfn|Miller|1978|p=209}} इतिहासकार टिम ह्यारिस तर्क गर्छन् कि १६८८ को क्रान्तिको सबैभन्दा कट्टरपन्थी कार्य शासक र जनता बीचको "सम्झौता" (contract) को अवधारणा थियो, जसले दैवी अधिकारको स्टुअर्ट विचारधारालाई खण्डन गर्यो।{{Sfn|Harris|2006|p=329}} यो व्हिग्सहरूका लागि एउटा विजय भए तापनि, अन्य कानूनहरू टोरीहरूद्वारा (प्रायः मध्यममार्गी व्हिग्सको समर्थनमा) प्रस्ताव गरिएका थिए, जसको उद्देश्य क्याल्भिनवादी (Calvinist) विलियम लगायत भविष्यका सम्राटहरूबाट एङ्ब्लिकन (Anglican) संस्थालाई कमजोर हुनबाट जोगाउनु थियो। अधिकारको घोषणा (Declaration of Right) एक रणनीतिक सम्झौता थियो, जसले जेम्स कहाँ चुकेका थिए भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दै र तिनको कारण वा समाधान नदिई इङ्ल्यान्डका नागरिकहरूको अधिकार स्थापित गर्यो। डिसेम्बर १६८९ मा, यसलाई 'बिल अफ राइट्स' (Bill of Rights) मा समावेश गरियो।{{Sfn|Pincus|2009|pp=292–293}} यद्यपि, त्यहाँ दुईवटा क्षेत्रहरू थिए जसले नयाँ संवैधानिक आधार खडा गरे, ती दुवै जेम्सद्वारा गरिएका विशिष्ट दुरुपयोगको जवाफ थिए। पहिलो, अधिकारको घोषणाले संसदीय सहमति बिना स्थायी सेना राख्नुलाई गैरकानूनी बनाइदियो, जसले १६६१ र १६६२ को मिलिसिया ऐनलाई रद्द गर्दै सेनाको नियन्त्रण राजतन्त्रमा नभई संसद्मा निहित गर्‍यो। {{Sfn|Harris|2006|p=341}} दोस्रो, 'कोरोनेसन ओथ एक्ट १६८८' (Coronation Oath Act 1688) थियो; सन् १६८५ मा लिइएको शपथ पालन गर्न जेम्स असफल भएको ठहरको परिणामस्वरूप, यसले राजतन्त्रले जनताप्रति निभाउनुपर्ने दायित्वहरू स्थापित गर्‍यो।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ११ अप्रिलमा भएको आफ्नो राज्याभिषेकमा, विलियम र मेरीले "इङ्ल्यान्ड राज्यका जनता र त्यसअन्तर्गतका क्षेत्रहरूमा संसद्मा सहमत भएका नियमहरू तथा तिनका कानून र रीतिरिवाज अनुसार शासन गर्ने" शपथ लिए। उनीहरूले प्रोटेस्टेन्ट सुधारिएको धर्म (Protestant Reformed faith) को रक्षा गर्ने र "कानूनद्वारा स्थापित चर्च अफ इङ्ल्यान्डको सम्झौता, यसको सिद्धान्त, उपासना, अनुशासन र सरकारलाई अक्षुण्ण राख्ने" प्रतिबद्धता पनि जनाए।{{Sfn|Maer|Gay|2008|p=4}} ==परिणाम/प्रभाव== [[चित्र:Atlas_Van_der_Hagen-KW1049B11_023-Alle_de_bijsondere_en_particuliere_Ceremonien,_geschied_in_en_omtrent_de_Krooning_WILLIAM_de_III._en_MARIA_de_II.jpeg|thumb|१६८९ मा विलियम अफ अरेन्ज र मेरी राजा- रानीको रूपमा [[राज्याभिषेक|राज्यरोहण]]]] # राजाको दैवी अधिकार समाप्त भयो । # प्रजाको इच्छा विरुद्ध शासन चल्न नसक्ने भयो । #संसद्को स्वीकृति नभइ राजा बन्न नपाइने भयो । #दैवी अधिकारको आधारमा निरङ्कुश शासनको सट्टा संवैधानिक शासन प्रारम्भ भयो । # शासनको प्रमुख अङ्ग संसद भयो । # संसद्को स्वीकृतिविना राजाले कुनै पनि कर लगाउन नपाइने भयो । # धार्मिक स्वतन्त्रताको सिद्धान्त स्वीकार गरियो । # वाक् तथा प्रेस स्वतन्त्रता प्राप्त भयो । # भविष्यमा क्याथोलिकहरूका लागि इङ्ल्यान्डको गद्दीमा कुनै हक रहेन । ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] bc3g1gn80cefoa5wc8f6uu036susqi7 0 103986 1380481 1362030 2026-09-17T09:51:32Z Bishaldev100 28807 /* स्पेनको राजगद्दीको विषय */ 1380481 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{for|सन् १९९० मा [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी]] तथा [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]] बिचको पुन: एकीकरणको |जर्मन पुन: एकीकरण}} [[चित्र:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|thumb|The German Empire of 1871–1918.]] {{Infobox historical event |image = Deutsches Reich (1871-1918)-en.png |caption = मध्य युरोपको राजनीतिक नक्साले १८७१ मा संयुक्त [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को भाग बनेका २६ क्षेत्रहरू देखाउँदै। उत्तरपूर्वमा रहेको प्रशियाले नयाँ साम्राज्यको लगभग ४०% ओगटेको छ। |native_name = ''Deutsche Einigung'' |native_name_lang = de | date = {{nowrap|१ फेब्रुअरी १८६४ – ८ जनवरी १८७१ }} | location = [[Palace of Versailles]], [[French Third Republic|France]]<br />{{Coord|48|48|12.89|N|2|07|13.20|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} |participants = {{nowrap|{{flagicon|North German Confederation}} [[North German Confederation]]}} {{Collapsible list |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia]] |{{flagicon|Kingdom of Saxony}} [[Kingdom of Saxony]] |{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}} |{{flagicon|Mecklenburg-Schwerin}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Schwerin]] |{{flagicon|Mecklenburg-Strelitz}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Strelitz]] |{{flagicon|Oldenburg}} [[Grand Duchy of Oldenburg]] |{{flagicon|Saxe-Weimar-Eisenach}} [[Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]] |{{flagicon|Anhalt}} [[Duchy of Anhalt]] |{{flagicon|Duchy of Brunswick}} [[Duchy of Brunswick]] |{{flagicon|Saxe-Altenburg}} [[Duchy of Saxe-Altenburg]] |{{flagicon|Saxe-Coburg and Gotha}} [[Duchy of Saxe-Coburg and Gotha]] |{{flagicon|Saxe-Meiningen}} [[Duchy of Saxe-Meiningen]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Lippe.svg}} [[Principality of Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Gera]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Greiz]] |{{flagicon|Schaumburg-Lippe}} [[Principality of Schaumburg-Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Rudolstadt]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Sondershausen]] |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[Principality of Waldeck and Pyrmont]] |{{flagicon|Bremen}} [[Free Hanseatic City of Bremen]] |{{flagicon|Hamburg}} [[Free and Hanseatic City of Hamburg]] |{{flagicon|Free City of Lübeck}} [[Free and Hanseatic City of Lübeck]] }} {{unbulleted list|{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Kingdom of Bavaria]]|{{flagicon|Kingdom of Württemberg}} [[Kingdom of Württemberg]]|{{flagicon|Baden|1871}} [[Grand Duchy of Baden]]|{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}}}} | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Only [[Upper Hesse]] is part of the North German Confederation. [[Lower Hesse]] is not.}} }} }} मध्य युरोप स्वतन्त्र राज्यहरु (प्रसा, बवेरिआ, स्याक्सोनी आदि)लाई आपसमा मिलाएर १८७१ मा एक राष्ट्र-राज्य जर्मन साम्राज्यको निर्माण गरियो । यस ऐतिहासिक प्रक्रियाको नाम '''जर्मनीको एकीकरण''' ({{Lang-de|Deutsche Einigung}}, {{IPA-de|ˈdɔʏtʃə ˈʔaɪnɪɡʊŋ|pron|De-Deutsche Einigung.ogg}})थियो । यस अघी यो भूभाग (जर्मनी) ३९ राज्यहरूमा विभाजित थियो । यी मध्ये अष्ट्रिया साम्राज्य तथा [[प्रशा अधिराज्य|प्रसा राजतन्त्र]] आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक महत्त्वको लागि प्रसिद्ध थिए । जर्मनीका जनतामा राष्ट्रिय भावना थियो। देश भित्र अनेक गुप्त समितिहरू बनेका थिए । यि समितिहरू नवीन विचारहरूको प्रचार्-प्रसार गरिरहेका थिए । यही कारण १८३० ई. र [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)|१८४८ ई. मा फ्रान्समा भएको क्रान्ति]]को प्रभाव यहाँ पनि पर्‍यो र यहाँका जनताले पनि विद्रोह गरे । यद्यपि यो क्रान्ति असफल भए तथापि यसबाट देशको जनतामा राजनीतिक चेतनाको आविर्भाव भयो । १८६० ई. मा जब [[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] हुँदै गयो तब जर्मन जनतामा पनि आशाको सञ्चार भयो र उनीहरू पनि एकीकरणको दिशामा गतिशील भए । इटलीको एकीकरण कार्य पिडमण्टको राजाको नेतृत्वमा भईरहेको थियो । यसै गरी जर्मन देशभक्तहरूले प्रशाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण कार्य सम्पन्न गर्ने निश्चय गरे । यस समय [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]का शासक विलियम प्रथम तथा चान्सलर [[ओटो भोन बिस्मार्क|बिस्मार्क]] थिए। तर यी जर्मन देशभक्तहरूको अगाडि दुई प्रमुख चुनौती थिए - * आस्ट्रियाको प्रभुत्वबाट छुटकारा पाउनु, * जर्मन-राज्यहरूलाई प्रशाको नेतृत्वमा संगठित गर्नु। === बिस्मार्कको उदय === [[ओटो भोन बिस्मार्क|अटो एडवर्ड लियोपोल्ड बिस्मार्क]]को जन्म १८१५ [[ई]] मा ब्रेडनबर्गको एक कुलीन परिवारमा भएको थियो । बिस्मार्कको शिक्षा बर्लिनमा भएको थियो । १८४७ ई मा नै उनी प्रशाको प्रतिनिधि-सभाको सदस्य चुनिए । उनी जर्मन राज्यको संसदमा [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]को प्रतिनिधित्व गर्थे। उनी नवीन विचारहरूको प्रबल विरोधी थिए। १८५९ ई मा उनी रूसको लागि जर्मनीको राजदूतको रूपमा नियुक्त भए। १८६२ ई मा उनी  पेरिसको लागि राजदूत बनाइएर पठाइए । यी ओहोदाहरूमा रहेर उनी अनेक मानिसहरूको सम्पर्कमा आए। उनलाई युरोपको राजनीतिक स्थितिसँग परिचित भए । १८६२ ई मा प्रशाको शासक विलियम प्रथमले उनलाई देशको  चान्सलर (प्रधानमन्त्री) नियुक्त गरे। बिस्मार्क ‘रक्त र लोहाको नीति'को समर्थक थिए। उनको रुचि लोकतन्त्र र संसदीय पद्धतिमा पटक्कै थिएन । उनी सेना र राजनीतिको कार्यमा विशेष रुचि राख्थे । यसैमा निर्भर रहेर, उनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न चाहन्थे । उनी प्रसालाई सैनिक दृष्टिबाट मजबूत गरेर युरोपको राजनीतिमा आफ्नो वर्चस्व  कायम गर्न चाहन्थे । उनी अष्ट्रियालाई जर्मन सङ्घबाट बाहिर निकालेर र प्रसाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण गर्न चाहन्थे। उनी सभा र भाषणमा विश्वास गर्दैनथे। उनी सेना र शस्त्रद्वारा नै देशको समस्याहरु समाधान गर्न चाहन्थे । उनी अवैधानिक कार्य गर्न पनि पछि पर्दैनथे। प्रसाको सैनिक शक्ति वृद्धि गरेर र कूटनीतिको सहारामा उनले जर्मन राज्यहरूको  एकीकरण कार्य पुरा गरे । यस कार्यलाई पुरा गर्नको लागि उनले तीन प्रमुख युद्ध लडे। सबै युद्धहरूमा सफल भएर उनले जर्मन-राज्यहरूको एकीकरण कार्य पुरा गरे। यसले युरोपीय इतिहासको स्वरूप नै परिवर्तन भयो । === डेनमार्कसँग युद्ध (१८६४ ई.) === सर्वप्रथम बिस्मार्कले आफ्नो शक्तिको प्रहार डेनमार्क राज्य माथी गरे। जर्मनी र डेनमार्कको बीच दुई प्रदेश विद्यमान थिए, जसको नाम श्लेसविग र हलस्टिन थियो। दुबै प्रदेश शताब्दी औँ देखि डेनमार्कको अधिकारमा थियो, तर यसको भाग थिएन। हलस्टिनका जनता जर्मन जातिका थिए, जबकि श्लेसविगमा आधा जर्मन र आधा डेनिस थिए। १९औं शताब्दीमा अन्य देशहरूको सरह डेनमार्कमा पनि राष्ट्रियताको लहर फैलियो, जसबाट प्रभावित भएर डेनिस देशभक्तहरूले देशको एकीकरणको प्रयत्न गरे। उनीहरू उक्त दुबै राज्यलाई डेनमार्कमा सामेल गरेर उसको शक्तिलाई सुदृढ गरियोस् भन्ने चाहन्थे। फलस्वरूप १८६३ ई. मा डेनमार्कको शासक [[क्रिश्चियन दशम्]]ले उक्त प्रदेशलाई आफ्नो राज्यमा सामेल गर्ने घोषणा गरे। उनीहरूको यो कार्य १८५२ ई. मा सम्पन्न लण्डन समझौताको विपरित थियो, यसकारण जर्मन राज्यहरूले यसको विरोध गरे। उनीहरूले "यी प्रदेशलाई डेनमार्कको अधिकारबाट मुक्त गरियोस" भन्ने माग गरे। प्रशाले पनि डेनमार्कको यस नीतिको विरोध गरे। बिस्मार्कले सोचे कि डेनमार्कको विरुद्ध युद्ध गर्नको लागि यो अनुकूल अवसर हो। उनी यो प्रदेश माथि प्रशाको अधिकार स्थापित गर्नको लागि इच्छुक थिए। प्रशाको विरुद्ध कुनै विपरीत प्रतिक्रिया नहोस् भनेर बिस्मार्क यो कार्यलाई उनी एक्लै नगरेर अष्ट्रियाको सहयोगबाट पूरा गर्न चाहन्थे। आस्ट्रियाले पनि यस कार्यमा प्रशालाई सहयोग गर्नु उचित सम्झियो। यसको कारण यो थियो कि यदि प्रशा यस मामिलामा एक्लै हस्तक्षेप गर्दथ्यो भने जर्मनीमा अष्ट्रियाको प्रभाव कम हुन जान्थ्यो। यसको अतिरिक १८५२ ई.को लण्डन समझौतालाई पूर्ण रूपबाट पालन गर्न चाहन्थ्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रिया दुईले सम्मिलित रूपबाट डेनमार्कको विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्ने निश्चय गरे। फलस्वरूप १८६४ ई. मा उनीहरूले डेनमार्क माथी आक्रमण गरी दिए। डेनमार्क पराजित भयो र उसले आक्रमणकारीहरूको साथ एक सम्झौता गरे। यसको अनुसार उसले श्लेसविग र हलस्टिलको साथ-साथ लायनबुर्गको अधिकारबाट पनि वञ्चित हुनु पर्‍यो। ===गेस्टिनको समझौता === यस समझौताको अनुसार श्लेसविग र हलस्टिनको प्रदेश त डेनमार्कबाट खोसियो, तर यस लूटको सामानको बाँडफाँडको सम्बन्धमा प्रशा र अष्ट्रियामा मतभेद भयो। यस प्रश्नलाई लिएर दुबैको बीच कटुता उत्पन्न भयो। अष्ट्रिया आफ्नो आन्तरिक स्थितिको कारणले युद्ध गर्ने पक्षमा थिएन जब कि प्रशा यस प्रसंगको माध्यमबाट अष्ट्रियालाई जर्मन राज्य सङ्घमा कमजोर गर्न चाहन्थ्यो। अन्तत दुबैको बीच १४ अगष्ट १८६५ ई. मा गेस्टिन नामक स्थानमा सम्झौता भयो, जो ‘गेस्टिन-समझौता’को नामबाट जानिछ। यो सम्झौता यस प्रकार थियो- * श्लेसविङ प्रशियालाई दिइयो, * हलस्टिन माथी अष्ट्रियाको अधिकार मानियो, * लायनवर्ग प्रदेश प्रशाले खरीद गर्‍यो, जसको मूल्य अष्ट्रिया लाई दिईयो । यो सम्झौता बिस्मार्कको कूटनीतिक विजय थियो । उनी यसलाई एक अस्थायी समझौता मान्दथे, जसको अवहेलना जहिले जोबाट पनि गर्न सकिन्थ्यो। अतः अगाडि बढेर यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया हुनु स्वाभाविक थियो। वास्तवमा बिस्मार्कको इच्छा अष्ट्रिया लाई युद्धमा परास्त गरेर उसलाई जर्मन सङ्घबाट बहिष्कृत गर्नु थियो। यस दिशा मा उनले तयारी गर्न आरम्भ गरेका तर यो कार्य सरल थिएन, किनकी अष्ट्रिया यूरोपको एक महत्त्वपूर्ण राज्य थियो र त्यस माथी आक्रमण गर्नाले अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्ध मा असर पर्न सक्दथ्यो । अतः अष्ट्रिया विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्नु पूर्व बिस्मार्क अन्य राज्यहरुको इच्छा जान्न चाहन्थे। यस प्रकार युद्धको पूर्व उनले कूटनीतिक चाल द्वारा अन्य राज्यहरुको संभावित प्रतिक्रियालाई सम्झनु आवश्यक सम्झिए। ग्रेट ब्रिटेनले यस युद्ध मा हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना थिएन, किनकी ऊ एकाकीपनको नीतिमा चलिरहेको थियो। रूस बिस्मार्कको मित्र थियो। उनले फ्रान्सलाई लोभ दिएर युद्धमा तटस्थ रहने आश्वासन प्राप्त गरे । [[नेपोलियन तृतीय]]ले तटस्थ रहनु राष्ट्रिय हितमा उचित सम्झिए । उसले यो सोचे कि अष्ट्रिया र प्रशाको युद्धबाट उनीहरूको शक्ति क्षीण हुने छ र त्यस स्थितिबाट फ्रान्सलाई विकास गर्ने अवसर प्राप्त हुने छ। १८६६ ई. मा प्रशा र इटलीको बीच सन्धि भयो, जसको अनुसार इटलीले युद्धमा प्रशालाई साथ दिने आश्वासन दियो। यसको बदलामा बिस्मार्कले युद्धमा सफल भए पश्चात इटलीलाई वेनेशिया दिने वचन दिए । यस सन्धिको सूचना पाएर अष्ट्रिया धेरै चिंतित भयो। अब अष्ट्रिया र प्रशाको सैनिक तयारी तीव्र गतिबाट चल्न थाल्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रियाको बीच युद्धको स्थिति निर्मित भयो । अब युद्धको लागि केवल अवसर खोज्ने आवश्यकता थियो। श्लेसविग र हलस्टिन सम्बन्धी समझौतामा युद्धको कारणहरु खोजी निकाल्न कुनै कठिन कार्य थिएन। १८६६ ई. मा प्रशालाई यो अवसर प्राप्त भयो र उसले अष्ट्रियाको विरुद्ध [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गरिदियो। इटली [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]लाई साथ दिइरहेको थियो। यो युद्ध सेडोवाको मैदानमा दुबैको बीच सात हप्तासम्म चल्यो, जसमा अष्ट्रिया पराजित भयो । यस युद्धको समाप्ति [[प्राग को सन्धि|प्रागको सन्धि]] द्वारा भयो, जसको शर्तहरु यस प्रकार थिए- #अष्ट्रियाको नेतृत्वमा जुन जर्मन-सङ्घ बनेको थियो, त्यसलाई समाप्त गरियो। # श्लेसविग र हलस्टिन प्रशालाई दिइयो। # दक्षिणको जर्मन-राज्यहरुलाई स्वतन्त्र मानियो । #वेनेशियाको प्रदेश इटलीलाई दिईयो। # अष्ट्रियाले युद्धको क्षतिपुर्ती दिनु पर्‍यो। ===जर्मन राजसङ्घको स्थापना=== यस युद्धको फलस्वरूप जर्मन-राज्यहरूबाट अष्ट्रियाको वर्चस्व समाप्त भयो । अब त्यहाँ प्रशाको प्रभाव कायम भयो। यस युद्धको पछि प्रशालाई अनेक नवीन प्रदेश प्राप्त भयो, जसको कारण अब त्यो यूरोपको शक्तिशाली राज्य मानिन थाल्यो । अब बिस्मार्क पनि यूरोपमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बने। प्रशाको यस सफलताले परोक्ष रूपबाट फ्रान्सको भावी पराजयको सङ्केत दियो। यस प्रकार यस युद्धबाट प्रशालाई अनेक लाभ भयो। हैनोवर, हेसकेसल, नासो र फ्रेंकफर्ट प्रशा राज्यमा शामेल गरियो। यस पछि उसले जर्मन-राज्यहरुलाई नयाँ सिराबाट आफ्नो नेतृत्वमा संगठित गर्ने प्रयास गरे। तर दक्षिण-राज्यहरुको विरोधको कारण यस्तो गर्नु सम्भव भएन। यस्तो स्थितिमा यो "चार दक्षिण जर्मन राज्यहरू (बवेरिया, बुटर्मवर्ग, बादेन र हेन्स)लाई छोडी बाँकी जर्मन-राज्यहरुलाई सङ्गठन प्रशाको नेतृत्वमा बनाईनु पर्छ" भन्ने उचित ठानियो । बिस्मार्कले यसै गरे। यस प्रकार उसने उत्तरी जर्मन राज्यहरुको गठन गरे। यसमा २१ जर्मन राज्य सामेल थिए। यस नयाँ सङ्घको अध्यक्ष प्रशालाई बनाइयो। बिस्मार्क यस सङ्घको प्रथम चान्सलर नियुक्त भए। उनलाई त्यहा गठित भएको सङ्घीय परिषदको अध्यक्ष पनि नियुक्त गरियो। यस परिषदमा कुल ४३ सदस्य थिए, जसमा १७ सदस्य प्रशाका थिए। सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रशाको राजालाई अनेक महत्त्वपूर्ण कार्यहरू जस्तो युद्ध एवं सन्धिलाई सम्पादित गर्ने अधिकार थियो। दोश्रो सभाको नाम लोकसभा थियो, जसको सदस्य वयस्क मताधिकार अनुसार जनताद्वारा चुनिन्थे। यस प्रकार बिस्मार्क जर्मनीको एकीकरणको दिशामा अगाडि बढे । अब उनको लागि केवल अन्तिम कार्य गर्न बाँकी थियो। जर्मनीको एकीकरणको लागि बिस्मार्कले फ्रान्ससँग अन्तिम युद्ध गरे, किनकी उसलाई पराजित नगरिकन दक्षिणको चार जर्मन राज्यहरुलाई जर्मन सङ्घमा सामेल गर्न सम्भव थिएन। उता फ्रान्स अष्ट्रियाको विरूद्ध प्रशाको विजयबाट आफुलाई अपमानित महसूस गरिरहेको थियो। उसको विचार थियो कि दुबैको बीच चल्ने युद्ध दीर्घकालीन हुनेछ तर आशाको विपरीत यो युद्ध चाडै नै समाप्त भयो, जसमा प्रशालाई सफलता मिल्यो। फ्रान्सको सम्राट [[नेपोलियन तृतीय]] ले आफ्नो गिर्दै गरेको प्रतिष्ठालाई पुनः जीवित गर्नको लागि फ्रान्सको सीमालाई [[राइन नदी]] सम्म विस्तृत गर्ने विचार गरे, तर उनी यस कार्यमा सफल हुन सकेनन्। बिस्मार्कले आफ्नो कूटनीतिक चालहरु द्वारा फ्रान्सको हरेक इच्छालाई असफल गरिरहे। नेपालियनले [[हल्यान्ड]]बाट [[लक्जेमबर्ग]] लिन चाहे, तर बिस्मार्कको विरोधको कारण त्यो सम्भव हुन सकेन । यसमा दुबैको बीच कटुताको भावना निर्मित भयो। फ्रान्स विश्वास गर्दथ्यो कि प्रशाको उत्कर्षको कारण उसको स्थिति नाजुक भएको छ। उता प्रशा पनि फ्रान्सलाई आफ्नो मार्गको बाधक मान्दथ्यो। फलस्वरूप दुबै देशका अखबार एक अर्काको विरुद्ध विष बमन गर्न लागे। यस्तो स्थितिमा दुबैको बीच युद्ध आवश्यक प्रतीत हुन थाल्यो । ===स्पेनको राजगद्दीको विषय=== यस बीच स्पेनमा उत्तराधिकारको सम्बन्धि विवाद उत्पन्न भयो, जसबाट त्यहाँ [[गृहयुद्ध]] प्रारम्भ हुन गयो । १८६३ ई. मा स्पेनको जनताले विद्रोह गरेर रानी ईसाबेला द्वितीयलाई देशबाट निकाली दिए र उनको स्थान पर प्रशाको सम्राटको नातेदार लियोपोर्ल्डलाई त्यहाँको नयाँ शासक बनाउने विचार गरे। नेपोलियन यसको तयार थिएनन, किनकी यस्तो हुँदा स्पेन माथी पनि प्रशाको प्रभाव स्थापित हुन जाग्छ। फ्रान्सको विरोधलाई विचार गर्दै लियोपोल्डले आफ्नो दाबेदारी त्यागे। तर नेपोलियन यसबाट पनि सन्तुष्ट भएनन्। उसले यो आश्वासन चाह्यो कि भविष्यमा पनि प्रशाको कुनै राजकुमार स्पेनको शासक हुने छैन । यो नेपोलियनको मनमानी र प्रशाको अपमान थियो। अतः यस घटनाको कारण १५ जुलाई १८७० ई. मा फ्रान्सले प्रशाको विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरिदियो। यो युद्ध [[सीडान]] मैदानमा भयो, जसमा [[नेपोलियन तृतीय]] पराजित भए। जर्मन सेनाहरु फ्रान्सको भित्र सम्म घुसे। २० जनवरी १८७१ ई. मा पेरिसको पतनको पश्चात युद्ध समाप्त भयो। [[चित्र:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|right|thumb|300x300px|१८ जनवरी १८७१ मा [[वर्सेली]] को 'हल अफ मिरर्स' मा [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] की स्थापना]]फ्रान्सेली सम्राटको अपमानजनक गिरफ्तारी र सारल्यान्डको एउटा अस्थायी शिविर ("क्याम्प मिजरी") मा बन्दी बनाउन लगिएको फ्रान्सेली सेनाकै क्षतविक्षत अवस्थाले फ्रान्सेली सरकारमा ठूलो हलचल ल्याइदियो; नेपोलियनका विरोधीहरूले उनको सरकार ढाले र तेस्रो गणतन्त्रको घोषणा गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=222–230}} "सेडानको युद्धपछिका दिनहरूमा, प्रुसियन प्रतिनिधिहरूले फ्रान्सेलीहरूसँग भेट गरी ठूलो रकम क्षतिपूर्ति र अलसास (Alsace) तथा लोरेन (Lorraine) क्षेत्रहरू छाड्नुपर्ने माग राखे। फ्रान्सका सबै राजनीतिक दलहरूले यी शर्तहरू अस्वीकार गर्दै कुनै पनि युद्धविराम "क्षेत्रीय अखण्डताको आधारमा" हुनुपर्नेमा जोड दिए। अर्को शब्दमा, फ्रान्सले युद्ध सुरु गरेकामा क्षतिपूर्ति भर्नेछ, तर जुल्स फेभ्रको प्रसिद्ध भनाइ अनुसार, "हाम्रो माटोको एउटा ढिस्को वा हाम्रा किल्लाहरूको एउटा ढुङ्गा पनि सुम्पिने छैन"।{{Sfn|Wawro|2003|p=235}} जर्मन उच्च कमान्डले फ्रान्सेली पक्षबाट शान्तिको पहल हुने आशा गरेको थियो, तर नयाँ गणतन्त्रले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्‍यो। प्रुसियन सेनाले पेरिसलाई घेर्‍यो र जनवरीको मध्यसम्म घेराबन्दीमा राख्यो, जहाँ शहरमाथि "अप्रभावकारी गोलाबारी" गरिएको थियो।{{Sfn|Taylor|1988|p=126}} तैपनि, जनवरीमा जर्मनहरूले शहरमा दैनिक लगभग १२,००० गोलाहरू र ३००-४०० वटा ग्रेनेडहरू प्रहार गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=357–370}} १८ जनवरी १८७१ मा, जर्मन राजकुमारहरू र वरिष्ठ सैन्य कमान्डरहरूले भर्साय दरबारको 'हल अफ मिरर्स' मा विल्हेमलाई "जर्मन सम्राट" घोषणा गरे।<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on January 18, 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> त्यसपछिको फ्र्याङ्कफर्टको सन्धि अन्तर्गत, फ्रान्सले आफ्ना परम्परागत जर्मन क्षेत्रहरू (अलसास र लोरेनको जर्मनभाषी भाग) छाड्यो; सन् १८०७ मा नेपोलियन बोनापार्टले प्रुसियामाथि लगाएको क्षतिपूर्तिको ठ्याक्कै बराबर हुने गरी (जनसंख्याका आधारमा हिसाब गरिएको) क्षतिपूर्ति तिर्‍यो;;{{Sfn|Taylor|1988|p=133}} र पेरिस तथा उत्तरी फ्रान्सको अधिकांश भागमा जर्मन प्रशासन स्वीकार गर्‍यो, जसमा "क्षतिपूर्तिको प्रत्येक किस्ता भुक्तानीसँगै जर्मन सैनिकहरू चरणबद्ध रूपमा फिर्ता हुने" व्यवस्था थियो।.<ref>{{Cite book|last=Crankshaw|first=Edward|title=Bismarck|date=1981|publisher=The Viking Press|isbn=0-3333-4038-8|location=New York|page=299|ol=28022489M}}</ref> ‘फेंकफर्टको सन्धि’को शर्तहरु यस प्रकार थिए - * फ्रान्सको अल्सास र लरेन प्रदेश प्रशालाई सुम्पिनु पर्ने। * फ्रान्सले युद्धको क्षतिपुर्ती २० करोड पाउण्ड दिनु पर्ने। * क्षतिपुर्तीको भुक्तानी नभएसम्म जर्मन सेना फ्रान्समा बसिरहने। यो सन्धि फ्रान्सको लागि अत्यन्त नै अपमानजनक सिद्ध भयो र यसको परिणाम दूरगामी सिद्ध भयो। यस सन्धिले दुबैको बीच दुश्मनीको भावना गहिरो भयो। ===जर्मन-साम्राज्यको गठन=== सीडानको युद्ध पश्चात दक्षिण जर्मनीको चार राज्यहरु - बवेरिया, बादेन, बुटर्मवर्ग र हेंसलाई जर्मन सङ्घमा समाबेश गरेर त्यसलाई [[जर्मनी]] ([[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]) एक नयाँ नाम दिइयो। प्रशाको राजालाई जर्मनीको पनि सम्राट घोषित गरियो। यस प्रकार जर्मनीको एकीकरण पूर्ण भयो। १८ जनवरी १८७१ ई. मा विलियम प्रथमको [[राज्याभिषेक]] जर्मनीको सम्राटको रूपमा भयो। यस असम्भव जस्तो लाग्ने कार्यलाई पुरा गर्ने श्रेय '''बिस्मार्क'''लाई जान्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[जर्मनीको इतिहास|जर्मनीको इतिहास]] *[[जर्मन पुन: एकीकरण]] *[[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] *[[नाजी जर्मनी|तृतीय जर्मन साम्राज्य]] *[[भारत को राजनीतिक एकीकरण|भारतको राजनीतिक एकीकरण]] *[[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] *[[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:जर्मनी को इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको एकीकरण]] kie5ivjlmgtkez1u3xmf7w2d8mbb7nw 1380484 1380481 2026-09-17T10:18:25Z Bishaldev100 28807 /* गेस्टिनको समझौता */ 1380484 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{for|सन् १९९० मा [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी]] तथा [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]] बिचको पुन: एकीकरणको |जर्मन पुन: एकीकरण}} [[चित्र:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|thumb|The German Empire of 1871–1918.]] {{Infobox historical event |image = Deutsches Reich (1871-1918)-en.png |caption = मध्य युरोपको राजनीतिक नक्साले १८७१ मा संयुक्त [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को भाग बनेका २६ क्षेत्रहरू देखाउँदै। उत्तरपूर्वमा रहेको प्रशियाले नयाँ साम्राज्यको लगभग ४०% ओगटेको छ। |native_name = ''Deutsche Einigung'' |native_name_lang = de | date = {{nowrap|१ फेब्रुअरी १८६४ – ८ जनवरी १८७१ }} | location = [[Palace of Versailles]], [[French Third Republic|France]]<br />{{Coord|48|48|12.89|N|2|07|13.20|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} |participants = {{nowrap|{{flagicon|North German Confederation}} [[North German Confederation]]}} {{Collapsible list |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia]] |{{flagicon|Kingdom of Saxony}} [[Kingdom of Saxony]] |{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}} |{{flagicon|Mecklenburg-Schwerin}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Schwerin]] |{{flagicon|Mecklenburg-Strelitz}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Strelitz]] |{{flagicon|Oldenburg}} [[Grand Duchy of Oldenburg]] |{{flagicon|Saxe-Weimar-Eisenach}} [[Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]] |{{flagicon|Anhalt}} [[Duchy of Anhalt]] |{{flagicon|Duchy of Brunswick}} [[Duchy of Brunswick]] |{{flagicon|Saxe-Altenburg}} [[Duchy of Saxe-Altenburg]] |{{flagicon|Saxe-Coburg and Gotha}} [[Duchy of Saxe-Coburg and Gotha]] |{{flagicon|Saxe-Meiningen}} [[Duchy of Saxe-Meiningen]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Lippe.svg}} [[Principality of Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Gera]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Greiz]] |{{flagicon|Schaumburg-Lippe}} [[Principality of Schaumburg-Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Rudolstadt]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Sondershausen]] |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[Principality of Waldeck and Pyrmont]] |{{flagicon|Bremen}} [[Free Hanseatic City of Bremen]] |{{flagicon|Hamburg}} [[Free and Hanseatic City of Hamburg]] |{{flagicon|Free City of Lübeck}} [[Free and Hanseatic City of Lübeck]] }} {{unbulleted list|{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Kingdom of Bavaria]]|{{flagicon|Kingdom of Württemberg}} [[Kingdom of Württemberg]]|{{flagicon|Baden|1871}} [[Grand Duchy of Baden]]|{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}}}} | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Only [[Upper Hesse]] is part of the North German Confederation. [[Lower Hesse]] is not.}} }} }} मध्य युरोप स्वतन्त्र राज्यहरु (प्रसा, बवेरिआ, स्याक्सोनी आदि)लाई आपसमा मिलाएर १८७१ मा एक राष्ट्र-राज्य जर्मन साम्राज्यको निर्माण गरियो । यस ऐतिहासिक प्रक्रियाको नाम '''जर्मनीको एकीकरण''' ({{Lang-de|Deutsche Einigung}}, {{IPA-de|ˈdɔʏtʃə ˈʔaɪnɪɡʊŋ|pron|De-Deutsche Einigung.ogg}})थियो । यस अघी यो भूभाग (जर्मनी) ३९ राज्यहरूमा विभाजित थियो । यी मध्ये अष्ट्रिया साम्राज्य तथा [[प्रशा अधिराज्य|प्रसा राजतन्त्र]] आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक महत्त्वको लागि प्रसिद्ध थिए । जर्मनीका जनतामा राष्ट्रिय भावना थियो। देश भित्र अनेक गुप्त समितिहरू बनेका थिए । यि समितिहरू नवीन विचारहरूको प्रचार्-प्रसार गरिरहेका थिए । यही कारण १८३० ई. र [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)|१८४८ ई. मा फ्रान्समा भएको क्रान्ति]]को प्रभाव यहाँ पनि पर्‍यो र यहाँका जनताले पनि विद्रोह गरे । यद्यपि यो क्रान्ति असफल भए तथापि यसबाट देशको जनतामा राजनीतिक चेतनाको आविर्भाव भयो । १८६० ई. मा जब [[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] हुँदै गयो तब जर्मन जनतामा पनि आशाको सञ्चार भयो र उनीहरू पनि एकीकरणको दिशामा गतिशील भए । इटलीको एकीकरण कार्य पिडमण्टको राजाको नेतृत्वमा भईरहेको थियो । यसै गरी जर्मन देशभक्तहरूले प्रशाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण कार्य सम्पन्न गर्ने निश्चय गरे । यस समय [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]का शासक विलियम प्रथम तथा चान्सलर [[ओटो भोन बिस्मार्क|बिस्मार्क]] थिए। तर यी जर्मन देशभक्तहरूको अगाडि दुई प्रमुख चुनौती थिए - * आस्ट्रियाको प्रभुत्वबाट छुटकारा पाउनु, * जर्मन-राज्यहरूलाई प्रशाको नेतृत्वमा संगठित गर्नु। === बिस्मार्कको उदय === [[ओटो भोन बिस्मार्क|अटो एडवर्ड लियोपोल्ड बिस्मार्क]]को जन्म १८१५ [[ई]] मा ब्रेडनबर्गको एक कुलीन परिवारमा भएको थियो । बिस्मार्कको शिक्षा बर्लिनमा भएको थियो । १८४७ ई मा नै उनी प्रशाको प्रतिनिधि-सभाको सदस्य चुनिए । उनी जर्मन राज्यको संसदमा [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]को प्रतिनिधित्व गर्थे। उनी नवीन विचारहरूको प्रबल विरोधी थिए। १८५९ ई मा उनी रूसको लागि जर्मनीको राजदूतको रूपमा नियुक्त भए। १८६२ ई मा उनी  पेरिसको लागि राजदूत बनाइएर पठाइए । यी ओहोदाहरूमा रहेर उनी अनेक मानिसहरूको सम्पर्कमा आए। उनलाई युरोपको राजनीतिक स्थितिसँग परिचित भए । १८६२ ई मा प्रशाको शासक विलियम प्रथमले उनलाई देशको  चान्सलर (प्रधानमन्त्री) नियुक्त गरे। बिस्मार्क ‘रक्त र लोहाको नीति'को समर्थक थिए। उनको रुचि लोकतन्त्र र संसदीय पद्धतिमा पटक्कै थिएन । उनी सेना र राजनीतिको कार्यमा विशेष रुचि राख्थे । यसैमा निर्भर रहेर, उनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न चाहन्थे । उनी प्रसालाई सैनिक दृष्टिबाट मजबूत गरेर युरोपको राजनीतिमा आफ्नो वर्चस्व  कायम गर्न चाहन्थे । उनी अष्ट्रियालाई जर्मन सङ्घबाट बाहिर निकालेर र प्रसाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण गर्न चाहन्थे। उनी सभा र भाषणमा विश्वास गर्दैनथे। उनी सेना र शस्त्रद्वारा नै देशको समस्याहरु समाधान गर्न चाहन्थे । उनी अवैधानिक कार्य गर्न पनि पछि पर्दैनथे। प्रसाको सैनिक शक्ति वृद्धि गरेर र कूटनीतिको सहारामा उनले जर्मन राज्यहरूको  एकीकरण कार्य पुरा गरे । यस कार्यलाई पुरा गर्नको लागि उनले तीन प्रमुख युद्ध लडे। सबै युद्धहरूमा सफल भएर उनले जर्मन-राज्यहरूको एकीकरण कार्य पुरा गरे। यसले युरोपीय इतिहासको स्वरूप नै परिवर्तन भयो । === डेनमार्कसँग युद्ध (१८६४ ई.) === सर्वप्रथम बिस्मार्कले आफ्नो शक्तिको प्रहार डेनमार्क राज्य माथी गरे। जर्मनी र डेनमार्कको बीच दुई प्रदेश विद्यमान थिए, जसको नाम श्लेसविग र हलस्टिन थियो। दुबै प्रदेश शताब्दी औँ देखि डेनमार्कको अधिकारमा थियो, तर यसको भाग थिएन। हलस्टिनका जनता जर्मन जातिका थिए, जबकि श्लेसविगमा आधा जर्मन र आधा डेनिस थिए। १९औं शताब्दीमा अन्य देशहरूको सरह डेनमार्कमा पनि राष्ट्रियताको लहर फैलियो, जसबाट प्रभावित भएर डेनिस देशभक्तहरूले देशको एकीकरणको प्रयत्न गरे। उनीहरू उक्त दुबै राज्यलाई डेनमार्कमा सामेल गरेर उसको शक्तिलाई सुदृढ गरियोस् भन्ने चाहन्थे। फलस्वरूप १८६३ ई. मा डेनमार्कको शासक [[क्रिश्चियन दशम्]]ले उक्त प्रदेशलाई आफ्नो राज्यमा सामेल गर्ने घोषणा गरे। उनीहरूको यो कार्य १८५२ ई. मा सम्पन्न लण्डन समझौताको विपरित थियो, यसकारण जर्मन राज्यहरूले यसको विरोध गरे। उनीहरूले "यी प्रदेशलाई डेनमार्कको अधिकारबाट मुक्त गरियोस" भन्ने माग गरे। प्रशाले पनि डेनमार्कको यस नीतिको विरोध गरे। बिस्मार्कले सोचे कि डेनमार्कको विरुद्ध युद्ध गर्नको लागि यो अनुकूल अवसर हो। उनी यो प्रदेश माथि प्रशाको अधिकार स्थापित गर्नको लागि इच्छुक थिए। प्रशाको विरुद्ध कुनै विपरीत प्रतिक्रिया नहोस् भनेर बिस्मार्क यो कार्यलाई उनी एक्लै नगरेर अष्ट्रियाको सहयोगबाट पूरा गर्न चाहन्थे। आस्ट्रियाले पनि यस कार्यमा प्रशालाई सहयोग गर्नु उचित सम्झियो। यसको कारण यो थियो कि यदि प्रशा यस मामिलामा एक्लै हस्तक्षेप गर्दथ्यो भने जर्मनीमा अष्ट्रियाको प्रभाव कम हुन जान्थ्यो। यसको अतिरिक १८५२ ई.को लण्डन समझौतालाई पूर्ण रूपबाट पालन गर्न चाहन्थ्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रिया दुईले सम्मिलित रूपबाट डेनमार्कको विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्ने निश्चय गरे। फलस्वरूप १८६४ ई. मा उनीहरूले डेनमार्क माथी आक्रमण गरी दिए। डेनमार्क पराजित भयो र उसले आक्रमणकारीहरूको साथ एक सम्झौता गरे। यसको अनुसार उसले श्लेसविग र हलस्टिलको साथ-साथ लायनबुर्गको अधिकारबाट पनि वञ्चित हुनु पर्‍यो। ===गेस्टिनको समझौता === यस समझौताको अनुसार श्लेसविग र हलस्टिनको प्रदेश त डेनमार्कबाट खोसियो, तर यस लूटको सामानको बाँडफाँडको सम्बन्धमा प्रशा र अष्ट्रियामा मतभेद भयो। यस प्रश्नलाई लिएर दुबैको बीच कटुता उत्पन्न भयो। अष्ट्रिया आफ्नो आन्तरिक स्थितिको कारणले युद्ध गर्ने पक्षमा थिएन जब कि प्रशा यस प्रसंगको माध्यमबाट अष्ट्रियालाई जर्मन राज्य सङ्घमा कमजोर गर्न चाहन्थ्यो। अन्तत दुबैको बीच १४ अगष्ट १८६५ ई. मा गेस्टिन नामक स्थानमा सम्झौता भयो, जो ‘गेस्टिन-समझौता’को नामबाट जानिछ। यो सम्झौता यस प्रकार थियो- * श्लेसविङ प्रशियालाई दिइयो, * हलस्टिन माथी अष्ट्रियाको अधिकार मानियो, * लायनवर्ग प्रदेश प्रशाले खरीद गर्‍यो, जसको मूल्य अष्ट्रिया लाई दिईयो । यो सम्झौता बिस्मार्कको कूटनीतिक विजय थियो । उनी यसलाई एक अस्थायी समझौता मान्दथे, जसको अवहेलना जहिले जोबाट पनि गर्न सकिन्थ्यो। अतः अगाडि बढेर यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया हुनु स्वाभाविक थियो। वास्तवमा बिस्मार्कको इच्छा अष्ट्रिया लाई युद्धमा परास्त गरेर उसलाई जर्मन सङ्घबाट बहिष्कृत गर्नु थियो। यस दिशा मा उनले तयारी गर्न आरम्भ गरेका तर यो कार्य सरल थिएन, किनकी अष्ट्रिया यूरोपको एक महत्त्वपूर्ण राज्य थियो र त्यस माथी आक्रमण गर्नाले अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्ध मा असर पर्न सक्दथ्यो । अतः अष्ट्रिया विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्नु पूर्व बिस्मार्क अन्य राज्यहरुको इच्छा जान्न चाहन्थे। यस प्रकार युद्धको पूर्व उनले कूटनीतिक चाल द्वारा अन्य राज्यहरुको संभावित प्रतिक्रियालाई सम्झनु आवश्यक सम्झिए। ग्रेट ब्रिटेनले यस युद्ध मा हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना थिएन, किनकी ऊ एकाकीपनको नीतिमा चलिरहेको थियो। रूस बिस्मार्कको मित्र थियो। उनले फ्रान्सलाई लोभ दिएर युद्धमा तटस्थ रहने आश्वासन प्राप्त गरे । [[नेपोलियन तृतीय]]ले तटस्थ रहनु राष्ट्रिय हितमा उचित सम्झिए । उसले यो सोचे कि अष्ट्रिया र प्रशाको युद्धबाट उनीहरूको शक्ति क्षीण हुने छ र त्यस स्थितिबाट फ्रान्सलाई विकास गर्ने अवसर प्राप्त हुने छ। === जर्मन राजसङ्घको स्थापना === १८६६ ई. मा प्रशा र इटलीको बीच सन्धि भयो, जसको अनुसार इटलीले युद्धमा प्रशालाई साथ दिने आश्वासन दियो। यसको बदलामा बिस्मार्कले युद्धमा सफल भए पश्चात इटलीलाई वेनेशिया दिने वचन दिए । यस सन्धिको सूचना पाएर अष्ट्रिया धेरै चिंतित भयो। अब अष्ट्रिया र प्रशाको सैनिक तयारी तीव्र गतिबाट चल्न थाल्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रियाको बीच युद्धको स्थिति निर्मित भयो । अब युद्धको लागि केवल अवसर खोज्ने आवश्यकता थियो। श्लेसविग र हलस्टिन सम्बन्धी समझौतामा युद्धको कारणहरु खोजी निकाल्न कुनै कठिन कार्य थिएन। १८६६ ई. मा प्रशालाई यो अवसर प्राप्त भयो र उसले अष्ट्रियाको विरुद्ध [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गरिदियो। इटली [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]लाई साथ दिइरहेको थियो। यो युद्ध सेडोवाको मैदानमा दुबैको बीच सात हप्तासम्म चल्यो, जसमा अष्ट्रिया पराजित भयो । यस युद्धको समाप्ति [[प्राग को सन्धि|प्रागको सन्धि]] द्वारा भयो, जसको शर्तहरु यस प्रकार थिए- #अष्ट्रियाको नेतृत्वमा जुन जर्मन-सङ्घ बनेको थियो, त्यसलाई समाप्त गरियो। # श्लेसविग र हलस्टिन प्रशालाई दिइयो। # दक्षिणको जर्मन-राज्यहरुलाई स्वतन्त्र मानियो । #वेनेशियाको प्रदेश इटलीलाई दिईयो। # अष्ट्रियाले युद्धको क्षतिपुर्ती दिनु पर्‍यो। प्रागको शान्ति सम्झौताले अष्ट्रियाको नेतृत्वमा बनेको जर्मन-सङ्घ (German Confederation)लाई समाप्त गरिदियो। अस्ट्रियाली साम्राज्य, र यसका अधिकांश सहयोगीहरूलाई नवगठित उत्तर जर्मन महासङ्घ (North German Confederation) बाट बाहिर राखियो। यसमा मेन नदीको उत्तरमा रहेका जर्मन महासङ्घका १५ वटा राज्यहरूका साथै प्रुसियाले आफ्नो साम्राज्यमा गाभेका अस्ट्रियाका चार सहयोगी राज्यहरू—ह्यानोभर, हेस्से-कासेल, नासाउ, र फ्राङ्कफर्ट शहर समावेश थिए; जबकि हेस्से-डार्मस्टाटले केही भूभाग गुमाए पनि आफ्नो राज्यको अस्तित्व जोगाउन सफल भयो। यसै समयमा, प्रुसियाका पूर्वी प्रान्तहरू जुन पहिले पवित्र रोमन साम्राज्य वा जर्मन महासङ्घको भाग थिएनन्, तिनलाई पनि उत्तर जर्मन महासङ्घमा ल्याइयो। ती प्रान्तहरू पूर्वी प्रुसिया, पश्चिमी प्रुसिया, र पोजेन (Posen) थिए। मुख्यतया बिस्मार्कद्वारा तयार पारिएको मस्यौदामा आधारित उत्तर जर्मन संविधान १ जुलाई १८६७ मा लागू गरियो।<ref>{{Cite web |last=Scriba |first=Arnulf |date=6 September 2014 |title=Der Deutsche Krieg 1866 |trans-title=The German War 1866 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/reaktionszeit/deutscherbund/deutschekrieg |access-date=29 March 2026 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}</ref><ref>{{Cite book|last=Winkler|first=Heinrich August|author-link=Heinrich August Winkler|title=Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte I|publisher=C.H. Beck|year=2000|isbn=978-3-406-66049-8|location=Munich|pages=192–195|language=de|trans-title=The Long Road to the West. German History I}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kauffman |first1=Christopher J. |last2=Gordon |first2=Nancy M. |date=2023 |title=Organization of the German Confederation |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/organization-german-confederation |access-date=29 March 2026 |website=EBSCO}}</ref> सैन्य विजयमार्फत, बिस्मार्कको प्रभावमा रहेको प्रुसियाले एकीकृत जर्मनीको अवधारणाप्रति अस्ट्रियाको सक्रिय प्रतिरोधलाई परास्त गर्‍यो। मेन नदीको दक्षिणमा रहेका राज्यहरू (बाडेन, वुर्टेम्बर्ग, र बाभेरिया) ले छुट्टाछुट्टै सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरे, जस अनुसार उनीहरूले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने र प्रुसियाको प्रभाव क्षेत्रभित्र ल्याउने गरी सैन्य गठबन्धनहरू बनाउनुपर्ने भयो।{{Sfn|Sheehan|1989|p=910}} जर्मन राज्यहरूमाथि अस्ट्रियाको प्रभाव समाप्त त भयो, तर यो युद्धले प्यान-जर्मन (अन्तर-जर्मन) एकताको भावनालाई पनि टुक्र्याइदियो, किनकि धेरै जर्मन राज्यहरू [[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]]को शक्ति राजनीतिप्रति असन्तुष्ट थिए।{{Sfn|Blackbourn|1998|loc=Chapter V: ''From Reaction to Unification''|pp=225–269}} यस युद्धको फलस्वरूप जर्मन-राज्यहरूबाट अष्ट्रियाको वर्चस्व समाप्त भयो । अब त्यहाँ प्रशाको प्रभाव कायम भयो। यस युद्धको पछि प्रशालाई अनेक नवीन प्रदेश प्राप्त भयो, जसको कारण अब त्यो यूरोपको शक्तिशाली राज्य मानिन थाल्यो । अब बिस्मार्क पनि यूरोपमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बने। प्रशाको यस सफलताले परोक्ष रूपबाट फ्रान्सको भावी पराजयको सङ्केत दियो। यस प्रकार यस युद्धबाट प्रशालाई अनेक लाभ भयो। हैनोवर, हेसकेसल, नासो र फ्रेंकफर्ट प्रशा राज्यमा शामेल गरियो। यस पछि उसले जर्मन-राज्यहरुलाई नयाँ सिराबाट आफ्नो नेतृत्वमा संगठित गर्ने प्रयास गरे। तर दक्षिण-राज्यहरुको विरोधको कारण यस्तो गर्नु सम्भव भएन। यस्तो स्थितिमा यो "चार दक्षिण जर्मन राज्यहरू (बवेरिया, बुटर्मवर्ग, बादेन र हेन्स)लाई छोडी बाँकी जर्मन-राज्यहरुलाई सङ्गठन प्रशाको नेतृत्वमा बनाईनु पर्छ" भन्ने उचित ठानियो । बिस्मार्कले यसै गरे। यस प्रकार उसने उत्तरी जर्मन राज्यहरुको गठन गरे। यसमा २१ जर्मन राज्य सामेल थिए। यस नयाँ सङ्घको अध्यक्ष प्रशालाई बनाइयो। बिस्मार्क यस सङ्घको प्रथम चान्सलर नियुक्त भए। उनलाई त्यहा गठित भएको सङ्घीय परिषदको अध्यक्ष पनि नियुक्त गरियो। यस परिषदमा कुल ४३ सदस्य थिए, जसमा १७ सदस्य प्रशाका थिए। सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रशाको राजालाई अनेक महत्त्वपूर्ण कार्यहरू जस्तो युद्ध एवं सन्धिलाई सम्पादित गर्ने अधिकार थियो। दोश्रो सभाको नाम लोकसभा थियो, जसको सदस्य वयस्क मताधिकार अनुसार जनताद्वारा चुनिन्थे। यस प्रकार बिस्मार्क जर्मनीको एकीकरणको दिशामा अगाडि बढे । अब उनको लागि केवल अन्तिम कार्य गर्न बाँकी थियो। जर्मनीको एकीकरणको लागि बिस्मार्कले फ्रान्ससँग अन्तिम युद्ध गरे, किनकी उसलाई पराजित नगरिकन दक्षिणको चार जर्मन राज्यहरुलाई जर्मन सङ्घमा सामेल गर्न सम्भव थिएन। उता फ्रान्स अष्ट्रियाको विरूद्ध प्रशाको विजयबाट आफुलाई अपमानित महसूस गरिरहेको थियो। उसको विचार थियो कि दुबैको बीच चल्ने युद्ध दीर्घकालीन हुनेछ तर आशाको विपरीत यो युद्ध चाडै नै समाप्त भयो, जसमा प्रशालाई सफलता मिल्यो। फ्रान्सको सम्राट [[नेपोलियन तृतीय]] ले आफ्नो गिर्दै गरेको प्रतिष्ठालाई पुनः जीवित गर्नको लागि फ्रान्सको सीमालाई [[राइन नदी]] सम्म विस्तृत गर्ने विचार गरे, तर उनी यस कार्यमा सफल हुन सकेनन्। बिस्मार्कले आफ्नो कूटनीतिक चालहरु द्वारा फ्रान्सको हरेक इच्छालाई असफल गरिरहे। नेपालियनले [[हल्यान्ड]]बाट [[लक्जेमबर्ग]] लिन चाहे, तर बिस्मार्कको विरोधको कारण त्यो सम्भव हुन सकेन । यसमा दुबैको बीच कटुताको भावना निर्मित भयो। फ्रान्स विश्वास गर्दथ्यो कि प्रशाको उत्कर्षको कारण उसको स्थिति नाजुक भएको छ। उता प्रशा पनि फ्रान्सलाई आफ्नो मार्गको बाधक मान्दथ्यो। फलस्वरूप दुबै देशका अखबार एक अर्काको विरुद्ध विष बमन गर्न लागे। यस्तो स्थितिमा दुबैको बीच युद्ध आवश्यक प्रतीत हुन थाल्यो । ===स्पेनको राजगद्दीको विषय=== यस बीच स्पेनमा उत्तराधिकारको सम्बन्धि विवाद उत्पन्न भयो, जसबाट त्यहाँ [[गृहयुद्ध]] प्रारम्भ हुन गयो । १८६३ ई. मा स्पेनको जनताले विद्रोह गरेर रानी ईसाबेला द्वितीयलाई देशबाट निकाली दिए र उनको स्थान पर प्रशाको सम्राटको नातेदार लियोपोर्ल्डलाई त्यहाँको नयाँ शासक बनाउने विचार गरे। नेपोलियन यसको तयार थिएनन, किनकी यस्तो हुँदा स्पेन माथी पनि प्रशाको प्रभाव स्थापित हुन जाग्छ। फ्रान्सको विरोधलाई विचार गर्दै लियोपोल्डले आफ्नो दाबेदारी त्यागे। तर नेपोलियन यसबाट पनि सन्तुष्ट भएनन्। उसले यो आश्वासन चाह्यो कि भविष्यमा पनि प्रशाको कुनै राजकुमार स्पेनको शासक हुने छैन । यो नेपोलियनको मनमानी र प्रशाको अपमान थियो। अतः यस घटनाको कारण १५ जुलाई १८७० ई. मा फ्रान्सले प्रशाको विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरिदियो। यो युद्ध [[सीडान]] मैदानमा भयो, जसमा [[नेपोलियन तृतीय]] पराजित भए। जर्मन सेनाहरु फ्रान्सको भित्र सम्म घुसे। २० जनवरी १८७१ ई. मा पेरिसको पतनको पश्चात युद्ध समाप्त भयो। [[चित्र:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|right|thumb|300x300px|१८ जनवरी १८७१ मा [[वर्सेली]] को 'हल अफ मिरर्स' मा [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] की स्थापना]]फ्रान्सेली सम्राटको अपमानजनक गिरफ्तारी र सारल्यान्डको एउटा अस्थायी शिविर ("क्याम्प मिजरी") मा बन्दी बनाउन लगिएको फ्रान्सेली सेनाकै क्षतविक्षत अवस्थाले फ्रान्सेली सरकारमा ठूलो हलचल ल्याइदियो; नेपोलियनका विरोधीहरूले उनको सरकार ढाले र तेस्रो गणतन्त्रको घोषणा गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=222–230}} "सेडानको युद्धपछिका दिनहरूमा, प्रुसियन प्रतिनिधिहरूले फ्रान्सेलीहरूसँग भेट गरी ठूलो रकम क्षतिपूर्ति र अलसास (Alsace) तथा लोरेन (Lorraine) क्षेत्रहरू छाड्नुपर्ने माग राखे। फ्रान्सका सबै राजनीतिक दलहरूले यी शर्तहरू अस्वीकार गर्दै कुनै पनि युद्धविराम "क्षेत्रीय अखण्डताको आधारमा" हुनुपर्नेमा जोड दिए। अर्को शब्दमा, फ्रान्सले युद्ध सुरु गरेकामा क्षतिपूर्ति भर्नेछ, तर जुल्स फेभ्रको प्रसिद्ध भनाइ अनुसार, "हाम्रो माटोको एउटा ढिस्को वा हाम्रा किल्लाहरूको एउटा ढुङ्गा पनि सुम्पिने छैन"।{{Sfn|Wawro|2003|p=235}} जर्मन उच्च कमान्डले फ्रान्सेली पक्षबाट शान्तिको पहल हुने आशा गरेको थियो, तर नयाँ गणतन्त्रले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्‍यो। प्रुसियन सेनाले पेरिसलाई घेर्‍यो र जनवरीको मध्यसम्म घेराबन्दीमा राख्यो, जहाँ शहरमाथि "अप्रभावकारी गोलाबारी" गरिएको थियो।{{Sfn|Taylor|1988|p=126}} तैपनि, जनवरीमा जर्मनहरूले शहरमा दैनिक लगभग १२,००० गोलाहरू र ३००-४०० वटा ग्रेनेडहरू प्रहार गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=357–370}} १८ जनवरी १८७१ मा, जर्मन राजकुमारहरू र वरिष्ठ सैन्य कमान्डरहरूले भर्साय दरबारको 'हल अफ मिरर्स' मा विल्हेमलाई "जर्मन सम्राट" घोषणा गरे।<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on January 18, 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> त्यसपछिको फ्र्याङ्कफर्टको सन्धि अन्तर्गत, फ्रान्सले आफ्ना परम्परागत जर्मन क्षेत्रहरू (अलसास र लोरेनको जर्मनभाषी भाग) छाड्यो; सन् १८०७ मा नेपोलियन बोनापार्टले प्रुसियामाथि लगाएको क्षतिपूर्तिको ठ्याक्कै बराबर हुने गरी (जनसंख्याका आधारमा हिसाब गरिएको) क्षतिपूर्ति तिर्‍यो;;{{Sfn|Taylor|1988|p=133}} र पेरिस तथा उत्तरी फ्रान्सको अधिकांश भागमा जर्मन प्रशासन स्वीकार गर्‍यो, जसमा "क्षतिपूर्तिको प्रत्येक किस्ता भुक्तानीसँगै जर्मन सैनिकहरू चरणबद्ध रूपमा फिर्ता हुने" व्यवस्था थियो।.<ref>{{Cite book|last=Crankshaw|first=Edward|title=Bismarck|date=1981|publisher=The Viking Press|isbn=0-3333-4038-8|location=New York|page=299|ol=28022489M}}</ref> ‘फेंकफर्टको सन्धि’को शर्तहरु यस प्रकार थिए - * फ्रान्सको अल्सास र लरेन प्रदेश प्रशालाई सुम्पिनु पर्ने। * फ्रान्सले युद्धको क्षतिपुर्ती २० करोड पाउण्ड दिनु पर्ने। * क्षतिपुर्तीको भुक्तानी नभएसम्म जर्मन सेना फ्रान्समा बसिरहने। यो सन्धि फ्रान्सको लागि अत्यन्त नै अपमानजनक सिद्ध भयो र यसको परिणाम दूरगामी सिद्ध भयो। यस सन्धिले दुबैको बीच दुश्मनीको भावना गहिरो भयो। ===जर्मन-साम्राज्यको गठन=== सीडानको युद्ध पश्चात दक्षिण जर्मनीको चार राज्यहरु - बवेरिया, बादेन, बुटर्मवर्ग र हेंसलाई जर्मन सङ्घमा समाबेश गरेर त्यसलाई [[जर्मनी]] ([[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]) एक नयाँ नाम दिइयो। प्रशाको राजालाई जर्मनीको पनि सम्राट घोषित गरियो। यस प्रकार जर्मनीको एकीकरण पूर्ण भयो। १८ जनवरी १८७१ ई. मा विलियम प्रथमको [[राज्याभिषेक]] जर्मनीको सम्राटको रूपमा भयो। यस असम्भव जस्तो लाग्ने कार्यलाई पुरा गर्ने श्रेय '''बिस्मार्क'''लाई जान्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[जर्मनीको इतिहास|जर्मनीको इतिहास]] *[[जर्मन पुन: एकीकरण]] *[[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] *[[नाजी जर्मनी|तृतीय जर्मन साम्राज्य]] *[[भारत को राजनीतिक एकीकरण|भारतको राजनीतिक एकीकरण]] *[[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] *[[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:जर्मनी को इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको एकीकरण]] 1giig6g2du7mm0s52j68ruxebs9s7w0 1380485 1380484 2026-09-17T10:24:46Z Bishaldev100 28807 1380485 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{for|सन् १९९० मा [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी]] तथा [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]] बिचको पुन: एकीकरणको |जर्मन पुन: एकीकरण}} [[चित्र:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|thumb|The German Empire of 1871–1918.]] {{Infobox historical event |image = Deutsches Reich (1871-1918)-en.png |caption = मध्य युरोपको राजनीतिक नक्साले १८७१ मा संयुक्त [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को भाग बनेका २६ क्षेत्रहरू देखाउँदै। उत्तरपूर्वमा रहेको प्रशियाले नयाँ साम्राज्यको लगभग ४०% ओगटेको छ। |native_name = ''Deutsche Einigung'' |native_name_lang = de | date = {{nowrap|१ फेब्रुअरी १८६४ – ८ जनवरी १८७१ }} | location = [[Palace of Versailles]], [[French Third Republic|France]]<br />{{Coord|48|48|12.89|N|2|07|13.20|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} |participants = {{nowrap|{{flagicon|North German Confederation}} [[North German Confederation]]}} {{Collapsible list |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia]] |{{flagicon|Kingdom of Saxony}} [[Kingdom of Saxony]] |{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}} |{{flagicon|Mecklenburg-Schwerin}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Schwerin]] |{{flagicon|Mecklenburg-Strelitz}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Strelitz]] |{{flagicon|Oldenburg}} [[Grand Duchy of Oldenburg]] |{{flagicon|Saxe-Weimar-Eisenach}} [[Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]] |{{flagicon|Anhalt}} [[Duchy of Anhalt]] |{{flagicon|Duchy of Brunswick}} [[Duchy of Brunswick]] |{{flagicon|Saxe-Altenburg}} [[Duchy of Saxe-Altenburg]] |{{flagicon|Saxe-Coburg and Gotha}} [[Duchy of Saxe-Coburg and Gotha]] |{{flagicon|Saxe-Meiningen}} [[Duchy of Saxe-Meiningen]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Lippe.svg}} [[Principality of Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Gera]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Greiz]] |{{flagicon|Schaumburg-Lippe}} [[Principality of Schaumburg-Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Rudolstadt]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Sondershausen]] |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[Principality of Waldeck and Pyrmont]] |{{flagicon|Bremen}} [[Free Hanseatic City of Bremen]] |{{flagicon|Hamburg}} [[Free and Hanseatic City of Hamburg]] |{{flagicon|Free City of Lübeck}} [[Free and Hanseatic City of Lübeck]] }} {{unbulleted list|{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Kingdom of Bavaria]]|{{flagicon|Kingdom of Württemberg}} [[Kingdom of Württemberg]]|{{flagicon|Baden|1871}} [[Grand Duchy of Baden]]|{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}}}} | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Only [[Upper Hesse]] is part of the North German Confederation. [[Lower Hesse]] is not.}} }} }} मध्य युरोप स्वतन्त्र राज्यहरु (प्रसा, बवेरिआ, स्याक्सोनी आदि)लाई आपसमा मिलाएर १८७१ मा एक राष्ट्र-राज्य जर्मन साम्राज्यको निर्माण गरियो । यस ऐतिहासिक प्रक्रियाको नाम '''जर्मनीको एकीकरण''' ({{Lang-de|Deutsche Einigung}}, {{IPA-de|ˈdɔʏtʃə ˈʔaɪnɪɡʊŋ|pron|De-Deutsche Einigung.ogg}})थियो । यस अघी यो भूभाग (जर्मनी) ३९ राज्यहरूमा विभाजित थियो । यी मध्ये अष्ट्रिया साम्राज्य तथा [[प्रशा अधिराज्य|प्रसा राजतन्त्र]] आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक महत्त्वको लागि प्रसिद्ध थिए । जर्मनीका जनतामा राष्ट्रिय भावना थियो। देश भित्र अनेक गुप्त समितिहरू बनेका थिए । यि समितिहरू नवीन विचारहरूको प्रचार्-प्रसार गरिरहेका थिए । यही कारण १८३० ई. र [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)|१८४८ ई. मा फ्रान्समा भएको क्रान्ति]]को प्रभाव यहाँ पनि पर्‍यो र यहाँका जनताले पनि विद्रोह गरे । यद्यपि यो क्रान्ति असफल भए तथापि यसबाट देशको जनतामा राजनीतिक चेतनाको आविर्भाव भयो । १८६० ई. मा जब [[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] हुँदै गयो तब जर्मन जनतामा पनि आशाको सञ्चार भयो र उनीहरू पनि एकीकरणको दिशामा गतिशील भए । इटलीको एकीकरण कार्य पिडमण्टको राजाको नेतृत्वमा भईरहेको थियो । यसै गरी जर्मन देशभक्तहरूले प्रशाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण कार्य सम्पन्न गर्ने निश्चय गरे । यस समय [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]का शासक विलियम प्रथम तथा चान्सलर [[ओटो भोन बिस्मार्क|बिस्मार्क]] थिए। तर यी जर्मन देशभक्तहरूको अगाडि दुई प्रमुख चुनौती थिए - * आस्ट्रियाको प्रभुत्वबाट छुटकारा पाउनु, * जर्मन-राज्यहरूलाई प्रशाको नेतृत्वमा संगठित गर्नु। == बिस्मार्कको उदय == [[ओटो भोन बिस्मार्क|अटो एडवर्ड लियोपोल्ड बिस्मार्क]]को जन्म १८१५ [[ई]] मा ब्रेडनबर्गको एक कुलीन परिवारमा भएको थियो । बिस्मार्कको शिक्षा बर्लिनमा भएको थियो । १८४७ ई मा नै उनी प्रशाको प्रतिनिधि-सभाको सदस्य चुनिए । उनी जर्मन राज्यको संसदमा [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]को प्रतिनिधित्व गर्थे। उनी नवीन विचारहरूको प्रबल विरोधी थिए। १८५९ ई मा उनी रूसको लागि जर्मनीको राजदूतको रूपमा नियुक्त भए। १८६२ ई मा उनी  पेरिसको लागि राजदूत बनाइएर पठाइए । यी ओहोदाहरूमा रहेर उनी अनेक मानिसहरूको सम्पर्कमा आए। उनलाई युरोपको राजनीतिक स्थितिसँग परिचित भए । १८६२ ई मा प्रशाको शासक विलियम प्रथमले उनलाई देशको  चान्सलर (प्रधानमन्त्री) नियुक्त गरे। बिस्मार्क ‘रक्त र लोहाको नीति'को समर्थक थिए। उनको रुचि लोकतन्त्र र संसदीय पद्धतिमा पटक्कै थिएन । उनी सेना र राजनीतिको कार्यमा विशेष रुचि राख्थे । यसैमा निर्भर रहेर, उनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न चाहन्थे । उनी प्रसालाई सैनिक दृष्टिबाट मजबूत गरेर युरोपको राजनीतिमा आफ्नो वर्चस्व  कायम गर्न चाहन्थे । उनी अष्ट्रियालाई जर्मन सङ्घबाट बाहिर निकालेर र प्रसाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण गर्न चाहन्थे। उनी सभा र भाषणमा विश्वास गर्दैनथे। उनी सेना र शस्त्रद्वारा नै देशको समस्याहरु समाधान गर्न चाहन्थे । उनी अवैधानिक कार्य गर्न पनि पछि पर्दैनथे। प्रसाको सैनिक शक्ति वृद्धि गरेर र कूटनीतिको सहारामा उनले जर्मन राज्यहरूको  एकीकरण कार्य पुरा गरे । यस कार्यलाई पुरा गर्नको लागि उनले तीन प्रमुख युद्ध लडे। सबै युद्धहरूमा सफल भएर उनले जर्मन-राज्यहरूको एकीकरण कार्य पुरा गरे। यसले युरोपीय इतिहासको स्वरूप नै परिवर्तन भयो । == डेनमार्कसँग युद्ध (१८६४ ई.) == सर्वप्रथम बिस्मार्कले आफ्नो शक्तिको प्रहार डेनमार्क राज्य माथी गरे। जर्मनी र डेनमार्कको बीच दुई प्रदेश विद्यमान थिए, जसको नाम श्लेसविग र हलस्टिन थियो। दुबै प्रदेश शताब्दी औँ देखि डेनमार्कको अधिकारमा थियो, तर यसको भाग थिएन। हलस्टिनका जनता जर्मन जातिका थिए, जबकि श्लेसविगमा आधा जर्मन र आधा डेनिस थिए। १९औं शताब्दीमा अन्य देशहरूको सरह डेनमार्कमा पनि राष्ट्रियताको लहर फैलियो, जसबाट प्रभावित भएर डेनिस देशभक्तहरूले देशको एकीकरणको प्रयत्न गरे। उनीहरू उक्त दुबै राज्यलाई डेनमार्कमा सामेल गरेर उसको शक्तिलाई सुदृढ गरियोस् भन्ने चाहन्थे। फलस्वरूप १८६३ ई. मा डेनमार्कको शासक [[क्रिश्चियन दशम्]]ले उक्त प्रदेशलाई आफ्नो राज्यमा सामेल गर्ने घोषणा गरे। उनीहरूको यो कार्य १८५२ ई. मा सम्पन्न लण्डन समझौताको विपरित थियो, यसकारण जर्मन राज्यहरूले यसको विरोध गरे। उनीहरूले "यी प्रदेशलाई डेनमार्कको अधिकारबाट मुक्त गरियोस" भन्ने माग गरे। प्रशाले पनि डेनमार्कको यस नीतिको विरोध गरे। बिस्मार्कले सोचे कि डेनमार्कको विरुद्ध युद्ध गर्नको लागि यो अनुकूल अवसर हो। उनी यो प्रदेश माथि प्रशाको अधिकार स्थापित गर्नको लागि इच्छुक थिए। प्रशाको विरुद्ध कुनै विपरीत प्रतिक्रिया नहोस् भनेर बिस्मार्क यो कार्यलाई उनी एक्लै नगरेर अष्ट्रियाको सहयोगबाट पूरा गर्न चाहन्थे। आस्ट्रियाले पनि यस कार्यमा प्रशालाई सहयोग गर्नु उचित सम्झियो। यसको कारण यो थियो कि यदि प्रशा यस मामिलामा एक्लै हस्तक्षेप गर्दथ्यो भने जर्मनीमा अष्ट्रियाको प्रभाव कम हुन जान्थ्यो। यसको अतिरिक १८५२ ई.को लण्डन समझौतालाई पूर्ण रूपबाट पालन गर्न चाहन्थ्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रिया दुईले सम्मिलित रूपबाट डेनमार्कको विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्ने निश्चय गरे। फलस्वरूप १८६४ ई. मा उनीहरूले डेनमार्क माथी आक्रमण गरी दिए। डेनमार्क पराजित भयो र उसले आक्रमणकारीहरूको साथ एक सम्झौता गरे। यसको अनुसार उसले श्लेसविग र हलस्टिलको साथ-साथ लायनबुर्गको अधिकारबाट पनि वञ्चित हुनु पर्‍यो। == गेस्टिनको समझौता == यस समझौताको अनुसार श्लेसविग र हलस्टिनको प्रदेश त डेनमार्कबाट खोसियो, तर यस लूटको सामानको बाँडफाँडको सम्बन्धमा प्रशा र अष्ट्रियामा मतभेद भयो। यस प्रश्नलाई लिएर दुबैको बीच कटुता उत्पन्न भयो। अष्ट्रिया आफ्नो आन्तरिक स्थितिको कारणले युद्ध गर्ने पक्षमा थिएन जब कि प्रशा यस प्रसंगको माध्यमबाट अष्ट्रियालाई जर्मन राज्य सङ्घमा कमजोर गर्न चाहन्थ्यो। अन्तत दुबैको बीच १४ अगष्ट १८६५ ई. मा गेस्टिन नामक स्थानमा सम्झौता भयो, जो ‘गेस्टिन-समझौता’को नामबाट जानिछ। यो सम्झौता यस प्रकार थियो- * श्लेसविङ प्रशियालाई दिइयो, * हलस्टिन माथी अष्ट्रियाको अधिकार मानियो, * लायनवर्ग प्रदेश प्रशाले खरीद गर्‍यो, जसको मूल्य अष्ट्रिया लाई दिईयो । यो सम्झौता बिस्मार्कको कूटनीतिक विजय थियो । उनी यसलाई एक अस्थायी समझौता मान्दथे, जसको अवहेलना जहिले जोबाट पनि गर्न सकिन्थ्यो। अतः अगाडि बढेर यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया हुनु स्वाभाविक थियो। वास्तवमा बिस्मार्कको इच्छा अष्ट्रिया लाई युद्धमा परास्त गरेर उसलाई जर्मन सङ्घबाट बहिष्कृत गर्नु थियो। यस दिशा मा उनले तयारी गर्न आरम्भ गरेका तर यो कार्य सरल थिएन, किनकी अष्ट्रिया यूरोपको एक महत्त्वपूर्ण राज्य थियो र त्यस माथी आक्रमण गर्नाले अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्ध मा असर पर्न सक्दथ्यो । अतः अष्ट्रिया विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्नु पूर्व बिस्मार्क अन्य राज्यहरुको इच्छा जान्न चाहन्थे। यस प्रकार युद्धको पूर्व उनले कूटनीतिक चाल द्वारा अन्य राज्यहरुको संभावित प्रतिक्रियालाई सम्झनु आवश्यक सम्झिए। ग्रेट ब्रिटेनले यस युद्ध मा हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना थिएन, किनकी ऊ एकाकीपनको नीतिमा चलिरहेको थियो। रूस बिस्मार्कको मित्र थियो। उनले फ्रान्सलाई लोभ दिएर युद्धमा तटस्थ रहने आश्वासन प्राप्त गरे । [[नेपोलियन तृतीय]]ले तटस्थ रहनु राष्ट्रिय हितमा उचित सम्झिए । उसले यो सोचे कि अष्ट्रिया र प्रशाको युद्धबाट उनीहरूको शक्ति क्षीण हुने छ र त्यस स्थितिबाट फ्रान्सलाई विकास गर्ने अवसर प्राप्त हुने छ। == जर्मन राजसङ्घको स्थापना == १८६६ ई. मा प्रशा र इटलीको बीच सन्धि भयो, जसको अनुसार इटलीले युद्धमा प्रशालाई साथ दिने आश्वासन दियो। यसको बदलामा बिस्मार्कले युद्धमा सफल भए पश्चात इटलीलाई वेनेशिया दिने वचन दिए । यस सन्धिको सूचना पाएर अष्ट्रिया धेरै चिंतित भयो। अब अष्ट्रिया र प्रशाको सैनिक तयारी तीव्र गतिबाट चल्न थाल्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रियाको बीच युद्धको स्थिति निर्मित भयो । अब युद्धको लागि केवल अवसर खोज्ने आवश्यकता थियो। श्लेसविग र हलस्टिन सम्बन्धी समझौतामा युद्धको कारणहरु खोजी निकाल्न कुनै कठिन कार्य थिएन। १८६६ ई. मा प्रशालाई यो अवसर प्राप्त भयो र उसले अष्ट्रियाको विरुद्ध [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गरिदियो। इटली [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]लाई साथ दिइरहेको थियो। यो युद्ध सेडोवाको मैदानमा दुबैको बीच सात हप्तासम्म चल्यो, जसमा अष्ट्रिया पराजित भयो । यस युद्धको समाप्ति [[प्राग को सन्धि|प्रागको सन्धि]] द्वारा भयो, जसको शर्तहरु यस प्रकार थिए- #अष्ट्रियाको नेतृत्वमा जुन जर्मन-सङ्घ बनेको थियो, त्यसलाई समाप्त गरियो। # श्लेसविग र हलस्टिन प्रशालाई दिइयो। # दक्षिणको जर्मन-राज्यहरुलाई स्वतन्त्र मानियो । #वेनेशियाको प्रदेश इटलीलाई दिईयो। # अष्ट्रियाले युद्धको क्षतिपुर्ती दिनु पर्‍यो। प्रागको शान्ति सम्झौताले अष्ट्रियाको नेतृत्वमा बनेको जर्मन-सङ्घ (German Confederation)लाई समाप्त गरिदियो। अस्ट्रियाली साम्राज्य, र यसका अधिकांश सहयोगीहरूलाई नवगठित उत्तर जर्मन महासङ्घ (North German Confederation) बाट बाहिर राखियो। यसमा मेन नदीको उत्तरमा रहेका जर्मन महासङ्घका १५ वटा राज्यहरूका साथै प्रुसियाले आफ्नो साम्राज्यमा गाभेका अस्ट्रियाका चार सहयोगी राज्यहरू—ह्यानोभर, हेस्से-कासेल, नासाउ, र फ्राङ्कफर्ट शहर समावेश थिए; जबकि हेस्से-डार्मस्टाटले केही भूभाग गुमाए पनि आफ्नो राज्यको अस्तित्व जोगाउन सफल भयो। यसै समयमा, प्रुसियाका पूर्वी प्रान्तहरू जुन पहिले पवित्र रोमन साम्राज्य वा जर्मन महासङ्घको भाग थिएनन्, तिनलाई पनि उत्तर जर्मन महासङ्घमा ल्याइयो। ती प्रान्तहरू पूर्वी प्रुसिया, पश्चिमी प्रुसिया, र पोजेन (Posen) थिए। मुख्यतया बिस्मार्कद्वारा तयार पारिएको मस्यौदामा आधारित उत्तर जर्मन संविधान १ जुलाई १८६७ मा लागू गरियो।<ref>{{Cite web |last=Scriba |first=Arnulf |date=6 September 2014 |title=Der Deutsche Krieg 1866 |trans-title=The German War 1866 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/reaktionszeit/deutscherbund/deutschekrieg |access-date=29 March 2026 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}</ref><ref>{{Cite book|last=Winkler|first=Heinrich August|author-link=Heinrich August Winkler|title=Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte I|publisher=C.H. Beck|year=2000|isbn=978-3-406-66049-8|location=Munich|pages=192–195|language=de|trans-title=The Long Road to the West. German History I}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kauffman |first1=Christopher J. |last2=Gordon |first2=Nancy M. |date=2023 |title=Organization of the German Confederation |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/organization-german-confederation |access-date=29 March 2026 |website=EBSCO}}</ref> सैन्य विजयमार्फत, बिस्मार्कको प्रभावमा रहेको प्रुसियाले एकीकृत जर्मनीको अवधारणाप्रति अस्ट्रियाको सक्रिय प्रतिरोधलाई परास्त गर्‍यो। मेन नदीको दक्षिणमा रहेका राज्यहरू (बाडेन, वुर्टेम्बर्ग, र बाभेरिया) ले छुट्टाछुट्टै सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरे, जस अनुसार उनीहरूले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने र प्रुसियाको प्रभाव क्षेत्रभित्र ल्याउने गरी सैन्य गठबन्धनहरू बनाउनुपर्ने भयो।{{Sfn|Sheehan|1989|p=910}} जर्मन राज्यहरूमाथि अस्ट्रियाको प्रभाव समाप्त त भयो, तर यो युद्धले प्यान-जर्मन (अन्तर-जर्मन) एकताको भावनालाई पनि टुक्र्याइदियो, किनकि धेरै जर्मन राज्यहरू [[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]]को शक्ति राजनीतिप्रति असन्तुष्ट थिए।{{Sfn|Blackbourn|1998|loc=Chapter V: ''From Reaction to Unification''|pp=225–269}} यस युद्धको फलस्वरूप जर्मन-राज्यहरूबाट अष्ट्रियाको वर्चस्व समाप्त भयो । अब त्यहाँ प्रशाको प्रभाव कायम भयो। यस युद्धको पछि प्रशालाई अनेक नवीन प्रदेश प्राप्त भयो, जसको कारण अब त्यो यूरोपको शक्तिशाली राज्य मानिन थाल्यो । अब बिस्मार्क पनि यूरोपमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बने। प्रशाको यस सफलताले परोक्ष रूपबाट फ्रान्सको भावी पराजयको सङ्केत दियो। यस प्रकार यस युद्धबाट प्रशालाई अनेक लाभ भयो। हैनोवर, हेसकेसल, नासो र फ्रेंकफर्ट प्रशा राज्यमा शामेल गरियो। यस पछि उसले जर्मन-राज्यहरुलाई नयाँ सिराबाट आफ्नो नेतृत्वमा संगठित गर्ने प्रयास गरे। तर दक्षिण-राज्यहरुको विरोधको कारण यस्तो गर्नु सम्भव भएन। यस्तो स्थितिमा यो "चार दक्षिण जर्मन राज्यहरू (बवेरिया, बुटर्मवर्ग, बादेन र हेन्स)लाई छोडी बाँकी जर्मन-राज्यहरुलाई सङ्गठन प्रशाको नेतृत्वमा बनाईनु पर्छ" भन्ने उचित ठानियो । बिस्मार्कले यसै गरे। यस प्रकार उसने उत्तरी जर्मन राज्यहरुको गठन गरे। यसमा २१ जर्मन राज्य सामेल थिए। यस नयाँ सङ्घको अध्यक्ष प्रशालाई बनाइयो। बिस्मार्क यस सङ्घको प्रथम चान्सलर नियुक्त भए। उनलाई त्यहा गठित भएको सङ्घीय परिषदको अध्यक्ष पनि नियुक्त गरियो। यस परिषदमा कुल ४३ सदस्य थिए, जसमा १७ सदस्य प्रशाका थिए। सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रशाको राजालाई अनेक महत्त्वपूर्ण कार्यहरू जस्तो युद्ध एवं सन्धिलाई सम्पादित गर्ने अधिकार थियो। दोश्रो सभाको नाम लोकसभा थियो, जसको सदस्य वयस्क मताधिकार अनुसार जनताद्वारा चुनिन्थे। यस प्रकार बिस्मार्क जर्मनीको एकीकरणको दिशामा अगाडि बढे । अब उनको लागि केवल अन्तिम कार्य गर्न बाँकी थियो। == फ्रान्ससँग युद्ध == जर्मनीको एकीकरणको लागि बिस्मार्कले फ्रान्ससँग अन्तिम युद्ध गरे, किनकी उसलाई पराजित नगरिकन दक्षिणको चार जर्मन राज्यहरुलाई जर्मन सङ्घमा सामेल गर्न सम्भव थिएन। उता फ्रान्स अष्ट्रियाको विरूद्ध प्रशाको विजयबाट आफुलाई अपमानित महसूस गरिरहेको थियो। उसको विचार थियो कि दुबैको बीच चल्ने युद्ध दीर्घकालीन हुनेछ तर आशाको विपरीत यो युद्ध चाडै नै समाप्त भयो, जसमा प्रशालाई सफलता मिल्यो। फ्रान्सको सम्राट [[नेपोलियन तृतीय]] ले आफ्नो गिर्दै गरेको प्रतिष्ठालाई पुनः जीवित गर्नको लागि फ्रान्सको सीमालाई [[राइन नदी]] सम्म विस्तृत गर्ने विचार गरे, तर उनी यस कार्यमा सफल हुन सकेनन्। बिस्मार्कले आफ्नो कूटनीतिक चालहरु द्वारा फ्रान्सको हरेक इच्छालाई असफल गरिरहे। नेपालियनले [[हल्यान्ड]]बाट [[लक्जेमबर्ग]] लिन चाहे, तर बिस्मार्कको विरोधको कारण त्यो सम्भव हुन सकेन । यसमा दुबैको बीच कटुताको भावना निर्मित भयो। फ्रान्स विश्वास गर्दथ्यो कि प्रशाको उत्कर्षको कारण उसको स्थिति नाजुक भएको छ। उता प्रशा पनि फ्रान्सलाई आफ्नो मार्गको बाधक मान्दथ्यो। फलस्वरूप दुबै देशका अखबार एक अर्काको विरुद्ध विष बमन गर्न लागे। यस्तो स्थितिमा दुबैको बीच युद्ध आवश्यक प्रतीत हुन थाल्यो । ===स्पेनको राजगद्दीको विषय=== यस बीच स्पेनमा उत्तराधिकारको सम्बन्धि विवाद उत्पन्न भयो, जसबाट त्यहाँ [[गृहयुद्ध]] प्रारम्भ हुन गयो । १८६३ ई. मा स्पेनको जनताले विद्रोह गरेर रानी ईसाबेला द्वितीयलाई देशबाट निकाली दिए र उनको स्थान पर प्रशाको सम्राटको नातेदार लियोपोर्ल्डलाई त्यहाँको नयाँ शासक बनाउने विचार गरे। नेपोलियन यसको तयार थिएनन, किनकी यस्तो हुँदा स्पेन माथी पनि प्रशाको प्रभाव स्थापित हुन जाग्छ। फ्रान्सको विरोधलाई विचार गर्दै लियोपोल्डले आफ्नो दाबेदारी त्यागे। तर नेपोलियन यसबाट पनि सन्तुष्ट भएनन्। उसले यो आश्वासन चाह्यो कि भविष्यमा पनि प्रशाको कुनै राजकुमार स्पेनको शासक हुने छैन । यो नेपोलियनको मनमानी र प्रशाको अपमान थियो। अतः यस घटनाको कारण १५ जुलाई १८७० ई. मा फ्रान्सले प्रशाको विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरिदियो। यो युद्ध [[सीडान]] मैदानमा भयो, जसमा [[नेपोलियन तृतीय]] पराजित भए। जर्मन सेनाहरु फ्रान्सको भित्र सम्म घुसे। २० जनवरी १८७१ ई. मा पेरिसको पतनको पश्चात युद्ध समाप्त भयो। [[चित्र:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|right|thumb|300x300px|१८ जनवरी १८७१ मा [[वर्सेली]] को 'हल अफ मिरर्स' मा [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] की स्थापना]]फ्रान्सेली सम्राटको अपमानजनक गिरफ्तारी र सारल्यान्डको एउटा अस्थायी शिविर ("क्याम्प मिजरी") मा बन्दी बनाउन लगिएको फ्रान्सेली सेनाकै क्षतविक्षत अवस्थाले फ्रान्सेली सरकारमा ठूलो हलचल ल्याइदियो; नेपोलियनका विरोधीहरूले उनको सरकार ढाले र तेस्रो गणतन्त्रको घोषणा गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=222–230}} "सेडानको युद्धपछिका दिनहरूमा, प्रुसियन प्रतिनिधिहरूले फ्रान्सेलीहरूसँग भेट गरी ठूलो रकम क्षतिपूर्ति र अलसास (Alsace) तथा लोरेन (Lorraine) क्षेत्रहरू छाड्नुपर्ने माग राखे। फ्रान्सका सबै राजनीतिक दलहरूले यी शर्तहरू अस्वीकार गर्दै कुनै पनि युद्धविराम "क्षेत्रीय अखण्डताको आधारमा" हुनुपर्नेमा जोड दिए। अर्को शब्दमा, फ्रान्सले युद्ध सुरु गरेकामा क्षतिपूर्ति भर्नेछ, तर जुल्स फेभ्रको प्रसिद्ध भनाइ अनुसार, "हाम्रो माटोको एउटा ढिस्को वा हाम्रा किल्लाहरूको एउटा ढुङ्गा पनि सुम्पिने छैन"।{{Sfn|Wawro|2003|p=235}} जर्मन उच्च कमान्डले फ्रान्सेली पक्षबाट शान्तिको पहल हुने आशा गरेको थियो, तर नयाँ गणतन्त्रले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्‍यो। प्रुसियन सेनाले पेरिसलाई घेर्‍यो र जनवरीको मध्यसम्म घेराबन्दीमा राख्यो, जहाँ शहरमाथि "अप्रभावकारी गोलाबारी" गरिएको थियो।{{Sfn|Taylor|1988|p=126}} तैपनि, जनवरीमा जर्मनहरूले शहरमा दैनिक लगभग १२,००० गोलाहरू र ३००-४०० वटा ग्रेनेडहरू प्रहार गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=357–370}} १८ जनवरी १८७१ मा, जर्मन राजकुमारहरू र वरिष्ठ सैन्य कमान्डरहरूले भर्साय दरबारको 'हल अफ मिरर्स' मा विल्हेमलाई "जर्मन सम्राट" घोषणा गरे।<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on January 18, 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> त्यसपछिको फ्र्याङ्कफर्टको सन्धि अन्तर्गत, फ्रान्सले आफ्ना परम्परागत जर्मन क्षेत्रहरू (अलसास र लोरेनको जर्मनभाषी भाग) छाड्यो; सन् १८०७ मा नेपोलियन बोनापार्टले प्रुसियामाथि लगाएको क्षतिपूर्तिको ठ्याक्कै बराबर हुने गरी (जनसंख्याका आधारमा हिसाब गरिएको) क्षतिपूर्ति तिर्‍यो;;{{Sfn|Taylor|1988|p=133}} र पेरिस तथा उत्तरी फ्रान्सको अधिकांश भागमा जर्मन प्रशासन स्वीकार गर्‍यो, जसमा "क्षतिपूर्तिको प्रत्येक किस्ता भुक्तानीसँगै जर्मन सैनिकहरू चरणबद्ध रूपमा फिर्ता हुने" व्यवस्था थियो।.<ref>{{Cite book|last=Crankshaw|first=Edward|title=Bismarck|date=1981|publisher=The Viking Press|isbn=0-3333-4038-8|location=New York|page=299|ol=28022489M}}</ref> ‘फेंकफर्टको सन्धि’को शर्तहरु यस प्रकार थिए - * फ्रान्सको अल्सास र लरेन प्रदेश प्रशालाई सुम्पिनु पर्ने। * फ्रान्सले युद्धको क्षतिपुर्ती २० करोड पाउण्ड दिनु पर्ने। * क्षतिपुर्तीको भुक्तानी नभएसम्म जर्मन सेना फ्रान्समा बसिरहने। यो सन्धि फ्रान्सको लागि अत्यन्त नै अपमानजनक सिद्ध भयो र यसको परिणाम दूरगामी सिद्ध भयो। यस सन्धिले दुबैको बीच दुश्मनीको भावना गहिरो भयो। ===जर्मन-साम्राज्यको गठन=== सीडानको युद्ध पश्चात दक्षिण जर्मनीको चार राज्यहरु - बवेरिया, बादेन, बुटर्मवर्ग र हेंसलाई जर्मन सङ्घमा समाबेश गरेर त्यसलाई [[जर्मनी]] ([[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]) एक नयाँ नाम दिइयो। प्रशाको राजालाई जर्मनीको पनि सम्राट घोषित गरियो। यस प्रकार जर्मनीको एकीकरण पूर्ण भयो। १८ जनवरी १८७१ ई. मा विलियम प्रथमको [[राज्याभिषेक]] जर्मनीको सम्राटको रूपमा भयो। यस असम्भव जस्तो लाग्ने कार्यलाई पुरा गर्ने श्रेय '''बिस्मार्क'''लाई जान्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[जर्मनीको इतिहास|जर्मनीको इतिहास]] *[[जर्मन पुन: एकीकरण]] *[[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] *[[नाजी जर्मनी|तृतीय जर्मन साम्राज्य]] *[[भारत को राजनीतिक एकीकरण|भारतको राजनीतिक एकीकरण]] *[[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] *[[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:जर्मनी को इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको एकीकरण]] 9dqp9xr535qw6varrrskptlfwe08rhk 1380486 1380485 2026-09-17T10:39:12Z Bishaldev100 28807 1380486 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{for|सन् १९९० मा [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी]] तथा [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]] बिचको पुन: एकीकरणको |जर्मन पुन: एकीकरण}} [[चित्र:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|thumb|The German Empire of 1871–1918.]] {{Infobox historical event |image = Deutsches Reich (1871-1918)-en.png |caption = मध्य युरोपको राजनीतिक नक्साले १८७१ मा संयुक्त [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को भाग बनेका २६ क्षेत्रहरू देखाउँदै। उत्तरपूर्वमा रहेको प्रशियाले नयाँ साम्राज्यको लगभग ४०% ओगटेको छ। |native_name = ''Deutsche Einigung'' |native_name_lang = de | date = {{nowrap|१ फेब्रुअरी १८६४ – ८ जनवरी १८७१ }} | location = [[Palace of Versailles]], [[French Third Republic|France]]<br />{{Coord|48|48|12.89|N|2|07|13.20|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} |participants = {{nowrap|{{flagicon|North German Confederation}} [[North German Confederation]]}} {{Collapsible list |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia]] |{{flagicon|Kingdom of Saxony}} [[Kingdom of Saxony]] |{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}} |{{flagicon|Mecklenburg-Schwerin}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Schwerin]] |{{flagicon|Mecklenburg-Strelitz}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Strelitz]] |{{flagicon|Oldenburg}} [[Grand Duchy of Oldenburg]] |{{flagicon|Saxe-Weimar-Eisenach}} [[Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]] |{{flagicon|Anhalt}} [[Duchy of Anhalt]] |{{flagicon|Duchy of Brunswick}} [[Duchy of Brunswick]] |{{flagicon|Saxe-Altenburg}} [[Duchy of Saxe-Altenburg]] |{{flagicon|Saxe-Coburg and Gotha}} [[Duchy of Saxe-Coburg and Gotha]] |{{flagicon|Saxe-Meiningen}} [[Duchy of Saxe-Meiningen]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Lippe.svg}} [[Principality of Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Gera]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Greiz]] |{{flagicon|Schaumburg-Lippe}} [[Principality of Schaumburg-Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Rudolstadt]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Sondershausen]] |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[Principality of Waldeck and Pyrmont]] |{{flagicon|Bremen}} [[Free Hanseatic City of Bremen]] |{{flagicon|Hamburg}} [[Free and Hanseatic City of Hamburg]] |{{flagicon|Free City of Lübeck}} [[Free and Hanseatic City of Lübeck]] }} {{unbulleted list|{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Kingdom of Bavaria]]|{{flagicon|Kingdom of Württemberg}} [[Kingdom of Württemberg]]|{{flagicon|Baden|1871}} [[Grand Duchy of Baden]]|{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}}}} | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Only [[Upper Hesse]] is part of the North German Confederation. [[Lower Hesse]] is not.}} }} }} '''जर्मनीको एकीकरण''' ({{Lang-de|Deutsche Einigung}}, {{IPA-de|ˈdɔʏtʃə ˈʔaɪnɪɡʊŋ|pron|De-Deutsche Einigung.ogg}}) मध्य युरोप स्वतन्त्र राज्यहरु ([[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]], बवेरिआ, स्याक्सोनी आदि) लाई आपसमा मिलाएर १८७१ मा एक राष्ट्र-राज्य [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को निर्माण गरिएको प्रक्रिया थियो। यस अघी यो भूभाग (जर्मनी) ३९ राज्यहरूमा विभाजित थियो । यी मध्ये अष्ट्रिया साम्राज्य तथा [[प्रशा अधिराज्य|प्रसा राजतन्त्र]] आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक महत्त्वको लागि प्रसिद्ध थिए । जर्मनीका जनतामा राष्ट्रिय भावना थियो। देश भित्र अनेक गुप्त समितिहरू बनेका थिए । यि समितिहरू नवीन विचारहरूको प्रचार्-प्रसार गरिरहेका थिए । यही कारण १८३० ई. र [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)|१८४८ ई. मा फ्रान्समा भएको क्रान्ति]]को प्रभाव यहाँ पनि पर्‍यो र यहाँका जनताले पनि विद्रोह गरे । यद्यपि यो क्रान्ति असफल भए तथापि यसबाट देशको जनतामा राजनीतिक चेतनाको आविर्भाव भयो । १८६० ई. मा जब [[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] हुँदै गयो तब जर्मन जनतामा पनि आशाको सञ्चार भयो र उनीहरू पनि एकीकरणको दिशामा गतिशील भए । इटलीको एकीकरण कार्य पिडमण्टको राजाको नेतृत्वमा भईरहेको थियो । यसै गरी जर्मन देशभक्तहरूले प्रशाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण कार्य सम्पन्न गर्ने निश्चय गरे । यस समय [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]का शासक विलियम प्रथम तथा चान्सलर [[ओटो भोन बिस्मार्क|बिस्मार्क]] थिए। तर यी जर्मन देशभक्तहरूको अगाडि दुई प्रमुख चुनौती थिए - * आस्ट्रियाको प्रभुत्वबाट छुटकारा पाउनु, * जर्मन-राज्यहरूलाई प्रशाको नेतृत्वमा संगठित गर्नु। == बिस्मार्कको उदय == [[ओटो भोन बिस्मार्क|अटो एडवर्ड लियोपोल्ड बिस्मार्क]]को जन्म १८१५ [[ई]] मा ब्रेडनबर्गको एक कुलीन परिवारमा भएको थियो । बिस्मार्कको शिक्षा बर्लिनमा भएको थियो । १८४७ ई मा नै उनी प्रशाको प्रतिनिधि-सभाको सदस्य चुनिए । उनी जर्मन राज्यको संसदमा [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]को प्रतिनिधित्व गर्थे। उनी नवीन विचारहरूको प्रबल विरोधी थिए। १८५९ ई मा उनी रूसको लागि जर्मनीको राजदूतको रूपमा नियुक्त भए। १८६२ ई मा उनी  पेरिसको लागि राजदूत बनाइएर पठाइए । यी ओहोदाहरूमा रहेर उनी अनेक मानिसहरूको सम्पर्कमा आए। उनलाई युरोपको राजनीतिक स्थितिसँग परिचित भए । १८६२ ई मा प्रशाको शासक विलियम प्रथमले उनलाई देशको  चान्सलर (प्रधानमन्त्री) नियुक्त गरे। बिस्मार्क ‘रक्त र लोहाको नीति'को समर्थक थिए। उनको रुचि लोकतन्त्र र संसदीय पद्धतिमा पटक्कै थिएन । उनी सेना र राजनीतिको कार्यमा विशेष रुचि राख्थे । यसैमा निर्भर रहेर, उनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न चाहन्थे । उनी प्रसालाई सैनिक दृष्टिबाट मजबूत गरेर युरोपको राजनीतिमा आफ्नो वर्चस्व  कायम गर्न चाहन्थे । उनी अष्ट्रियालाई जर्मन सङ्घबाट बाहिर निकालेर र प्रसाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण गर्न चाहन्थे। उनी सभा र भाषणमा विश्वास गर्दैनथे। उनी सेना र शस्त्रद्वारा नै देशको समस्याहरु समाधान गर्न चाहन्थे । उनी अवैधानिक कार्य गर्न पनि पछि पर्दैनथे। प्रसाको सैनिक शक्ति वृद्धि गरेर र कूटनीतिको सहारामा उनले जर्मन राज्यहरूको  एकीकरण कार्य पुरा गरे । यस कार्यलाई पुरा गर्नको लागि उनले तीन प्रमुख युद्ध लडे। सबै युद्धहरूमा सफल भएर उनले जर्मन-राज्यहरूको एकीकरण कार्य पुरा गरे। यसले युरोपीय इतिहासको स्वरूप नै परिवर्तन भयो । == डेनमार्कसँग युद्ध (१८६४ ई.) == सर्वप्रथम बिस्मार्कले आफ्नो शक्तिको प्रहार डेनमार्क राज्य माथी गरे। जर्मनी र डेनमार्कको बीच दुई प्रदेश विद्यमान थिए, जसको नाम श्लेसविग र हलस्टिन थियो। दुबै प्रदेश शताब्दी औँ देखि डेनमार्कको अधिकारमा थियो, तर यसको भाग थिएन। हलस्टिनका जनता जर्मन जातिका थिए, जबकि श्लेसविगमा आधा जर्मन र आधा डेनिस थिए। १९औं शताब्दीमा अन्य देशहरूको सरह डेनमार्कमा पनि राष्ट्रियताको लहर फैलियो, जसबाट प्रभावित भएर डेनिस देशभक्तहरूले देशको एकीकरणको प्रयत्न गरे। उनीहरू उक्त दुबै राज्यलाई डेनमार्कमा सामेल गरेर उसको शक्तिलाई सुदृढ गरियोस् भन्ने चाहन्थे। फलस्वरूप १८६३ ई. मा डेनमार्कको शासक [[क्रिश्चियन दशम्]]ले उक्त प्रदेशलाई आफ्नो राज्यमा सामेल गर्ने घोषणा गरे। उनीहरूको यो कार्य १८५२ ई. मा सम्पन्न लण्डन समझौताको विपरित थियो, यसकारण जर्मन राज्यहरूले यसको विरोध गरे। उनीहरूले "यी प्रदेशलाई डेनमार्कको अधिकारबाट मुक्त गरियोस" भन्ने माग गरे। प्रशाले पनि डेनमार्कको यस नीतिको विरोध गरे। बिस्मार्कले सोचे कि डेनमार्कको विरुद्ध युद्ध गर्नको लागि यो अनुकूल अवसर हो। उनी यो प्रदेश माथि प्रशाको अधिकार स्थापित गर्नको लागि इच्छुक थिए। प्रशाको विरुद्ध कुनै विपरीत प्रतिक्रिया नहोस् भनेर बिस्मार्क यो कार्यलाई उनी एक्लै नगरेर अष्ट्रियाको सहयोगबाट पूरा गर्न चाहन्थे। आस्ट्रियाले पनि यस कार्यमा प्रशालाई सहयोग गर्नु उचित सम्झियो। यसको कारण यो थियो कि यदि प्रशा यस मामिलामा एक्लै हस्तक्षेप गर्दथ्यो भने जर्मनीमा अष्ट्रियाको प्रभाव कम हुन जान्थ्यो। यसको अतिरिक १८५२ ई.को लण्डन समझौतालाई पूर्ण रूपबाट पालन गर्न चाहन्थ्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रिया दुईले सम्मिलित रूपबाट डेनमार्कको विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्ने निश्चय गरे। फलस्वरूप १८६४ ई. मा उनीहरूले डेनमार्क माथी आक्रमण गरी दिए। डेनमार्क पराजित भयो र उसले आक्रमणकारीहरूको साथ एक सम्झौता गरे। यसको अनुसार उसले श्लेसविग र हलस्टिलको साथ-साथ लायनबुर्गको अधिकारबाट पनि वञ्चित हुनु पर्‍यो। == गेस्टिनको समझौता == यस समझौताको अनुसार श्लेसविग र हलस्टिनको प्रदेश त डेनमार्कबाट खोसियो, तर यस लूटको सामानको बाँडफाँडको सम्बन्धमा प्रशा र अष्ट्रियामा मतभेद भयो। यस प्रश्नलाई लिएर दुबैको बीच कटुता उत्पन्न भयो। अष्ट्रिया आफ्नो आन्तरिक स्थितिको कारणले युद्ध गर्ने पक्षमा थिएन जब कि प्रशा यस प्रसंगको माध्यमबाट अष्ट्रियालाई जर्मन राज्य सङ्घमा कमजोर गर्न चाहन्थ्यो। अन्तत दुबैको बीच १४ अगष्ट १८६५ ई. मा गेस्टिन नामक स्थानमा सम्झौता भयो, जो ‘गेस्टिन-समझौता’को नामबाट जानिछ। यो सम्झौता यस प्रकार थियो- * श्लेसविङ प्रशियालाई दिइयो, * हलस्टिन माथी अष्ट्रियाको अधिकार मानियो, * लायनवर्ग प्रदेश प्रशाले खरीद गर्‍यो, जसको मूल्य अष्ट्रिया लाई दिईयो । यो सम्झौता बिस्मार्कको कूटनीतिक विजय थियो । उनी यसलाई एक अस्थायी समझौता मान्दथे, जसको अवहेलना जहिले जोबाट पनि गर्न सकिन्थ्यो। अतः अगाडि बढेर यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया हुनु स्वाभाविक थियो। वास्तवमा बिस्मार्कको इच्छा अष्ट्रिया लाई युद्धमा परास्त गरेर उसलाई जर्मन सङ्घबाट बहिष्कृत गर्नु थियो। यस दिशा मा उनले तयारी गर्न आरम्भ गरेका तर यो कार्य सरल थिएन, किनकी अष्ट्रिया यूरोपको एक महत्त्वपूर्ण राज्य थियो र त्यस माथी आक्रमण गर्नाले अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्ध मा असर पर्न सक्दथ्यो । अतः अष्ट्रिया विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्नु पूर्व बिस्मार्क अन्य राज्यहरुको इच्छा जान्न चाहन्थे। यस प्रकार युद्धको पूर्व उनले कूटनीतिक चाल द्वारा अन्य राज्यहरुको संभावित प्रतिक्रियालाई सम्झनु आवश्यक सम्झिए। ग्रेट ब्रिटेनले यस युद्ध मा हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना थिएन, किनकी ऊ एकाकीपनको नीतिमा चलिरहेको थियो। रूस बिस्मार्कको मित्र थियो। उनले फ्रान्सलाई लोभ दिएर युद्धमा तटस्थ रहने आश्वासन प्राप्त गरे । [[नेपोलियन तृतीय]]ले तटस्थ रहनु राष्ट्रिय हितमा उचित सम्झिए । उसले यो सोचे कि अष्ट्रिया र प्रशाको युद्धबाट उनीहरूको शक्ति क्षीण हुने छ र त्यस स्थितिबाट फ्रान्सलाई विकास गर्ने अवसर प्राप्त हुने छ। == जर्मन राजसङ्घको स्थापना == १८६६ ई. मा प्रशा र इटलीको बीच सन्धि भयो, जसको अनुसार इटलीले युद्धमा प्रशालाई साथ दिने आश्वासन दियो। यसको बदलामा बिस्मार्कले युद्धमा सफल भए पश्चात इटलीलाई वेनेशिया दिने वचन दिए । यस सन्धिको सूचना पाएर अष्ट्रिया धेरै चिंतित भयो। अब अष्ट्रिया र प्रशाको सैनिक तयारी तीव्र गतिबाट चल्न थाल्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रियाको बीच युद्धको स्थिति निर्मित भयो । अब युद्धको लागि केवल अवसर खोज्ने आवश्यकता थियो। श्लेसविग र हलस्टिन सम्बन्धी समझौतामा युद्धको कारणहरु खोजी निकाल्न कुनै कठिन कार्य थिएन। १८६६ ई. मा प्रशालाई यो अवसर प्राप्त भयो र उसले अष्ट्रियाको विरुद्ध [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गरिदियो। इटली [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]लाई साथ दिइरहेको थियो। यो युद्ध सेडोवाको मैदानमा दुबैको बीच सात हप्तासम्म चल्यो, जसमा अष्ट्रिया पराजित भयो । यस युद्धको समाप्ति [[प्राग को सन्धि|प्रागको सन्धि]] द्वारा भयो, जसको शर्तहरु यस प्रकार थिए- #अष्ट्रियाको नेतृत्वमा जुन जर्मन-सङ्घ बनेको थियो, त्यसलाई समाप्त गरियो। # श्लेसविग र हलस्टिन प्रशालाई दिइयो। # दक्षिणको जर्मन-राज्यहरुलाई स्वतन्त्र मानियो । #वेनेशियाको प्रदेश इटलीलाई दिईयो। # अष्ट्रियाले युद्धको क्षतिपुर्ती दिनु पर्‍यो। प्रागको शान्ति सम्झौताले अष्ट्रियाको नेतृत्वमा बनेको जर्मन-सङ्घ (German Confederation)लाई समाप्त गरिदियो। अस्ट्रियाली साम्राज्य, र यसका अधिकांश सहयोगीहरूलाई नवगठित उत्तर जर्मन महासङ्घ (North German Confederation) बाट बाहिर राखियो। यसमा मेन नदीको उत्तरमा रहेका जर्मन महासङ्घका १५ वटा राज्यहरूका साथै प्रुसियाले आफ्नो साम्राज्यमा गाभेका अस्ट्रियाका चार सहयोगी राज्यहरू—ह्यानोभर, हेस्से-कासेल, नासाउ, र फ्राङ्कफर्ट शहर समावेश थिए; जबकि हेस्से-डार्मस्टाटले केही भूभाग गुमाए पनि आफ्नो राज्यको अस्तित्व जोगाउन सफल भयो। यसै समयमा, प्रुसियाका पूर्वी प्रान्तहरू जुन पहिले पवित्र रोमन साम्राज्य वा जर्मन महासङ्घको भाग थिएनन्, तिनलाई पनि उत्तर जर्मन महासङ्घमा ल्याइयो। ती प्रान्तहरू पूर्वी प्रुसिया, पश्चिमी प्रुसिया, र पोजेन (Posen) थिए। मुख्यतया बिस्मार्कद्वारा तयार पारिएको मस्यौदामा आधारित उत्तर जर्मन संविधान १ जुलाई १८६७ मा लागू गरियो।<ref>{{Cite web |last=Scriba |first=Arnulf |date=6 September 2014 |title=Der Deutsche Krieg 1866 |trans-title=The German War 1866 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/reaktionszeit/deutscherbund/deutschekrieg |access-date=29 March 2026 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}</ref><ref>{{Cite book|last=Winkler|first=Heinrich August|author-link=Heinrich August Winkler|title=Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte I|publisher=C.H. Beck|year=2000|isbn=978-3-406-66049-8|location=Munich|pages=192–195|language=de|trans-title=The Long Road to the West. German History I}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kauffman |first1=Christopher J. |last2=Gordon |first2=Nancy M. |date=2023 |title=Organization of the German Confederation |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/organization-german-confederation |access-date=29 March 2026 |website=EBSCO}}</ref> सैन्य विजयमार्फत, बिस्मार्कको प्रभावमा रहेको प्रुसियाले एकीकृत जर्मनीको अवधारणाप्रति अस्ट्रियाको सक्रिय प्रतिरोधलाई परास्त गर्‍यो। मेन नदीको दक्षिणमा रहेका राज्यहरू (बाडेन, वुर्टेम्बर्ग, र बाभेरिया) ले छुट्टाछुट्टै सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरे, जस अनुसार उनीहरूले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने र प्रुसियाको प्रभाव क्षेत्रभित्र ल्याउने गरी सैन्य गठबन्धनहरू बनाउनुपर्ने भयो।{{Sfn|Sheehan|1989|p=910}} जर्मन राज्यहरूमाथि अस्ट्रियाको प्रभाव समाप्त त भयो, तर यो युद्धले प्यान-जर्मन (अन्तर-जर्मन) एकताको भावनालाई पनि टुक्र्याइदियो, किनकि धेरै जर्मन राज्यहरू [[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]]को शक्ति राजनीतिप्रति असन्तुष्ट थिए।{{Sfn|Blackbourn|1998|loc=Chapter V: ''From Reaction to Unification''|pp=225–269}} यस युद्धको फलस्वरूप जर्मन-राज्यहरूबाट अष्ट्रियाको वर्चस्व समाप्त भयो । अब त्यहाँ प्रशाको प्रभाव कायम भयो। यस युद्धको पछि प्रशालाई अनेक नवीन प्रदेश प्राप्त भयो, जसको कारण अब त्यो यूरोपको शक्तिशाली राज्य मानिन थाल्यो । अब बिस्मार्क पनि यूरोपमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बने। प्रशाको यस सफलताले परोक्ष रूपबाट फ्रान्सको भावी पराजयको सङ्केत दियो। यस प्रकार यस युद्धबाट प्रशालाई अनेक लाभ भयो। हैनोवर, हेसकेसल, नासो र फ्रेंकफर्ट प्रशा राज्यमा शामेल गरियो। यस पछि उसले जर्मन-राज्यहरुलाई नयाँ सिराबाट आफ्नो नेतृत्वमा संगठित गर्ने प्रयास गरे। तर दक्षिण-राज्यहरुको विरोधको कारण यस्तो गर्नु सम्भव भएन। यस्तो स्थितिमा यो "चार दक्षिण जर्मन राज्यहरू (बवेरिया, बुटर्मवर्ग, बादेन र हेन्स)लाई छोडी बाँकी जर्मन-राज्यहरुलाई सङ्गठन प्रशाको नेतृत्वमा बनाईनु पर्छ" भन्ने उचित ठानियो । बिस्मार्कले यसै गरे। यस प्रकार उसने उत्तरी जर्मन राज्यहरुको गठन गरे। यसमा २१ जर्मन राज्य सामेल थिए। यस नयाँ सङ्घको अध्यक्ष प्रशालाई बनाइयो। बिस्मार्क यस सङ्घको प्रथम चान्सलर नियुक्त भए। उनलाई त्यहा गठित भएको सङ्घीय परिषदको अध्यक्ष पनि नियुक्त गरियो। यस परिषदमा कुल ४३ सदस्य थिए, जसमा १७ सदस्य प्रशाका थिए। सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रशाको राजालाई अनेक महत्त्वपूर्ण कार्यहरू जस्तो युद्ध एवं सन्धिलाई सम्पादित गर्ने अधिकार थियो। दोश्रो सभाको नाम लोकसभा थियो, जसको सदस्य वयस्क मताधिकार अनुसार जनताद्वारा चुनिन्थे। यस प्रकार बिस्मार्क जर्मनीको एकीकरणको दिशामा अगाडि बढे । अब उनको लागि केवल अन्तिम कार्य गर्न बाँकी थियो। == फ्रान्ससँग युद्ध == जर्मनीको एकीकरणको लागि बिस्मार्कले फ्रान्ससँग अन्तिम युद्ध गरे, किनकी उसलाई पराजित नगरिकन दक्षिणको चार जर्मन राज्यहरुलाई जर्मन सङ्घमा सामेल गर्न सम्भव थिएन। उता फ्रान्स अष्ट्रियाको विरूद्ध प्रशाको विजयबाट आफुलाई अपमानित महसूस गरिरहेको थियो। उसको विचार थियो कि दुबैको बीच चल्ने युद्ध दीर्घकालीन हुनेछ तर आशाको विपरीत यो युद्ध चाडै नै समाप्त भयो, जसमा प्रशालाई सफलता मिल्यो। फ्रान्सको सम्राट [[नेपोलियन तृतीय]] ले आफ्नो गिर्दै गरेको प्रतिष्ठालाई पुनः जीवित गर्नको लागि फ्रान्सको सीमालाई [[राइन नदी]] सम्म विस्तृत गर्ने विचार गरे, तर उनी यस कार्यमा सफल हुन सकेनन्। बिस्मार्कले आफ्नो कूटनीतिक चालहरु द्वारा फ्रान्सको हरेक इच्छालाई असफल गरिरहे। नेपालियनले [[हल्यान्ड]]बाट [[लक्जेमबर्ग]] लिन चाहे, तर बिस्मार्कको विरोधको कारण त्यो सम्भव हुन सकेन । यसमा दुबैको बीच कटुताको भावना निर्मित भयो। फ्रान्स विश्वास गर्दथ्यो कि प्रशाको उत्कर्षको कारण उसको स्थिति नाजुक भएको छ। उता प्रशा पनि फ्रान्सलाई आफ्नो मार्गको बाधक मान्दथ्यो। फलस्वरूप दुबै देशका अखबार एक अर्काको विरुद्ध विष बमन गर्न लागे। यस्तो स्थितिमा दुबैको बीच युद्ध आवश्यक प्रतीत हुन थाल्यो । ===स्पेनको राजगद्दीको विषय=== यस बीच स्पेनमा उत्तराधिकारको सम्बन्धि विवाद उत्पन्न भयो, जसबाट त्यहाँ [[गृहयुद्ध]] प्रारम्भ हुन गयो । १८६३ ई. मा स्पेनको जनताले विद्रोह गरेर रानी ईसाबेला द्वितीयलाई देशबाट निकाली दिए र उनको स्थान पर प्रशाको सम्राटको नातेदार लियोपोर्ल्डलाई त्यहाँको नयाँ शासक बनाउने विचार गरे। नेपोलियन यसको तयार थिएनन, किनकी यस्तो हुँदा स्पेन माथी पनि प्रशाको प्रभाव स्थापित हुन जाग्छ। फ्रान्सको विरोधलाई विचार गर्दै लियोपोल्डले आफ्नो दाबेदारी त्यागे। तर नेपोलियन यसबाट पनि सन्तुष्ट भएनन्। उसले यो आश्वासन चाह्यो कि भविष्यमा पनि प्रशाको कुनै राजकुमार स्पेनको शासक हुने छैन । यो नेपोलियनको मनमानी र प्रशाको अपमान थियो। अतः यस घटनाको कारण १५ जुलाई १८७० ई. मा फ्रान्सले प्रशाको विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरिदियो। यो युद्ध [[सीडान]] मैदानमा भयो, जसमा [[नेपोलियन तृतीय]] पराजित भए। जर्मन सेनाहरु फ्रान्सको भित्र सम्म घुसे। २० जनवरी १८७१ ई. मा पेरिसको पतनको पश्चात युद्ध समाप्त भयो। [[चित्र:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|right|thumb|300x300px|१८ जनवरी १८७१ मा [[वर्सेली]] को 'हल अफ मिरर्स' मा [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] की स्थापना]]फ्रान्सेली सम्राटको अपमानजनक गिरफ्तारी र सारल्यान्डको एउटा अस्थायी शिविर ("क्याम्प मिजरी") मा बन्दी बनाउन लगिएको फ्रान्सेली सेनाकै क्षतविक्षत अवस्थाले फ्रान्सेली सरकारमा ठूलो हलचल ल्याइदियो; नेपोलियनका विरोधीहरूले उनको सरकार ढाले र तेस्रो गणतन्त्रको घोषणा गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=222–230}} "सेडानको युद्धपछिका दिनहरूमा, प्रुसियन प्रतिनिधिहरूले फ्रान्सेलीहरूसँग भेट गरी ठूलो रकम क्षतिपूर्ति र अलसास (Alsace) तथा लोरेन (Lorraine) क्षेत्रहरू छाड्नुपर्ने माग राखे। फ्रान्सका सबै राजनीतिक दलहरूले यी शर्तहरू अस्वीकार गर्दै कुनै पनि युद्धविराम "क्षेत्रीय अखण्डताको आधारमा" हुनुपर्नेमा जोड दिए। अर्को शब्दमा, फ्रान्सले युद्ध सुरु गरेकामा क्षतिपूर्ति भर्नेछ, तर जुल्स फेभ्रको प्रसिद्ध भनाइ अनुसार, "हाम्रो माटोको एउटा ढिस्को वा हाम्रा किल्लाहरूको एउटा ढुङ्गा पनि सुम्पिने छैन"।{{Sfn|Wawro|2003|p=235}} जर्मन उच्च कमान्डले फ्रान्सेली पक्षबाट शान्तिको पहल हुने आशा गरेको थियो, तर नयाँ गणतन्त्रले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्‍यो। प्रुसियन सेनाले पेरिसलाई घेर्‍यो र जनवरीको मध्यसम्म घेराबन्दीमा राख्यो, जहाँ शहरमाथि "अप्रभावकारी गोलाबारी" गरिएको थियो।{{Sfn|Taylor|1988|p=126}} तैपनि, जनवरीमा जर्मनहरूले शहरमा दैनिक लगभग १२,००० गोलाहरू र ३००-४०० वटा ग्रेनेडहरू प्रहार गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=357–370}} १८ जनवरी १८७१ मा, जर्मन राजकुमारहरू र वरिष्ठ सैन्य कमान्डरहरूले भर्साय दरबारको 'हल अफ मिरर्स' मा विल्हेमलाई "जर्मन सम्राट" घोषणा गरे।<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on January 18, 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> त्यसपछिको फ्र्याङ्कफर्टको सन्धि अन्तर्गत, फ्रान्सले आफ्ना परम्परागत जर्मन क्षेत्रहरू (अलसास र लोरेनको जर्मनभाषी भाग) छाड्यो; सन् १८०७ मा नेपोलियन बोनापार्टले प्रुसियामाथि लगाएको क्षतिपूर्तिको ठ्याक्कै बराबर हुने गरी (जनसंख्याका आधारमा हिसाब गरिएको) क्षतिपूर्ति तिर्‍यो;;{{Sfn|Taylor|1988|p=133}} र पेरिस तथा उत्तरी फ्रान्सको अधिकांश भागमा जर्मन प्रशासन स्वीकार गर्‍यो, जसमा "क्षतिपूर्तिको प्रत्येक किस्ता भुक्तानीसँगै जर्मन सैनिकहरू चरणबद्ध रूपमा फिर्ता हुने" व्यवस्था थियो।.<ref>{{Cite book|last=Crankshaw|first=Edward|title=Bismarck|date=1981|publisher=The Viking Press|isbn=0-3333-4038-8|location=New York|page=299|ol=28022489M}}</ref> ‘फेंकफर्टको सन्धि’को शर्तहरु यस प्रकार थिए - * फ्रान्सको अल्सास र लरेन प्रदेश प्रशालाई सुम्पिनु पर्ने। * फ्रान्सले युद्धको क्षतिपुर्ती २० करोड पाउण्ड दिनु पर्ने। * क्षतिपुर्तीको भुक्तानी नभएसम्म जर्मन सेना फ्रान्समा बसिरहने। यो सन्धि फ्रान्सको लागि अत्यन्त नै अपमानजनक सिद्ध भयो र यसको परिणाम दूरगामी सिद्ध भयो। यस सन्धिले दुबैको बीच दुश्मनीको भावना गहिरो भयो। ===जर्मन-साम्राज्यको गठन=== सीडानको युद्ध पश्चात दक्षिण जर्मनीको चार राज्यहरु - बवेरिया, बादेन, बुटर्मवर्ग र हेंसलाई जर्मन सङ्घमा समाबेश गरेर त्यसलाई [[जर्मनी]] ([[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]) एक नयाँ नाम दिइयो। प्रशाको राजालाई जर्मनीको पनि सम्राट घोषित गरियो। यस प्रकार जर्मनीको एकीकरण पूर्ण भयो। १८ जनवरी १८७१ ई. मा विलियम प्रथमको [[राज्याभिषेक]] जर्मनीको सम्राटको रूपमा भयो। यस असम्भव जस्तो लाग्ने कार्यलाई पुरा गर्ने श्रेय '''बिस्मार्क'''लाई जान्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[जर्मनीको इतिहास|जर्मनीको इतिहास]] *[[जर्मन पुन: एकीकरण]] *[[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] *[[नाजी जर्मनी|तृतीय जर्मन साम्राज्य]] *[[भारत को राजनीतिक एकीकरण|भारतको राजनीतिक एकीकरण]] *[[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] *[[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:जर्मनी को इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको एकीकरण]] 0w2djwdsfikxwy2nfhdalaltf9h54xp 1380487 1380486 2026-09-17T10:41:02Z Bishaldev100 28807 1380487 wikitext text/x-wiki {{for|सन् १९९० मा [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी]] तथा [[पश्चिम जर्मनी|पश्चिमी जर्मनी]] बिचको पुन: एकीकरणको |जर्मन पुन: एकीकरण}} [[चित्र:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|thumb|The German Empire of 1871–1918.]] {{Infobox historical event |image = Deutsches Reich (1871-1918)-en.png |caption = मध्य युरोपको राजनीतिक नक्साले १८७१ मा संयुक्त [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को भाग बनेका २६ क्षेत्रहरू देखाउँदै। उत्तरपूर्वमा रहेको प्रशियाले नयाँ साम्राज्यको लगभग ४०% ओगटेको छ। |native_name = ''Deutsche Einigung'' |native_name_lang = de | date = {{nowrap|१ फेब्रुअरी १८६४ – ८ जनवरी १८७१ }} | location = [[Palace of Versailles]], [[French Third Republic|France]]<br />{{Coord|48|48|12.89|N|2|07|13.20|E|region:IT-62_type:city|display=inline,title}} |participants = {{nowrap|{{flagicon|North German Confederation}} [[North German Confederation]]}} {{Collapsible list |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia]] |{{flagicon|Kingdom of Saxony}} [[Kingdom of Saxony]] |{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}} |{{flagicon|Mecklenburg-Schwerin}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Schwerin]] |{{flagicon|Mecklenburg-Strelitz}} [[Grand Duchy of Mecklenburg-Strelitz]] |{{flagicon|Oldenburg}} [[Grand Duchy of Oldenburg]] |{{flagicon|Saxe-Weimar-Eisenach}} [[Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach]] |{{flagicon|Anhalt}} [[Duchy of Anhalt]] |{{flagicon|Duchy of Brunswick}} [[Duchy of Brunswick]] |{{flagicon|Saxe-Altenburg}} [[Duchy of Saxe-Altenburg]] |{{flagicon|Saxe-Coburg and Gotha}} [[Duchy of Saxe-Coburg and Gotha]] |{{flagicon|Saxe-Meiningen}} [[Duchy of Saxe-Meiningen]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Lippe.svg}} [[Principality of Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Gera]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}} [[Principality of Reuss-Greiz]] |{{flagicon|Schaumburg-Lippe}} [[Principality of Schaumburg-Lippe]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Rudolstadt]] |{{flagicon image|Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg}} [[Principality of Schwarzburg-Sondershausen]] |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[Principality of Waldeck and Pyrmont]] |{{flagicon|Bremen}} [[Free Hanseatic City of Bremen]] |{{flagicon|Hamburg}} [[Free and Hanseatic City of Hamburg]] |{{flagicon|Free City of Lübeck}} [[Free and Hanseatic City of Lübeck]] }} {{unbulleted list|{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Kingdom of Bavaria]]|{{flagicon|Kingdom of Württemberg}} [[Kingdom of Württemberg]]|{{flagicon|Baden|1871}} [[Grand Duchy of Baden]]|{{flagicon|Grand Duchy of Hesse}} [[Grand Duchy of Hesse]]{{sup|a}}}} | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Only [[Upper Hesse]] is part of the North German Confederation. [[Lower Hesse]] is not.}} }} }} '''जर्मनीको एकीकरण''' ({{Lang-de|Deutsche Einigung}}, {{IPA-de|ˈdɔʏtʃə ˈʔaɪnɪɡʊŋ|pron|De-Deutsche Einigung.ogg}}) मध्य युरोप स्वतन्त्र राज्यहरु ([[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]], बवेरिआ, स्याक्सोनी आदि) लाई आपसमा मिलाएर १८७१ मा एक राष्ट्र-राज्य [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]को निर्माण गरिएको प्रक्रिया थियो। यस अघी यो भूभाग (जर्मनी) ३९ राज्यहरूमा विभाजित थियो । यी मध्ये अष्ट्रिया साम्राज्य तथा [[प्रशा अधिराज्य|प्रसा राजतन्त्र]] आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक महत्त्वको लागि प्रसिद्ध थिए । जर्मनीका जनतामा राष्ट्रिय भावना थियो। देश भित्र अनेक गुप्त समितिहरू बनेका थिए । यि समितिहरू नवीन विचारहरूको प्रचार्-प्रसार गरिरहेका थिए । यही कारण १८३० ई. र [[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)|१८४८ ई. मा फ्रान्समा भएको क्रान्ति]]को प्रभाव यहाँ पनि पर्‍यो र यहाँका जनताले पनि विद्रोह गरे । यद्यपि यो क्रान्ति असफल भए तथापि यसबाट देशको जनतामा राजनीतिक चेतनाको आविर्भाव भयो । १८६० ई. मा जब [[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] हुँदै गयो तब जर्मन जनतामा पनि आशाको सञ्चार भयो र उनीहरू पनि एकीकरणको दिशामा गतिशील भए । इटलीको एकीकरण कार्य पिडमण्टको राजाको नेतृत्वमा भईरहेको थियो । यसै गरी जर्मन देशभक्तहरूले प्रशाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण कार्य सम्पन्न गर्ने निश्चय गरे । यस समय [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]का शासक विलियम प्रथम तथा चान्सलर [[ओटो भोन बिस्मार्क|बिस्मार्क]] थिए। तर यी जर्मन देशभक्तहरूको अगाडि दुई प्रमुख चुनौती थिए - * आस्ट्रियाको प्रभुत्वबाट छुटकारा पाउनु, * जर्मन-राज्यहरूलाई प्रशाको नेतृत्वमा संगठित गर्नु। == बिस्मार्कको उदय == [[ओटो भोन बिस्मार्क|अटो एडवर्ड लियोपोल्ड बिस्मार्क]]को जन्म १८१५ [[ई]] मा ब्रेडनबर्गको एक कुलीन परिवारमा भएको थियो । बिस्मार्कको शिक्षा बर्लिनमा भएको थियो । १८४७ ई मा नै उनी प्रशाको प्रतिनिधि-सभाको सदस्य चुनिए । उनी जर्मन राज्यको संसदमा [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]को प्रतिनिधित्व गर्थे। उनी नवीन विचारहरूको प्रबल विरोधी थिए। १८५९ ई मा उनी रूसको लागि जर्मनीको राजदूतको रूपमा नियुक्त भए। १८६२ ई मा उनी  पेरिसको लागि राजदूत बनाइएर पठाइए । यी ओहोदाहरूमा रहेर उनी अनेक मानिसहरूको सम्पर्कमा आए। उनलाई युरोपको राजनीतिक स्थितिसँग परिचित भए । १८६२ ई मा प्रशाको शासक विलियम प्रथमले उनलाई देशको  चान्सलर (प्रधानमन्त्री) नियुक्त गरे। बिस्मार्क ‘रक्त र लोहाको नीति'को समर्थक थिए। उनको रुचि लोकतन्त्र र संसदीय पद्धतिमा पटक्कै थिएन । उनी सेना र राजनीतिको कार्यमा विशेष रुचि राख्थे । यसैमा निर्भर रहेर, उनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न चाहन्थे । उनी प्रसालाई सैनिक दृष्टिबाट मजबूत गरेर युरोपको राजनीतिमा आफ्नो वर्चस्व  कायम गर्न चाहन्थे । उनी अष्ट्रियालाई जर्मन सङ्घबाट बाहिर निकालेर र प्रसाको नेतृत्वमा जर्मनीको एकीकरण गर्न चाहन्थे। उनी सभा र भाषणमा विश्वास गर्दैनथे। उनी सेना र शस्त्रद्वारा नै देशको समस्याहरु समाधान गर्न चाहन्थे । उनी अवैधानिक कार्य गर्न पनि पछि पर्दैनथे। प्रसाको सैनिक शक्ति वृद्धि गरेर र कूटनीतिको सहारामा उनले जर्मन राज्यहरूको  एकीकरण कार्य पुरा गरे । यस कार्यलाई पुरा गर्नको लागि उनले तीन प्रमुख युद्ध लडे। सबै युद्धहरूमा सफल भएर उनले जर्मन-राज्यहरूको एकीकरण कार्य पुरा गरे। यसले युरोपीय इतिहासको स्वरूप नै परिवर्तन भयो । == डेनमार्कसँग युद्ध (१८६४ ई.) == सर्वप्रथम बिस्मार्कले आफ्नो शक्तिको प्रहार डेनमार्क राज्य माथी गरे। जर्मनी र डेनमार्कको बीच दुई प्रदेश विद्यमान थिए, जसको नाम श्लेसविग र हलस्टिन थियो। दुबै प्रदेश शताब्दी औँ देखि डेनमार्कको अधिकारमा थियो, तर यसको भाग थिएन। हलस्टिनका जनता जर्मन जातिका थिए, जबकि श्लेसविगमा आधा जर्मन र आधा डेनिस थिए। १९औं शताब्दीमा अन्य देशहरूको सरह डेनमार्कमा पनि राष्ट्रियताको लहर फैलियो, जसबाट प्रभावित भएर डेनिस देशभक्तहरूले देशको एकीकरणको प्रयत्न गरे। उनीहरू उक्त दुबै राज्यलाई डेनमार्कमा सामेल गरेर उसको शक्तिलाई सुदृढ गरियोस् भन्ने चाहन्थे। फलस्वरूप १८६३ ई. मा डेनमार्कको शासक [[क्रिश्चियन दशम्]]ले उक्त प्रदेशलाई आफ्नो राज्यमा सामेल गर्ने घोषणा गरे। उनीहरूको यो कार्य १८५२ ई. मा सम्पन्न लण्डन समझौताको विपरित थियो, यसकारण जर्मन राज्यहरूले यसको विरोध गरे। उनीहरूले "यी प्रदेशलाई डेनमार्कको अधिकारबाट मुक्त गरियोस" भन्ने माग गरे। प्रशाले पनि डेनमार्कको यस नीतिको विरोध गरे। बिस्मार्कले सोचे कि डेनमार्कको विरुद्ध युद्ध गर्नको लागि यो अनुकूल अवसर हो। उनी यो प्रदेश माथि प्रशाको अधिकार स्थापित गर्नको लागि इच्छुक थिए। प्रशाको विरुद्ध कुनै विपरीत प्रतिक्रिया नहोस् भनेर बिस्मार्क यो कार्यलाई उनी एक्लै नगरेर अष्ट्रियाको सहयोगबाट पूरा गर्न चाहन्थे। आस्ट्रियाले पनि यस कार्यमा प्रशालाई सहयोग गर्नु उचित सम्झियो। यसको कारण यो थियो कि यदि प्रशा यस मामिलामा एक्लै हस्तक्षेप गर्दथ्यो भने जर्मनीमा अष्ट्रियाको प्रभाव कम हुन जान्थ्यो। यसको अतिरिक १८५२ ई.को लण्डन समझौतालाई पूर्ण रूपबाट पालन गर्न चाहन्थ्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रिया दुईले सम्मिलित रूपबाट डेनमार्कको विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्ने निश्चय गरे। फलस्वरूप १८६४ ई. मा उनीहरूले डेनमार्क माथी आक्रमण गरी दिए। डेनमार्क पराजित भयो र उसले आक्रमणकारीहरूको साथ एक सम्झौता गरे। यसको अनुसार उसले श्लेसविग र हलस्टिलको साथ-साथ लायनबुर्गको अधिकारबाट पनि वञ्चित हुनु पर्‍यो। == गेस्टिनको समझौता == यस समझौताको अनुसार श्लेसविग र हलस्टिनको प्रदेश त डेनमार्कबाट खोसियो, तर यस लूटको सामानको बाँडफाँडको सम्बन्धमा प्रशा र अष्ट्रियामा मतभेद भयो। यस प्रश्नलाई लिएर दुबैको बीच कटुता उत्पन्न भयो। अष्ट्रिया आफ्नो आन्तरिक स्थितिको कारणले युद्ध गर्ने पक्षमा थिएन जब कि प्रशा यस प्रसंगको माध्यमबाट अष्ट्रियालाई जर्मन राज्य सङ्घमा कमजोर गर्न चाहन्थ्यो। अन्तत दुबैको बीच १४ अगष्ट १८६५ ई. मा गेस्टिन नामक स्थानमा सम्झौता भयो, जो ‘गेस्टिन-समझौता’को नामबाट जानिछ। यो सम्झौता यस प्रकार थियो- * श्लेसविङ प्रशियालाई दिइयो, * हलस्टिन माथी अष्ट्रियाको अधिकार मानियो, * लायनवर्ग प्रदेश प्रशाले खरीद गर्‍यो, जसको मूल्य अष्ट्रिया लाई दिईयो । यो सम्झौता बिस्मार्कको कूटनीतिक विजय थियो । उनी यसलाई एक अस्थायी समझौता मान्दथे, जसको अवहेलना जहिले जोबाट पनि गर्न सकिन्थ्यो। अतः अगाडि बढेर यसको विरुद्ध प्रतिक्रिया हुनु स्वाभाविक थियो। वास्तवमा बिस्मार्कको इच्छा अष्ट्रिया लाई युद्धमा परास्त गरेर उसलाई जर्मन सङ्घबाट बहिष्कृत गर्नु थियो। यस दिशा मा उनले तयारी गर्न आरम्भ गरेका तर यो कार्य सरल थिएन, किनकी अष्ट्रिया यूरोपको एक महत्त्वपूर्ण राज्य थियो र त्यस माथी आक्रमण गर्नाले अन्तर्राष्ट्रीय सम्बन्ध मा असर पर्न सक्दथ्यो । अतः अष्ट्रिया विरुद्ध सैनिक कार्यवाही गर्नु पूर्व बिस्मार्क अन्य राज्यहरुको इच्छा जान्न चाहन्थे। यस प्रकार युद्धको पूर्व उनले कूटनीतिक चाल द्वारा अन्य राज्यहरुको संभावित प्रतिक्रियालाई सम्झनु आवश्यक सम्झिए। ग्रेट ब्रिटेनले यस युद्ध मा हस्तक्षेप गर्ने सम्भावना थिएन, किनकी ऊ एकाकीपनको नीतिमा चलिरहेको थियो। रूस बिस्मार्कको मित्र थियो। उनले फ्रान्सलाई लोभ दिएर युद्धमा तटस्थ रहने आश्वासन प्राप्त गरे । [[नेपोलियन तृतीय]]ले तटस्थ रहनु राष्ट्रिय हितमा उचित सम्झिए । उसले यो सोचे कि अष्ट्रिया र प्रशाको युद्धबाट उनीहरूको शक्ति क्षीण हुने छ र त्यस स्थितिबाट फ्रान्सलाई विकास गर्ने अवसर प्राप्त हुने छ। == जर्मन राजसङ्घको स्थापना == १८६६ ई. मा प्रशा र इटलीको बीच सन्धि भयो, जसको अनुसार इटलीले युद्धमा प्रशालाई साथ दिने आश्वासन दियो। यसको बदलामा बिस्मार्कले युद्धमा सफल भए पश्चात इटलीलाई वेनेशिया दिने वचन दिए । यस सन्धिको सूचना पाएर अष्ट्रिया धेरै चिंतित भयो। अब अष्ट्रिया र प्रशाको सैनिक तयारी तीव्र गतिबाट चल्न थाल्यो। यस प्रकार प्रशा र अष्ट्रियाको बीच युद्धको स्थिति निर्मित भयो । अब युद्धको लागि केवल अवसर खोज्ने आवश्यकता थियो। श्लेसविग र हलस्टिन सम्बन्धी समझौतामा युद्धको कारणहरु खोजी निकाल्न कुनै कठिन कार्य थिएन। १८६६ ई. मा प्रशालाई यो अवसर प्राप्त भयो र उसले अष्ट्रियाको विरुद्ध [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गरिदियो। इटली [[प्रशा अधिराज्य|प्रशा]]लाई साथ दिइरहेको थियो। यो युद्ध सेडोवाको मैदानमा दुबैको बीच सात हप्तासम्म चल्यो, जसमा अष्ट्रिया पराजित भयो । यस युद्धको समाप्ति [[प्राग को सन्धि|प्रागको सन्धि]] द्वारा भयो, जसको शर्तहरु यस प्रकार थिए- #अष्ट्रियाको नेतृत्वमा जुन जर्मन-सङ्घ बनेको थियो, त्यसलाई समाप्त गरियो। # श्लेसविग र हलस्टिन प्रशालाई दिइयो। # दक्षिणको जर्मन-राज्यहरुलाई स्वतन्त्र मानियो । #वेनेशियाको प्रदेश इटलीलाई दिईयो। # अष्ट्रियाले युद्धको क्षतिपुर्ती दिनु पर्‍यो। प्रागको शान्ति सम्झौताले अष्ट्रियाको नेतृत्वमा बनेको जर्मन-सङ्घ (German Confederation)लाई समाप्त गरिदियो। अस्ट्रियाली साम्राज्य, र यसका अधिकांश सहयोगीहरूलाई नवगठित उत्तर जर्मन महासङ्घ (North German Confederation) बाट बाहिर राखियो। यसमा मेन नदीको उत्तरमा रहेका जर्मन महासङ्घका १५ वटा राज्यहरूका साथै प्रुसियाले आफ्नो साम्राज्यमा गाभेका अस्ट्रियाका चार सहयोगी राज्यहरू—ह्यानोभर, हेस्से-कासेल, नासाउ, र फ्राङ्कफर्ट शहर समावेश थिए; जबकि हेस्से-डार्मस्टाटले केही भूभाग गुमाए पनि आफ्नो राज्यको अस्तित्व जोगाउन सफल भयो। यसै समयमा, प्रुसियाका पूर्वी प्रान्तहरू जुन पहिले पवित्र रोमन साम्राज्य वा जर्मन महासङ्घको भाग थिएनन्, तिनलाई पनि उत्तर जर्मन महासङ्घमा ल्याइयो। ती प्रान्तहरू पूर्वी प्रुसिया, पश्चिमी प्रुसिया, र पोजेन (Posen) थिए। मुख्यतया बिस्मार्कद्वारा तयार पारिएको मस्यौदामा आधारित उत्तर जर्मन संविधान १ जुलाई १८६७ मा लागू गरियो।<ref>{{Cite web |last=Scriba |first=Arnulf |date=6 September 2014 |title=Der Deutsche Krieg 1866 |trans-title=The German War 1866 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/reaktionszeit/deutscherbund/deutschekrieg |access-date=29 March 2026 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}</ref><ref>{{Cite book|last=Winkler|first=Heinrich August|author-link=Heinrich August Winkler|title=Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte I|publisher=C.H. Beck|year=2000|isbn=978-3-406-66049-8|location=Munich|pages=192–195|language=de|trans-title=The Long Road to the West. German History I}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kauffman |first1=Christopher J. |last2=Gordon |first2=Nancy M. |date=2023 |title=Organization of the German Confederation |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/organization-german-confederation |access-date=29 March 2026 |website=EBSCO}}</ref> सैन्य विजयमार्फत, बिस्मार्कको प्रभावमा रहेको प्रुसियाले एकीकृत जर्मनीको अवधारणाप्रति अस्ट्रियाको सक्रिय प्रतिरोधलाई परास्त गर्‍यो। मेन नदीको दक्षिणमा रहेका राज्यहरू (बाडेन, वुर्टेम्बर्ग, र बाभेरिया) ले छुट्टाछुट्टै सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरे, जस अनुसार उनीहरूले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने र प्रुसियाको प्रभाव क्षेत्रभित्र ल्याउने गरी सैन्य गठबन्धनहरू बनाउनुपर्ने भयो।{{Sfn|Sheehan|1989|p=910}} जर्मन राज्यहरूमाथि अस्ट्रियाको प्रभाव समाप्त त भयो, तर यो युद्धले प्यान-जर्मन (अन्तर-जर्मन) एकताको भावनालाई पनि टुक्र्याइदियो, किनकि धेरै जर्मन राज्यहरू [[प्रशा अधिराज्य|प्रसिया]]को शक्ति राजनीतिप्रति असन्तुष्ट थिए।{{Sfn|Blackbourn|1998|loc=Chapter V: ''From Reaction to Unification''|pp=225–269}} यस युद्धको फलस्वरूप जर्मन-राज्यहरूबाट अष्ट्रियाको वर्चस्व समाप्त भयो । अब त्यहाँ प्रशाको प्रभाव कायम भयो। यस युद्धको पछि प्रशालाई अनेक नवीन प्रदेश प्राप्त भयो, जसको कारण अब त्यो यूरोपको शक्तिशाली राज्य मानिन थाल्यो । अब बिस्मार्क पनि यूरोपमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बने। प्रशाको यस सफलताले परोक्ष रूपबाट फ्रान्सको भावी पराजयको सङ्केत दियो। यस प्रकार यस युद्धबाट प्रशालाई अनेक लाभ भयो। हैनोवर, हेसकेसल, नासो र फ्रेंकफर्ट प्रशा राज्यमा शामेल गरियो। यस पछि उसले जर्मन-राज्यहरुलाई नयाँ सिराबाट आफ्नो नेतृत्वमा संगठित गर्ने प्रयास गरे। तर दक्षिण-राज्यहरुको विरोधको कारण यस्तो गर्नु सम्भव भएन। यस्तो स्थितिमा यो "चार दक्षिण जर्मन राज्यहरू (बवेरिया, बुटर्मवर्ग, बादेन र हेन्स)लाई छोडी बाँकी जर्मन-राज्यहरुलाई सङ्गठन प्रशाको नेतृत्वमा बनाईनु पर्छ" भन्ने उचित ठानियो । बिस्मार्कले यसै गरे। यस प्रकार उसने उत्तरी जर्मन राज्यहरुको गठन गरे। यसमा २१ जर्मन राज्य सामेल थिए। यस नयाँ सङ्घको अध्यक्ष प्रशालाई बनाइयो। बिस्मार्क यस सङ्घको प्रथम चान्सलर नियुक्त भए। उनलाई त्यहा गठित भएको सङ्घीय परिषदको अध्यक्ष पनि नियुक्त गरियो। यस परिषदमा कुल ४३ सदस्य थिए, जसमा १७ सदस्य प्रशाका थिए। सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रशाको राजालाई अनेक महत्त्वपूर्ण कार्यहरू जस्तो युद्ध एवं सन्धिलाई सम्पादित गर्ने अधिकार थियो। दोश्रो सभाको नाम लोकसभा थियो, जसको सदस्य वयस्क मताधिकार अनुसार जनताद्वारा चुनिन्थे। यस प्रकार बिस्मार्क जर्मनीको एकीकरणको दिशामा अगाडि बढे । अब उनको लागि केवल अन्तिम कार्य गर्न बाँकी थियो। == फ्रान्ससँग युद्ध == जर्मनीको एकीकरणको लागि बिस्मार्कले फ्रान्ससँग अन्तिम युद्ध गरे, किनकी उसलाई पराजित नगरिकन दक्षिणको चार जर्मन राज्यहरुलाई जर्मन सङ्घमा सामेल गर्न सम्भव थिएन। उता फ्रान्स अष्ट्रियाको विरूद्ध प्रशाको विजयबाट आफुलाई अपमानित महसूस गरिरहेको थियो। उसको विचार थियो कि दुबैको बीच चल्ने युद्ध दीर्घकालीन हुनेछ तर आशाको विपरीत यो युद्ध चाडै नै समाप्त भयो, जसमा प्रशालाई सफलता मिल्यो। फ्रान्सको सम्राट [[नेपोलियन तृतीय]] ले आफ्नो गिर्दै गरेको प्रतिष्ठालाई पुनः जीवित गर्नको लागि फ्रान्सको सीमालाई [[राइन नदी]] सम्म विस्तृत गर्ने विचार गरे, तर उनी यस कार्यमा सफल हुन सकेनन्। बिस्मार्कले आफ्नो कूटनीतिक चालहरु द्वारा फ्रान्सको हरेक इच्छालाई असफल गरिरहे। नेपालियनले [[हल्यान्ड]]बाट [[लक्जेमबर्ग]] लिन चाहे, तर बिस्मार्कको विरोधको कारण त्यो सम्भव हुन सकेन । यसमा दुबैको बीच कटुताको भावना निर्मित भयो। फ्रान्स विश्वास गर्दथ्यो कि प्रशाको उत्कर्षको कारण उसको स्थिति नाजुक भएको छ। उता प्रशा पनि फ्रान्सलाई आफ्नो मार्गको बाधक मान्दथ्यो। फलस्वरूप दुबै देशका अखबार एक अर्काको विरुद्ध विष बमन गर्न लागे। यस्तो स्थितिमा दुबैको बीच युद्ध आवश्यक प्रतीत हुन थाल्यो । ===स्पेनको राजगद्दीको विषय=== यस बीच स्पेनमा उत्तराधिकारको सम्बन्धि विवाद उत्पन्न भयो, जसबाट त्यहाँ [[गृहयुद्ध]] प्रारम्भ हुन गयो । १८६३ ई. मा स्पेनको जनताले विद्रोह गरेर रानी ईसाबेला द्वितीयलाई देशबाट निकाली दिए र उनको स्थान पर प्रशाको सम्राटको नातेदार लियोपोर्ल्डलाई त्यहाँको नयाँ शासक बनाउने विचार गरे। नेपोलियन यसको तयार थिएनन, किनकी यस्तो हुँदा स्पेन माथी पनि प्रशाको प्रभाव स्थापित हुन जाग्छ। फ्रान्सको विरोधलाई विचार गर्दै लियोपोल्डले आफ्नो दाबेदारी त्यागे। तर नेपोलियन यसबाट पनि सन्तुष्ट भएनन्। उसले यो आश्वासन चाह्यो कि भविष्यमा पनि प्रशाको कुनै राजकुमार स्पेनको शासक हुने छैन । यो नेपोलियनको मनमानी र प्रशाको अपमान थियो। अतः यस घटनाको कारण १५ जुलाई १८७० ई. मा फ्रान्सले प्रशाको विरूद्ध [[युद्धको घोषणा]] गरिदियो। यो युद्ध [[सीडान]] मैदानमा भयो, जसमा [[नेपोलियन तृतीय]] पराजित भए। जर्मन सेनाहरु फ्रान्सको भित्र सम्म घुसे। २० जनवरी १८७१ ई. मा पेरिसको पतनको पश्चात युद्ध समाप्त भयो। [[चित्र:A_v_Werner_-_Kaiserproklamation_am_18_Januar_1871_(3._Fassung_1885).jpg|right|thumb|300x300px|१८ जनवरी १८७१ मा [[वर्सेली]] को 'हल अफ मिरर्स' मा [[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] की स्थापना]]फ्रान्सेली सम्राटको अपमानजनक गिरफ्तारी र सारल्यान्डको एउटा अस्थायी शिविर ("क्याम्प मिजरी") मा बन्दी बनाउन लगिएको फ्रान्सेली सेनाकै क्षतविक्षत अवस्थाले फ्रान्सेली सरकारमा ठूलो हलचल ल्याइदियो; नेपोलियनका विरोधीहरूले उनको सरकार ढाले र तेस्रो गणतन्त्रको घोषणा गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=222–230}} "सेडानको युद्धपछिका दिनहरूमा, प्रुसियन प्रतिनिधिहरूले फ्रान्सेलीहरूसँग भेट गरी ठूलो रकम क्षतिपूर्ति र अलसास (Alsace) तथा लोरेन (Lorraine) क्षेत्रहरू छाड्नुपर्ने माग राखे। फ्रान्सका सबै राजनीतिक दलहरूले यी शर्तहरू अस्वीकार गर्दै कुनै पनि युद्धविराम "क्षेत्रीय अखण्डताको आधारमा" हुनुपर्नेमा जोड दिए। अर्को शब्दमा, फ्रान्सले युद्ध सुरु गरेकामा क्षतिपूर्ति भर्नेछ, तर जुल्स फेभ्रको प्रसिद्ध भनाइ अनुसार, "हाम्रो माटोको एउटा ढिस्को वा हाम्रा किल्लाहरूको एउटा ढुङ्गा पनि सुम्पिने छैन"।{{Sfn|Wawro|2003|p=235}} जर्मन उच्च कमान्डले फ्रान्सेली पक्षबाट शान्तिको पहल हुने आशा गरेको थियो, तर नयाँ गणतन्त्रले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्‍यो। प्रुसियन सेनाले पेरिसलाई घेर्‍यो र जनवरीको मध्यसम्म घेराबन्दीमा राख्यो, जहाँ शहरमाथि "अप्रभावकारी गोलाबारी" गरिएको थियो।{{Sfn|Taylor|1988|p=126}} तैपनि, जनवरीमा जर्मनहरूले शहरमा दैनिक लगभग १२,००० गोलाहरू र ३००-४०० वटा ग्रेनेडहरू प्रहार गरे।{{Sfn|Howard|1968|pp=357–370}} १८ जनवरी १८७१ मा, जर्मन राजकुमारहरू र वरिष्ठ सैन्य कमान्डरहरूले भर्साय दरबारको 'हल अफ मिरर्स' मा विल्हेमलाई "जर्मन सम्राट" घोषणा गरे।<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on January 18, 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> त्यसपछिको फ्र्याङ्कफर्टको सन्धि अन्तर्गत, फ्रान्सले आफ्ना परम्परागत जर्मन क्षेत्रहरू (अलसास र लोरेनको जर्मनभाषी भाग) छाड्यो; सन् १८०७ मा नेपोलियन बोनापार्टले प्रुसियामाथि लगाएको क्षतिपूर्तिको ठ्याक्कै बराबर हुने गरी (जनसंख्याका आधारमा हिसाब गरिएको) क्षतिपूर्ति तिर्‍यो;;{{Sfn|Taylor|1988|p=133}} र पेरिस तथा उत्तरी फ्रान्सको अधिकांश भागमा जर्मन प्रशासन स्वीकार गर्‍यो, जसमा "क्षतिपूर्तिको प्रत्येक किस्ता भुक्तानीसँगै जर्मन सैनिकहरू चरणबद्ध रूपमा फिर्ता हुने" व्यवस्था थियो।.<ref>{{Cite book|last=Crankshaw|first=Edward|title=Bismarck|date=1981|publisher=The Viking Press|isbn=0-3333-4038-8|location=New York|page=299|ol=28022489M}}</ref> ‘फेंकफर्टको सन्धि’को शर्तहरु यस प्रकार थिए - * फ्रान्सको अल्सास र लरेन प्रदेश प्रशालाई सुम्पिनु पर्ने। * फ्रान्सले युद्धको क्षतिपुर्ती २० करोड पाउण्ड दिनु पर्ने। * क्षतिपुर्तीको भुक्तानी नभएसम्म जर्मन सेना फ्रान्समा बसिरहने। यो सन्धि फ्रान्सको लागि अत्यन्त नै अपमानजनक सिद्ध भयो र यसको परिणाम दूरगामी सिद्ध भयो। यस सन्धिले दुबैको बीच दुश्मनीको भावना गहिरो भयो। ===जर्मन-साम्राज्यको गठन=== सीडानको युद्ध पश्चात दक्षिण जर्मनीको चार राज्यहरु - बवेरिया, बादेन, बुटर्मवर्ग र हेंसलाई जर्मन सङ्घमा समाबेश गरेर त्यसलाई [[जर्मनी]] ([[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]]) एक नयाँ नाम दिइयो। प्रशाको राजालाई जर्मनीको पनि सम्राट घोषित गरियो। यस प्रकार जर्मनीको एकीकरण पूर्ण भयो। १८ जनवरी १८७१ ई. मा विलियम प्रथमको [[राज्याभिषेक]] जर्मनीको सम्राटको रूपमा भयो। यस असम्भव जस्तो लाग्ने कार्यलाई पुरा गर्ने श्रेय '''बिस्मार्क'''लाई जान्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[जर्मनीको इतिहास|जर्मनीको इतिहास]] *[[जर्मन पुन: एकीकरण]] *[[जर्मनेली साम्राज्य|जर्मन साम्राज्य]] *[[नाजी जर्मनी|तृतीय जर्मन साम्राज्य]] *[[भारत को राजनीतिक एकीकरण|भारतको राजनीतिक एकीकरण]] *[[इटालीको एकीकरण|इटलीको एकीकरण]] *[[फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)]] {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:जर्मनी को इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको इतिहास]] [[श्रेणी:जर्मनीको एकीकरण]] ppn68wx0z800bi37gwfaopdsl0iychv 0 104321 1380469 1091765 2026-09-17T09:22:59Z Bishaldev100 28807 1380469 wikitext text/x-wiki '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; 4 जुलाई 1807 - 2 जून 1882) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] 5bqyazddk70jc0qbbyi4mbcwgxqlrxy 1380470 1380469 2026-09-17T09:25:31Z Bishaldev100 28807 1380470 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = [[Dictatorship of Garibaldi|Dictator of Sicily]] | term_start3 = 17 May 1860 | term_end3 = 4 November 1860 | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = [[Caprera]], Italy | party = | children = 8 | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; 4 जुलाई 1807 - 2 जून 1882) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] 6llv2b3o3vht6djev0m67ln4vzfd9hc 1380471 1380470 2026-09-17T09:28:19Z Bishaldev100 28807 /* */ 1380471 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० नोभेम्बर ४ | term_end3 = १८६० मे १७ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; 4 जुलाई 1807 - 2 जून 1882) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] 3jrsbtmmc29n5k3pl4vgzxbkm6e3kkn 1380473 1380471 2026-09-17T09:29:31Z Bishaldev100 28807 /* */ 1380473 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० नोभेम्बर ४ | term_end3 = १८६० मे १७ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; ४ जुलाई १८०७-२ जुन १८८२) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] krt2z1ec6viwr31nmw22x79roh33lv8 1380474 1380473 2026-09-17T09:30:02Z Bishaldev100 28807 1380474 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० मे १७ | term_end3 = १८६० नोभेम्बर ४ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; ४ जुलाई १८०७-२ जुन १८८२) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] 8av849vu0u0m17comv4ubn15nzrqupa 1380476 1380474 2026-09-17T09:32:28Z Bishaldev100 28807 /* स्मारकहरू */ 1380476 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० मे १७ | term_end3 = १८६० नोभेम्बर ४ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; ४ जुलाई १८०७-२ जुन १८८२) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == [[File:Plaza Italia in Buenos Aires.jpg|thumb|Giuseppe Garibaldi Statue in Buenos Aires, Argentina]] [[File:Garibaldi Washington Square Park.jpg|thumb|Statue of Garibaldi in Washington Square Park, New York City]] [[File:Milano - largo Cairoli - monumento a Garibaldi.jpg|thumb|Garibaldi's statue in Milan before Castello Sforzesco]] == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] hd8lcj9var7kw80c1m9o2lpwknmdu84 1380477 1380476 2026-09-17T09:33:26Z Bishaldev100 28807 /* स्मारकहरू */ 1380477 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० मे १७ | term_end3 = १८६० नोभेम्बर ४ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; ४ जुलाई १८०७-२ जुन १८८२) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == <gallery> Plaza Italia in Buenos Aires.jpg|Giuseppe Garibaldi Statue in Buenos Aires, Argentina Garibaldi Washington Square Park.jpg|Statue of Garibaldi in Washington Square Park, New York City Milano - largo Cairoli - monumento a Garibaldi.jpg|Garibaldi's statue in Milan before Castello Sforzesco </gallery> == यो पनि हेर्नुहोस् == == टिप्पणीहरू == == थप पढाइ == == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] <br /> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] 83x21kiuewl8oaxm884gbf1jubkrcr0 1380478 1380477 2026-09-17T09:33:53Z Bishaldev100 28807 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1380478 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Giuseppe Garibaldi | image = Garibaldi (1866).jpg | caption = Garibaldi in 1866 | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | constituency1 = | office3 = सिसिलीको डिक्टेटर | term_start3 = १८६० मे १७ | term_end3 = १८६० नोभेम्बर ४ | birth_name = Joseph-Marie Garibaldi | birth_date = {{birth date|1807|07|04|df=y}} | birth_place = [[Nice]]{{Efn|name=Savoy|Then part of [[County of Nice]], was annexed by France from 1796 to 1814, before re-annexation in 1860.|group=note}} | death_date = {{death date and age|1882|06|02|1807|07|04|df=y}} | death_place = कप्रेरा, इटाली | party = | children = ८ | signature = Appletons' Garibaldi Giuseppe signature.png }} '''गेरीबाल्डी''' ( इटालियन उच्चारण:   ; ४ जुलाई १८०७-२ जुन १८८२) एक इटालियन जनरल र राष्ट्रवादी थिए। एक रिपब्लिकन, उहाँले [[इटालीको एकीकरण|इटाली एकता]] र इटलीको राज्यको निर्माणमा योगदान दिए। उनी आधुनिक समयको सबैभन्दा ठूलो जनरल <ref>[https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjIxJm7j9HVAhXHC8AKHU0DA5MQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Garibaldi%20one%20of%20the%20greatest%20generals%20of%20modern%20time&f=false]</ref> र [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]], इटलीको विक्टर एम्मानुएल द्वितीय र गियुसेपे माज्जेनीसँग इटालिको पिता मध्ये एक पिता मानिन्छन् । ग्यारिबाल्डी राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र गणतन्त्रवादी आदर्शका एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक बने, र बीसौं शताब्दीको इतिहासलेखन तथा लोकप्रिय संस्कृतिद्वारा उनलाई इटालीको सबैभन्दा महान् राष्ट्रिय नायक मानिन्छ।<ref>{{cite book|author=AA.VV.|title=La fabrique des héros|publisher=Maison des Sciences de l'Homme|year=1999|isbn=2-7351-0819-8|page=11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|title=La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027121014/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=20&wid=22#sott151|archivedate=27 October 2014}}</ref> उनलाई [[अब्राहम लिङ्कन|अब्राहम लिंकन]],<ref name="Mack Smith, pp. 69–70">Mack Smith, ed., Denis (1969). ''Garibaldi'' (Great Lives Observed). Prentice Hall: Englewood Cliffs. pp. 69–70. {{ISBN|978-0133467918}}.</ref> विलियम ब्राउन, <ref name="le-citazioni.it">[https://le-citazioni.it/autori/william-brown-ammiraglio/ "Frasi di William Brown (ammiraglio)"]. ''LeCitazioni''. Retrieved 2 September 2020. "È il più generoso dei pirati che abbia mai incontrato."</ref> फ्रान्सिस्को दे सान्क्टिस, [[भिक्टर ह्युगो]], अलेक्जान्डर डुमास, मालविदा भोन मेइसेनबग, जोर्ज स्यान्ड, [[चार्ल्स डिकेन्स|चार्ल्स डिकन्स]]<ref>{{cite book|last=Schlicke|first=Paul|year=2011|title=The Oxford Companion to Charles Dickens: Anniversary Edition|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|isbn=9780199640188}}</ref> र [[फ्रेडरिक एंगेल्स]] <ref>{{cite book|last=Rossi|first=Lauro|year=2010|title=Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni|location=Rome|publisher=Gangemi Editore|page=238|isbn=978-8849292640}}</ref> लगायत धेरै समकालीन बुद्धिजीवी तथा राजनीतिक हस्तीहरूले अत्यधिक प्रशंसा र सम्मान व्यक्त गरेका थिए। ग्यारिबाल्डीले [[जवाहरलाल नेहरू]] र [[चे गेभारा]] जस्ता पछिल्ला व्यक्तित्वहरूलाई पनि प्रेरित गरे।<ref name="Di Mino 2011">Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. {{ISBN|978-8895903439}}.</ref> इतिहासकार ए. जे. पी. टेलरले उनलाई "आधुनिक इतिहासकै एकमात्र पूर्ण रूपमा प्रशंसनीय व्यक्तित्व" भनेका छन्।<ref name="Parks 2007">{{cite news|last=Parks|first=Tim|date=2 July 2007|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/07/09/070709crbo_books_parks|title=The Insurgent: Garibaldi and his enemies|newspaper=The New Yorker|access-date=2 September 2020}}</ref> उनका अभियानहरूका क्रममा ग्यारिबाल्डीलाई साथ दिने स्वयंसेवकहरूलाई, पोसाकको सट्टा उनीहरूले लगाउने कमीजको रङका आधारमा, 'ग्यारिबाल्डिनी' (Garibaldini) वा 'रेड सर्ट्स' (Redshirts) भनेर चिनिन्थ्यो। == बाल्यकाल == == दक्षिण अमेरिकी अवधि == == इटाली फर्क == == दोस्रो इटालियन स्वतन्त्रताको युद्ध == == १८६० को अभियान == == पछि == == रोम विरुद्धको अभियान == == अस्ट्रिया, र अन्य साहसिकसँग अन्तिम संघर्ष == == मृत्यु == == लेखहरू == == विरासत == == स्मारकहरू == <gallery> Plaza Italia in Buenos Aires.jpg|Giuseppe Garibaldi Statue in Buenos Aires, Argentina Garibaldi Washington Square Park.jpg|Statue of Garibaldi in Washington Square Park, New York City Milano - largo Cairoli - monumento a Garibaldi.jpg|Garibaldi's statue in Milan before Castello Sforzesco </gallery> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कामिलो बेन्सो काभुर|केमिल बेन्सो काबुर]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:इटालीको एकीकरण]] b2dhjzt0vb7ubkomzjinl0tdfbzegxl 0 106120 1380441 1198688 2026-09-17T07:49:55Z Bishaldev100 28807 1380441 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = घुम्रपात | image = |caption = नेपालको बारा पर्सा लगाएयतका जिल्लमा वि.सं. २०७५ साल चैत्र १७ गते घुम्रपातले क्षति पुर्‍याएका संरचना }} '''घुम्रपात''' अथवा '''टोर्नाडो (Tornado)''' एक प्रकारको दैविक प्रकोप हो । यो नेपाली भाषामा बिलकुलै नयाँ शव्द हो । अमेरिकामा यसलाई र्टोनाडो भनिन्छ । घुम्रपात आउदा कुनै ठाँउलाई केन्द्र बनाएर हावाले फन्को लगाउदै माथी जान्छ र जमिनमा भएका साना देखि ठूला ठूला संरचनाहरु समेत उडाएर आकासमा लैजाने गर्छ । वि.सं. २०७५ साल चैत्र १७ गते साँझ नेपालको बारा र पर्सा जिल्लामा यस्तो ठूलो किसिमको घुम्रपात पहिलो पटक देखिएको थियो । सानो किसिमको घुम्रपात भने हामी बेला बेलो आफ्नै घर आगनमा पनि देख्न सक्छौं । कतिपए नेपालीहरूले यसलाई बोक्सि नाचेको भनेर थु–थु गर्ने पनि गर्छन् । लामो समयको अध्ययन र छलफल पछि घुमि घुमि आउने र उत्पात मच्चाउने भएकाले यि दुबै शब्द समेटिने गरी नेपाल सरकार ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयअन्तर्गतको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले एक अध्ययन समिति बनाई यो नाम सिफारिस गरेको हो ।  विभागका महानिर्देशकको संयोजकत्वमा गठित ८ सदस्यीय मौसमविद्सहितको टोलीले स्थलगत तथा अन्य अध्ययन गरी विभिन्न ६ नाम छनोट गरेको थियो । ती ६ नाममध्ये समितिमा ‘भोटिङ’ गरी ‘घुम्रपात’ शब्दलाई छनोट गरेर सो नामकरण गर्न सिफारिस गरिएको हो । ‘घुम्रपात’ नयाँ शब्द भएकाले नेपाली शब्दकोषमा पनि राख्नका लागि पहल गरिने बताइएको छ ।<ref>[https://ekantipur.com/news/2019/08/25/156673046654179102.html टोर्नाडोको नेपाली नामकरण ‘घुम्रपात’-ekantipur.com]</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[आकस्मिक बाढी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:प्राकृतिक प्रकोपहरू]] 4ngavd4yrkbjx3v6pxypsbtlgnbj4zx 10 107203 1380424 754261 2020-09-09T14:45:54Z en>Tholme 0 {{{composition|}}} 1380424 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{family|}}}{{{statistics|}}} | label4 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data4 = {{{generation|}}} | label5 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data5 = {{{interaction|}}} | label6 = Status | data6 = {{{status|}}} | label7 = Symbol | data7 = {{{symbol|}}} | label8 = [[Subatomic particle|Particle]] | data8 = {{{particle|}}} | label9 = [[Antiparticle]] | data9 = {{{antiparticle|}}} | label10 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data10 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label11 = Discovered | data11 = {{{discovered|}}} | label12 = Types | data12 = {{{num_types|}}} | label13 = [[Invariant mass|Mass]] | data13 = {{{mass|}}} | label14 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data14 = {{{mean_lifetime|}}} | label15 = [[Decay&nbsp;width]] | data15 = {{{width|}}} | label16 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data16 = {{{decay_particle|}}} | label17 = [[Electric&nbsp;charge]] | data17 = {{{electric_charge|}}} | label18 = [[Charge&nbsp;radius]] | data18 = {{{charge_radius|}}} | label19 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data19 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label20 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data20 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label21 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data21 = {{{magnetic_moment|}}} | label22 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data22 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label23 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data23 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label24 = [[Spin (physics)|Spin]] | data24 = {{{spin|}}} | label25 = Spin states | data25 = {{{num_spin_states|}}} | label26 = [[Lepton&nbsp;number]] | data26 = {{{lepton_number|}}} | label27 = [[Baryon&nbsp;number]] | data27 = {{{baryon_number|}}} | label28 = [[Strangeness]] | data28 = {{{strangeness|}}} | label29 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data29 = {{{charm|}}} | label30 = [[Bottomness]] | data30 = {{{bottomness|}}} | label31 = [[Topness]] | data31 = {{{topness|}}} | label32 = [[Isospin]] | data32 = {{{isospin|}}} | label33 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data33 = {{{isospin_3|}}} | label34 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data34 = {{{weak_isospin|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data35 = {{{weak_isospin_3|}}} | label36 = [[Hypercharge]] | data36 = {{{hypercharge|}}} | label37 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data37 = {{{weak_hypercharge|}}} | label38 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data38 = {{{chirality|}}} | label39 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data39 = {{{B-L|}}} | label40 = [[X (charge)|''X'']] | data40 = {{{X_charge|}}} | label41 = [[Parity (physics)|Parity]] | data41 = {{{parity|}}} | label42 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data42 = {{{g_parity|}}} | label43 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data43 = {{{c_parity|}}} | label44 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data44 = {{{r_parity|}}} | label45 = Condensed | data45 = {{{condensed_symmetries|}}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> q4gysg265017hiputky7c7sxgqzqipk 1380425 1380424 2021-06-24T11:48:59Z en>Shkuru Afshar 0 1380425 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{family|}}}{{{statistics|}}} | label4 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data4 = {{{generation|}}} | label5 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data5 = {{{interaction|}}} | label6 = Status | data6 = {{{status|}}} | label7 = Symbol | data7 = {{{symbol|}}} | label8 = [[Subatomic particle|Particle]] | data8 = {{{particle|}}} | label9 = [[Antiparticle]] | data9 = {{{antiparticle|}}} | label10 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data10 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label11 = Discovered | data11 = {{{discovered|}}} | label12 = Types | data12 = {{{num_types|}}} | label13 = [[Invariant mass|Mass]] | data13 = {{{mass|}}} | label14 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data14 = {{{mean_lifetime|}}} | label15 = [[Decay&nbsp;width]] | data15 = {{{width|}}} | label16 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data16 = {{{decay_particle|}}} | label17 = [[Electric&nbsp;charge]] | data17 = {{{electric_charge|}}} | label18 = [[Charge&nbsp;radius]] | data18 = {{{charge_radius|}}} | label19 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data19 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label20 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data20 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label21 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data21 = {{{magnetic_moment|}}} | label22 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data22 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label23 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data23 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label24 = [[Spin (physics)|Spin]] | data24 = {{{spin|}}} | label25 = Spin states | data25 = {{{num_spin_states|}}} | label26 = [[Lepton&nbsp;number]] | data26 = {{{lepton_number|}}} | label27 = [[Baryon&nbsp;number]] | data27 = {{{baryon_number|}}} | label28 = [[Strangeness]] | data28 = {{{strangeness|}}} | label29 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data29 = {{{charm|}}} | label30 = [[Bottomness]] | data30 = {{{bottomness|}}} | label31 = [[Topness]] | data31 = {{{topness|}}} | label32 = [[Isospin]] | data32 = {{{isospin|}}} | label33 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data33 = {{{isospin_3|}}} | label34 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data34 = {{{weak_isospin|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data35 = {{{weak_isospin_3|}}} | label36 = [[Hypercharge]] | data36 = {{{hypercharge|}}} | label37 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data37 = {{{weak_hypercharge|}}} | label38 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data38 = {{{chirality|}}} | label39 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data39 = {{{B-L|}}} | label40 = [[X (charge)|''X'']] | data40 = {{{X_charge|}}} | label41 = [[Parity (physics)|Parity]] | data41 = {{{parity|}}} | label42 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data42 = {{{g_parity|}}} | label43 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data43 = {{{c_parity|}}} | label44 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data44 = {{{r_parity|}}} | label45 = Condensed | data45 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | group | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> t8ey0wra25v6qpau68ow8i3ca29w7sn 1380426 1380425 2021-06-24T12:12:31Z en>Shkuru Afshar 0 1380426 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{family|}}}{{{statistics|}}} | label4 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data4 = {{{generation|}}} | label5 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data5 = {{{interaction|}}} | label6 = Status | data6 = {{{status|}}} | label7 = Symbol | data7 = {{{symbol|}}} | label8 = [[Subatomic particle|Particle]] | data8 = {{{particle|}}} | label9 = [[Antiparticle]] | data9 = {{{antiparticle|}}} | label10 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data10 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label11 = Discovered | data11 = {{{discovered|}}} | label12 = Types | data12 = {{{num_types|}}} | label13 = [[Invariant mass|Mass]] | data13 = {{{mass|}}} | label14 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data14 = {{{mean_lifetime|}}} | label15 = [[Decay&nbsp;width]] | data15 = {{{width|}}} | label16 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data16 = {{{decay_particle|}}} | label17 = [[Electric&nbsp;charge]] | data17 = {{{electric_charge|}}} | label18 = [[Charge&nbsp;radius]] | data18 = {{{charge_radius|}}} | label19 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data19 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label20 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data20 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label21 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data21 = {{{magnetic_moment|}}} | label22 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data22 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label23 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data23 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label24 = [[Spin (physics)|Spin]] | data24 = {{{spin|}}} | label25 = Spin states | data25 = {{{num_spin_states|}}} | label26 = [[Lepton&nbsp;number]] | data26 = {{{lepton_number|}}} | label27 = [[Baryon&nbsp;number]] | data27 = {{{baryon_number|}}} | label28 = [[Strangeness]] | data28 = {{{strangeness|}}} | label29 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data29 = {{{charm|}}} | label30 = [[Bottomness]] | data30 = {{{bottomness|}}} | label31 = [[Topness]] | data31 = {{{topness|}}} | label32 = [[Isospin]] | data32 = {{{isospin|}}} | label33 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data33 = {{{isospin_3|}}} | label34 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data34 = {{{weak_isospin|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data35 = {{{weak_isospin_3|}}} | label36 = [[Hypercharge]] | data36 = {{{hypercharge|}}} | label37 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data37 = {{{weak_hypercharge|}}} | label38 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data38 = {{{chirality|}}} | label39 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data39 = {{{B-L|}}} | label40 = [[X (charge)|''X'']] | data40 = {{{X_charge|}}} | label41 = [[Parity (physics)|Parity]] | data41 = {{{parity|}}} | label42 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data42 = {{{g_parity|}}} | label43 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data43 = {{{c_parity|}}} | label44 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data44 = {{{r_parity|}}} | label45 = Condensed | data45 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 4l5e4j9ah7x98tsblxme1fh75z5e91h 1380427 1380426 2021-06-25T08:05:00Z en>Shkuru Afshar 0 1380427 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{family|}}}{{{statistics|}}} | label4 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data4 = {{{generation|}}} | label5 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data5 = {{{interaction|}}} | label6 = Status | data6 = {{{status|}}} | label7 = Symbol | data7 = {{{symbol|}}} | label8 = [[Subatomic particle|Particle]] | data8 = {{{particle|}}} | label9 = [[Antiparticle]] | data9 = {{{antiparticle|}}} | label10 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data10 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label11 = Discovered | data11 = {{{discovered|}}} | label12 = Types | data12 = {{{num_types|}}} | label13 = [[Invariant mass|Mass]] | data13 = {{{mass|}}} | label14 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data14 = {{{mean_lifetime|}}} | label15 = [[Decay&nbsp;width]] | data15 = {{{width|}}} | label16 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data16 = {{{decay_particle|}}} | label17 = [[Electric&nbsp;charge]] | data17 = {{{electric_charge|}}} | label18 = [[Charge&nbsp;radius]] | data18 = {{{charge_radius|}}} | label19 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data19 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label20 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data20 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label21 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data21 = {{{magnetic_moment|}}} | label22 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data22 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label23 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data23 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label24 = [[Spin (physics)|Spin]] | data24 = {{{spin|}}} | label25 = Spin states | data25 = {{{num_spin_states|}}} | label26 = [[Lepton&nbsp;number]] | data26 = {{{lepton_number|}}} | label27 = [[Baryon&nbsp;number]] | data27 = {{{baryon_number|}}} | label28 = [[Strangeness]] | data28 = {{{strangeness|}}} | label29 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data29 = {{{charm|}}} | label30 = [[Bottomness]] | data30 = {{{bottomness|}}} | label31 = [[Topness]] | data31 = {{{topness|}}} | label32 = [[Isospin]] | data32 = {{{isospin|}}} | label33 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data33 = {{{isospin_3|}}} | label34 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data34 = {{{weak_isospin|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data35 = {{{weak_isospin_3|}}} | label36 = [[Hypercharge]] | data36 = {{{hypercharge|}}} | label37 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data37 = {{{weak_hypercharge|}}} | label38 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data38 = {{{chirality|}}} | label39 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data39 = {{{B-L|}}} | label40 = [[X (charge)|''X'']] | data40 = {{{X_charge|}}} | label41 = [[Parity (physics)|Parity]] | data41 = {{{parity|}}} | label42 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data42 = {{{g_parity|}}} | label43 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data43 = {{{c_parity|}}} | label44 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data44 = {{{r_parity|}}} | label45 = Condensed | data45 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 6zb41gk402r32hmhu633gg2cod6yoeh 1380428 1380427 2021-07-26T16:28:02Z en>Colonestarrice 0 restoring group parameter 1380428 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{family|}}}{{{statistics|}}} | label4 = Group | data4 = {{{group|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 1te8x1nopn6bcwj0cni81rkv2jv3uhk 1380429 1380428 2021-07-26T16:33:46Z en>Colonestarrice 0 changing parameter display name into a more common one 1380429 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 632g35p6a40jq2bxj0fvhayx0kcl5ai 1380430 1380429 2022-01-30T03:36:36Z en>Bluealbion 0 Small title format change 1380430 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle = text-align:center;background-color:#ededed; font-size:125% | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 3n6tuqrett9eq70h7uekrmv42nbfeeh 1380431 1380430 2022-01-30T03:48:18Z en>Bluealbion 0 Moved symbol to just below title 1380431 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle = text-align:center;background-color:#ededed; font-size:125% | subheader = {{#if:{{{symbol|}}}|'''Symbol: {{{symbol|}}}'''}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> rbckm5k63r9n16gnhv70vz2d5s8nqzn 1380432 1380431 2022-01-30T07:35:54Z en>Headbomb 0 Restored revision 1035602019 by [[Special:Contributions/Colonestarrice|Colonestarrice]] ([[User talk:Colonestarrice|talk]]): Not an improvement 1380432 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 632g35p6a40jq2bxj0fvhayx0kcl5ai 1380433 1380432 2022-08-23T00:21:52Z 172.82.47.242 suppressing invalid warning for unknown parameter 1380433 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | family | group | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> mxq91z9vfovet2zt7ri2apuhafc4j3j 1380434 1380433 2026-09-17T07:20:26Z Biplab Anand 13653 [[:en:Template:Infobox_particle]] बाट १० संशोधन(हरू): आयात 1380433 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Classification | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[Particle#Composition|Composition]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[Particle statistics|Statistics]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = Family | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[Generation (particle physics)|Generation]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[Fundamental interaction|Interaction]]s | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = Status | data7 = {{{status|}}} | label8 = Symbol | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[Subatomic particle|Particle]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[Antiparticle]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = Discovered | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = Types | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[Decay&nbsp;width]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[Particle decay|Decays&nbsp;into]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[Electric&nbsp;charge]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[Charge&nbsp;radius]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[Spin (physics)|Spin]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | family | group | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> mxq91z9vfovet2zt7ri2apuhafc4j3j 1380436 1380434 2026-09-17T07:28:23Z Biplab Anand 13653 उद्यतन गरियो 1380436 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = वर्गीकरण | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[कण#रचना|रचना]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[कण तथ्याङ्क|तथ्याङ्क]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = परिवार | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[पुस्ता (कण भौतिकी)|पुस्ता]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[मौलिक अन्तरक्रिया|अन्तरक्रिया]]हरू | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = स्थिति | data7 = {{{status|}}} | label8 = प्रतीक | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[उपपरमाणु कण|कण]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[प्रति-कण]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = खोजी | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = प्रकार | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[Invariant mass|Mass]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[क्षय&nbsp;चौडाइ]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[कण क्षय|मा&nbsp;क्षय]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[विद्युत&nbsp;आवेश]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[आवेश&nbsp;परिधि]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[प्रचक्रण (भौतिकी)|प्रचक्रण]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | family | group | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> l93f7kx4bw2soo457snxdlxfjfg8ymh 1380437 1380436 2026-09-17T07:31:08Z Biplab Anand 13653 उद्यतन गरियो 1380437 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = वर्गीकरण | data1 = {{{classification|}}} | label2 = [[कण#रचना|रचना]] | data2 = {{{composition|}}} | label3 = [[कण तथ्याङ्क|तथ्याङ्क]] | data3 = {{{statistics|}}} | label4 = परिवार | data4 = {{{group|}}}{{{family|}}} | label5 = [[पुस्ता (कण भौतिकी)|पुस्ता]] | data5 = {{{generation|}}} | label6 = [[मौलिक अन्तरक्रिया|अन्तरक्रिया]]हरू | data6 = {{{interaction|}}} | label7 = स्थिति | data7 = {{{status|}}} | label8 = प्रतीक | data8 = {{{symbol|}}} | label9 = [[उपपरमाणु कण|कण]] | data9 = {{{particle|}}} | label10 = [[प्रति-कण]] | data10 = {{{antiparticle|}}} | label11 = Theori{{#if:{{{theorised|}}}|s|z}}ed | data11 = {{{theorised|{{{theorized|}}}}}} | label12 = खोजी | data12 = {{{discovered|}}} | label13 = प्रकार | data13 = {{{num_types|}}} | label14 = [[निश्चर पिण्ड|पिण्ड]] | data14 = {{{mass|}}} | label15 = [[Mean&nbsp;lifetime]] | data15 = {{{mean_lifetime|}}} | label16 = [[क्षय&nbsp;चौडाइ]] | data16 = {{{width|}}} | label17 = [[कण क्षय|मा&nbsp;क्षय]] | data17 = {{{decay_particle|}}} | label18 = [[विद्युत&nbsp;आवेश]] | data18 = {{{electric_charge|}}} | label19 = [[आवेश&nbsp;परिधि]] | data19 = {{{charge_radius|}}} | label20 = [[Electric&nbsp;dipole moment]] | data20 = {{{electric_dipole_moment|}}} | label21 = [[Polarizability#Electric polarizability|Electric&nbsp;polari{{#if:{{{electric_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data21 = {{{electric_polarisability|{{{electric_polarizability|}}}}}} | label22 = [[Magnetic&nbsp;moment]] | data22 = {{{magnetic_moment|}}} | label23 = [[Polarizability#Magnetic polarizability|Magnetic&nbsp;polari{{#if:{{{magnetic_polarisability|}}}|s|z}}ability]] | data23 = {{{magnetic_polarisability|{{{magnetic_polarizability|}}}}}} | label24 = [[Color charge|Colo{{#if:{{{colour_charge|}}}|u}}r charge]] | data24 = {{{colour_charge|{{{color_charge|}}}}}} | label25 = [[प्रचक्रण (भौतिकी)|प्रचक्रण]] | data25 = {{{spin|}}} | label26 = Spin states | data26 = {{{num_spin_states|}}} | label27 = [[Lepton&nbsp;number]] | data27 = {{{lepton_number|}}} | label28 = [[Baryon&nbsp;number]] | data28 = {{{baryon_number|}}} | label29 = [[Strangeness]] | data29 = {{{strangeness|}}} | label30 = [[charm (quantum number)|Charm]] | data30 = {{{charm|}}} | label31 = [[Bottomness]] | data31 = {{{bottomness|}}} | label32 = [[Topness]] | data32 = {{{topness|}}} | label33 = [[Isospin]] | data33 = {{{isospin|}}} | label34 = [[Isospin&nbsp;projection]] | data34 = {{{isospin_3|}}} | label35 = [[Weak&nbsp;isospin]] | data35 = {{{weak_isospin|}}} | label36 = [[Weak&nbsp;isospin projection]] | data36 = {{{weak_isospin_3|}}} | label37 = [[Hypercharge]] | data37 = {{{hypercharge|}}} | label38 = [[Weak&nbsp;hypercharge]] | data38 = {{{weak_hypercharge|}}} | label39 = [[Chirality (physics)|Chirality]] | data39 = {{{chirality|}}} | label40 = [[B-L|''B'' &minus; ''L'']] | data40 = {{{B-L|}}} | label41 = [[X (charge)|''X'']] | data41 = {{{X_charge|}}} | label42 = [[Parity (physics)|Parity]] | data42 = {{{parity|}}} | label43 = [[G-parity|G&nbsp;parity]] | data43 = {{{g_parity|}}} | label44 = [[C-parity|C&nbsp;parity]] | data44 = {{{c_parity|}}} | label45 = [[R-parity|R&nbsp;parity]] | data45 = {{{r_parity|}}} | label46 = Condensed | data46 = {{{condensed_symmetries|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Template:Infobox particle]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | image | image_size | alt | caption | num_types | classification | composition | statistics | family | group | generation | interaction | particle | antiparticle | status | theorised | theorized | discovered | symbol | mass | mean_lifetime | width | decay_particle | electric_charge | charge_radius | electric_dipole_moment | electric_polarisability | electric_polarizability | magnetic_moment | magnetic_polarisability | magnetic_polarizability | colour_charge | color_charge | spin | num_spin_states | lepton_number | baryon_number | strangeness | charm | bottomness | topness | isospin | weak_isospin | weak_isospin_3 | hypercharge | weak_hypercharge | chirality | B-L | X_charge | parity | g_parity | c_parity | r_parity | condensed_symmetries }}</includeonly><noinclude> {{documentation}}<!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> crx80age5tsrdmtyudzruesa3w7jf5u 0 114956 1380389 1378185 2026-09-17T02:56:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380389 wikitext text/x-wiki {{Infobox award |name=एक्सबिज पुरस्कार<br />XBIZ Award |subheader= |current_awards= |image=XBIZ Award Trophy 2017.jpg |imagesize= |alt= |caption=एक्सबिज पुरस्कार ट्रफी |description= |sponsor=[[एक्सबिज]] |date={{start date|2003}} |location=[[लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]],<br />[[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=https://www.xbiz.com/news/173901/2014-xbiz-award-winners-announced|title=2014 XBIZ Award Winners Announced|publisher=[[XBIZ]]|author=Dan Miller|date=January 25, 2014|accessdate=June 7, 2014}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://xbizawards.xbiz.com/history.php|title=XBIZ Awards - History|publisher=[[XBIZ]]|accessdate=June 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614183559/http://xbizawards.xbiz.com/history.php|archive-date=2014-06-14|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528164404/https://xbizawards.xbiz.com/history.php |date=2019-05-28 }}</ref> |country=संयुक्त राज्य अमेरिका |presenter=एक्सबिज |host= |preshow_host= |acts= |reward=ट्रफी |year={{start date and age|2003}} |year2=वर्तमान |holder= |website={{URL|xbizawards.xbiz.com}} |network= |runtime= |ratings= |producer= |director= |image2= |image2size= |alt2= |caption2= |previous= |main= |next= }} '''एक्सबिज पुरस्कार''' व्यक्ति, कम्पनीहरू, प्रदर्शनकर्ताहरू र उत्पादनहरूलाई सम्मान गर्न वार्षिक रूपमा दिइन्छ जो [[अश्लील चलचित्र|वयस्क चलचित्र]]को बृद्धि र सफलतामा एक महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.xbizawards.com/theshow.php|title=XBIZ Awards – Recognizing Excellence in Adult Entertainment|publisher=[[XBIZ]]|accessdate=January 3, 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217001753/http://www.xbizawards.com/theshow.php|archivedate=December 17, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212161056/http://xbizawards.com/theshow.php |date=February 12, 2008 }}</ref> [[सेक्स उद्योग|वयस्क उद्योग]] व्यापार पत्रिका एक्सबिजद्वारा आयोजित,<ref name=nbcnews>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/32240496/43188100#.UWC5SBxIj1h|title=La. porn star and Senate hopeful arrested|publisher=[[NBC News]]|accessdate=April 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221171526/http://www.nbcnews.com/id/32240496/43188100#.UWC5SBxIj1h|archive-date=2014-02-21|url-status=live|date=2009-07-31}}</ref> पुरस्कार सन् २००३ मा पहिलो पटक दिइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.xbiz.com/news/glbt/102373|title=XBIZ Awards 2009 Official Nominees Announced|publisher=[[XBIZ]]|accessdate=April 12, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207062247/http://www.xbiz.com/news/glbt/102373|archive-date=2008-12-07|url-status=live}}</ref> [[अश्लील चित्रण|वयस्क चलचित्र उद्योग]]मा एक्सबिज पुरस्कार मुख्यधारा चलचित्र उद्योगमा [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डेन ग्लोब्ज]]सँग तुलना गरिएको छ।<ref name="laist1">{{cite web|url=http://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_1.php#photo-1|title=XBIZ Awards 2010: Red Carpet|publisher=LAist|date=February 25, 2010|accessdate=June 10, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126122520/http://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_1.php#photo-1|archivedate=January 26, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111201929/http://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_1.php#photo-1 |date=November 11, 2017 }}</ref> सन् २०१० एक्सबिज पुरस्कार [[हलिउड]]को एभलोनमा आयोजित गरिएको थियो।<ref name="laist1"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Xbiz Awards|एक्सबिज पुरस्कार}} * {{official website|http://xbizawards.xbiz.com/winners.php}} {{XBIZ Female|state=collapsed}} {{XBIZ Best Supporting Actress|state=collapsed}} {{XBIZ Foreign Female|state=collapsed}} {{XBIZ Best Actress Feature|state=collapsed}} {{कमन्सश्रेणी|Xbiz Awards}} [[श्रेणी:एक्सबिज पुरस्कार]] [[श्रेणी:अमेरिकी अश्लील चलचित्र पुरस्कार]] b7okka37bvgjzxp0ycq40yg2mdm2oxm 0 115879 1380386 1363423 2026-09-17T00:29:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380386 wikitext text/x-wiki {{नेपाली भाषा होइन|1=अङ्ग्रेजी|date=अगस्त २०२०}} [[File:BACHCHAN Amitabh 03-24x30-2009b.jpg|thumb|upright=1.1|alt=Amitabh Bachchan is looking at the camera।|सन् २००९ मा, लिइएको तस्विर]] [[अमिताभ बच्चन]] एक भारतीय चलचित्र [[अभिनेता]], [[पार्श्व गायक]], [[चलचित्र निर्माता]] र [[टेलिभिजन व्यक्तित्व]] हुन्। उनले सन् १९६९ मा आफ्नो अभिनय करियरको पदार्पण हिन्दी भाषाको चलचित्र '[[सात हिन्दुस्तानी]]'मा अभिनय गरेर गरेका थिए भने उनले सोही वर्ष [[मृणाल सेन]]को चलचित्र 'भुवन शोम' मा आफ्नो आवाज दिएका थिए।<ref name="ode">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-at-72-an-ode-to-the-undisputed-shahenshah-of-bollywood/ |title=Amitabh Bachchan at 73: An ode to the undisputed 'Shahenshah' of Bollywood |last=गेरा |first=सोनाल |work=द इन्डियन एक्सप्रेस |date=11 October 2015 |accessdate=27 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028155451/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-at-72-an-ode-to-the-undisputed-shahenshah-of-bollywood/ |archivedate=28 October 2015 }}</ref> त्यसपछि उनी डाक्टर भास्कर बनर्जीको भूमिकामा ऋषिकेश मुखर्जीको 'आनन्द' (सन् १९७१) चलचित्रमा देखा परेका थिए<ref name="ode"/> जसको लागि उनले [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]] जितेका थिए। सन् १९७३ मा बच्चनले [[प्रकाश मेहरा]]को कार्यप्रधान चलचित्र 'जन्जीर'मा प्रहरी निरीक्षक विजय खन्नाको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। 'जन्जीर' चलचित्रमा 'विजय' नामक भूमिकामा लोकप्रियता पाएका अमिताभले त्यसपछि धेरै चलचित्रहरूमा 'विजय' चरित्रको रूपमा देखा परे।<ref name="vijay">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabh-bachchan-as-vijay-in-films/1/7863.html |title=Amitabh Bachchan aka Vijay |work=इन्डिया टुडे |accessdate=25 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113115619/http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabh-bachchan-as-vijay-in-films/1/7863.html |archivedate=13 November 2015 }}</ref> सोही वर्ष उनले 'अभिमान' र 'नमक हराम' चलचित्रमा अभिनय गरे जसका लागि उनले सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको रूपमा [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरेका थिए। दुई वर्ष पछि उनले अभिनेता [[शशि कपूर]]सँग [[यश चोपडा]]को 'दीवार' नामक चलचित्रमा अभिनय गरेका थिए जसका लागि उनले [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]]मा नामाङ्कन प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1945451.stm |title=Film legend promotes Bollywood |publisher=बिबिसी |date=23 April 2002 |accessdate=22 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324060409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1945451.stm |archivedate=24 March 2012 }}</ref> 'दीवार' र 'जन्जीर' लगायतका चलचित्रमा उनको भूमिकाको लागि उनलाई 'क्रोधित जवान'को रूपमा सञ्चार माध्यम तथा चलचित्र जगतका पारखीहरूले उद्धृत गरेका थिए। यसपछि उनी [[रमेश सिप्पी]]को '[[शोले (१९७५ चलचित्र)|शोले]]' चलचित्रमा देखा परेका थिए जसलाई हालसम्मको [[बलिउड]] इतिहासको सबैभन्दा उत्कृष्ट चलचित्रहरू मध्ये एक मानिन्छ।<ref>{{cite news|title=G. P. Sippy, Indian Filmmaker Whose ''Sholay'' Was a Bollywood Hit, Dies at 93 |url=https://www.nytimes.com/2007/12/27/arts/27Sippy.html |work=द न्यु योर्क टाइम्स |accessdate=23 February 2011 |first=हरेश |last=पाण्ड्या |date=27 December 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828135232/http://www.nytimes.com/2007/12/27/arts/27Sippy.html |archivedate=28 August 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title=Top 10 Indian Films |publisher=बेलायती चलचित्र संस्थान |year=2002 |url=http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india |accessdate=14 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515101729/http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india/ |archivedate=15 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515101729/http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india/ |date=15 May 2011 }}</ref> सन् १९७६ को चलचित्र 'कभी कभी'मा देखा परे लगत्तै बच्चनले मनमोहन देसाईको कार्यप्रधान हास्य चलचित्र 'अमर अकबर एन्थोनी' (सन् १९९७) मा अभिनय गरेका थिए। पछिल्लो प्रदर्शनमा उनले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताका लागि फिल्मफेयर पुरस्कार जितेका थिए। त्यसपश्चात उनले '[[डन (१९७८ चलचित्र)|डन]]' चलचित्रमा डन र विजयको दोहोरो भूमिका निर्वाह गरेका थिए जस मार्फत उनले लगातार सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल भएका थिए। सन् १९८० को दशकमा, बच्चनलाई कार्यप्रधान चलचित्रहरू सहित धेरै चलचित्रहरूमा चित्रित गरिएको थियो जसमा '[[दोस्ताना (१९८० चलचित्र)|दोस्ताना]]', '[[शान (१९८० चलचित्र)|शान]]' र '[[कालिया (१९८१ चलचित्र)|कालिया]]', प्रेमलिला चलचित्र '[[सिलसिला (१९८१ चलचित्र)|सिलसिला]]' र [[दिलीप कुमार]]सँगको '[[नाटक शक्ति (१९८२ चलचित्र)|नाटक शक्ति]] समावेश छ। 'दोस्ताना' र 'शक्ति'मा उनको भूमिकाले उनलाई सर्वश्रेष्ठ अभिनेताका लागि फिल्मफेयर पुरस्कारका लागि नामाङ्कनहरू प्राप्त भएको थियो। सन् १९८३ को चलचित्र '[[कुली (चलचित्र)|कुली]]'को छायाङ्कन गर्दा उनी घाइते भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-career-five-lessons-from-amitabh-bachchans-life/20130614.htm#5 |title=Five lessons from Amitabh Bachchan's life |publisher=रेडिफ |date=14 June 2013 |accessdate=4 December 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151108095214/http://www.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-career-five-lessons-from-amitabh-bachchans-life/20130614.htm |archivedate= 8 November 2015 }}</ref> बक्स अफिसमा सफल रहेको चलचित्र '[[शहनशाह (चलचित्र)|शहनशाह]]' को साथ पाँच वर्षको अनुपस्थिति पछि उनी पुन: पर्दामा फर्किएका थिए। दुई वर्षपछि बच्चनले मुकुल आनन्दको चलचित्र 'अग्निपथ'मा विजय दिनानाथ चौहानको भूमिका खेलेका थिए भने पछि उनी '[[हम (१९९१ चलचित्र)|हम]]'मा देखा परेका थिए।<ref name="legend">{{cite web|url=http://www.ndtv.com/people/amitabh-bachchan-what-legends-are-made-of-501369 |title=Amitabh Bachchan: What legends are made of |last=रोय |first=गिताञ्जली |publisher=NDTV |date=7 December 2012 |accessdate=4 December 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208065600/http://www.ndtv.com/people/amitabh-bachchan-what-legends-are-made-of-501369 |archivedate= 8 December 2015 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=OhERCgAAQBAJ&pg=PT136&lpg=PT136&dq=amitabh+bachchan+shahenshah+poor+received#v=onepage&q=amitabh%20bachchan%20shahenshah%20poor%20received&f=false|title=Superheroes on World Screens|last1=|first1=|last2= Ward|first2=|publisher=University Press of Mississippi|year=2015|isbn=978-1-62674-674-9|page=136}}</ref> बक्स अफिसमा चलचित्र असफल भएपनि उक्त चलचित्रले उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] दिलाएको थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=5AuiBQAAQBAJ&pg=PT163&lpg=PT163&dq=cult+status+agneepath#v=onepage&q=cult%20status%20agneepath&f=false|title=Dark Star: The Loneliness of Being Rajesh Khanna|last=चिन्तामणी|first=गौतम|publisher=हार्पर कोलिन्स|year=2014|isbn=978-93-5136-340-8|page=163}}</ref><ref>{{cite news|title=Agneepath to release on Republic Day |url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/agneepath-to-release-on-republic-day/story-KiEohRmPQGKy0tMwOK1bGL.html |last=भट्टचार्य |first=रोशमिला |work=Hindustan Times |date=16 September 2011 |accessdate=25 December 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225195342/http://www.hindustantimes.com/bollywood/agneepath-to-release-on-republic-day/story-KiEohRmPQGKy0tMwOK1bGL.html |archivedate=25 December 2015 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/lh4Ad8nOK7xdCiY1mYuteL/Film-Review--Agneepath.html |title=Film Review: Agneepath |last= |first= |work=Mint |date=27 January 2012 |accessdate=25 December 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225202830/http://www.livemint.com/Leisure/lh4Ad8nOK7xdCiY1mYuteL/Film-Review--Agneepath.html |archivedate=25 December 2015 }}</ref> उनले हमको लागि सर्वश्रेष्ठ अभिनेताका लागि फिल्मफेयर पुरस्कार पनि प्राप्त गरेका थिए<ref name="legend"/> यस पछि उनले अभिनयबाट पुन: अर्को विश्राम लिएका थिए। त्यसपछि उनले आनन्दको नाट्य चलचित्र '[[खुदा गवाह(चलचित्र)|खुदा गवाह]]'मा बादशाह खानको भूमिका निर्वाह गरेका थिए जसको लागि उनले [[अफगानिस्तान]]को राष्ट्रपतिबाट एक नागरिक पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.khaama.com/indian-film-star-amitabh-bachchan-cherish-afghanistan-memories-1810/|title=Indian film star Amitabh Bachchan cherish Afghanistan memories|publisher=खामा प्रेस|date=27 August 2013|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095505/https://www.khaama.com/indian-film-star-amitabh-bachchan-cherish-afghanistan-memories-1810/|archive-date=20 November 2018|url-status=live}}</ref> सन् १९९६ मा उनले आफ्नो चलचित्र निर्माण कम्पनी अमिताभ बच्चन निगमको स्थापना गरे जस मार्फत उनले पहिलो चलचित्र 'तेरे मेरे सपने' (सन् १९९६) सार्वजनिक गरेका थिए जुन बक्स अफिसमा सफल भएको थियो।<ref name="joshi">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=WHQWCgAAQBAJ&pg=PT99&lpg=PT99&dq=zanjeer+filmfare+best+actor#v=onepage&q=zanjeer%20filmfare%20best%20actor&f=false|title=Bollywood Through Ages|last=जोशी|first=सुमित|publisher=Best Book Reads|isbn=978-1-311-67669-6|page=99}}</ref> सन् २००० मा बच्चन सहायक भूमिकामा [[आदित्य चोपडा]]को '[[मोहब्बतें (चलचित्र)|मोहब्बतें]]'मा देखा परेका थिए र आफ्नो सशक्त अभिनयको लागि उनले सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। सोही वर्ष उनले हाजिरी जवाफमूलक कार्यक्रम '[[कौन बनेगा करोडपति]]'को प्रस्तोताको रूपमा टेलिभिजन क्षेत्रमा पदार्पण गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabhs-kbc-saga/1/3704.html#photo1 |title=Amitabh's KBC saga |work=इन्डिया टुडे |accessdate=14 December 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222112346/http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabhs-kbc-saga/1/3704.html |archivedate=22 December 2015 }}</ref> उक्त टेलिभिजन शृङ्खलाको तेस्रो संस्करण बाहेक उनले यसको हरेक संस्करणको सञ्चालन गरेका छन्। त्यस पछि उनले '[[आँखें (२००२ चलचित्र)|आँखें]]' (सन् २००२) र '[[बागबान (२००३ चलचित्र)|बागबान]]' (सन् २००३) र '[[खाकी]]' (सन् २००४) चलचित्रमा अभिनय गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2004/jan/27khakee.htm |title=Khakee: a rare Bollywood thriller |last=रे |first=अर्नब |publisher=रेडिफ |date=27 January 2004 |accessdate=27 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105121423/http://www.rediff.com/movies/2004/jan/27khakee.htm |archivedate= 5 January 2016 }}</ref> सन् २००४ मा, उनले [[सञ्जय लिला भन्साली]]द्वारा निर्देशित चलचित्र '[[ब्ल्याक (चलचित्र)|ब्ल्याक]]'मा शिक्षकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए जसको लागि उनले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि राष्ट्रिय पुरस्कार र फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।<ref name="black">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/National-awards-Big-B-Sarika-win-top-honours/articleshow/2263775.cms?referral=PM |title=National awards: Big B, Sarika win top honours |work=द टाइम्स अफ इन्डिया |date=8 August 2007 |accessdate=15 January 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140626114119/http://timesofindia.indiatimes.com/india/National-awards-Big-B-Sarika-win-top-honours/articleshow/2263775.cms?referral=PM |archivedate=26 June 2014 }}</ref><ref name="rani">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060226/main7.htm |title='Black' wins 12 Filmfare awards Amitabh is Best Actor, Rani Best Actress |work=द ट्रिब्युन |date=26 February 2006 |accessdate=16 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110515/http://www.tribuneindia.com/2006/20060226/main7.htm |archivedate= 4 March 2016 }}</ref> प्रोजेरिया रोग लागेको बिरामीको रूपमा सन् २००९ मा [[आर बाल्की]]को चलचित्रमा '[[पा (चलचित्र)|पा]]'मा देखिएसँगै उनले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि अर्को राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। उनले सन् २००८ मा '[[भूतनाथ (चलचित्र)|भूतनाथ]]' र यसको दोस्रो पाटो '[[भूतनाथ रिटर्न्स (चलचित्र)|भूतनाथ रिटर्न्स]]' (सन् २०१४) मा देखा परेका थिए र उनले सन् २०१५ मा हास्यप्रधान नाटकीय चलचित्र '[[पिकु (चलचित्र)|पिकु]]' (सन् २०१५) मा देखा परेका थिए जसले उनलाई सर्वोत्कृष्ट अभिनेताका लागि चौथो राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार दिलाएको थियो।<ref>{{cite news|last=नन्दा |first=तनमाया |title=Film Review: Piku is a delightfully brilliant film |url=http://www.business-standard.com/article/specials/film-review-piku-is-a-quietly-brilliant-film-115050800287_1.html |work=बिजनेस स्ट्यान्डर्ड|date=8 May 2015 |accessdate=9 May 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509232711/http://www.business-standard.com/article/specials/film-review-piku-is-a-quietly-brilliant-film-115050800287_1.html |archivedate= 9 May 2016 }}</ref> बच्चनले '[[सतरन्ज के खिलाडी]]' (सन् १९९७), '[[लगान]]' (सन् २००१), '[[परिणिता]]' (सन् २००५), '[[जोधा अकबर (२००८ चलचित्र)|जोधा अकबर]]', '[[रा.वन]]' (सन् २०११), र [[क्रिस ३]]' (सन् २०१३) चलचित्रमा आवाज दिएका थिए। उनले '[[लावारिस]]' (सन् १९८१), '[[सिलसिला]]', र '[[बागबान (२००३ चलचित्र)|बागबान]]' जस्ता चलचित्रहरूको लागि पार्श्व गायकको रूपमा प्रदर्शन गरेका थिए। == चलचित्रहरू == {| class="wikitable" |+सङ्केत | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | प्रदर्शन नभएका चलचित्रहरूलाई जनाउँदछ। |} === अभिनय भूमिकामा === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | चलचित्र ! scope="col" | भूमिका ! scope="col" | निर्देशक(हरू) ! scope="col" | टिप्पणी ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|स्रोत|स्रोत}} |- | rowspan="2" | सन् १९६९ ! scope="row" |''[[सात हिन्दुस्तानी]]'' | अन्वार अली |{{Sort|Abbas|[[ख्वाजा अहमद अब्बास]]}} | [[नयाँ कलाकारको लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2002/oct/19madhu.htm |title='I went to Sabarimala for AB's well-being' |last=Warrier |first=Shobha |publisher=Rediff.com |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303171339/http://www.rediff.com/entertai/2002/oct/19madhu.htm |archivedate= 3 March 2016 }}</ref><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''[[भुवन शोम]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Sen|[[मृणाल सेन|मृनाल सेन]]}} | |style="text-align: center;"|<ref name="voice">{{cite news |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Amitabh-Bachchan-on-Shamitabh-Balki-Offers-Me-Strange-Characters/2015/02/06/article2655411.ece |title=Amitabh Bachchan on 'Shamitabh': Balki Offers Me Strange Characters |work=द न्यु इन्डियन एक्सप्रेस |date=6 February 2015 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124214109/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Amitabh-Bachchan-on-Shamitabh-Balki-Offers-Me-Strange-Characters/2015/02/06/article2655411.ece |archivedate=24 November 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124214109/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Amitabh-Bachchan-on-Shamitabh-Balki-Offers-Me-Strange-Characters/2015/02/06/article2655411.ece |date=24 November 2015 }}</ref> |- | सन् १९७० ! scope="row" |''[[बम्बे टाकी]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Ivory|जेम्स आइभोरी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- | rowspan="5" | सन् १९७१ ! scope="row" |''परवाना'' | कुमार सेन |{{Sort|Swaroop|ज्योति स्वरूप}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''[[आनन्द (चलचित्र)|आनन्द]]'' | भास्कर बनर्जी |{{Sort|Mukherjee|[[ऋषिकेश मुखर्जी]]}} | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''प्यार कि कहानी'' | राम चाँद |{{Sort|Nagaich|रविकान्त नगय्या}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/its-flashback-time-for-amitabh-bachchan/ |title=Its flashback time for Amitabh Bachchan |work=The Indian Express |date=5 May 2015 |accessdate=23 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021174223/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/its-flashback-time-for-amitabh-bachchan/ |archivedate=21 October 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[रेश्मा और शेरा]]'' | छोटु |{{Sort|Dutt|[[सुनिल दत्त]]}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''गुड्डी'' | उनी आफैं |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="unknown">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/photos/big-b-films-you-may-not-have-seen/6211/60780 |title=Big B films you may not have seen |work=Mid Day |accessdate=22 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054825/http://www.mid-day.com/photos/big-b-films-you-may-not-have-seen/6211/60780 |archivedate= 4 March 2016 }}</ref> |- | rowspan="9" | सन् १९७२ ! scope="row" |''संजोग'' | मोहन |{{Sort|Balan|एसएस बालन}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''पिया का घर'' | | {{Sort|Chatterjee|[[बासु चटर्जी]]}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/506791/Piya%20Ka%20Ghar |title=Piya Ka Ghar (1972) |publisher=बलिउड हङ्गामा |accessdate=23 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208063329/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/506791/Piya%20Ka%20Ghar |archivedate= 8 December 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''बम्बे टु गोवा'' | रवि कुमार |{{Sort|Ramanathan|एस रामनाथन}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/bombay-to-goa-1972/article5120338.ece |title=Bombay to bakchhod-nagar (1972) |last=Lokapally |first=विजय |work=The Hindu |date=12 September 2013 |accessdate=25 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916033152/http://www.thehindu.com/features/cinema/bombay-to-goa-1972/article5120338.ece |archivedate=16 September 2013 }}</ref> |- ! scope="row" |''बावर्ची'' | वर्णनकर्ता | {{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"|<ref name="voice"/> |- ! scope="row" |''बन्सी बिर्जू'' | बिर्जू |{{Sort|Verma|प्रकाश वर्मा}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/503350 |title=Bansi Birju (1972) |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=23 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930065411/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/503350 |archivedate=30 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''एक नजर'' | मनमोहन आकाश त्यागी | {{Sort|Ishara|बाबुराम इशारा}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/ek-nazar-1972/article3581468.ece|title=Ek Nazar (1972)|last=Malhotra|first=Aps|work=The Hindu|date=28 June 2012|accessdate=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230457/https://www.thehindu.com/features/cinema/ek-nazar-1972/article3581468.ece|archive-date=24 December 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''राश्ते का पथ्थर'' | जय शङ्कर राय |{{Sort|Dutt|मुकुल दत्त}} | |style="text-align: center;"|<ref name="sify">{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14862985&cid=2359 |title=Filmography: Amitabh Bachchan |publisher=[[Sify]] |date=27 February 2009 |accessdate=21 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414054653/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14862985&cid=2359 |archivedate=14 April 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''गरम मसाला'' | रोबर्ट टायलर |{{Sort|Irani|अस्पी इरानी }} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/332/featureid/1488 |title=Did you know this about Amitabh Bachchan? |last=Tuteja |first=Joginder |publisher=Bollywood Hungama |date=9 October 2010 |accessdate=25 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411132740/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/332/featureid/1488 |archivedate=11 April 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''जबान'' | दलालजित |{{sort|Banerjee|पलाश बनर्जी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- | rowspan="7" | सन् १९७३ ! scope="row" |''जन्जीर'' | प्रहरी निरीक्षक विजय खन्ना |{{Sort|Mehra|[[प्रकाश मेहरा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="विजय"/><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''बन्धे हाथ'' | श्याम /दीपक{{efn|name=double|बच्चनले दोहोरो भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{cite book|title=Hero Vol.2 Bollywood series|url=https://books.google.com/?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT71&lpg=PT71&dq=ramesh+sippy+talks+about+akayla+amitabh+bachchan#v=onepage&q=ramesh%20sippy%20talks%20about%20akayla%20amitabh%20bachchan&f=false|last=Raj|first=Ashok|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=71}}</ref>}} |{{Sort|Goyle|ओपि गोयले}} | |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- ! scope="row" |''गहरी चाल'' | रतन |{{Sort|Sridhar|सिभी श्रीधर}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538493 |title=Gehri Chaal (1973) |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=25 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905114227/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538493 |archivedate= 5 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''अभिमान'' | सुविर कुमार |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''सौदागर'' | मोती |{{Sort|Roy|सुधेन्दु रोय}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''नमक हराम'' | विक्रम महाराज 'भिकी' |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बडा कबुतर'' | |{{Sort|Verma|देव्न वर्मा}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- | rowspan="6" | सन् १९७४ ! scope="row" |''दोस्त'' | आनन्द |{{Sort|Guha|दुलाल गुहा}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''कसौती'' | अमिताभ शर्मा |{{Sort|Sen|अर्विन्द सेन}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बेनाम'' | अमित श्रीवास्तभ |{{Sort|Bedi|नरेन्द्र बेडी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''रोटी कपडा और मकान'' | विजय |{{Sort|कुमार|मनोज कुमार}} | |style="text-align: center;"|<ref name="विजय"/> |- ! scope="row" |''कुँवारा बाप'' | आन्थोनी |{{Sort|Ali|महमूद अली}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''मजबुर'' | रवि खन्ना |{{Sort|Tandon|रवि टन्डन}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="7" |सन् १९७५ ! scope="row" |''दीवार'' | विजय वर्मा |{{Sort|Chopra|[[यश चोपडा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="number">{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/bollywoods-special-connection-with-number-786-609284 |title=Bollywood's special connection with number 786 |publisher=NDTV |date=6 December 2012 |accessdate=22 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913062714/http://movies.ndtv.com/bollywood/bollywoods-special-connection-with-number-786-609284 |archivedate=13 September 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150913062714/http://movies.ndtv.com/bollywood/bollywoods-special-connection-with-number-786-609284 |date=13 September 2015 }}</ref><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''जमीर'' | बादल |{{Sort|Chopra|[[रवि चोपडा]]}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''[[शोले (१९७५ चलचित्र)|शोले]]'' | जय (जयदेव) |{{Sort|Sippy|[[रमेश सिप्पी]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=p8oM0k2UNzMC|title=Sholay, The Making of a Classic|last=Chopra|first=Anupama|authorlink=Anupama Chopra|year=2000|publisher=Penguin Books, India|isbn=0-14-029970-X}}</ref> |- ! scope="row" |''[[फरार]]'' | राजेश (राज) |{{Sort|Mukherjee|शङ्कर मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''छोटी सि बात'' | अतिथि उपस्थिति |{{Sort|Chatterjee|[[बासु चटर्जी]]}} | |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''चुप्पे चुप्के'' |सुकुमार सिन्हा / परिमाल त्रिपाठी |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''मिली'' | शेखर दयाल |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="5" |सन् १९७६ ! scope="row" |''दो अन्जाने'' | अमित रोय/नरेश दत्त |{{Sort|Guha|दुलाल गुहा}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''कभी कभी'' | अमिताभ मलहोत्रा |{{Sort|Chopra|[[यश चोपडा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/kabhi-kabhie-1976/article7109589.ece|title=Kabhie Kabhie (1976)|last=Salam|first=Ziya Us|work=The Hindu|date=16 April 2015|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211132618/http://www.thehindu.com/features/friday-review/kabhi-kabhie-1976/article7109589.ece|archive-date=11 December 2017|url-status=live}}</ref><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''हेरा फेरी'' | विजय / प्रहरी हिराचन्द |{{Sort|Mehra|प्रकाश मेहरा}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/hera-pheri-1976/article5221679.ece |title=Hera Pheri (1976) |last=Kohli |first=Suresh |work=The Hindu |date=10 October 2013 |accessdate=24 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014010517/http://www.thehindu.com/features/cinema/hera-pheri-1976/article5221679.ece |archivedate=14 October 2013 }}</ref> |- ! scope="row" |''अदालत'' | ठाकुर धर्म चन्द / राजु{{efn|name=double}} |{{Sort|Bedi|नरेन्द्र बेडी}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताका लागि फिल्मफेयर पुरस्कार-मनोनीत |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बालिका बधु'' | आवाज |{{Sort|तारुन मजुमदार}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="8" |सन् १९७७ ! scope="row" |''चरनदास'' | [[कव्वाली]] गायक |{{Sort|Thapa|बिएस थापा}} | "'देख लो" गीतमा विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;" |<ref name="unknown"/> |- ! scope="row" |''अमर अकबर आन्थोनी'' | आन्थोनी गोन्सालभेस |{{Sort|Desai|मनमोहन देसाई}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''इमान धर्म'' | अहमेद राजा |{{Sort|मुखर्जी|देश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''खून पसिना'' | शिव / टाइगर |{{Sort|कुमार|राकेश कुमार}} | |style="text-align: center;" |<ref name="produce">{{cite web |url=http://www.liveindia.com/amitabh/Filmography.html |title=Amitabh Bachchan filmography |publisher=Live India |accessdate=18 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822161939/http://www.liveindia.com/amitabh/Filmography.html |archivedate=22 August 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150822161939/http://www.liveindia.com/amitabh/Filmography.html |date=22 August 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''शतरन्ज के खिलाडी'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Ray|[[सत्यजीत राय]]}} | |style="text-align: center;" |<ref name="वर्णनकर्ता">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/amitabh-bachchan-joins-krrish-3-star-cast/20130826.htm |title=Amitabh Bachchan joins Krrish 3 star cast |publisher=Rediff.com |date=26 August 2013 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304124341/http://www.rediff.com/movies/report/amitabh-bachchan-joins-krrish-3-star-cast/20130826.htm |archivedate= 4 March 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''परवरिश'' | अमित |{{Sort|देसाई|मनमोहन देसाई}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''चला मुरारी हिरो बन्ने'' | उनी आफैं |{{Sort|Asrani|असरानी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''आलाप'' | आलोक प्रसाद |{{Sort|मुखर्जी|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="6" |सन् १०७८ ! scope="row" |''गङ्गा कि सौगन्ध'' | जीवा |{{Sort|Ahmed|सुलतान अहमद}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''कस्मे वादे'' | अमित / शङ्कर{{efn|name=double}} |{{Sort|Behl|रमेश बहल}} | |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/> |- ! scope="row" |''बेसरम'' | राम कुमार चन्द्र/प्रिन्स चन्द्रशेखर |{{Sort|Verma|देवेन वर्मा}} | |style="text-align: center;" |<ref name="produce"/> |- ! scope="row" |''त्रिशूल'' | विजय कुमार |{{Sort|Chopra|[[यश चोपडा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''डन'' | डन / विजय{{efn|name=double}} |{{Sort|Barot|चन्द्र बारोत}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/photos/the-real-shahenshah-of-bollywood-amitabh-bachchan-72-16167/slide/17 |title=The Real Shahenshah of Bollywood: Amitabh Bachchan @72 |publisher=NDTV |accessdate=21 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304065736/http://movies.ndtv.com/photos/the-real-shahenshah-of-bollywood-amitabh-bachchan-72-16167/slide/17 |archivedate=4 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065736/http://movies.ndtv.com/photos/the-real-shahenshah-of-bollywood-amitabh-bachchan-72-16167/slide/17 |date=4 March 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''मुकद्दर का सिकन्दर'' | सिकन्दर |{{Sort|Mehra|प्रकाश मेहरा}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="joshi"/> |- | rowspan="9" |सन् १९७९ ! scope="row" |''द ग्रेट ग्याम्बलर'' | जय / प्रहरी विजय{{efn|name=double}} |{{Sort|Samanta|शक्ति सामन्त}} | "दो लफ्जोँ कि"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/><br/> |- ! scope="row" |''गोल माल'' | उनी आफैं |{{Sort|मुखर्जी|ऋषिकेश मुखर्जी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''एहसास'' | उनी आफैं |{{Sort|Suri|सुरिन्दर सुरी}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://vimeo.com/83560431 |title=Ahsaas (1979) |publisher=Vimeo |accessdate=13 August 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160828200338/https://vimeo.com/83560431 |archivedate=28 August 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''जुर्माना'' | इन्दर सक्सेना |{{Sort|मुखर्जी|ऋषिकेश मुखर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''मञ्जिल'' | अजय चन्द्र |{{Sort|Chatterjee|बासु चटर्जी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''मिस्टर नटवरलाल'' | नटवरलाल / अभतार सिंह |{{Sort|कुमार|राकेश कुमार}} | "मेरे पास आओ"का पार्श्व गायक<br/>सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार — मनोनित<br/>सर्वश्रेष्ठ गायकको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''काला पत्थर'' | विजय पल सिंह |{{Sort|Chopra|[[यश चोपडा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="विजय"/><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''सुहाग'' | अमित कपुर |{{Sort|देसाई|मनमोहन देसाई}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''सिनेमा सिनेमा'' | उनी आफैं | {{Sort|शाह|कृष्ण शाह}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="4" |सन् १९८० ! scope="row" |''दो और दो पाँच'' | विजय/राम |{{Sort|कुमार|राकेश कुमार}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''दोस्ताना'' | विजय वर्मा |{{Sort|Khosla|राज खोशला}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="विजय"/><br/><ref name="joshi"/> |- ! scope="row" |''राम बलराम'' | बलराम सिंह |{{Sort|Anand|विजय आनन्द}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''शान'' | विजय कुमार |{{Sort|Sippy|रमेश सिप्पी}} | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="10" | सन् १९८१ ! scope="row" |''कमान्डर'' | ट्रक चालक |{{Sort|कुमार|राकेश कुमार}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''याराना'' | किशान कुमार |{{Sort|कुमार|राकेश कुमार}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बर्सात कि एक रात'' | अभिजित राय |{{Sort|Samanta|शक्ति सामन्त}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''अनुसन्धान'' | अभिजित राय |{{Sort|Samanta|शक्ति सामन्त}} | बङ्गला चलचित्र |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''नसीब'' | जोनी |{{Sort|Desai|मनमोहन देसाई}} | "चाल मेरे भाई"को पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''चश्मेबद्दूर'' | उनी आफैं |{{Sort|Paranjpye|[[सई परांजपे]]}} | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''लावारिस'' | हीरा |{{Sort|Mehra|प्रकाश मेहरा}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित<br/> "मेरे अन्गाने मेइन"को पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''सिलसिला'' | अमित मलहोत्रा |{{Sort|Chopra|[[यश चोपडा]]}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित<br/>पार्श्व गायक:<br/> "नीला आशमान"<br/>"रङ बर्से भिगे चुना, वाली " |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''कालिया'' | कल्लू / कालिया |{{Sort|Anand|तिन्नु आनन्द}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''वलायती बाबु'' | |{{Sort|कुमार|धर्म कुमार}} | विशेष उपस्थिति <br> पञ्जाबी चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- | rowspan="6" |सन् १९८२ ! scope="row" |''सत्ते पे सत्ता'' | रवि आनन्द / बाबु{{efn|name=double}} |{{Sort|Sippy|राज नारायण सिप्पी}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बेमिशाल'' | डाक्टर सुधिर रोय / अधिर रोय{{efn|name=double}} |{{Sort|Mukherjee|ऋषिकेश मुखर्जी}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''देश प्रेमी'' | मास्टर दिनानाथ / राजु{{efn|name=double}} |{{Sort|Desai|मनमोहन देसाई}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''नमक हलाल'' | अर्जुन सिंह |{{Sort|Mehra|प्रकाश मेहरा}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''खुद-दार'' | गोविन्द श्रीवास्तभ / छोटु उस्ताद |{{Sort|Tandon|रवि टन्डन}} | |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/> |- ! scope="row" |''शक्ति'' | विजय कुमार |{{Sort|Sippy|रमेश सिप्पी}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- | rowspan="5" |सन् १९८३ ! scope="row" |''नास्तिक'' | शङ्कर |{{Sort|Chakravorty|प्रमोद चक्रवर्ती}} | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''अन्धा कानुन'' | जान निस्सा अख्तर खान |{{Sort|Rao|ततिनेनी राम राओ}} |अतिथि उपस्थिति <br> सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Andha Kanoon (1983) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533280/Andha%20Kanoon |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=23 September 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411114301/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533280/Andha%20Kanoon |archivedate=11 April 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''महान'' | राना रणवीर / गुरू / प्रहरी शङ्कर{{efn|उनले ३ भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabh-bachchan-trivia/12/7936.html |title=15 unknown facts about Amitabh Bachchan |work=India Today |accessdate=28 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117032046/http://indiatoday.intoday.in/gallery/amitabh-bachchan-trivia/12/7936.html |archivedate=17 November 2015 }}</ref>}} |एस रामनाथन | |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- ! scope="row" |''पुकार'' | रामदास |रमेश बेहल | "तु माइके मत जाइयो"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''कुली'' | इक्बाल ए खान |{{Sort|Desai|मनमोहन देसाई}} | |style="text-align: center;"|<ref name="number"/> |- | rowspan="6" |सन् १९८४ ! scope="row" |''इन्क्लाब'' | अमरनाथ |ततिनेनी राम राओ | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''खबरदार'' | अज्ञात |ततिनेनी राम राओ | अपूर्ण |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''कानून क्या करेगा'' | वर्णनकर्ता |मुकुल आनन्द | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''पान खाये सैयाँ हमार'' | उनी आफैं |सुजित कुमार | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''पेट प्यार और पाप'' | उनी आफैं |{{Sort|दुराई (निर्देशक)}} | अतिथि उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- ! scope="row" |''शराबी'' | भिक्की कपुर |प्रकाश मेहरा | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- | rowspan="3" |सन् १९८५ ! scope="row" |''गिरफ्तार'' | प्रहरी निरीक्षक करण कुमार खन्नम |प्रयाग राज | |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- ! scope="row" |''गुलामी'' | वर्णनकर्ता |जेपी दत्त | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''मर्द'' | Raju |मनमोहन देसाई | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- |सन् १९८६ ! scope="row" |''आखरी रास्ता'' | दाबिद द कोस्ता / विजय सान्दालिया{{efn|name=double}} |के भाग्यराज | |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- |सन् १९८७ ! scope="row" |''जलवा'' | उनी आफैं |पङ्कज प्रशार | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- | rowspan="5" |सन् १९८८ ! scope="row" |''कौन जीता कौन हारा'' | उनी आफैं |राकेश कुमार | विशेष उपस्थिति<br/>"जीवन प्यार बिना"को पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="unknown"/> |- ! scope="row" |''शहेनशाह'' | प्रहरी विजय कुमार श्रीवास्तव / शहेन्सा |तिन्नु आनन्द | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनिच |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''हिरो हिरालाल'' | उनी आफैं |केतन मेहता | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''गङ्गा जमुना सरस्वती'' | गङ्गा प्रसाद |मनमोहन देसाई | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''सूरमा भोपाली'' | प्रहरि निरीक्षक |जगदीप | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- | rowspan="4" |सन् १९८९ ! scope="row" |''तूफान'' | श्याम / तूफान{{efn|name=double}} |केतन देसाई | |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- ! scope="row" |''बतवारा'' | वर्णनकर्ता |जेपी दत्त | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''जादुगर'' | गोगम / गोगेश्वर |प्रकाश मेहरा | "पडोसन अपनी मुर्गी"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/> |- ! scope="row" |''मेँ आजाद हुँ'' | आजाद |तिन्नु आनन्द | "इत्ने बाजु"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- | rowspan="3" |सन् १९९० ! scope="row" |''अग्नीपथ'' | विजय दिनानाथ चौहान |मुकुल आनन्द | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार<br/>सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="bio">{{cite web|url=http://www.saavn.com/s/artist/amitabh-bachchan-bio/X6Dce0iJ7y0_ |title=Amitabh Bachchan Biography |publisher=Saavn |accessdate=19 September 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414065211/http://www.saavn.com/s/artist/amitabh-bachchan-bio/X6Dce0iJ7y0_ |archivedate=14 April 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''क्रोध'' | उनी आफैं |शशिलाल के नायर | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''आज का अर्जुन'' | भिम |केसी बोकाडिया | |style="text-align: center;"| |- | rowspan="4" |सन् १९९१ ! scope="row" |''हम'' | टाइगर / शेखर मलहोत्रा |मुकुल आनन्द | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="sify"/><br/><ref name="bio"/> |- ! scope="row" |''अजूबा'' | अजूबा/जफ्फर अली रिजवान |शशि कपुर<br/>गेन्नादी वसिलयेभ | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-has-a-funny-story-about-shashi-kapoor-and-his-stick-of-discipline-632363 |title=Amitabh Bachchan has a funny story about Shashi Kapoor and his 'stick of discipline' |last=Roy |first=Gitanjali |publisher=NDTV |date=21 March 2013 |accessdate=19 September 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913021514/http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-has-a-funny-story-about-shashi-kapoor-and-his-stick-of-discipline-632363 |archivedate=13 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''इन्द्रजीत'' | इन्द्रजीत |केभी राजू | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''अकेला'' | प्रहरी विजय वर्मा |रमेश सिप्पी | |style="text-align: center;"|<ref name="विजय"/> |- | rowspan="2" |सन् १९९२ ! scope="row" |''खुदा गवाह'' | बादशाह खान |मुकल आनन्द | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''जुल्म कि हुकुमत'' | वर्णनकर्ता |भरत रङ्गचारी | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- |सन् १९९३ ! scope="row" |''प्रोफेसर कि पडोसन'' | |शान्तिलाल सोनी | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref name="dyk"/> |- | rowspan="2" |सन् १९९४ ! scope="row" |''इन्सानियत'' | प्रहरी अमर |टोनी जुनेजा | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''आक्का'' | उनी आफैं |श्रीधर जोशी | विशेष उपस्थिति<br>मराठी चलचित्र |style="text-align: center;"| |- | rowspan="2" |सन् १९९६ ! scope="row" |''घातक'' | उनी आफैं |राजकुमार सन्तोषी | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''तेरे मेरे सपने'' | वर्णनकर्ता |जोय अगस्टिन | निर्माता |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- |सन् १९९७ ! scope="row" |''मृत्युदाता'' | डाक्टर रामप्रसाद घायल |{{Sort|कुमार|[[रमेहुल कुमार]]}} | निर्माता |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/> |- | rowspan="3" |सन् १९९८ ! scope="row" |''मेजर साहब'' | मेजर जसबिर सिंह रानम |तिन्नु आनन्द | निर्माता |style="text-align: center;"|<ref name="majorsaab">{{cite news|title=Major Saab (1998) |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/475742/Major-Saab/cast |accessdate=10 March 2015 |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger, Jr. |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402142550/https://www.nytimes.com/movies/movie/475742/Major-Saab/cast |archivedate= 2 April 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''बडे मियाँ छोटे मियाँ '' | प्रहरी सिंह / बडे मियाँ{{efn|name=double}} |डेभिड धावन | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''हिरो हिन्दुस्तानी'' | वर्णनकर्ता |अजिज सेजवाल | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- | rowspan="6" |सन् १९९९ ! scope="row" |''लाल बादशाह '' | लाल 'बादशाह' सिंह / रणवीर सिंह {{efn|name=double}} |केसी बोकडिया | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''सूर्यबंशम'' | ठाकुर भानु प्रताप सिंह / हीरा सिंह{{efn|name=double}} |इभिभी सत्यनारायण | "छोरी से"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बिवी नम्बर वान'' | उनी आफैं |डेभिड धवन | विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Biwi No. 1 (1999) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534076 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=29 September 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140831210805/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534076 |archivedate=31 August 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |''हिन्दुस्तानकी कसम'' | कबीरा |विरू देवगन | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Taliculam |first=Sharmila |title=A clutch of cliches |url=http://www.rediff.com/movies/1999/jul/23hin.htm |accessdate=15 February 2015 |publisher=Rediff.com |date=23 July 1999 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195221/http://www.rediff.com/movies/1999/jul/23hin.htm |archivedate= 3 March 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''कोहराम'' | बालवीर सिंह सोदी (देवराज हथोडा) / दादा भाइ |मेहुल कुमार | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''हेल्लो ब्रदर'' | भगवान् {{small|(स्वर)}} |[[सोहेल खान]] | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- |सन् २००० ! scope="row" |''मोहबतेँ'' | नारायण शङ्कर |[[आदित्य चोपडा]] | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="Best">{{cite web|title=Amitabh Bachchan's best films in the last 10 years |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchans-best-films-in-the-last-10-years-628852 |publisher=NDTV |date=10 October 2012 |accessdate=18 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150914035812/http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchans-best-films-in-the-last-10-years-628852 |archivedate=14 September 2015 }}</ref><br/><ref name="bio"/> |- | rowspan="4" |सन् २००१ ! scope="row" |''एक रिस्ता: द बोन्ड अफ लभ'' | विजय कपुर |सुनिल दर्शन | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''लगान'' | वर्णनकर्ता |आशुतोष गोवारिकर | |style="text-align: center;"|<ref name="वर्णनकर्ता"/> |- ! scope="row" |''अक्स'' | प्रहरी निरीक्षक मनु वर्मा |राकेश ओम प्रकाश मेहरा | निर्माता<br>सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर समीक्षक पुरस्कार<br/> मनोनित—सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="aks">{{cite news |url=http://www.freepressjournal.in/aks-gave-me-my-french-beard-permanently-amitabh-bachchan/ |title='Aks' gave me my French beard permanently: Amitabh Bachchan |work=The Free Press Journal |date=14 July 2015 |accessdate=18 October 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027044711/http://www.freepressjournal.in/aks-gave-me-my-french-beard-permanently-amitabh-bachchan/ |archivedate=27 October 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027044711/http://www.freepressjournal.in/aks-gave-me-my-french-beard-permanently-amitabh-bachchan/ |date=27 October 2015 }}</ref><br/><ref name="produce"/> |- ! scope="row" |''कभी खुसी कभी गम...'' | यशवर्धन "यश" राइचन्द |[[करण जोहर]] | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित<br/> "शाव शाव"का पार्श्व गायब |style="text-align: center;"|<ref name="Best"/> |- | rowspan="4" |सन् २००२ ! scope="row" |''आँखेँ'' | विजय सिंह राजपुत |विपुल अमरुतलाल शाह |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''हम किसिसे कम नहीँ'' | डाक्टर रस्तोगी |डेभिड धवन | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''अग्नी वर्षा'' | देवराज |अर्जुन सजनानी |विशेष उपस्थिति |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''काँटे'' | यशवर्धन रामपाल 'मेजर' |सञ्जय गुप्ता | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Who is the surprise package of Kaante? |url=http://www.rediff.com/entertai/2002/jul/27gupta.htm |last=Sukanya |first=Verma |publisher=Rediff.com |accessdate=22 July 2011 |date=27 July 2002 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021090412/http://www.rediff.com/entertai/2002/jul/27gupta.htm |archivedate=21 October 2012 }}</ref> |- | rowspan="6" |सन् २००३ ! scope="row" |''खुसी'' | वर्णनकर्ता |एसजे सूर्य | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''अर्मान'' | डाक्टर सिद्धार्थ सिन्हा |हनी इरानी | "आओ मिल्के गाये"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''मुम्बई से आया मेरे दोस्त'' | वर्णनकर्ता |अपूर्व लखिया | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''बुम'' | बडे मियाँ |काजीजाद गुस्ताद | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''बाघबान'' | राज मलहोत्रा |रवि चोपडा | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित<br/>"चली चली"<br/>"होली खेले"<br/>"मेँ यहा"का पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="Best"/><br/><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/baghban-mw0001734201 |title=Original Soundtrack Baghban |publisher=[[AllMusic]] |accessdate=26 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314084615/http://www.allmusic.com/album/baghban-mw0001734201 |archivedate=14 March 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''फन्टुस'' | वर्णनकर्ता |इम्तियाज पञ्जाबी | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- | rowspan="11" |सन् २००४ ! scope="row" |''खाके'' | डिसिपी अनन्त कुमार श्रीवास्तव |राजकुमार सन्तोषी | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार—मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="fare">{{cite episode|title=50th Filmfare Awards|series=Filmfare Awards|network=Star Plus|date=26 February 2005}}</ref> |- ! scope="row" |''अतेबार'' | डाक्टर रणवीर मलहोत्रा |बिक्रम भट्ट | "जिना हे"को पार्श्व गायक |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''रुद्राक्ष'' | वर्णनकर्ता |मणी शङ्कर | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''इन्साफ: द जस्टिस'' | वर्णनकर्ता |श्रेय श्रीवास्तव | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''देव'' | देव प्रताप सिंह |गोविन्द निहलानी | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/movie-review/733684.cms |title=Dev: Gujarat in Bollywood, finally |last=Gupta |first=Parul |work=The Times of India |date=11 June 2004 |accessdate=19 November 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408184017/http://timesofindia.indiatimes.com/movie-review/733684.cms |archivedate= 8 April 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''लक्ष्य'' | सुनिल दाम्ले |फरहान अख्तर | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2004/apr/08farhan.htm |title=Lakshya is about Hrithik, about finding yourself |publisher=Rediff.com |last=Ashraf |first=Syed Firdaus |date=8 April 2004 |accessdate=29 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607050325/http://www.rediff.com/movies/2004/apr/08farhan.htm |archivedate= 7 June 2011 }}</ref> |- ! scope="row" |''दीवार'' | मेजर रणवीर कौल |मिलन लुथरिया | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2004/jun/27/features.review27 |title=Bombay meets Boy's Own |work=The Guardian |last=Kermode |first=Mark |date=27 June 2004 |accessdate=5 August 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810181815/http://www.theguardian.com/theobserver/2004/jun/27/features.review27 |archivedate=10 August 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |''कौन! हो गया ना...'' | राज चौहान |समिर कर्णिक | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|last=Verma |first=Sukanya |title=In the mood for romance? |url=http://www.rediff.com/movies/2004/jun/21kyun.htm |publisher=Rediff.com |date=21 June 2004 |accessdate=20 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120223211454/http://www.rediff.com/movies/2004/jun/21kyun.htm |archivedate=23 February 2012 }}</ref> |- ! scope="row" |''हम कौन हे?'' | मेजर फ्रान्क जोन विलियम्स / फ्रान्क जेम्स विलियम्स |रवि शर्मा शङ्कर | |style="text-align: center;"| |- ! scope="row" |''वीर-जार'' | चौधरी सुमेर सिंह |[[यश चोपडा]] | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार - मनोनित |style="text-align: center;"|<ref name="fare"/> |- ! scope="row" |''अब तुम्हारे हवाले वतन साथियो'' | मेजर जेनरल अमरजीत सिंह |अनिल शर्मा | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/watan/20041122.htm |title=Amitabh: I'm trying to improve |last=N |first=Patcy |publisher=Rediff.com |date=22 November 2004 |accessdate=16 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117023619/http://www.rediff.com/movies/report/watan/20041122.htm |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- | rowspan="11" |सन् २००५ ! scope="row" |''ब्ल्याक'' | देवराज शहई |[[सञ्जय लीला भन्साली]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार<br/>सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर समीक्षक पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="black"/><br/><ref name="rani"/> |- ! scope="row" |''[[Waqt: The Race Against Time]]'' | Ishwarchand Thakur |{{Sort|Shah|[[Vipul Amrutlal Shah]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|last=Pandohar|first=Jaspreet|title=Waqt: The Race Against Time (2005)|url=https://www.bbc.co.uk/films/2005/04/20/waqt_2005_review.shtml|publisher=BBC|accessdate=30 August 2014|date=14 April 2005| archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006152845/http://www.bbc.co.uk/films/2005/04/20/waqt_2005_review.shtml|archivedate=6 October 2009}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Bunty Aur Babli]]'' | DCP Dashrath Singh |{{Sort|Ali|[[Shaad Ali]]}} | Nominated—Filmfare Award for Best Supporting Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Joshi |first=Namrata |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Bunty aur Babli |date=13 June 2005 |url=http://www.outlookindia.com/article/bunty-aur-babli/227633 |accessdate=7 May 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230121854/http://www.outlookindia.com/article/Bunty-Aur-Babli/227633 |archivedate=30 December 2014 }}</ref><br/><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14137854&cid=2359 |title=51st Annual Filmfare Awards Nominees |publisher=Sify |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118232353/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=14137854&cid=2359 |archivedate=18 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Parineeta (2005 film)|Parineeta]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Sarkar|[[Pradeep Sarkar]]}} | |style="text-align: center;"|<ref name="voice"/> |- ! scope="row" |''[[Paheli]]'' | Gadariya |{{Sort|Palekar|[[Amol Palekar]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/movies/amitabh-bachchan-rejoices-10-years-of-srks-paheli_1619778.html |title=Amitabh Bachchan rejoices 10 years of SRK's 'Paheli'! |last=Dev |first=Anindita |publisher=Zee News |date=25 June 2015 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930144354/http://zeenews.india.com/entertainment/movies/amitabh-bachchan-rejoices-10-years-of-srks-paheli_1619778.html |archivedate=30 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Sarkar (2005 film)|Sarkar]]'' | Subhash Nagre (Sarkar) |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | Nominated—Filmfare Award for Best Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/jun/30sarkar.htm |title=Sarkar is just Godfather, dumbed-down |last=Sen |first=Raja |authorlink=Raja Sen |publisher=Rediff.com |date=30 June 2005 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026181826/http://www.rediff.com/movies/2005/jun/30sarkar.htm |archivedate=26 October 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Viruddh... Family Comes First]]'' | Vidhyadhar Patwardhan |{{Sort|Manjrekar|[[Mahesh Manjrekar]]}} | Also producer |style="text-align: center;"|<ref name="viruddh">{{cite web|title=Viruddh&nbsp;... Family Comes First |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508671/Viruddh |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117063624/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508671/Viruddh |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Ramji Londonwaley]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Dayma|Sanjay Dayma}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/ramji-londonwaley-review-bollywood-pclvMchibfbih.html |title=Ramji Londonwaley |last=Adarsh |first=Taran |authorlink=Taran Adarsh |publisher=Sify |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118115003/http://www.sify.com/movies/ramji-londonwaley-review-bollywood-pclvMchibfbih.html |archivedate=18 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Dil Jo Bhi Kahey...]]'' | Shekhar Sinha |{{Sort|Sharma|[[Romesh Sharma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Dil Jo Bhi Kahey (2005) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509700/Dil%20Jo%20Bhi%20Kahey |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117024243/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509700/Dil%20Jo%20Bhi%20Kahey |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Amrithadhare]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Chandrashekhar|[[Nagathihalli Chandrashekhar]]}} | Special appearance <br> [[Cinema of Karnataka|Kannada film]] |style="text-align: center;"|<ref name="cameo">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/photos/birthday-special-10-bollywood-actors-who-worked-in-regional-films/8412/88558 |title=Birthday special: 10 Bollywood actors who worked in regional films |work=Mid Day |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117031849/http://www.mid-day.com/photos/birthday-special-10-bollywood-actors-who-worked-in-regional-films/8412/88558 |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Ek Ajnabee]]'' | Suryaveer Singh |{{Sort|Lakhia|[[Apoorva Lakhia]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/nov/11ek.htm |title=Amitabh Bachchan: Man On Fire |publisher=Rediff.com |date=11 November 2005 |accessdate=28 March 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130114030342/http://www.rediff.com/movies/2005/nov/11ek.htm |archivedate=14 January 2013 }}</ref> |- | rowspan="5" |2006 ! scope="row" |''[[Family (2006 film)|Family]]'' | Viren Sahai |{{Sort|Santoshi|[[Rajकुमार Santoshi]]}} | Also producer |style="text-align: center;"|<ref name="Family1">{{cite web|title=Family – Ties of Blood (2006) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54503/Family%20-%20Ties%20of%20Blood |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=16 June 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714144049/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54503/Family%20-%20Ties%20of%20Blood |archivedate=14 July 2014 }}</ref><br/><ref name="Family2">{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2005-02-19/news/27472122_1_ab-corp-co-production-deal-bengali-film|title=Big B plans big for ABCL revival|last=Nag|first=Ashoke|work=The Economic Times|date=19 February 2005|accessdate=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151011133546/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2005-02-19/news/27472122_1_ab-corp-co-production-deal-bengali-film|archive-date=11 October 2015|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011133546/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2005-02-19/news/27472122_1_ab-corp-co-production-deal-bengali-film |date=11 October 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Darna Zaroori Hai]]'' | Sunil Khanna |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | Appeared in one segment |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-of-darna-zaroori-hai-amitabh-bachchan-mallika-sherawat-anil-kapoor/1/191427.html |title=Ho hum horror |last=Chopra |first=Anpama |work=India Today |date=15 May 2006 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015422/http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-of-darna-zaroori-hai-amitabh-bachchan-mallika-sherawat-anil-kapoor/1/191427.html |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | Samarjit Talwar |{{Sort|Johar|[[Karan Johar]]}} | Nominated—Filmfare Award for Best Supporting Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Kabhi Alvida Naa Kehna (2006) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509037 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=18 May 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213020958/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509037 |archivedate=13 December 2014 }}</ref><br/><ref>{{cite web |url=http://goodtimes.ndtv.com/tv-shows/happy-birthday-amitabh-bachchan-107 |title=Happy Birthday Amitabh Bachchan |publisher=[[NDTV Good Times]] |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117033120/http://goodtimes.ndtv.com/tv-shows/happy-birthday-amitabh-bachchan-107 |archivedate=17 November 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033120/http://goodtimes.ndtv.com/tv-shows/happy-birthday-amitabh-bachchan-107 |date=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Ganga (2006 film)|Ganga]]'' | Thakur विजय Singh |{{Sort|Chaddha|Abhishek Chaddha}} | [[Bhojpuri cinema|Bhojpuri film]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Salam|first=Ziya Us|title=A feast from the East|url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/10/07/stories/2005100702270100.htm|accessdate=16 February 2015|work=The Hindu|date=7 October 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720142950/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/10/07/stories/2005100702270100.htm|archive-date=20 July 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Baabul (2006 film)|Baabul]]'' | Balraj Kapoor |{{Sort|Chopra|[[Ravi Chopra]]}} | Also playback singer for "Come On" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/ravi-chopras-death-fills-amitabh-bachchan-with-grief-sorrow-695200 |title=Ravi Chopra's Death Fills Amitabh Bachchan With Grief, Sorrow |publisher=NDTV |date=13 November 2014 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923232143/http://movies.ndtv.com/bollywood/ravi-chopras-death-fills-amitabh-bachchan-with-grief-sorrow-695200 |archivedate=23 September 2015 }}</ref><br/><ref>{{cite web |url=http://gaana.com/album/baabul |title=Baabul |publisher=Gaana.com |accessdate=26 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031171101/http://gaana.com/album/baabul |archivedate=31 October 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031171101/http://gaana.com/album/baabul |date=31 October 2015 }}</ref> |- | rowspan="10" |2007 ! scope="row" |''[[Eklavya: The Royal Guard]]'' | Eklavya |{{Sort|Chopra|[[Vidhu Vinod Chopra]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/eklavya-review-bollywood-pclwl6caieghg.html |title=Review: Eklavya |last=Gahlot |first=Deepa |publisher=Sify |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118183716/http://www.sify.com/movies/eklavya-review-bollywood-pclwl6caieghg.html |archivedate=18 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Nishabd]]'' | विजय Anand |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3192995.ece|title=Star-struck in Munnar|authors=K Rajeev कुमार and Ravi K Chandran|work=The Hindu|date=20 May 2006|accessdate=20 May 2007}}</ref> |- ! scope="row" |''Ek Krantiveer: Vasudev Balwant Phadke'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Ahire|[[Gajendra Ahire]]}} | Marathi film |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''[[Cheeni Kum]]'' | Buddhadev Gupta |{{Sort|Balki|[[R. Balki]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2007/may/25cheeni.htm |title=BigB-ittersweet Symphony |last=Sen |first=Raja |authorlink=Raja Sen |publisher=Rediff.com |date=25 May 2007 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144359/http://www.rediff.com/movies/2007/may/25cheeni.htm |archivedate=24 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Shootout at Lokhandwala]]'' | Advocate Dhingra |{{Sort|Lakhia|[[Apoorva Lakhia]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/Shootout-At-Lokhandwala/movie-review/2075070.cms |title=Shootout At Lokhandwala Movie Review |last=Kazmi |first=Nikhat |authorlink=Nikhat Kazmi |work=The Times of India |date=26 May 2007 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704194439/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/Shootout-At-Lokhandwala/movie-review/2075070.cms |archivedate= 4 July 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Swami (2007 film)|Swami]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Acharya|[[Ganesh Acharya]]}} | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''[[Jhoom Barabar Jhoom]]'' | Sutradhar |{{Sort|Ali|[[Shaad Ali]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Jhoom Barabar Jhoom (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65077/Jhoom%20Barabar%20Jhoom |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117030651/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65077/Jhoom%20Barabar%20Jhoom |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aag (2007 film)|Aag]]'' | Babban Singh |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/an-insincere-tribute-to-evergreen-sholay-film-review/article1902995.ece|title=An insincere tribute to evergreen 'Sholay' Film Review|last=Salam|first=Ziya Us|work=The Hindu|date=1 September 2007|accessdate=15 October 2015}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Last Lear]]'' | Harish Mishra |{{Sort|Ghosh|[[Rituparno Ghosh]]}} | English language film |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Dhaliwal |first=Nirpal |title=The most god-awful film I have ever seen in any genre, anywhere in the world |url=https://www.theguardian.com/film/2008/sep/22/bollywood |accessdate=23 January 2015 |work=The Guardian |date=23 September 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123213118/http://www.theguardian.com/film/2008/sep/22/bollywood |archivedate=23 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Om Shanti Om]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Khan|[[Farah Khan]]}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Om Shanti Om (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=18 May 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025045139/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |archivedate=25 October 2014 }}</ref> |- | rowspan="5" |2008 ! scope="row" |''[[Jodhaa Akbar]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Gowariker|[[Ashutosh Gowariker]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Big-B-in-Jodhaa-Akbar/articleshow/2692661.cms|title=Big B in Jodhaa Akbar|work=The Times of India|date=12 January 2008|accessdate=15 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230348/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Big-B-in-Jodhaa-Akbar/articleshow/2692661.cms|archive-date=24 December 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Yaar Meri Zindagi]]'' | Dr. Ajay Singh |{{Sort|Gupta|Ashok Gupta}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/home/out-at-last-big-b-starrer-yaar-meri-zindagi-releases-after-37-years_434792.html |title=Out at last! Big B starrer 'Yaar Meri Zindagi' releases after 37 years |publisher=Zee News |date=5 April 2008 |accessdate=3 June 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606224224/http://zeenews.india.com/home/out-at-last-big-b-starrer-yaar-meri-zindagi-releases-after-37-years_434792.html |archivedate= 6 June 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Bhoothnath]]'' | Kailash Nath a.k.a. Bhoothnath |{{Sort|Sharma|[[Vivek Sharma]]}} | Also playback singer for "Mere Buddy" and "Chalo Jaane Do" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/may/09bhoot.htm |title=Bhoothnath cries too much |last=Sen |first=Raja |authorlink=Raja Sen |publisher=Rediff.com |date=9 May 2008 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101949/http://www.rediff.com/movies/2008/may/09bhoot.htm |archivedate= 4 March 2016 }}</ref><br/><ref>{{cite web|url=http://www.saavn.com/s/album/hindi/Bhoothnath-2008/A1ktZLj9IgE_ |title=Bhoothnath |publisher=Saavn |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117022611/http://www.saavn.com/s/album/hindi/Bhoothnath-2008/A1ktZLj9IgE_ |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Sarkar Raj]]'' | Subhash Nagre (Sarkar) |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/masands-verdict-sarkar-raj-is-punishingly-slow/ |title=Masand's Verdict: Sarkar Raj is punishingly slow |last=Masand |first=Rajeev |authorlink=Rajeev Masand |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093029/http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/masands-verdict-sarkar-raj-is-punishingly-slow/ |archivedate=4 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093029/http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/masands-verdict-sarkar-raj-is-punishingly-slow/ |date=4 March 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[God Tussi Great Ho]]'' | [[God]] |{{Sort|Jaffrey|Rumi Jaffrey}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Katrina-Kaif-to-Amitabh-Bachchan-Actors-who-played-God/photostory/48902901.cms |title=Katrina Kaif to Amitabh Bachchan: Actors who played God |work=The Times of India |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015194218/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Katrina-Kaif-to-Amitabh-Bachchan-Actors-who-played-God/photostory/48902901.cms |archivedate=15 October 2015 }}</ref> |- | rowspan="4" |2009 ! scope="row" |''[[Delhi-6]]'' | Dadaji |{{Sort|Mehra|[[Rakeysh Omprakash Mehra]]}} | Special appearance<br/>Also playback singer for "Noor" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-star-in-rakeysh-mehra-s-next/story-CmS9XGpDPIezuBHNcGkcVI.html |title=Amitabh Bachchan to star in Rakeysh Mehra's next |last=Kotwani |first=Hiren |work=Hindustan Times |date=13 January 2011 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015447/http://www.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-star-in-rakeysh-mehra-s-next/story-CmS9XGpDPIezuBHNcGkcVI.html |archivedate=17 November 2015 }}</ref><br/><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/56bd |title=A R Rahman Delhi - 6 Review |first=Tajpal |last=Rathore |publisher=BBC |date=6 March 2009 |accessdate=30 May 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107213925/http://www.bbc.co.uk/music/reviews/56bd |archivedate= 7 November 2013 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Zor Lagaa Ke...Haiya!]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Joshi|Girish Girija Joshi}} | |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''[[Aladin (film)|Aladin]]'' | [[Jinn|Genius]] |{{Sort|Ghosh|[[Sujoy Ghosh]]}} | Also playback singer for<br/>"Genie Rap"<br/>"O re Sawariya" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last=Chopra |first=Anupama |url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/aladin-447 |title=Aladin Review |publisher=NDTV |date=30 October 2009 |accessdate=20 February 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008171821/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/aladin-447 |archivedate=8 October 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008171821/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/aladin-447 |date=8 October 2013 }}</ref><br/><ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/music-review-aladin/story-AlCjqEQG5h9zvVRH2YnhkN.html |title=Music review: Aladin |last=Kher |first=Ruchika |work=Hindustan Times |date=29 September 2009 |accessdate=26 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117021102/http://www.hindustantimes.com/entertainment/music-review-aladin/story-AlCjqEQG5h9zvVRH2YnhkN.html |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Paa (film)|Paa]]'' | Auro |{{Sort|Balki|[[R. Balki]]}} | National Film Award for Best Actor<br/>Filmfare Award for Best Actor<br/>Also producer<br/>Also playback singer for "Mere Paa" |style="text-align: center;"|<ref name="paa1">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Big-B-wins-National-Award-for-Paa/articleshow/6559599.cms|title=Big B wins National Award for Paa|work=The Times of India|date=15 September 2010|accessdate=17 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130072935/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Big-B-wins-National-Award-for-Paa/articleshow/6559599.cms|archive-date=30 November 2017|url-status=live}}</ref><br/><ref name="koral">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=rnVvAwAAQBAJ&pg=PT96&lpg=PT96&dq=ab+corp+buddha+hoga+tera+baap#v=onepage&q=ab%20corp%20buddha%20hoga%20tera%20baap&f=false|last=Dasgupta|first=Koral|title=POWER OF A COMMON MAN: Connecting With Consumers The Srk Way|isbn=978-93-84030-15-5|publisher=Westland|year=2014|page=96}}</ref><br/><ref name="paa2">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/776/ |title=Winners of 55th Idea Filmfare Awards 2009 |publisher=Bollywood Hungama |date=27 February 2010 |accessdate=22 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203075020/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/776/ |archivedate= 3 February 2014 }}</ref><br/><ref name="paa3">{{cite web|url=http://movies.rediff.com/report/2009/nov/17/music-review-paa.htm |title=Paa has artistic music |last=Pal |first=Chandrima |publisher=Rediff.com |date=17 November 2009 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117030308/http://movies.rediff.com/report/2009/nov/17/music-review-paa.htm |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- | rowspan="3" |2010 ! scope="row" |''[[Rann (film)|Rann]]'' | विजय Harshwardhan Malik |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://hollywoodreporter.com/review/rann-film-review-29253 |title=Rann -- Film Review |last=Lovece |first=Frank |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=14 October 2010 |accessdate=13 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924213847/https://hollywoodreporter.com/review/rann-film-review-29253 |archivedate=24 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Teen Patti (film)|Teen Patti]]'' | Prof. Venkat Subramanium |{{Sort|Yadav|[[Leena Yadav]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Teen Patti |last=Kazmi |first=Nikhat |authorlink=Nikhat Kazmi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Teen-Patti/movie-review/5616030.cms |date=25 February 2010 |work=The Times of India |accessdate=21 October 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120823043733/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Teen-Patti/movie-review/5616030.cms |archivedate=23 August 2012 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Kandahar (2010 film)|Kandahar]]'' | Lokanatha Sharma |{{Sort|Ravi|[[Major Ravi]]}} | [[Malayalam cinema|Malayalam film]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/south-review-kandahar/20101217.htm |title=Big B, Mohanlal shine in Kandahar |last=George |first=Meghna |publisher=Rediff.com |date=17 December 2010 |accessdate=13 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117025710/http://www.rediff.com/movies/report/south-review-kandahar/20101217.htm |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- | rowspan="3" |2011 ! scope="row" |''[[Bbuddah... Hoga Terra Baap]]'' | विजय 'Vijju' Malhotra |{{Sort|Jagannadh|[[Puri Jagannadh]]}} | Also producer<br/>Also playback singer for song "Bbuddah Hoga Terra Baap" |style="text-align: center;"|<ref name="koral"/><br/><ref name="bbuddah1">{{cite web|url=http://www.saavn.com/s/album/hindi/Bbuddah-Hoga-Terra-Baap-2011/2NBhgrwIkUQ_ |title=Bbuddah&nbsp;... Hoga Terra Baap |publisher=Saavn |accessdate=18 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117031737/http://www.saavn.com/s/album/hindi/Bbuddah-Hoga-Terra-Baap-2011/2NBhgrwIkUQ_ |archivedate=17 November 2015 }}</ref><br/><ref name="bbuddah2">{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/india/shahrukh-khan-surviving-on-pain-killers-378074.html |title=Shahrukh Khan surviving on pain killers |publisher=CNN-IBN |date=21 June 2011 |accessdate=12 March 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151030074137/http://www.ibnlive.com/news/india/shahrukh-khan-surviving-on-pain-killers-378074.html |archivedate=30 October 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030074137/http://www.ibnlive.com/news/india/shahrukh-khan-surviving-on-pain-killers-378074.html |date=30 October 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aarakshan]]'' | Prabhakar Anand |{{Sort|Jha|[[Prakash Jha]]}} | Nominated—Filmfare Award for Best Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Will Aarakshan draw in the crowds? |url=http://www.rediff.com/movies/report/will-aarakshan-draw-in-the-crowds/20110801.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=4 April 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203184214/http://www.rediff.com/movies/report/will-aarakshan-draw-in-the-crowds/20110801.htm |archivedate= 3 February 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Ra.One]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Sinha|[[Anubhav Sinha]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/After-Rajinikanth-SRK-turns-to-Big-B/articleshow/10253719.cms|title=After Rajinikanth, SRK turns to Big B|last=Shah|first=Kunal M|work=The Times of India|date=6 October 2011|accessdate=30 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227152432/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/After-Rajinikanth-SRK-turns-to-Big-B/articleshow/10253719.cms|archive-date=27 December 2017|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="5" |2012 ! scope="row" |''[[Kahaani]]'' | |{{Sort|Ghosh|[[Sujoy Ghosh]]}} | Playback singer for song "[[Ekla Chalo Re]]" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/music-reviews/Kahaani/articleshow/12080699.cms?referral=PM |title=''Kahaani'' music review |newspaper=The Times of India |author=Mumbai Mirror |accessdate=15 May 2012 |date=29 February 2012 |author-link=Mumbai Mirror }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Mr. Bhatti on Chutti]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Razdan|[[Karan Razdan]]}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://in.news.yahoo.com/big-bs-special-appearance-mr-bhatti-chutti-050230124.html |title=Big B's special appearance in MR. BHATTI ON CHUTTI |publisher=[[Yahoo! News]] |date=15 June 2011 |accessdate=12 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117032322/https://in.news.yahoo.com/big-bs-special-appearance-mr-bhatti-chutti-050230124.html |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Department (film)|Department]]'' | Sarjerao Gaikwad |{{Sort|Varma|[[Ram Gopal Varma]]}} | |style="text-align: center;"|<ref> {{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/previews/bollywood/Department/articleshow/12607941.cms?referral=PM|title=Department|work=The Times of India|date=10 April 2012|accessdate=13 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230501/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/previews/bollywood/Department/articleshow/12607941.cms?referral=PM|archive-date=24 December 2018|url-status=live}} </ref> |- ! scope="row" |''[[Bol Bachchan]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Shetty|[[Rohit Shetty]]}} | Playback singer and appeared in song "Bol Bachchan" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/music/music-review-bol-bachchan-625993 |title=Music Review: Bol Bachchan |publisher=NDTV |date=23 June 2012 |accessdate=12 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117014727/http://movies.ndtv.com/music/music-review-bol-bachchan-625993 |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[English Vinglish]]'' |Passenger in the aeroplane |{{Sort|Shinde|[[Gauri Shinde]]}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Amitabh to do a cameo in 'English Vinglish' |url=http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-to-do-a-cameo-in-english-vinglish-423481.html |publisher=CNN-IBN |date=29 November 2011 |accessdate=1 January 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160123210748/http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-to-do-a-cameo-in-english-vinglish-423481.html |archivedate=23 January 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123210748/http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-to-do-a-cameo-in-english-vinglish-423481.html |date=23 January 2016 }}</ref> |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[The Great Gatsby (2013 film)|The Great Gatsby]]'' | Meyer Wolfsheim |{{Sort|Luhrmann|[[Baz Luhrmann]]}} | Special appearance<br/>[[Cinema of the United States|English film]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8749778/Bollywood-legend-Amitabh-Bachchan-to-make-Hollywood-debut-in-The-Great-Gatsby.html |title=Bollywood legend Amitabh Bachchan to make Hollywood debut in The Great Gatsby |last=Henderson |first=Barney |work=Telegraph |date=8 September 2011 |accessdate=9 September 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110908160423/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8749778/Bollywood-legend-Amitabh-Bachchan-to-make-Hollywood-debut-in-The-Great-Gatsby.html |archivedate= 8 September 2011 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Bombay Talkies (film)|Bombay Talkies]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Kashyap|[[Anurag Kashyap]]}} | Special appearance on segment "Murabba" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Srivastava |first=Priyanka |title=Big B shoots for Kashyap's short story |url=http://indiatoday.intoday.in/story/big-b-shoots-for-kashyaps-short-story/1/242443.html |work=India Today |date=16 January 2012 |accessdate=28 January 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116082451/http://indiatoday.intoday.in/story/big-b-shoots-for-kashyaps-short-story/1/242443.html |archivedate=16 January 2013 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Satyagraha (film)|Satyagraha]]'' | Dwarka Anand |{{Sort|Jha|[[Prakash Jha]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-satyagraha-review-a-mission-left-unaccomplished-1882077 |title='Satyagraha' review: A mission left unaccomplished |accessdate=17 February 2014 |last=Sengar |first=Resham |date=30 August 2013 |work=Daily News and Analysis |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222083637/http://www.dnaindia.com/entertainment/review-satyagraha-review-a-mission-left-unaccomplished-1882077 |archivedate=22 February 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Boss (2013 Hindi film)|Boss]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|D'Souza|Anthony D'Souza}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |url=http://archives.deccanchronicle.com/130902/entertainment-bollywood/article/amitabh-bachchan-introduce-akshays-character-boss |title=Amitabh Bachchan to introduce Akshay's character in 'Boss' |work=[[Deccan Chronicle]] |date=2 September 2013 |accessdate=12 October 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119054657/http://archives.deccanchronicle.com/130902/entertainment-bollywood/article/amitabh-bachchan-introduce-akshays-character-boss |archivedate=19 November 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119054657/http://archives.deccanchronicle.com/130902/entertainment-bollywood/article/amitabh-bachchan-introduce-akshays-character-boss |date=19 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Krrish 3]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Roshan|[[Rakesh Roshan]]}} | |style="text-align: center;"|<ref name="वर्णनकर्ता"/> |- ! scope="row" |''[[Mahabharat (2013 film)|Mahabharat]]'' | [[Bhishma]] {{small|(voice)}} |{{Sort|Khan|Amaan Khan}} | [[List of Indian animated feature films|Animated film]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |last=Pathak |first=Ankur |title=Deepti Naval is Kunti in Mahabharat |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Deepti-Naval-is-Kunti-in-Mahabharat/articleshow/23661825.cms |work=[[Mumbai Mirror]] |date=8 October 2013 |accessdate=12 February 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131011030553/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Deepti-Naval-is-Kunti-in-Mahabharat/articleshow/23661825.cms |archivedate=11 October 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011030553/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Deepti-Naval-is-Kunti-in-Mahabharat/articleshow/23661825.cms |date=11 October 2013 }}</ref> |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[Bhoothnath Returns]]'' | Khailash Nath a.k.a. Bhoothnath |{{Sort|Tiwari|[[Nitesh Tiwari]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/make-bhootnath-returns-tax-free-poll-panel-urged-114042200500_1.html |title=Make 'Bhootnath Returns' tax free, poll panel urged |work=[[Business Standard]] |date=22 April 2014 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924131058/http://www.business-standard.com/article/news-ians/make-bhootnath-returns-tax-free-poll-panel-urged-114042200500_1.html |archivedate=24 September 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Manam (film)|Manam]]'' | Pratap |{{Sort|कुमार|[[Vikram कुमार]]}} | Special appearance <br>[[Telugu cinema|Telugu film]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Amitabh-Bachchan-cameo-in-Manam/articleshow/34318423.cms |title=Amitabh Bachchan cameo in Manam |work=The Times of India |date=27 April 2014 |accessdate=6 February 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6W8T2km9w?url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Amitabh-Bachchan-cameo-in-Manam/articleshow/34318423.cms |archivedate=6 February 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Kochadaiiyaan]]'' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Ashwin|[[Soundarya R. Ashwin]]}} | Hindi version |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/entertainment/films-music/movie-review-rajinikanth-dazzles-in-kochadaiiyaan-with-master-strokes-2014-05-22-1.550044|title=Movie review: Rajinikanth dazzles in 'Kochadaiiyaan' with master strokes|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522195134/http://www.emirates247.com/entertainment/films-music/movie-review-rajinikanth-dazzles-in-kochadaiiyaan-with-master-strokes-2014-05-22-1.550044|work=Emirates247|date=22 May 2014|archive-date=22 May 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522195134/http://www.emirates247.com/entertainment/films-music/movie-review-rajinikanth-dazzles-in-kochadaiiyaan-with-master-strokes-2014-05-22-1.550044 |date=2014-05-22 }}</ref> |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[Shamitabh]]'' | Amitabh Sinha |{{Sort|Balki|[[R. Balki]]}} | Also producer<br/>Also playback singer for song "Piddly" |style="text-align: center;"|<ref name="shamitabh1">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/shamitabh-movie-review-swings-between-being-intelligent-and-banal/ |title='Shamitabh' movie review: Amitabh Bachchan's voice powers the movie |last=Gupta |first=Shubhra |work=The Indian Express |date=9 February 2015 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170120080935/http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/shamitabh-movie-review-swings-between-being-intelligent-and-banal/ |archivedate=20 January 2017 }}</ref><br/><ref name="shamitabh2">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-amitabh-bachchan-sings-about-piddly-in-new-shamitabh-song-2048423 |title=Amitabh Bachchan sings about 'Piddly' in new Shamitabh song |work=Daily News and Analysis |date=31 December 2014 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118152810/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-amitabh-bachchan-sings-about-piddly-in-new-shamitabh-song-2048423 |archivedate=18 November 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Hey Bro]]'' | |{{Sort|Chandok|Ajay Chandhok}} | Special appearance in song "Birju" |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Rodricks|first=Allan Moses|title=A double take on twins|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-double-take-on-twins/article6933010.ece|work=The Hindu|date=25 February 2015|accessdate=6 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212085516/http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-double-take-on-twins/article6933010.ece|archive-date=12 February 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Piku]]'' | Bhashkor Banerjee |{{Sort|Sircar|[[Shoojit Sircar]]}} | National Film Award for Best Actor<br>Filmfare Critics Award for Best Actor<br>Nominated—Filmfare Award for Best Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |title=63rd National Film Awards: List of winners |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/63rd-National-Film-Awards-List-of-winners/articleshow/51580133.cms |work=The Times of India |date=28 March 2013 |accessdate=28 March 2016 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gO28YlM6?url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/63rd-National-Film-Awards-List-of-winners/articleshow/51580133.cms |archivedate=30 March 2016 }}</ref><br/><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/05/08/movies/review-in-piku-amitabh-bachchan-plays-a-dad-to-deepika-padukone.html?_r=0 |title=Review: In 'Piku,' Amitabh Bachchan Plays a Dad to Deepika Padukone |last=Saltz |first=Rachel |work=The New York Times |date=7 May 2015 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150511054555/http://www.nytimes.com/2015/05/08/movies/review-in-piku-amitabh-bachchan-plays-a-dad-to-deepika-padukone.html?_r=0 |archivedate=11 May 2015 }}</ref><br/><ref>{{cite news|title=Full list of winners of the 61st Britannia Filmfare Awards |url=http://www.filmfare.com/news/full-list-of-winners-of-the-61st-britannia-filmfare-awards-11841.html |work=Filmfare |date=15 January 2016 |accessdate=16 January 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316165017/http://www.filmfare.com/news/full-list-of-winners-of-the-61st-britannia-filmfare-awards-11841.html |archivedate=16 March 2016 }}</ref><br/><ref>{{cite news |title=Nominations for the 61st Britannia Filmfare Awards |url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html |accessdate=24 January 2016 |work=Filmfare |date=11 January 2016 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gO32fdDO?url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html |archivedate=30 March 2016 }}</ref> |- | rowspan="4" | 2016 ! scope="row" |''[[Wazir (film)|Wazir]]'' | Pandit Omkarnath Dhar |{{Sort|Nambiar|[[Bejoy Nambiar]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/bollywood/wazir-trailer-amitabh-farhan-are-as-mysterious-and-intriguing-as-a-game-of-chess-2278800.html |title=Wazir trailer: Amitabh, Farhan are as mysterious and intriguing as a game of chess |last=Ramakrishnan |first=Swetha |publisher=Firstpost |date=4 June 2015 |accessdate=11 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151030022151/http://www.firstpost.com/bollywood/wazir-trailer-amitabh-farhan-are-as-mysterious-and-intriguing-as-a-game-of-chess-2278800.html |archivedate=30 October 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Ki & Ka]]'' | उनी आफैं |{{Sort|Balki|[[R. Balki]]}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Amitabh-Bachchan-Ki-and-Ka-bold-of-R-Balki/articleshow/51569422.cms |title=Amitabh Bachchan: 'Ki and Ka' bold of R. Balki |work=The Times of India |date=27 March 2016 |accessdate=19 April 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405204244/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Amitabh-Bachchan-Ki-and-Ka-bold-of-R-Balki/articleshow/51569422.cms |archivedate= 5 April 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Te3n]]'' | John Biswas |{{Sort|Dasgupta|[[Ribhu Dasgupta]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/S5QsLkoZu5bSfbvWfOg41J/Film-review-Te3n.html |title=Film review: Te3n |last=Bhatia |first=Uday |work=Mint |date=10 June 2016 |accessdate=13 June 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613081510/http://www.livemint.com/Leisure/S5QsLkoZu5bSfbvWfOg41J/Film-review-Te3n.html |archivedate=13 June 2016 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Pink (2016 film)|Pink]]'' | Deepak Sehgall | {{Sort|Chowdhury|[[Aniruddha Roy Chowdhury]]}} | Nominated—Filmfare Award for Best Actor |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/pink-film-review/article9110793.ece |title=Pink: The girls are alright, but the boys? |last=Joshi |first=Namrata |work=The Hindu |date=15 September 2016 |accessdate=30 October 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927221958/http://www.thehindu.com/features/cinema/pink-film-review/article9110793.ece |archivedate=27 September 2016 }}</ref><br><ref>{{cite web|title=62nd Jio Filmfare Awards 2017 Nominations |url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-62nd-jio-filmfare-awards-17987.html |work=Filmfare |date=9 January 2017 |accessdate=13 January 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170113122217/http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-62nd-jio-filmfare-awards-17987.html |archivedate=13 January 2017 }}</ref> |- | rowspan="4" | 2017 ! scope="row" |''[[The Ghazi Attack]]'' | वर्णनकर्ता | {{Sort|Reddy|Sankalp Reddy}} | Hindi version |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/the-ghazi-attack-chiranjeevi-and-suriya-turn-वर्णनकर्ताs-for-rana-daggubati-film-4495669/ |title=The Ghazi Attack: Chiranjeevi and Suriya turn वर्णनकर्ताs for Rana Daggubati film |work=The Indian Express |date=28 January 2017 |accessdate=24 February 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213164452/http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/the-ghazi-attack-chiranjeevi-and-suriya-turn-वर्णनकर्ताs-for-rana-daggubati-film-4495669/ |archivedate=13 February 2017 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Begum Jaan]]'' | वर्णनकर्ता | {{Sort|Mukherji|[[Srijit Mukherji]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Amitabh-Bachchan-to-lend-his-voice-for-the-opening-sequence-of-the-Vidya-Balan-starrer-Begum-Jaan/articleshow/57572794.cms|title=Amitabh Bachchan to lend his voice for the opening sequence of the Vidya Balan-starrer 'Begum Jaan'|last=Coutinho|first=Natasha|work=The Times of India|date=10 March 2017|accessdate=10 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310201709/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/amitabh-bachchan-to-lend-his-voice-for-the-opening-sequence-of-the-vidya-balan-starrer-begum-jaan/articleshow/57572794.cms|archive-date=10 March 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Sarkar 3]]'' | Subhash Nagre (Sarkar) | {{Sort|Varma|Ram Gopal Varma}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/sarkar-3-movie-review-amitabh-bachchan-leads-a-dysfunctional-family-to-trouble/story-aoBo1ZI8yA0XBmnWhk1jaJ.html |title=Sarkar 3 movie review: Amitabh Bachchan leads a dysfunctional family to trouble |last=Vats |first=Rohit |publisher=Hindustan Times |date=12 May 2017 |accessdate=12 May 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170512014021/http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/sarkar-3-movie-review-amitabh-bachchan-leads-a-dysfunctional-family-to-trouble/story-aoBo1ZI8yA0XBmnWhk1jaJ.html |archivedate=12 May 2017 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Firangi]]'' | वर्णनकर्ता | {{Sort|Dhingra|Rajiv Dhingra}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/kapil-sharma-thanks-amitabh-bachchan-for-lending-his-voice-to-firangi/story-nHK68BBXmCdpYnDgG9ZbuK.html|title=Kapil Sharma thanks Amitabh Bachchan for lending his voice to Firangi|work=Hindustan Times|date=22 November 2017|accessdate=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222221602/http://www.hindustantimes.com/bollywood/kapil-sharma-thanks-amitabh-bachchan-for-lending-his-voice-to-firangi/story-nHK68BBXmCdpYnDgG9ZbuK.html|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="4" | 2018 ! scope="row" |''[[Pad Man (film)|Pad Man]]'' | वर्णनकर्ता | {{Sort|Balki|[[R. Balki]]}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/entertainment/padman-review-akshay-कुमार-delivers-career-best-performance-in-audacious-film-cursed-by-underwhelming-first-half-4342397.html|title=Padman: Akshay कुमार delivers career best performance in audacious film cursed by underwhelming first half|last=Sharma|first=Devansh|publisher=Firstpost|date=8 February 2018|accessdate=9 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208183542/http://www.firstpost.com/entertainment/padman-review-akshay-कुमार-delivers-career-best-performance-in-audacious-film-cursed-by-underwhelming-first-half-4342397.html|archive-date=8 February 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[102 Not Out]]'' | Dattatraya Vakharia | {{Sort|Shukla|[[Umesh Shukla]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/102-not-out-movie-review-amitabh-bachchan-rishi-kapoor-s-sparkling-drama/story-vemMvFVH0VZhk7mPw86OUN.html|title=102 Not Out movie review: Amitabh Bachchan, Rishi Kapoor's sparkling drama|last=Vats|first=Rohit|work=Hindustan Times|date=3 May 2018|accessdate=4 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503224002/https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/102-not-out-movie-review-amitabh-bachchan-rishi-kapoor-s-sparkling-drama/story-vemMvFVH0VZhk7mPw86OUN.html|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Helicopter Eela]]'' | Cameo appearance | {{Sort|Sarkar|[[Pradeep Sarkar]]}} | Cameo appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-confirmed-for-cameo-in-kajol-s-helicopter-eela-will-play-उनी आफैं/story-eY2TGqMYFeCtalfGkSsFRJ.html|title=Amitabh Bachchan confirmed for cameo in Kajol's Helicopter Eela, will play उनी आफैं|work=Hindustan Times|date=14 August 2018|accessdate=8 November 2018}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Thugs of Hindostan]]'' | Khudabaksh Azaad | {{Sort|Acharya|[[विजय Krishna Acharya]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/amitabh-bachchan-hurts-back-and-braves-pain-to-shoot-for-thugs-of-hindostan-mumbai-bollywood-news/18499170|title=Amitabh Bachchan cracks a rib while shooting for 'Thugs Of Hindostan'|work=Mid Day|date=11 August 2017|accessdate=8 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909004930/http://www.mid-day.com/articles/amitabh-bachchan-hurts-back-and-braves-pain-to-shoot-for-thugs-of-hindostan-mumbai-bollywood-news/18499170|archive-date=9 September 2017|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | 2019 ! scope="row"|''[[Manikarnika: The Queen of Jhansi]]'' | वर्णनकर्ता |[[Krish (director)|Krish]]<br>[[Kangana Ranaut]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://telanganatoday.com/manikarnika-fails-to-strike-a-chord|title='Manikarnika' fails to strike a chord|last=Rao|first=Siddharth|work=[[Telangana Today]]|date=25 January 2019|accessdate=26 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126060934/https://telanganatoday.com/manikarnika-fails-to-strike-a-chord|archive-date=26 January 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Badla (2019 film)|Badla]]'' | Badal Gupta | {{Sort|Gosh|[[Sujoy Ghosh]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/badla-first-reviews-out-amitabh-bachchan-taapsee-pannu-amrita-singh-shah-rukh-khan-suspense-thriller-is-getting-an-amazing-response/378360|title=Badla FIRST REVIEWS out! Amitabh Bachchan, Taapsee Pannu's suspense thriller is getting an amazing response|last=Nayak|first=Pooja|publisher=Times Now|date=7 March 2019|accessdate=8 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307142637/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/badla-first-reviews-out-amitabh-bachchan-taapsee-pannu-amrita-singh-shah-rukh-khan-suspense-thriller-is-getting-an-amazing-response/378360|archive-date=7 March 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Sye Raa Narasimha Reddy]]'' | Gosayi Venkanna | {{Sort|Surender|[[Surender Reddy]]}} | Special appearance<br>Telugu film |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/amitabh-bachchan-dons-a-bearded-look-for-a-cameo-in-chiranjeevi-s-sye-raa-narasimha-reddy-see-pic/story-Q9U9IDD2PqkvDjD37L39hL.html|title=Amitabh Bachchan dons a bearded look for a cameo in Chiranjeevi's Sye Raa Narasimha Reddy, see pic|work=hindustan times|date=27 March 2018|accessdate=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704124836/https://www.hindustantimes.com/regional-movies/amitabh-bachchan-dons-a-bearded-look-for-a-cameo-in-chiranjeevi-s-sye-raa-narasimha-reddy-see-pic/story-Q9U9IDD2PqkvDjD37L39hL.html|archive-date=4 July 2018|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="8" | 2020 ! scope="row"|''[[AB Aani CD]]'' | उनी आफैं | Milind Lele | Marathi film; Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/amitabh-bachchan-makes-marathi-debut-with-ab-aani-cd-first-poster-out/story-PiDnDkL7SKDG8nwfk14r3H.html|title=Amitabh Bachchan makes Marathi debut with AB Aani CD, first poster out|work=Hindustan Times|accessdate= 5 September 2019}}</ref> |- ! scope="row"|''[[Ghoomketu]]'' | उनी आफैं | {{Sort|Pushpendra|Pushpendra Nath Misra}} | Special appearance |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-i-am-a-reluctant-actor-so-playing-lazy-came-easily-anurag-kashyap-on-playing-laidback-inspector-in-ghoomketu-2825535|title='I am a reluctant actor so playing lazy came easily': Anurag Kashyap on playing laidback प्रहरीin 'Ghoomketu'|work=Daily News and Analysis|date=21 May 2020|accessdate=21 May 2020}}</ref> |- ! scope="row"|''[[Gulabo Sitabo]]'' | Chunnan "Mirza" Nawab | [[Shoojit Sircar]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-begins-shooting-for-gulabo-sitabo/story-QLgAq8HWccrUZorzfJjwZK.html|title=Amitabh Bachchan begins shooting for Gulabo Sitabo|work=Hindustan Times|date=21 June 2019|accessdate=21 June 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116203718/https://m.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-begins-shooting-for-gulabo-sitabo/story-QLgAq8HWccrUZorzfJjwZK.html |date=16 January 2020 }}</ref> |- ! scope="row" background:#ffc;"|''[[Chehre]]'' {{dagger}} | TBA | Rumi Jafry | Filming |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-first-look-chehre-emraan-hashmi-5723634/|title=Amitabh Bachchan shares first look of Chehre|work=The Indian Express|date=12 May 2019|accessdate=15 May 2019}}</ref> |- ! scope="row" background:#ffc;" |''[[Brahmastra (film)|Brahmastra]]'' {{dagger}} | TBA |{{Sort|Ayan|[[Ayan Mukerji]]}} | Filming | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-shares-set-photos-from-brahmastra-5292521/|title=Amitabh Bachchan shares set photos from Brahmastra|work=The Indian Express|date=5 August 2018|accessdate=18 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918201050/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-shares-set-photos-from-brahmastra-5292521/|archive-date=18 September 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" background:#ffc;" |''[[Butterfly (upcoming film)|Butterfly]]''{{dagger}} | | [[Ramesh Arvind]] | Post-production<br>Playback singer<br>Kannada film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/amitabh-bachchan-lends-his-voice-to-kannada-movie-butterfly/articleshow/68423930.cms|title=Amitabh Bachchan lends his voice to Kannada movie 'Butterfly'|work=The Times of India|date=15 March 2019|accessdate=19 August 2019}}</ref> |- ! scope="row" background:#ffc;"|''[[Jhund (film)|Jhund]]'' {{dagger}} | विजय Barse | [[Nagraj Manjule]] | Filming |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-s-jhund-to-release-on-sept-20-first-poster-out/story-Jgxel9oIP2N6eYrwliPIlK.html|title=Amitabh Bachchan's Jhund to release on Sept 20, first poster out|work=Hindustan Times|date=19 February 2019|accessdate=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226045930/https://www.hindustantimes.com/bollywood/amitabh-bachchan-s-jhund-to-release-on-sept-20-first-poster-out/story-Jgxel9oIP2N6eYrwliPIlK.html|archive-date=26 February 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" background:#ffc;"|''[[Uyarntha Manithan (upcoming film)|Uyarndha Manithan]]'' {{dagger}} | TBA | Tamilvannan | Filming<br>Tamil film |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/amitabh-bachchan-starts-shooting-untitled-tamil-film-starring-sj-suryah-ramya-krishnan-6400361.html|title=Amitabh Bachchan starts shooting untitled Tamil film starring SJ Suryah, Ramya Krishnan|work=Firstpost|date= 6 April 2019|accessdate=7 April 2019}}</ref> |} ===निर्माताको भूमिकामा=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | चलचित्र ! scope="col" | अभिनय ! scope="col" | निर्देशक(हरू) ! scope="col" class="unsortable" | टिप्पणी ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|स्रोत|स्रोत}} |- |सन् १९९५ ! scope="row" |''[[गुलावी (चलचित्र)|गुलावी]]'' | |{{Sort|Vamsi|कृष्ण वम्सी}} | निर्माता<br>तेलुगु भाषाको चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref name="region">{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/bollywood-regional-salman-khan-shah-rukh-khan-amitabh-bachchan/1/382647.html |title=Going regional: How celebs stars are taking to cinema here in a big way |last=Srivastava |first=Priyanka |work=India Today |date=13 September 2014 |accessdate=15 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095721/http://indiatoday.intoday.in/story/bollywood-regional-salman-khan-shah-rukh-khan-amitabh-bachchan/1/382647.html |archivedate= 4 March 2016 }}</ref> |- | rowspan="2" | सन् १९९६ ! scope="row" |''तेरे मेरे सप्ने '' | वर्णनकर्ता |{{Sort|Augustine|जोय अगस्टिन}} | निर्माता पनि |style="text-align: center;"|<ref name="baritone"/> |- ! scope="row" |''युभथुर्की'' | |{{Sort|भादरान}} |निर्माता<br>मलायलम चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref name="region"/> |- | rowspan="2" |सन् १९९७ ! scope="row" |''मृत्युदाता'' | रामप्रसाद घायल |{{Sort|मेहुल कुमार}} | निर्माता पनि |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/><br/><ref name="mrity"/> |- ! scope="row" |''उल्लचम'' | |{{Sort|जेरी}} |निर्माता<br>तमिल चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref name="region"/> |- | rowspan="2" |सन् १९९८ ! scope="row" |''सात रङ्ग के सप्ने'' | |{{Sort|प्रियदर्शन}} | निर्माता |style="text-align: center;"|<ref name="produce"/> |- ! scope="row" |''मेजर साहब'' | जसबिर सिंह राना |{{Sort|तिन्नु आनन्द}} | |style="text-align: center;"|<ref name="majorsaab"/> |- |सन् २००१ ! scope="row" |''अक्स'' | मानु वर्मा |{{Sort|राकेश ओमप्रकाश मेहरा}} | निर्माता पनि<br>फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता समीक्षक पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="aks"/><br/><ref name="produce"/> |- | rowspan="2" |सन् २००५ ! scope="row" |''विरुद्ध'' | विद्याधर |{{Sort|Manjrekar|महेश मान्जेकार}} | निर्माता पनि |style="text-align: center;"|<ref name="viruddh"/> |- ! scope="row" |''अन्तर्महल'' | |{{Sort|Ghosh|[[ऋतुपर्णो घोष]]}} |निर्माता<br/>पश्चिम बङ्गाली चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1051023/asp/calcutta/story_5389342.asp |title=She returns to her roots |last=Sengupta |first=Reshmi |work= |date=23 October 2005 |accessdate=16 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304140332/http://www.telegraphindia.com/1051023/asp/calcutta/story_5389342.asp |archivedate= 4 March 2016 }}</ref> |- |सन् २००६ ! scope="row" |''फेमिली'' | भिरेन सेहाई |{{Sort|Santoshi|राजकुमार सन्तोषी}} | निर्माता पनि |style="text-align: center;"|<ref name="Family1"/><br/><ref name="Family2"/> |- |सन् २००९ ! scope="row" |''पा'' | अरु |{{Sort|आर बाल्की}} | सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार<br/>सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार<br/>निर्माता<br/> "मेरे पा" गीतको पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="paa1"/><br/><ref name="koral"/><br/><ref name="paa2"/><br/><ref name="paa3"/> |- |सन् २०१० ! scope="row" |''विहिर'' | |{{Sort|Kulkarni|उमेश विनायक कुलकर्णी}} |निर्माता<br/>मराठी चलचित्र |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-in-marathi-films-335409.html |title=Amitabh to produce more Marathi films |last=Parande |first=Shweta |publisher=CNN-IBN |date=25 March 2010 |accessdate=13 October 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160122234539/http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-in-marathi-films-335409.html |archivedate=22 January 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122234539/http://www.ibnlive.com/news/india/amitabh-in-marathi-films-335409.html |date=22 January 2016 }}</ref> |- |सन् २०११ ! scope="row" |''बुड्ढा... होगा तेरा बाप'' | विजु मलहोत्रा |{{Sort|पुरी जगन्नाथ}} | निर्माता तथा बुड्ढा होगा तेरा बाप गीतका गायक |style="text-align: center;"|<ref name="koral"/><br/><ref name="bbuddah1"/><br/><ref name="bbuddah2"/> |- |सन् २०१३ ! scope="row" |''सप्तपद्दी'' | |{{Sort|निराजन ठाँडे}} | निर्माता<br/>गुजराती चलचित्र |style="text-align: center;"| |- |सन् २०१५ ! scope="row" |''समिताभ'' | अमिताभ सिन्हा |{{Sort|आर बाल्की}} | निर्माता<br/> "पिड्ली"गीतको पार्श्व गायक |style="text-align: center;"|<ref name="shamitabh1"/> |} == दूरदर्शन == == वृत्तचित्र == == साङ्गीतिक भिडियो/भिडिओ == == टिप्पणीहरू == {{टिप्पणीसूची}} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[अमिताभ बच्चनद्वारा प्राप्त पुरस्कार र नामाङ्कनहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|id=nm0000821|name=अमिताभ बच्चन}} * {{Rotten Tomatoes person|amitabh_bachchan|अमिताभ बच्चन}} [[श्रेणी:अमिताभ बच्चन|चलचित्र]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रहरूसँग सम्बन्धित सूची]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्मोग्राफी]] ma3uindvq954ynzf8yj4mrd9weq3n5p 0 118287 1380388 1318581 2026-09-17T01:21:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380388 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|आम्बेडकरवादी आन्दोलन}} '''आम्बेडकरवाद''' ({{lang-en|Ambedkarism}}, {{lang-mr|आंबेडकरवाद}}) [[बाबासाहेब आम्बेडकर]]को विचारधारामा आधारित भारतीय राजनीतिक, सामाजिक, धार्मिक तथा राष्ट्रवादी [[दर्शन]] वा विचार प्रणाली हो । यसको मूल सिद्धान्त "[[समानता]]" हो ।<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/we-are-ambedkarites-we-are-not-dalits/articleshow/65694470.cms|title=We are Ambedkarites, we are not Dalits|date=६ सेप्टेम्बर २०१८|website=मुम्बई मिरर|access-date=३ जनवरी २०१९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212031750/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/we-are-ambedkarites-we-are-not-dalits/articleshow/65694470.cms |date=2021-02-12 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://telanganatoday.com/a-life-in-the-service-of-ambedkarism|title=A life in the service of Ambedkarism|last=दहिवाले|first=मङ्गेश|website=तेलङ्गाना टुडे|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/this-love-for-ambedkar-architect-of-constitution-parliamentary-democracy-5482247/|title=This love for Ambedkar|date=७ डिसेम्बर २०१८|website=दी इन्डियन एक्सप्रेस|language=भारतीय अङ्ग्रेजी|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref> यस क्रान्तिकारी, मानवतावादी तथा वैज्ञानिक विचार प्रणालीले [[भारत]] लगयत अन्य राष्ट्रका शोषित-पीडित वर्ग, किसान, श्रमिक, महिला, राजनीतिज्ञ, दलित र बौद्ध कार्यकर्ता लगायत अन्य टन्नै व्यक्तिलाई प्रभाव परेको छ । आम्बेडकरवादमा लागेका व्यक्तिलाई "आम्बेडकरवादी" वा "आम्बेडकरी" ({{lang-en|Ambedkarite}}) भनिन्छ ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-philosophy-is-for-betterment-of-society/articleshow/66977294.cms|title=‘Ambedkar philosophy is for betterment of society’ - Times of India|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-it-s-not-reservation-but-representation-say-ambedkarites-2692971|title=Mumbai: It's not reservation but representation, say Ambedkarites|date=७ डिसेम्बर २०१८|website=डिएनए|language=अङ्ग्रेजी|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/ramdas-athawale-slapped-at-maharashtra-function-supporters-call-for-statewide-bandh-today-1965173.html|title=Ambedkarite Activist Tries to Slap Ramdas Athawale, in Hospital After Severe Beating by Minister's Men|website=न्यूज १८|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/battle-of-koregaon-over-one-million-people-at-vijay-stambh-put-on-display-solidarity-within-the-community/story-mjnQSQSc8fJhuzgZR9ZftM.html|title=Battle of Koregaon: Lakhs of Dalits gather at the Vijay Stambh|date=२ जनवरी २०१९|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=अङ्ग्रेजी|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web| title=8,000 Punjab Buddhists, majority loyal to Ambedkar| website=द ट्रिब्युन| date=६ डिसेम्बर २०१८| url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/8-000-punjab-buddhists-majority-loyal-to-ambedkar/694124.html| access-date=३ जनवरी २०१९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412220906/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/8-000-punjab-buddhists-majority-loyal-to-ambedkar/694124.html |date=2019-04-12 }}</ref> [[समानता]], [[स्वतन्त्रता]], [[बन्धुत्व]], [[न्याय]], [[बौद्ध धर्म|धम्म]], [[लोकतन्त्र]], [[महिला अधिकार]], [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[मानवता]], [[विज्ञान]] र [[संविधान]] आम्बेडकरवादका मूल सिद्धान्त हुन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250917/answer-lies-in-ambedkarism.html|title=Answer lies in Ambedkarism|date=२५ सेप्टेम्बर २०१७|website=डेक्कन क्रोनिकल|language=अङ्ग्रेजी|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/~/article-4467168/index.html|title='God of Reservations?' India must separate Ambedkar from Ambedkarism|date=२ मे २०१७|website=मेल अनलाइन|access-date=३ जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thewire.in/116168/bjp-up-fears-elections/|title=The BJP Has Swept UP But It Does Not Know the Way Ahead From Here|last=त्रिपाठी|first=अरुण कुमार|website=द वायर|language=बेलायती अङ्ग्रेजी|access-date=३१ मार्च २०१७}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thenewsminute.com/article/kcrs-125-feet-ambedkar-statue-mockery-very-spirit-ambedkrism-41663|title=KCR’s 125-feet Ambedkar statue is a mockery of the very spirit of Ambedkarism|date=१५ अप्रिल २०१६|work=द न्यूज मिनेट|access-date=३१ मार्च २०१७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613084617/https://www.thenewsminute.com/article/kcrs-125-feet-ambedkar-statue-mockery-very-spirit-ambedkrism-41663 |date=2018-06-13 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thenewsminute.com/article/kabali-boring-its-socio-political-depths-make-it-blockbuster-wasnt-46965|title=Kabali is boring, but its socio-political depths make it a blockbuster that wasn’t|date=२३ जुलाई २०१६|work=द न्यूज मिनेट|access-date=३१ मार्च २०१७}}</ref> ==आम्बेडकरवादको भारतीय समाजमा प्रभाव== बाबासाहेब आम्बेडकरले भारतीय समाजका लागि अविस्मरणीय योगदान दिएका छन् । लाखौँ अनुयायी भएका आम्बेडकरले भारतको एक तृतीय भागलाई प्रभाव पारेका छन् । भारतको तत्कालीन १५% धनी र शक्तिशाली जनताको विरोध गरी आम्बेडकरले बाँकी ८५% शोषित, उत्पीडित, बहिष्कृत जनताको अधिकारको संरक्षण र चेतनास्तरको अभिवृद्धिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=पाटिल|first=कृष्णमकुमार|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक एवम् उच्च माध्यमिक शिक्षण मण्डल|year=सन् २०१४|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=१४४-१४५|language=मराठी}}</ref> ===जाति व्यवस्थाको निर्मूलन=== बाबासाहेब आम्बेडकरको व्यापक कार्यका कारणले भारतमा ५००० वर्ष देखि चलिआएको जाति व्यवस्थाको निर्मूलन भएको थियो । जाति प्रथाले सिर्जना गरेको असमानताको अन्त्य भएपछि भारतमा लोकतन्त्र र समताको थालनी भएको थियो ।<ref name=":1">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=पाटिल|first=कृष्णमकुमार|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक एवम् उच्च माध्यमिक शिक्षण मण्डल|year=सन् २०१४|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> ===अस्पृश्य वर्गको उन्नति=== बाबासाहेब आम्बेडकर एक श्रेष्ठ समाजसुधारक र क्रान्तिकारी व्यक्ति थिए । उनको सामाजिक कार्य र अभियानका कारणले [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]]का कारणले पिछडिएका वर्गमा एकता र चेतना बढेको थियो । [[छुवाछुत|अस्पृश्य वर्ग]]ले आफ्नो अधिकारको हनन भएको आभास गर्न थालेका हुनाले उनीहरूको आत्मसम्मान बढेको थियो । उनीहरूले आफ्नो अधिकारको माग गर्न थालेका थिए । आम्बेडकरले [[दलित|दलित वर्ग]]ले आफ्नो स्वतन्त्रता र विकासको लागि आफैँ लड्नुपर्छ भन्ने कुरा थाहा पाएका थिए र त्यसकारण उनले [[भारतीय संविधान]]मा पनि अस्पृश्य तथा पिछडिएका वर्गका लागि विशेष कानुनी व्यवस्था मिलाएका थिए । उक्त व्यवस्था वर्तमानको संविधानमा पनि कायम राखिएको छ । बाबासाहेब आम्बेडकरका कार्यले गर्दा अस्पृश्य वर्गको अधिकारको संरक्षण, चेतनास्तरको अभिवृद्धि र स्तरोन्नतिमा महत्त्वपूर्ण पहल भएका छन् ।<ref name=":1"/> ===बौद्ध धर्मको प्रचार=== [[भारतीय उपमहाद्वीप]]बाट अन्य राष्ट्रमा फैलिएको [[बौद्ध धर्म]]को प्रचार र प्रवर्तन एघारौँ शताब्दीमा भारतमा घट्न थाल्यो । [[बोधिसत्त्व]] बाबासाहेब आम्बेडकरले बीसौँ शताब्दीमा बौद्ध धर्ममा लागि [[उत्तर प्रदेश]], [[गुजरात]], [[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[मध्य प्रदेश]] र [[महाराष्ट्र]]मा लाखौँ जनता बौद्धमार्गमा लाग्न प्रोत्साहित गरेका थिए । फक्स्वरूप, भारतमा बौद्धवाद पुनः प्रचलनमा आएको थियो । आम्बेडकरले आफ्नो धर्म परिवर्तन गरेदेखि बौद्ध धर्म र संस्कृतिको प्रवर्तनका साथै [[बौद्ध दर्शन]], [[बौद्ध साहित्य]] र [[पाली भाषा]]को अभ्यास पनि प्रचलनमा आएका छन् । सन् २०११ को भारतीय जनगणना अनुसार ८३% बौद्धमार्गी आम्बेडकरवादी पनि थिए । आम्बेडकरवादले भारतमा मान्यता पाएपछि भारतमा बौद्ध धर्मको पनि पुनर्जागरण भएको थियो जसले गर्दा भारतका क्षेत्रमा तीब्र गतिमा बौद्ध धर्मको प्रचार भएको थियो ।<ref name=":2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=पाटिल|first=कृष्णमकुमार|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक एवम् उच्च माध्यमिक शिक्षण मण्डल|year=सन् २०१४|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> ===मूलभूत परिवर्तनको थालनी=== बाबासाहेब आम्बेडकरका कार्यले भारतीय समाजमा मूलभूत परिवर्तनको थालनी भएको थियो । हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा परिवर्तन आई जाति व्यवस्थामा त परिवर्तन भएको नै थियो तर यसका साथै [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षा]] तथा [[राजनीति]]मा पनि आधारभूत तहबाट नै परिवर्तन सुरु भएका थिए । [[नवबौद्ध]] धर्मावलम्बीले [[विवाह संस्कार|हिन्दु विवाह पद्धति]]लाई नकारी बौद्ध विवाह पद्धतिलाई अँगाल्न थालेका थिए । सबै वर्गका मानिसलाई शिक्षा प्रदान गर्न थालियो । [[आरक्षण]]को कारणले [[अनुसूचित जात र अनुसूचित जमात]]ले पनि राजकीय र प्रशासकीय सत्ता प्राप्त गरे । फलस्वरूप, सबै सामाजिक तहबाट राजनीतिक सहभागिता सुनिश्चित भयो ।<ref name=":2" /> आम्बेडकरवादी विचार प्रणालीमा प्रमोद भीमराव ठाकरे जस्ता नवीन लेखक तथा राजनीतिक शास्त्रज्ञ र विचारकले पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन् ।<ref name=":2" /> ===नवबौद्ध आन्दोलनको उदय=== बाबासाहेब आम्बेडकरले [[नवबौद्ध आन्दोलन]]को सुरुवात गरेका थिए । सुरुमा यस आन्दोलनमा केवल [[महार|महर समुदाय]]ले आम्बेडकरको साथ दिएका थिए । पछि शोषित, उत्पीडित, बहिष्कृत तथा पिछडिएका वर्गमा चेतनास्तरको अभिवृद्धि भएपछि आफ्नो अधिकारको माग गर्दै अन्य वर्ग पनि उक्त आन्दोलनमा जोडिए । वर्तमानमा नवबौद्ध आन्दोलनलाई दलित-बौद्ध आन्दोलन वा आम्बेडकरवादी आन्दोलन पनि भनिन्छ ।<ref name=":2" /> ==थप लेख== * [[आम्बेडकरवादी आन्दोलन]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[भीम ध्वज]] ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} {{बाबासाहेब आम्बेडकर}} [[श्रेणी:आम्बेडकरवादीहरू| ]] [[श्रेणी:बाबासाहेब आम्बेडकरको सम्मानमा राखिएका नामहरू]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:बाबासाहेब आम्बेडकर]] 1ioytyeznzpz06xkozvdr1c0o689xbh 0 122051 1380479 1380183 2026-09-17T09:36:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380479 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | name = ज्याक द रिपर | image = JacktheRipper1888.jpg | caption = ज्याक द रिपरको अन्दाजी चित्र, ''द इलुस्ट्रेडेड लन्डन न्युज'', सन् १८८८ सेप्टेम्बर १३ | alt = Drawing of a man with a pulled-up collar and pulled-down hat walking alone on a street watched by a group of well-dressed men behind him | birthname = अज्ञात | alias = "ह्वाइटचापलको हत्यारा"<br />"लेदर एप्रेन" | victims = अज्ञात (५ वटा प्रमुख) | date = सन् १८८८-१८९१ (?)<br />(सन् १८८८: ५ वटा प्रमुख) | locations = ह्वाइटचापल, [[लन्डन]], {{झण्डा|संयुक्त अधिराज्य}} }} '''ज्याक द रिपर''' एक अज्ञात धारावाहीक हत्याराको सबैभन्दा प्रसिद्ध नाम हो। यो हत्यारा सामान्यतया सन् १८८८ मा [[संयुक्त अधिराज्य]]को राजधानी [[लन्डन]], ह्वाइटचापल जिल्ला र त्यसको छेउछाउका क्षेत्रहरूमा सक्रिय रहेको विश्वास गरिन्छ। शृङ्खलाबद्धरूपमा केही [[महिला]]हरूको [[हत्या]] पश्चात् एक अज्ञात व्यक्तिद्वारा एउटा पत्रमा आफूनै वास्तविक हत्यारा भएको दाबी गरिएको थियो। घटनापश्चात् तत्कालीन पत्रपत्रिकाहरू मार्फत प्रसारित यस पत्रमा पहिलो पटक ''ज्याक द रिपर''को नाम फेला परेको थियो। धेरैजसोको भनाइहरूका अनुसार [[अनुसन्धान]]लाई भड्काउनका लागि यो पत्र लेखिएको र यो पत्र झुटो रहेको प्रतिवेदनहरू रहेका छन्। उक्त पत्र पत्रकारहरूद्वारा घटनालाई बढावा दिन र लोकप्रियता कमाउनका लागि लेखेको ठहर गरिन्छ। उक्त हत्यारालाई अपराध मुद्दाको प्रतिवेदनहरूमा "ह्वाइटचापलको हत्यारा" र "लेदर एप्रोन" जस्ता नामहरू पनि दिइएको थियो जुन समकालीन पत्रकरहरूको लेखनमा पनि भेटिन्छन्। ज्याक द रिपरद्वारा गरिएका [[हत्या]]हरूमा प्रायः [[लन्डन]]को पूर्वी भूभागमा झुपडीका बासिन्दाहरू र त्यस क्षेत्रमा काम गर्ने महिला [[यौनकर्मी]]हरू समावेश थिए। सबै पीडित महिलाहरूको घाँटीको नली काटेर हत्या गरिएको र पेट च्यातिएको स्थितिमा [[लाश|शव]]हरू फेला पारिएको थियो। पीडित महिलाहरू मध्ये कम्तीमा तीन जनाको पेट चिरि [[शरीर]]भित्रको आन्द्रा काटिएको पाइएको थियो जसअनुसार हत्यारालाई पेटको [[शल्यक्रिया]]बारे थाहा थियो भन्ने अनुमान गरिएको थियो। शृङ्खलाबद्ध हत्याबारे जानकारी सन् १९८८ को सेप्टेम्बर र [[अक्टोबर]] महिनाहरूमा केन्द्रीय थियो। एक वा एकभन्दा बढी संवाददाताहरूले आफू वास्तविक हत्यारा भएको दाबी गर्दै सञ्चार माध्यम र स्कटल्यान्ड यार्डलाई पत्र लेखेका थिए। ह्वाइटचापल सतर्कता समितिका जर्ज लास्कले प्राप्त गरेको "नरकबाट" [[चिठी|पत्र]]मा लेखकले मृतकमध्ये एक जनाको लागि [[मृगौला]] आरक्षणको ठूलो अंश भएको दाबी गरेका थिए। "ज्याक द रिपर" नामक हत्याराले हत्या गरिरहेको छ भनेर सर्वसाधारणले विश्वास गर्न थालेपछि यस विश्वासको कारण हत्याराको क्रूर चरित्र प्रति सञ्चार माध्यमहरूले प्रतिक्रिया देखाउन सुरु गरेका थिए। हत्या पश्चात् ज्याक द रिपरबारे थुप्रै लेखहरू पत्रिकाहरूमा छापिएका थिए जसकारण रिपरले अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति प्राप्त गर्नुका साथै यो [[दन्त्य कथा]] ठोस आधारमै स्थापित भएको थियो। प्रहरीले सन् १८९१ सम्म ह्वाइटचापलमा ११ वटा क्रूर हत्याको [[अनुसन्धान]] गरेतापनि उनीहरूले सन् १८८८ मा भएको [[हत्या]]सँग कुनै सम्बन्ध भेट्टाउन विफल बनेका थिए। पाँच पीडित महिलाहरूमा; मेरी आन निकोलस, एनी च्यापमेन, एलिजाबेथ स्ट्राइड, क्याथरिन एडोएस र मेरी जेन केली थिए जो समग्रमा ''क्यालोनिकल पाँच''को नामले परिचित छन्। सन् १८८८ अगस्ट ३१ देखि [[नोभेम्बर]] ९ को बीचमा यी ५ महिलाहरूको हत्या भएको थियो। साधारणतया यी हत्याहरू एकआपसमा सम्बन्धित छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। तिनीहरू वरपरका दन्त्यकथाहरू शुद्ध ऐतिहासिक अनुसन्धान, [[लोककथा]] र छद्म इतिहासको संयोजनमा सृजना गरिएका छन्। रिपरका घटनाहरूको अध्ययन र विश्लेषणका लागि "रिपरतत्व" भन्ने शब्दको सुरुवात गरिएको थियो। हाल रिपरको परिचयबारे सयभन्दा बढी सिद्धान्तहरू रहेका छन्। यी हत्याहरूले थुप्रै काल्पनिक कृतिहरूलाई पनि प्रेरित गरेको छ। == पृष्ठभूमि == [[चित्र:JacktheRipperWhitechapelcirca1890.jpg|180px|thumb|right|ज्याक द रिपरले दुईजना महिलाहरूको हत्या गरेको ठाउँ नजिक ह्वाइटचापलको एउटा साझा आवास गृहअगाडि महिला तथा केटाकेटीहरू भेला <ref>''धारावाहीक हत्यारा: सत्य अपराध'' {{ISBN|978-0-7835-0001-0}} p. 93</ref>]] १९औँ शताब्दीको बीचतिर [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]मा आयरल्यान्डेली आप्रवासीहरूको ओइरो लाग्न सुरु भएपछि [[लन्डन]]को पूर्वी भूभाग र अन्य प्रमुख [[सहर]]हरूको [[जनसङ्ख्या]]मा भारिमात्रामा वृद्धि भएको थियो।<ref>Kershen, Anne J., "The Immigrant Community of Whitechapel at the Time of the Jack the Ripper Murders", in Werner, pp. 65–97; Vaughan, Laura, "Mapping the East End Labyrinth", in Werner, p. 225</ref> सन् १८८२ देखि [[रुस|रूस]] र पूर्वी [[युरोप]]का अन्य क्षेत्रहरूबाट भागिरहेका [[यहुदी धर्म|यहुदी]] [[शरणार्थी]]हरू पनि सोही क्षेत्रमा बसाइँसराइ गर्न सुरु गरेका थिए।<ref name="ReferenceA">''The Murders of the Black Museum: 1870–1970'' {{ISBN|978-1-854-71160-1}} p. 54</ref> सन् १८८८ सम्म यस क्षेत्रको जनसङ्ख्यामा भारीमात्रामा वृद्धि भई कुल जनसङ्ख्या झण्डै ८० हजार पुगेको थियो जसकारण काम र आवासको अवस्था झन् झनै नाजुक हुँदै गएपछि आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गहरूको सङ्ख्यामा पनि वृद्धि हुन गएको थियो।<ref>[http://booth.lse.ac.uk/ ''Life and Labour of the People in London'' (London: Macmillan, 1902–1903)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203033328/http://booth.lse.ac.uk/ |date=3 February 2011 }} (The Charles Booth on-line archive) पहुँचमिति {{Nowrap|5 August}} 2008</ref> [[लन्डन]]को पूर्वी भूभागमा जन्मिएका ५५ प्रतिशत बालबालिकाहरू पाँच वर्ष नपुग्दै मर्न थाल्दा यस क्षेत्रका मानिसहरू डकैती, हिंसा र मद्यपानमा निर्भर हुनु सामान्य भइसकेको थियो।<ref>''Novels and Social Writings'' {{ISBN|978-0-521-26213-2}} p. 147</ref> [[गरिबी]]का कारण यस क्षेत्रका थुप्रै [[महिला]]हरू दिनहुँ [[वेश्यावृत्ति]]मा लागिरहन बाध्य भएका थिए।<ref>{{cite news|title=Jack the Ripper: Why Does a Serial Killer Who Disembowelled Women Deserve a Museum?|url=https://www.telegraph.co.uk/women/womens-life/11773060/Jack-the-Ripper-Why-does-a-serial-killer-who-disembowelled-women-deserve-a-museum.html|access-date=21 February 2020|work=The Telegraph|date=30 July 2015|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162417/https://www.telegraph.co.uk/women/womens-life/11773060/Jack-the-Ripper-Why-does-a-serial-killer-who-disembowelled-women-deserve-a-museum.html|url-status=live}}</ref> सन् १८८८ को [[अक्टोबर]]मा लन्डन महानगरीय प्रहरी इकाईका अनुमानअनुसार ह्वाइटचापलमा रहेका कुल वेश्यालयहरूको सङ्ख्या ६२ र त्यहाँ [[यौनकर्मी]]को रूपमा काम गरिरहेका वेश्याहरूको सङ्ख्या १,२०० रहेको थियो जहाँ हरेक रात ह्वाइटचापलभित्र २३३ वटा सामान्य आवास गृहमा बसोबास गर्ने लगभग ८,५०० मानिसहरू थिए।<ref>Rumbelow, p. 14</ref> वेश्यालयमा रात बिताउनका लागि आउने मानिसहरूका लागि एकल पलङको मूल्य चार पेन्स थियो भने झलुङ्गोमा सुत्ने खर्च प्रति व्यक्ति दुई पेन्स रहेको थियो।<ref>''Jack the Ripper: The Complete Casebook'' {{ISBN|978-0-425-11869-6}} p. 30</ref> ह्वाइटचापलको आर्थिक समस्यासँगसँगै सामाजिक तनावमा पनि निरन्तर वृद्धि भएको थियो। सन् १८८६ देखि १८८९ को बीचमा बारम्बार जनप्रदर्शन हुँदै प्रहरीहरूले हस्तक्षेप गर्नुका साथै रक्त आइतबार (सन् १८८७) जस्ता जनअशान्ति मच्चिएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 131–149; Evans and Rumbelow, pp. 38–42; Rumbelow, pp. 21–22</ref> अपराध, जन्मोत्सव, जातिवाद, सामाजिक अशान्ति र चरम अभावका कारण ह्वाइटचापेल अनैतिकताको कुख्यात ओडार हो भन्ने जनधारणा सबैमा हावी हुँदै गएको थियो।<ref>Marriott, John, "The Imaginative Geography of the Whitechapel murders", in Werner, pp. 31–63</ref> सन् १८८८ को [[शरद ऋतु]]मा "ज्याक द रिपर"द्वारा गरिएको क्रूर तथा वीभत्स [[हत्या]]हरूको शृङ्खलाले सञ्चारमाध्यममा अभूतपूर्व जानकारी प्राप्त गर्दा यस्ता धारणाहरूलाई अझ बलियो बनाएको थियो।<ref>हगार्ड, रोबर्ट एफ (सन् १९९३), "ज्याक द रिपर, लन्डनका लागि खतरा", सत्र ३५, भर्जिनिया विश्वविद्यालयको कोर्कोरान इतिहास विभाग</ref> == हत्या == {{मुख्य|ह्वाइटचापल हत्या}} [[चित्र:Whitechapel Spitalfields 7 murders.JPG|thumb|left|पहिलो सात ह्वाइटचापल हत्याको अवस्थिति]] सन् १९८८ अप्रिल ३ देखि १३ फेब्रुअरी १८९१ सम्म गरिएको एघार फरकफरक हत्याहरू लन्डन महानगरीय प्रहरी सेवाद्वारा अनुसन्धान गरिएको थियो भने यी हत्याहरूलाई सामुहिक रूपमा "ह्वाइटचापल हत्या" भनेर चिनिन्छ।<ref>Woods and Baddeley, p. 20</ref> यस अवधिमा पूर्वी भूभागका महिलाहरू विरुद्ध गरिएको ठूलो आक्रमणमा एउटै व्यक्तिले कति जनाको हत्या गरे भन्ने कुरामा अनिश्चितता थप्दछ।<ref name=met>{{citation |url=http://content.met.police.uk/Article/The-Crimes/1400015321521/1400015321521 |title=The Crimes |publisher=London Metropolitan Police |access-date=1 October 2014 |archive-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129070443/http://content.met.police.uk/Article/The-Crimes/1400015321521/1400015321521 |url-status=live }}</ref> यी हत्याहरू एउटै अपराधीसँग सम्बन्धित छन् वा छैनन् भन्ने विषयमा फरकफरक धारणाहरू रहेका छन् तर "क्यानोनिकल फाइफ" भनेर चिनिने एघार ह्वाइटचापेल हत्यामध्ये पाँचवटा रिपरको काम हो भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>Cook, pp. 33–34; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 3</ref> अधिकांश विशेषज्ञहरू घाँटीको गहिरो घाउलाई अङ्कित गर्छन् भने यसपछि पेट र गुप्ताङ्गको विच्छेदन, आन्तरिक अङ्गहरूको निस्कासन आदि पीडित महिलाहरूमा देखिएको थियो।<ref>Cook, p. 151</ref> ह्वाइटचापल हत्याको प्रतिवेदनमा एमा एलिजाबेथ स्मिथ र मार्था टब्रामको पहिलो दुई मामिला क्लोनिकल फाइभमा समावेश गरिएको थिएन। <ref name="Keppel">{{citation |last1=Keppel |first1=Robert D. |author-link1=Robert D. Keppel |last2=Weis |first2=Joseph G. |last3=Brown |first3=Katherine M. |last4=Welch |first4=Kristen |title=The Jack the Ripper murders: a modus operandi and signature analysis of the 1888–1891 Whitechapel murders |journal=Journal of Investigative Psychology and Offender Profiling |volume=2 |issue=1 |year=2005 |pages=1–21 |doi=10.1002/jip.22|doi-access=free }}</ref><ref>Evans and Rumbelow, pp. 47–55</ref> सन् १९८८ अप्रिल ३ का दिन बिहानको लगभग १ बजेर ३० मिनेट जाँदा एमा एलिजाबेथ स्मिथलाई ह्वाइटचापलको ओस्बोर्न सडकमा लुटपाट गरी यौन दुर्व्यवहार गरिएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', pp. 29–30</ref> पछि उनलाई फेला पारिँदा उनको अनुहार फुलेको र कान काटिएको थियो भने गुप्ताङ्गमा अस्पष्ट बस्तु घुसाएर योनीलाई छेदविच्छेद गरिएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 27–28; Evans and Rumbelow, pp. 47–50; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 4–7</ref> घटनाको भोलिपल्ट लन्डन अस्पतालमा स्मिथको मृत्यु भएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 28; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 4–7</ref> स्मिथले उनलाई दुई वा तीन जना पुरुषहरूले आक्रमण गरेको र तीमध्ये एक किशोर रहेको बताएकी थिइन्।<ref>''The Star'', {{Nowrap|8 September}} 1888, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 155–156 and Cook, p. 62</ref> यो आक्रमण प्रेसद्वारा पछि गरिएका हत्याहरूसँग सम्बन्धित थियो तर धेरैजसो लेखकहरू स्मिथको हत्याको श्रेय रिपर मामलासँग सम्बन्धित एक सामूहिक हिंसालाई दिन्छन्।<ref name=met/><ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 29–31; Evans and Rumbelow, pp. 47–50; Marriott, Trevor, pp. 5–7</ref> सन् १९८८ अगस्ट ७ का दिन ह्वाइटचापलको जर्ज यार्डमा मार्था टाअब्रामको हत्या भएको थियो। उनको घाँटी, फोक्सो, मुटु, कलेजो र पुटमा गरी कुल ३९ वटा चक्कु हानेको निशान रहेका थिए भने उनको स्तन र योनीमा थप चक्कुको चोट रहेको थियो। उनको शरीरमा लागेको एउटा चोटबाहेक सबैलाई जसो चोटहरू धारिलो चक्कु सहितको यन्त्रको प्रयोग गरिएको देखिन्छ।<ref name=begg35>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 35</ref> शरीरमा लागेका घाउका अनुसार यस हत्याको पछाडि दाहिने हाते व्यक्ति रहेको छ भन्ने पुष्टि हुन्छ। मार्था टाअब्रामको हत्या गरिएपनि उनको बलात्कार गरिएको थिएन।<ref>''Jack the Ripper: The Definitive History'' {{ISBN|0-582-50631-X}} p. 63</ref> यस हत्याको कारण स्पष्ट मनसायको कमी र पछिको क्यानोनिकल रिपर हत्याको स्थान र मितिको घनिष्ठताले गर्दा प्रहरीले यस हत्यालाई पछि ज्याक द रिपरले गरेका हत्याहरूसँग सम्बन्धित हुनसक्ने भन्दै उक्त घटनाहरूलाई दाँजेका थिए।<ref name=begg35/><ref>''The Crimes, Detection and Death of Jack the Ripper'' {{ISBN|978-1-566-19537-9}} p. 17</ref> तथापि टाअब्राको हत्या पछि गरिएको क्लोनिकन फाइभ हत्या भन्दा फरक हुनुको कारण टाअब्रामाको शरीरमा बारम्बार छुराले प्रहार गरिएतापनि उनको घाँटी र पेटमा कुनैपनि चोटको निशान थिएन।<ref>Evans and Rumbelow, pp. 51–55; Marriott, Trevor, p. 13</ref> थुप्रै विशेषज्ञहरूले घाउको ढाँचाका आधारमा टाअब्रामको हत्यालाई पछि भएको हत्यासँग जोडेका छैनन्। === क्लोनिकल पाँच === क्लोनिकन पाँचमा; मेरी एन न‍कोल्स, एनी च्यापमेन, एलिजाबेथ स्ट्रिड, क्याथरिन इडोवेस र मेरी जेन केली समावेश छन् जसको हत्या एकै प्रकारले भएको र यी सबै हत्याका पछाडि रिपरको हात रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>''3000 Facts about Historic Figures'' {{ISBN|978-0-244-67383-3}} p. 171</ref> मेरी एन निकोल्सको लाश लगभग ३:४० बजे शुक्रबारका दिन सन् १८८८ अगस्ट ३१ का दिन बक्स सडक (हाल डर्वार्ड सडक) ह्वाइटचापलमा पत्ता लागेको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 43</ref> एमिली हल्यान्डले निकोल्सको लाश पत्ता लाग्नुभन्दा लगभग एक घण्टाअघि उनलाई अन्तिम पटक जिउँदै देखेको बताएकी थिइन्।<ref>Whittington-Egan, ''The Murder Almanac'', p. 91</ref> उनीसँग उनले पहिले ह्वाइटचापल सडकको थ्राबल सडकको एक सामान्य आवासगृहमा ओछ्यान साझेदार गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/dissertations/rn-old-wounds.html |title=Old Wounds: Re-examining the Buck's Row Murder |publisher=casebook.org |date=2 April 2004 |access-date=4 September 2020 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102816/https://casebook.org/dissertations/rn-old-wounds.html |url-status=live }}</ref> निकोल्सको घाँटीमा दुई गहिरो चोटहरू देखिन्छ जसमध्ये एक चोटले घाँटीमा रहेका सबै नलीहरू काटिएको थियो। उनको गुप्ताङ्गमा दुईपटक छुरा रोपिएको थियो भने पेटको तल्लो भागहरूमा केही हदसम्म गहिरो घाउले पेट च्यातिएको जसले गर्दा आन्द्रा फुटेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/press_reports/east_london_observer/elo880901.html |title=Another Horrible Tragedy in Whitechapel |publisher=casebook.org |date=2 April 2004 |access-date=2 September 2020 |archive-date=18 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032855/https://casebook.org/press_reports/east_london_observer/elo880901.html |url-status=live }}</ref> पेटको दुवैपट्टि अन्य थुप्रै घाउहरू पनि चक्कुको प्रहारबाट भएका थिए। <ref>Eddleston, p. 21; Evans and Rumbelow, pp. 60–61; Rumbelow, pp. 24–27</ref> [[चित्र:29 Hanbury Street, 1888.jpg|thumb|right|२९ हेन्सबरी सडक, एनी च्यापमेनको हत्या स्थल]] उक्त घटनाको एक हप्तापछि शनिबार ८ सेप्टेम्बर १८८८ का दिन २९ हानबरी सडक, स्पिटलफिल्ड्सको पछाडिपट्टी बिहानको ६ बजे एनी च्यापमेनको शव फेला परेको थियो।<ref>Rumbelow, p. 42</ref> मेरी एन निकोल्सको जस्तै उनको पनि घाँटीमा दुई गहिरा चोटहरू देखिएका थिए भने उनको पेट पुरै काटिएको र पेटभित्रका सबै अङ्गहरू निकालिएको थियो मुत्युको कारण पत्ता लगाउनको लागि शरीरको अङ्ग तथा तन्तुहरुको मरणोत्तर परीक्षण गर्दा च्यापमेनको गर्भाशय, मूत्राशय र गुप्ताङ्गका केही भागहरूलाई पनि निकालिएको थियो।<ref>''The Murders of the Black Museum: 1870–1970'' {{ISBN|978-0-863-79040-9}} pp. 55–56</ref> च्यापमेनको हत्याको जाँच गरिँदा एलिजाबेथ लङले च्यापमेनलाई लगभग बिहानको ५:३० बजे हानबरी सडकमा उभिरहेको देखेको वर्णन गरेकी थिइन् भने उनको साथमा गाढा खैरो रङ्गको कपाल भएको र खैरो चुच्चे टोपी र गाढा रङ्गको कोट लगाएको एक व्यक्तिलाई देखेकी थिइन्।<ref>''Jack the Ripper – Through the Mists of Time'' {{ISBN|978-1-782-28168-9}} p. 21</ref> यी प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार ती व्यक्तिले चेपम्यानलाई प्रश्न गरेका थिए, "के तिमी ?" जसको जवाफमा च्यापमेनले "हुन्छ" भनेर दिएकी थिइन्।<ref>Marriott, Trevor, pp. 26–29; Rumbelow, p. 42</ref> एलिजाबेथ स्ट्रिड र क्याथरिन एडोवेस दुवैजनाको सन् १९८८ सेप्टेम्बर ३० का दिन बिहान हत्या भएको थियो। स्ट्रिडको लाश ह्वाइटचापलको बर्नर सडक (हाल हेनरिक्स सडक) नजिकको डटफिल्डयार्डमा लगभग बिहानको १ बजे मा पत्ता लागेको थियो जसको मृत्युको कारण घाँटीमा छ इन्चको एक स्पष्ट घाउ थियो र दाहिने बङ्गारामुनि उनको देब्रे क्यारोटिड धमनी काटिएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 76</ref> उनको शरीर थप अङ्गभङ्ग नभएको कारण स्ट्रिडको हत्या रिपरले गरेको हो वा आक्रमणको बेला उनलाई बीचैमा रोकियो भन्ने अन्योल उत्पन्न भएको थियो।<ref>''Jack the Ripper'' {{ISBN|978-0-760-78716-8}} p. 36</ref> केही साक्षीहरूले पछि प्रहरीलाई बताए अनुसार उनीहरूले २९ सेप्टेम्बरको साँझ र ३० सेप्टेम्बरको बिहान बर्नर सडकभित्र वा नजिकको एक जना मानिसको साथमा स्ट्रिडलाई देखेका भएपनि प्रत्येकले फरकफरक विवरणहरू दिइरहेका थिए।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 153; Cook, p. 163; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 98; Marriott, Trevor, pp. 59–75</ref> [[चित्र:CatherineEddowesJacktheRipperCanomicleVictimFourMitreSq.30091888a.jpg|170px|thumb|left|क्याथरिन एडोवेसको हत्या भएपछिको समकालीन प्रहरी चित्रण जसलाई मिट्रे चोकबाट बरामद गरिएको थियो]] एडोवेसको शव एलिजाबेथ स्ट्रिडको शव पत्ता लागेको एक ४५ मिनेट पश्चात् लन्डन सहरको मिट्रे स्क्वायरमा फेला परेको थियो।<ref>''Foul Deeds and Suspicious Deaths in London's East End'' {{ISBN|978-1-845-63001-0}} p. 88</ref> उनको मृत्युको कारण घाँटीमा चक्कुको प्रहार रहेको थियो भने उनको पेटलाई चिरफार गरी आन्द्राभुँडी र भित्री अङ्गहरूलाई निकालिएको थियो। यसबाहेक उनको बायाँ मिर्गौला र पाठेघरको मुख्य भाग निकालिएको थियो भने उनको अनुहार पनि छेदविच्छेद भएको थियो।<ref>''Jack the Ripper – Through the Mists of Time'' {{ISBN|978-1-782-28168-9}} p. 27</ref> उनको नाक काटिएको, धाँटी काटिएको र प्रत्येक आँखाको ढकनीबाट क्रमशः साढे एक इन्चको एक चौथाइ भाग ठाडो गरी काटिएको थियो। एडोवेसको आँखातिर औँल्याइएको त्रिकोणीय घाउ तिनको घाँटीमा रोपिएको र तिनको दाहिने कानको एउटा भाग र कानको एउटा भागलाई पनि विच्छेद गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/victims/eddowes.html |title=Catherine Eddowes a.k.a. Kate Kelly |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=27 April 2020 |archive-date=13 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113212406/https://www.casebook.org/victims/eddowes.html |url-status=live }}</ref> एडोवेसको मृत शरीरलाई परीक्षण गरिनुपूर्व प्रहरी शल्यचिकित्सकले आफ्नो विचार व्यक्त गर्दै शरीरलाई अङ्गभङ्ग गर्न कम्तीमा पनि पाँच मिनेट लाग्ने बताएको थियो।<ref>Medical report in Coroner's Inquests, no. 135, Corporation of London Records, quoted in Evans and Skinner, pp. 205–207 and Fido, pp. 70–74</ref> जोसेफ लवेन्डा नाम गरेका एक स्थानीय चुरोट विक्रेताले हत्या हुनुभन्दा केही समयअघि उनका दुई साथीहरूसँग चोकमा टहलिरहेका थिए भने उनले एक जना पुरुषलाई एक महिलासँग देखेका थिए जो एडोवेस हुनसक्ने उनको भनाइ थियो तर उनका साथीहरूले उकणत विवरणलाई पुष्टि गर्न सकेका थिएनन्।<ref name=lawende/> अन्ततः स्ट्रिड र एडोवेसको हत्यालाई "दोहोरो घटना" भनेर चिनिन थालिएको थियो।<ref>Cook, p. 143; Fido, pp. 47–52; Sugden, p. 254</ref> बिहानको २ बजेर ५५ मिजेट जाँदा ह्वाइटचापलको गुल्सटन सडकस्थित बहालमा दिइएको एक घरको प्रवेशद्वारमा एडोवेसको रगताम्मे पोशाक भेटिएको थियो।<ref>Eddleston, p. 171</ref> पोशाक भेटिएको ठाउँ नजिकको भित्तामा चकद्वारा कुँदिएको अक्षर यस्तो थियो; "यहुदीहरू ती मानिसहरू हुन् जसलाई केहीको पनि दोष दिइने छैन।"<ref name=lawende>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 193–194; Chief Inspector Swanson's report, {{Nowrap|6 November}} 1888, HO 144/221/A49301C, quoted in Evans and Skinner, pp. 185–188</ref> यो सन्देशले साधारणतया एक यहुदी वा यहुदीहरू यस शृङ्खलाबद्ध हत्याका लागि जिम्मेवार थिए भन्ने सङ्केत गरेको जस्तो देखिन्थ्यो तर यो भित्ते लेखन हत्याराले पोशाकको केही टुक्रा छोड्ने विषयमा लेखेको थियो वा घटनासँग कुनै सम्बन्ध नराख्ने एक घटनात्मक मात्रै थियो भन्ने कुरा स्पष्ट हुन सकेन। ह्वाइटचापलमा त्यस्ता भित्ते लेखनहरू सामान्य थिए। प्रहरी आयुक्त चार्ल्स वारेनलाई यो भित्ते लेखनले यहुदी विरोधीको दङ्गालाई मच्चाउन सक्छ भन्ने डर रहेका कारण बिहान भन्दा अघि नै उनले उक्त लेखोटलाई मेटाउने आदेश दिएका थिए। <ref>e.g. Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 30; Rumbelow, p. 118</ref><ref>''Ripper Notes: The Legend Continues'' {{ISBN|978-0-978-91122-5}} p. 35</ref><ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 179</ref> [[चित्र:MaryJaneKelly Ripper.jpg|thumb|right|alt=ओछ्यानमा लडिरहेको श्यामश्वयत एक मृत शरीर|मेरी जेन केलीको मृत शरीर]] मेरी जेन केलीको बेवारिसे र अङ्गभङ्ग गरिएको शरीर सन् १८८८ नोभेम्बर ९ का दिन शुक्रबार बिहानको १० बजेर ४५ मिनेट जाँदा डोरसेट सडक स्पिटलफिल्ड्स नजिकैको १३ मिलर्स कोर्टको एक कोठामा ओछ्यानमा लडिरहेको स्थितिमा पत्ता लागेको थियो।<ref>''Foul Deeds and Suspicious Deaths in London's East End'' {{ISBN|978-1-781-59662-3}} p. 95</ref> केलीको मृत्यु घाँटीको नली काटिएकाले भएको थियो भने घाँटीको भागहरू छेदविच्छेद स्थितिमा पाइएको थियो।<ref>Holmes, ''Profiling Violent Crimes: An Investigative Tool'', p. 239</ref> उनको पेटका प्रायः सबै आन्तरिक अङ्गहरू पेटबाट निकालिएको थियो। उनको गर्भाशय, मिर्गौला र एउटा स्तनलाई टाउको नजिक राखिएको थियो भने अन्य अङ्गहरूलाई खुट्टाको नजिक राखिएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', pp. 292–293</ref> उनको पेट र तिघ्राको केही भाग ओछ्यान छेउको टेबलमा राखिएको थियो भने अपराध स्थलबाट मुटु भेटाउन सकिएन।<ref>Dr. Thomas Bond "notes of examination of body of woman found murdered & mutilated in Dorset Street" MEPO 3/3153 ff. 12–14, quoted in Sugden, pp. 315, 319</ref> उक्त कोठामा फेला परेको खरानीले केलीको हत्याराले कोठामा उनको शरीरलाई अङ्गभङ्ग गर्दा उज्यालो पार्न धेरै दहनशील वस्तुहरूलाई जलाएको अनुमान लगाइएको थियो।<ref>Eddleston, p. 63</ref> प्रत्येक क्यानोनिकल पाँच हत्याहरू महिनाको अन्तमा, एक हप्तापछि सप्ताहन्तमा वा त्यसको नजिक नजिक गरिन्थ्यो।<ref>e.g. ''Daily Telegraph'', {{Nowrap|10 November}} 1888, quoted in Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 339–340</ref> निकोल्सको मामिला बाहेक एकपछि अर्को हत्याहरू अघि बढ्दै जाँदा शरीरको अङ्गभङ्ग झन-झनै गम्भीर हुँदै गएका थिए। पीडित पाँच महिलाहरू मध्ये निकोल्सको कुनै पनि अङ्ग निकालिएको थिएन; च्यापमेनको गर्भाशय, मूत्राशय र योनिको केही भाग निकालिएको थियो; एडोवेसकन्ह गर्भाशय र बायाँ मिर्गौला निकालिएको र अनुहारलाई छेदविच्छेद गरिएको; केलीको शरीरबाट लगभग सबै आन्तरिक अङ्ग निकालिएको, अनुहारलाई सबै दिशामा च्यातिएको र उनको घाँटीलाई पनि धेरै पटक काटिएको थियो।<ref>Macnaghten's notes quoted by Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 584–587; Fido, p. 98</ref> यद्यपि यस अपराध स्थलबाट हराएको शरीरको एक मात्र अङ्ग मुटु थियो।<ref>Eddleston, p. 70</ref> ऐतिहासिक रूपमा यी पाँच क्लोनिकल हत्याहरू एउटै अपराधीले गरेका थिए भन्ने विश्वास समकालीन कागजातहरूबाट लिइएको हो।<ref>Cook, p. 151; Woods and Baddeley, p. 85</ref> सन् १८९४ मा महानगरीय प्रहरी सेवाका सहायक मुख्य नायब उपरीक्षक तथा आपराधिक जाँच विभागका प्रमुख महोदय मेलभिल म्याकनागटेनद्वारा लिएको एक प्रतिवेदनमा "ह्वाइटचापल हत्याकाण्डमा ५ जना शिकार भए मात्र ५ जना"।<ref>Macnaghten's notes quoted by Cook, p. 151; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 584–587 and Rumbelow, p. 140</ref> त्यसै गरी सन् १९८८ नोभेम्बर १० का दिन लन्डन आपराधिक जाँच विभागका प्रमुख रबर्ट एन्डरसनलाई प्रहरी शल्यचिकित्सक थोमस बोन्डले लेखेको पत्रमा पाँच जना पीडितहरूलाई एकसाथ जोडेको थियो। केही अनुसन्धाताहरूले केही हत्यामा पक्कै पनि एक हत्याराको संलग्न रहेको बताउँछन् तर अन्य अपराधहरूका लागि स्वतन्त्र भएर काम गर्ने अज्ञात हत्याराहरूको ठूलो सङ्ख्या थियो।<ref>e.g. Cook, pp. 156–159, 199</ref> लेखक स्टिवर्ट पि इभान्स र डोनाल्ड रम्बलोबले क्यानोनिकल पाँचलाई रिपर मिथ्याको रूपमा सङ्ज्ञा दिँदै तीन मुद्दाहरू (निकोल्स, च्यापम्यान र एडोवेस) निश्चित रूपमा एउटै अपराधीसँग सम्बन्धित हुन सक्छन् भन्ने तर्क गर्छन् तर स्ट्रिड र केलीको पनि एउटै व्यक्तिद्वारा हत्या गरिएको थियो कि थिएन भन्ने सन्दर्भमा कम निश्चितता रहेको छ।<ref>Evans and Rumbelow, p. 260</ref> यसको विपरीत अरूको विचारमा टअब्राम र केलीबीचको छवटा हत्या एउटा हत्याराको काम थियो। डाक्टर पेयर्सी क्लार्क जो रोगविज्ञानी जर्ज बग्स्टर फिलिप्सका सहायक थिए, उनले मात्र ३ हत्याहरूलाई एकमुष्ट रूपमा हेरेका थिए।<ref>Interview in the ''East London Observer'', {{Nowrap|14 May}} 1910, quoted in Cook, pp. 179–180 and Evans and Rumbelow, p. 239</ref> म्याकनाघनले हत्या पश्चात् एक वर्षसम्म पनि प्रहरी बलमा सामेल भएका थिएनन् भने उनको ज्ञापनपत्रमा सम्भावित सन्दिग्धहरूको बारेमा गम्भीर तथ्यात्मक त्रुटि रहेको भनिन्छ।<ref>Marriott, Trevor, pp. 231–234; Rumbelow, p. 157</ref> === अन्य हत्या प्रकरणहरू === मेरी जेन केलीलाई साधारणतया रिपरको अन्तिम शिकार मानिन्छ भने अपराधीको मृत्यु, कारावासमा कैद वा बसाइँसराइका कारण अपराध समाप्त भएको अनुमान गरिएको थियो। ह्वाइटचापलको हत्याले क्यानोनिकल पाँच पछि घटेका अन्य चारवटा हत्याको विवरण दिन्छ जसमा रोज मिलेट, एलिस म्याकेन्जी, पिनचिन सडकमा पाइएको शिरबिहिन शरीर र फ्रान्सेस कोल्स समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.jack-the-ripper.org/frances-coles.htm |title=Frances Coles: Murdered 13 February 1891 |publisher=jack-the-ripper.org |date=2 April 2010 |access-date=4 February 2021 |archive-date=8 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208073756/https://www.jack-the-ripper.org/frances-coles.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208073756/https://www.jack-the-ripper.org/frances-coles.htm |date=8 February 2021 }}</ref> २६ वर्षीया रोज मिलेटको शव क्लार्कको यार्ड, पोप्लारमा सन् १९८८ डिसेम्बर २० का दिन मा फेला परेको थियो भने उनको घाँटी थिचेर हत्या गरिएको थियो।<ref>''Alias Jack the Ripper: Beyond the Usual Whitechapel Suspects'' {{ISBN|978-1-476-62973-5}} p. 179</ref><ref>''Jack the Ripper: The Forgotten Victims'' {{ISBN|978-1-306-47495-5}} p. 125</ref> हत्या गर्ने क्रममा सङ्घर्षको निशान नभएकाले प्रहरीले उनलाई संयोगवश मात्तिएको झुपडीमा झुन्डिएको वा आत्महत्या गरेको भन्नेमा विश्वास गरेकन थिए तथापि उनको घाँटीको एक छेउमा डोरीले कमजोर निशानले मिलेटको घाँटी अँठ्याएर हत्या गरिएको सङ्केत दिन्छ। मिलेटको मृत्युको जाँचगर्दा अदालतले यस घटनालाई हत्याको फैसला सुनाएको थियो। <ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 314</ref><ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/victims/mylett.html |title=Rose Mylett (1862–1888) |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=19 April 2020 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020105857/https://www.casebook.org/victims/mylett.html |url-status=live }}</ref><ref name=mylett>Evans and Rumbelow, pp. 245–246; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 422–439</ref> एलिस म्याककेन्जीको हत्या सन् १९८९ जुलाई १७ का दिन ह्वाइ ह्वाइटचापलको क्यासल एलिमा मध्यरातको केही समयपछि गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/victims/mckenzie.html |title=Alice McKenzie a.k.a. "Clay Pipe" Alice, Alice Bryant |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=26 April 2020 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123011653/https://www.casebook.org/victims/mckenzie.html |url-status=live }}</ref> उनको घाँटीमा दुई चोटी छुरीले रोपिएको थियो भने उनको शरीरमा थुप्रै स-साना चोट तथा घाउहरू फेला परे जसमा उनको देब्रे स्तनदेखि नाभीसम्म सात इन्च लामो सतही घाउ पनि समावेश छ।<ref>Evans and Rumbelow, pp. 208–209; Rumbelow, p. 131</ref> एक शल्य चिकित्सक थोमस बोन्डले यो रिपरद्वारा गरिएको हत्या हो भन्ने विश्वास गरेतापनि उनका सहकर्मी जर्ज बस्टर फिलिप्सले यस कुरामा सहमति जनाएनन् जसले पहिलेका तीन जना शवहरूको जाँचेका थिए। <ref>Evans and Rumbelow, p. 209</ref><ref>Marriott, Trevor, p. 195</ref>म्याककेन्जीको हत्याराले ज्याक द रिपरको शैलीको नक्कल गरेर आफू र यो हत्यालाई ज्याक द रिपर लाई दोषी ठहर्‍याउन खोजेको कुरामा पनि लेखकहरूको धारणा विभाजित रहेको छ। सन् १९८९ सेप्टेम्बर १० का दिन मा ह्वाइटचापलको पिनचिन सडकस्थित रेलमार्ग मुनि अन्दाजी ३० देखि ४० वर्षकी एउटी अज्ञात महिलाको शिर र खुट्टा नभएको शरीर फेला पर्छ।<ref>Eddleston, p. 129</ref> उनको मृत्यु हुनुभन्दा केही समयअघिनै उनको ढाड, कम्मर र पाखुरामा हतियार प्रहार गरिएकाले चोट लागिसकेको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 316</ref> शवको गुप्ताङ्गमा चोट नभएतापनि पेटलाई भने छेदविच्छेद गरिएको थियो। उनको अर्धशरीर पत्ता लाग्नु भन्दा १ दिन पहिलानै उनको मृत्यु भएको अनुमान गरिएको थियो।<ref>''The Thames Torso Murders of Victorian London'' {{ISBN|978-1-476-61665-0}} p. 159</ref> शरीरका टुक्रा-टुक्रा भएका खण्डहरू पुरानो केमिजमा लुकाइएको र रेल मार्फत अन्तै लगिएको विश्वास गरिन्छ।<ref>Evans and Rumbelow, p. 210; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 480–515</ref> [[चित्र:Frances Coles 1891.jpg|180px|thumb|right|सन् १८९१ फेब्रुअरी १३ का दिन फ्रान्सेस कोलको मृत शरीर फेला परेको थियो <ref>Fido, p. 113; Evans and Skinner (2000), pp. 551–557</ref>]] सन् १८९१ फेब्रुअरी १३ का दिन बिहान २ बजेर १५ मिनेट जाँदा अर्नेस्ट थम्पसनले ह्वाइटचापलको स्वालो गार्डनस्थित रेलमार्गको मुनि फ्रान्सेस कोल्स नाम गरेकी २५ वर्षीया वेश्यालाई फेला पारेका थिए। उनको घाँटीलाई काटिएको थियो तर तिनको शरीर अङ्गभङ्ग गरिएको थिएन।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 317</ref> अर्नेस्ट थम्पसनले उनलाई भेटाउँदा खेरीसम्म उनी जिवितै थिइन् भने चिकित्सा सहायता आउनुअघिनै उनको मृत्यु हुन्छ। एक जना ५३ वर्षीय स्टोकर जेम्स थोमस साडलर लेल्ससँग पिउँदै गरेको देखिएको थियो र उनको मृत्यु हुनुभन्दा लगभग तीन घण्टाअघि ती दुईले बहस गरेका थिए भन्ने कुरा पत्ता लागेको थियो।<ref name=coles>Evans and Rumbelow, pp. 218–222; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 551–568</ref> साडलरलाई प्रहरीले गिरफ्तार गरेर उनलाई हत्याको अभियोग लगाएको थियो। उनलाई केही समय ज्याक द रिपर ठानिन्थ्यो तर पछि ३ मार्च १८९१ मा प्रमाणको अभावमा उनलाई रिहा गरिएको थियो। === अन्य घटनाहरू === एघार वटा ह्वाइटचापल हत्याको बाहेक अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्य आक्रमणहरूलाई रिपरसँग जोडेर हेरेको पाइन्छ।<ref name="Hunted">Evans, Stewart P.; Connell, Nicholas (2000). ''The Man Who Hunted Jack the Ripper''. {{ISBN|1-902791-05-3}}</ref> "फेरी फे" एक अज्ञात महिलालाई दिइएको उपनाम थियो जसको शव कथित रूपमा सन् १८८७ डिसेम्बर २६ का दिन वाणिज्यिक सडक नजिक फेला पारिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/dissertations/importance-fairy.html |title=The Importance of Fairy Fay, and Her Link to Emma Smith |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=25 April 2020 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123010829/https://www.casebook.org/dissertations/importance-fairy.html |url-status=live }}</ref> "फेरी फे" को सन्दर्भमा, यो आक्रमण वास्तविक थियो वा रिपरको नामलाई बढावा दिनका लागि गरिएको भन्ने स्पष्ट छैन।<ref>Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 3</ref> पीडित महिलाको पेटमा खम्बा ठोकिएको रूपमा शवलाई बरामद गरिएको थियो तर सन् १८८७ को डिसेम्बर वा त्यसको आसपास ह्वाइटचापलमा कुनै पनि हत्या दर्ता नभएको देखिन्छ।<ref>Sugden pp. 5–6</ref> एमा एलिजाबेथ स्मिथको हत्याको भ्रमित प्रेस प्रतिवेदन मार्फत "फेरी फे" सिर्जना गरिएको देखिन्छ जसको गुप्ताङ्गमा अस्पष्ट वस्तु घुसाइएको थियो। अधिकांश लेखकहरू पीडित फेरी फे अस्तित्वमानै नरहेको भन्ने कुरामा सहमत छन्।<ref name="Hunted" /><ref name="TheFacts">Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', pp. 21–25</ref> एनी मिलउड नामक एक ३८ वर्षीया विधवालाई सन् १८८८ फेब्रुअरी २५ का दिन खुट्टामा असङ्ख्य छुरा रोपी घाइते बनाइएको थियो भने ह्वाइटचापलको एक स्वस्थ्य चौकीमा भर्ना गरिएको थियोे।<ref>''The Eastern Post and City Chronicle'', 7 April 1888</ref> पीडित महिलाको बयान दिँदा उनलाई एक अज्ञात व्यक्तिले धारिलो चक्कुले प्रहार गरेको बताएकी थिइन्।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 26</ref> मिलउड निको भएर घर फर्किए लगत्तै उनको प्राकृतिक कारणहरूले गर्दा मृत्यु हुन्छ। मिलउडलाई पछि रिपरको पहिलो सिकारको रूपमा लिइएको थियो यद्यपि यो आक्रमणले अपराधीसँग निश्चित रूपमा कुनैपनि सम्बन्ध राख्दैन।<ref>Beadle, William (2009), ''Jack the Ripper: Unmasked'', London: John Blake, {{ISBN|978-1-84454-688-6}}, p. 75</ref> अर्को शङ्कास्पद शिकार एडा विल्सन नामक एक जवान महिला थिइन्।<ref>Beadle, p. 77; Fido, p. 16</ref> उनी सन् १९८८ मार्च २८ का दिन आफ्नो घरको ढोकामा सानोखाले चक्कुले घाँटीमा दुई पटक रोपिँदासम्म पनि बचेकी थिइन्।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 27</ref><ref>e.g. ''East London Advertiser'', {{Nowrap|31 March}} 1888</ref> थप सम्भाव्य सिकार ४० वर्षीया एनी फार्मर हुन् जो मार्था टअब्रामको घरमा बस्दै थिइन् भने सन् १९८८ नोभेम्बर २१ का दिन उनीमाथि आक्रमण भएको थियो। <ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', pp. 311–312</ref><ref>Beadle, p. 207; Evans and Rumbelow, p. 202; Fido, p. 100</ref><ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/victims/afarmer.html |title=Casebook: Annie Farmer |publisher=casebook.org |date=2 April 2004 |access-date=11 June 2021}}</ref> सन् १९८८ अक्टोबर २ का दिन ह्वाइटहलमा निर्माण भइरहेको नयाँ महानगरीय प्रहरी मुख्यालयको छेउछाउमा एक महिलाको शिरबिहिन शरीर फेला पारिएको थियो जसलाई "ह्वाइटहल रहस्य"को रूपमा पनि चिनिने गरिन्छ।<ref>Evans and Rumbelow, pp. 142–144</ref> सेप्टेम्बर ११ का दिन पिम्ली नजिकै थेम्स नदीमा लाशको पाखुरा र कुम पानीमा तैरिरहेको रूपमा फेला पर्छ भने अक्टोबर १७ मा शिरबिहिन शरीर फेला परेको ठाउँ नजिकै बायाँ खुट्टा गाडिएको स्थितमा बरामद गरिएको थियो। शवको हातखुट्टा र शिर नभेटिएपछि शरीर कसको हो भन्ने कुरा पत्ता लाग्दैन।<ref>{{cite web |title=Scotland Yard is Built on a Crime Scene Related to an Unsolved Murder: The Whitehall Mystery |url=https://www.thevintagenews.com/2016/10/29/scotland-yard-is-built-on-a-crime-scene-related-to-an-unsolved-murder-the-whitehall-mystery/ |website=The Vintage News |access-date=19 April 2020 |date=29 October 2016 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806162728/https://www.thevintagenews.com/2016/10/29/scotland-yard-is-built-on-a-crime-scene-related-to-an-unsolved-murder-the-whitehall-mystery/ |url-status=live }}</ref> यस्तै प्रकारले अङ्गभङ्ग गरिएको स्थितिमा पिन्चिन सडकमा पनि महिलाको शव बरामद गरिएको थियो जहाँ खुट्टा र टाउको शरीरबाट छुट्टिएको स्थितिमा थियो तर पाखुरालाई काटिएको थिएन। [[चित्र:Whitehall murder school illustration.jpg|thumb|right|alt=तीनजना पुरुषहरूले मृत महिलाको शरीरको बाँकी अंश खोजिरहेको एक चित्र|सन् १८८८ को ह्वाइचापल रहस्य]] ह्वाइटहल रहस्य र पिनचिन सडकमा भेटिएको शवको मुद्दालाई "थेम्स रहस्य" भनेर चिनिने शृङ्खलाबद्ध हत्याको एक भाग भएको हुनसक्ने अनुमान लगाइएको थियो।<ref name=gordon>Gordon, R. Michael (2002), ''The Thames Torso Murders of Victorian London'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, {{ISBN|978-0-7864-1348-5}}</ref> शवबाट शिर र खुट्टा छुट्टाउने हत्यारालाई पछि टोर्सो हत्याराको सङ्ज्ञा दिइएको थियो। ज्याक द रिपर र टोर्सो हत्यारा एउटै व्यक्ति थिए वा एउटै क्षेत्रमा सक्रिय फरकफरक क्रमिक हत्याराहरू थिए भन्ने कुरामा बहस चलेको थियो। टोर्सो हत्याराको हत्या विधि रिपरको भन्दा फरक रहेकाले त्यतिबेला प्रहरीले ती दुईबीचको कुनै पनि सम्बन्धलाई बेवास्ता गरिरहेको थियो।<ref>Evans and Rumbelow, pp. 210–213</ref> टोर्सो हत्यारासँग सम्बन्धित चार जनामध्ये एक जना एलिजाबेथ ज्याक्सनको लाशको अन्य भागहरू मात्र पत्ता लागेको थियो भने अन्यको केही पत्ता लाग्न सकेन जो चेल्सीकी २४ वर्षीया वेश्या थिइन् जसको शरीरका विभिन्न अङ्गहरू ३१ मे देखि २५ जुन १८८९ को बीच तीन हप्ताको अवधिमा थेम्स नदीबाट बरामद गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/victims/ejackson.html |title=Elizabeth Jackson |publisher=casebook.org |date=2 April 2004 |access-date=27 January 2021 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123084134/https://www.casebook.org/victims/ejackson.html |url-status=live }}</ref><ref>Gordon, R. Michael (2003), ''The American Murders of Jack the Ripper'', Santa Barbara, California: Greenwood Publishing, {{ISBN|978-0-275-98155-6}}, pp. xxii, 190</ref> सन् १९८८ डिसेम्बर २९ का दिन मा सात वर्षीय बालक जोन गिलको शव ब्राडफोर्डको म्यानिङघमस्थित स्थिर खण्डमा फेला परेको थियो। गिल डिसेम्बर २७ देखि हराइरहेको थियो।<ref>{{cite news|title=Unsettling Tale of Murder in Victorian Bradford|url=https://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/15601386.unsettling-tale-of-murder-in-victorian-bradford/|access-date=8 May 2020|work=Telegraph and Argus|date=21 November 2017|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308222345/https://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/15601386.unsettling-tale-of-murder-in-victorian-bradford/|url-status=live}}</ref> पीडित बालकको खुट्टा भाँच्चिएको, पेट चिरिएको, आन्द्राहरू आंशिक रूपमा बाहिर निस्किएको र शरीरबाट मुटु र एउटा कानलाई छुट्टाइएको थियो।<ref name=gill/> रिपर हत्या प्रकरण तेजरूपमा फैलिएकाले रिपरलेनै उक्त बालकको हत्या गरेको अनुमान लगाइएको थियो। उक्त बालकको मालिक २३ वर्षीय दुग्ध व्यापारी विलियम बेरेटलाई हत्याको आरोपमा दुईपटक गिरफ्तार गरिएतापनि अपर्याप्त प्रमाणको कारण उनलाई रिहा गरिएको थियो।<ref name=gill>Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 136</ref> त्यसपछि कसैलाई पनि हत्याको अभियोग लगाइएको थिएन। क्यारी ब्राउनलाई (सेक्सपियरद्वारा लेखिएको नाटकलाई राम्रोसँग उद्धरण गर्ने सक्ने भएकाले सेक्सपियर उपनाा दिइएको) सन् १८९१ अप्रिल २४ का दिन लुगाले घाँटी अँठ्याएर हत्या गरी न्युयोर्क सहरमा शरीरलाई अङ्गभङ्ग गरिएको थियो। उनको शरीरको तिघ्रा र खुट्टा बीचको भागमा केही चोटका निशानहरू देखिएका थिए। ओछ्यानमा उनको डिम्ब फेला परेको थियो तर यसलाई जानाजानी हटाइएको वा अनजानमा हटाइएको भएतापनि अन्य अङ्गहरूलाई निकालिएको थिएन। त्यतिबेला हत्यालाई ह्वाइटचापलका हत्याहरूसँग तुलना गरिएको थियो यद्यपि महानगरीय प्रहरीले यो घटना कुनैपनि घटनासँग सम्बन्धित नरहेको जनाएको थियो।<ref name=brown>Vanderlinden, Wolf (2003–04). "The New York Affair", in ''Ripper Notes'' part one No. 16 (July 2003); part two No. 17 (January 2004), part three No. 19 (July 2004 {{ISBN|0-9759129-0-9}})</ref> == अनुसन्धान == लन्डन सहर प्रहरीसँग रहेको ह्वाइटचापल हत्यासँग सम्बन्धित अधिकांश प्रतिवेदन तथा विवरणहरू दोस्रोविश्वयुद्ध चलिरहँदा सन् १९४० देखि सन् १९४१ सम्म जर्मनीद्वारा बेलायती विरुद्धको बम हमलामा नष्ट भएका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/intro.html |title=Home: Introduction to the Case |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=16 April 2020 |archive-date=13 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113142706/https://www.casebook.org/intro.html |url-status=live }}</ref> पछि महानगरीय प्रहरीसँग रहेको प्रतिवेदनहरूले रानी भिक्टोरियाको युगमा हत्या अनुसन्धान प्रक्रियाको विस्तृत प्रतिवेदनहरू हेर्न अनुमति दिन्छ। प्रहरीहरूको एउटा ठूलो टोलीले ह्वाइटचापलमा रहेका प्रत्येक घरहरूको जाँच गरेको थियो भने त्यससमय अदालतसम्बन्धित सामग्री तथा सबुतहरूलाई जम्मा पारी जाँच गरिएको थियो।<ref name=canter12>David Canter (1994), ''Criminal Shadows: Inside the Mind of the Serial Killer'', London: HarperCollins, pp. 12–13, {{ISBN|0-00-255215-9}}</ref> हत्या अनुसन्धानमा थुप्रै शङ्कास्पद व्यक्तिहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने प्रहरीद्वारा दुई हजार भन्दा बढी मानिसहरूको अन्तरवार्ता लिइएको थियो जसमध्ये ३०० भन्दा बढी मानिसहरूको जाँच गरी ८० जनालाई थुनामा राखिएको थियो।<ref>Inspector Donald Swanson's report to the Home Office, {{Nowrap|19 October}}</ref> स्ट्रिड र एडोवेसको हत्यापछि सहर प्रहरीका आयुक्त महोदय जेम्स फ्रेजरले रिपरलाई गिरफ्तार गर्नेलाई ५०० पाउन्डडको इनाम दिने प्रस्ताव राखेका थिए।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 184</ref> [[चित्र:F.G.Abberline.jpg|left|thumb|upright|alt=Sketch of a whiskered man|निरीक्षक फेडरिक अब्बरलिन]] जाजुस निरीक्षक एडमन्ड रिडको नेतृत्वमा महानगरीय प्रहरी ह्वाइटचापल विभागीय आपराधिक जाँच विभाग ह्वाइटचापल हत्याको प्रकरणको अनुसन्धान थालिएको थियो। निकोल्सको हत्यापश्चात् जाजुस निरीक्षक फ्रेडरिक अब्बरलिन, हेनरी मुर र वल्टर एन्ड्रिउजलाई स्कटल्याण्ड यार्डको केन्द्रीय कार्यालयबाट अनुसन्धानमा सहायता गर्नका लागि पठाइएको थियो।<ref>{{citation |url=http://www.met.police.uk/history/ripper.htm |title=The Enduring Mystery of Jack the Ripper |publisher=London Metropolitan Police |access-date=31 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204014147/http://www.met.police.uk/history/ripper.htm |archive-date=4 February 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204014147/http://www.met.police.uk/history/ripper.htm |date=4 February 2010 }}</ref> लन्डन सहरभित्र भएको एडोवेस हत्यापछि निरीक्षक जेम्स म्याकविलियमको नेतृत्वमा लन्डन प्रहरी अनुसन्धानमा संलग्न भएको थियो। भर्खरै नियुक्त गरिएका आपराधिक जाँच विभागका प्रमुख रबर्ट एन्डरसन ७ सेप्टेम्बरदेखि ६ अक्टोबरबीच स्वीट्जरल्यान्डमा छुट्टीमा थिए भन्ने तथ्यले गर्दा हत्याको जाँचको समग्र निर्देशनमा बाधा पुगेको थियो भने उनी भ्रमणमा रहेका बेला च्यापमेन, स्ट्रिड र एडोवेसको हत्या भएको थियो।<ref>Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 675</ref> यसले गर्दा महानगरीय प्रहरी आयक्त चार्ल्स वारेनले स्कटल्यान्ड यार्डबाट सोधपुछ समन्वय गर्न मुख्य निरीक्षकको रूपमा डोनाल्ड स्वानसनलाई नियुक्त गरेका थिए।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 205; Evans and Rumbelow, pp. 84–85</ref> मासु काट्ने कसाई, नरहत्यारा, शल्यचिकित्सक र वैद्यहरूद्वारा पीडित महिलाहरूको अङ्गभङ्ग गरिएको भन्ने आशङ्का रहेको थियो।<ref>Rumbelow, p. 274</ref> सहर प्रहरीका कार्यकारी आयुक्त हेनरी स्मिथको एउटा जीवित टिप्पणीले स्थानीय कसाई र वधगर्नेहरूको जाँच गरिएको सङ्केत गर्दछ जसको फलस्वरूप उनीहरूलाई जाँचबाट मुक्त गरिएको थियो। निरीक्षक स्वानसनको गृह कार्यालयको एउटा प्रतिवेदनले पुष्टि गरेअनुसार ७६ जना कसाई र वधगर्नेहरूलाई निरीक्षकमा राखिएको र उनीहरू कहाँ काम गर्ने सबै कर्मचारीहरूलाई अघिल्लो छ महिनासम्म अनुसन्धानमा समेटिएको थियो। रानी भिक्टोरियालगायत अन्य केही समकालीन व्यक्तिहरूको विचारमा हत्याको नमुनाले उक्त अपराधी लन्डन र युरोपको मुख्य भूमिको बीचमा रहेको एक कसाई वा डुङ्गाबाट गाईवस्तु ओसारपसार गर्ने व्यक्ति थियो भनेर सङ्केत गर्दछ।<ref>Inspector Donald Swanson's report to the Home Office, {{Nowrap|19 October}}</ref> ह्वाइटचापल लन्डनमा डुङ्गाहरू बनाउने ठाउँ नजिक थियो र प्रायः यस्ता डुङ्गाहरू बिहीबार र शुक्रबारका दिन बन्द रहन्थ्यो भने शनिबार र आइतबारको दिन चल्ने गरेको थियो। गाईवस्तुका डुङ्गाहरूको जाँच गरिएपछि हत्याको मिति र डुङ्गा चलेको दिन मेल खान गएको भने थिएन। <ref>Robert Anderson to Home Office, {{Nowrap|10 January}} 1889, 144/221/A49301C ff. 235–6, quoted in Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 399</ref> === ह्वाइटचापल सतर्कता समिति === सन् १८८८ को सेप्टेम्बरमा लन्डनका स्वयम्सेवक नागरिकहरूको एउटा समूहले ह्वाइटचापल सतर्कता समिति नामक एक टोलीको गठन गरेको थियो जसले पछि शङ्कास्पद व्यक्तिकोहरूको खोजी गर्दै सडकमा गस्ती गरेको थियो।<ref>''Jack the Ripper – Through the Mists of Time'' {{ISBN|978-1-782-28168-9}}</ref> यस समितिको गठन पश्चात् यसले प्रहरीले अपराधी पक्राउ गर्न नसकेको भन्दै असन्तुष्टि जनाएको थियो भने यसका साथै हत्याले त्यस क्षेत्रका व्यवसायीलाई असर गरिरहेको भन्दै केही सदस्यहरू चिन्तित बनेका थिए।<ref>e.g. Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 245–252</ref> समितिले हत्यारालाई गिरफ्तार गर्ने जानकारी दिएबापतको इनाम जुटाउन सरकारलाई निवेदन गर्दै उनीहरूलाई पक्राउ गर्न सहायता प्रदमन गर्नेलाई ५० पाउन्डको इनाम दिने प्रस्ताव राखेका थिए।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Facts'', p. 128</ref> == अभियुक्तहरू == {{मुख्य|ज्याक द रिपरका संदिग्धहरू}} [[चित्र:JacktheRipperPuck.jpg|thumb|left|upright|alt=Cartoon of a man holding a bloody knife looking contemptuously at a display of half-a-dozen supposed and dissimilar likenesses| ज्याक द रिपरको पहिचानको बारेमा अनुमान: सन् १८८९ सेप्टेम्बर २१ को अङ्कको आवरण पत्रिकामा]] [[हप्ता|सप्ताह]] अन्त्य र सार्वजनिक बिदाको समयमा र छोटो दूरीमा हत्याको एकाग्रता भएकाले ज्याक द रिपर नियमित रोजगारीमा थियो र स्थायी रूपमा बस्दथ्यो भनेर सङ्केत गर्दछ।<ref>Marriott, Trevor, p. 205; Rumbelow, p. 263; Sugden, p. 266</ref> केही व्यक्तिहरूको अनुसार हत्यारा सम्भवतः एक [[चिकित्सक]] वा शिक्षित वर्गको अन्तर्गतको व्यक्ति थियो जो ह्वाइटच्यापलका थुप्रै ठाउँबाट गएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 43</ref> यस्ता सिद्धान्तहरूले चिकित्सा पेसाप्रतिको डर, आधुनिक विज्ञानप्रतिको अविश्वास वा धनीद्वारा गरिबहरूको शोषण गर्ने जस्ता साँस्कृतिक धारणाहरूलाई आकर्षित गर्दछन्। <ref>Woods and Baddeley, pp. 111–114</ref>"रिपरतत्व" शब्द उनको पहिचान निर्धारण गर्ने प्रयासमा रिपर घटनामा अध्ययन र विश्लेषणको वर्णन गर्न प्रयोग गरिएको गरिने शब्द हो भने यसले थुप्रै कालपनिक रचनाहरूलाई प्रेरित गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.casebook.org/dissertations/dst-so.html|title=So You Want to Be a "Ripperologist"?|publisher=casebook.org |date=2 April 2004 |access-date=25 October 2021}}</ref> हत्याको वर्षौं पछि प्रस्तावित संदिग्धहरूमा समकालीन कागजातहरूद्वारा मामिलासँग टाढाबाट जोडिएको कुनै पनि व्यक्तिको साथै धेरै प्रसिद्ध नामहरू जोडिएका थिए जुन प्रहरी [[अनुसन्धान]]मा कहिल्यै पनि विचार गरिएको थिएन।<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/news/who-was-jack-the-ripper-6-tantalizing-theories |title=7 People Suspected of Being Jack the Ripper |publisher=history.com |date=16 July 2015 |access-date=14 October 2020 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014201052/https://www.history.com/news/who-was-jack-the-ripper-6-tantalizing-theories |url-status=live }}</ref> हत्याका सम्भावित संदिग्धहरूमा बेलायती शाही परिवारको एक सदस्य, एक कलाकार र एक चिकित्सक समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Sir-William-Withey-Gull-1st-Baronet |title=Sir William Withey Gull, 1st Baronet: English Physician |publisher=britannica.com |date=25 January 2020 |access-date=17 October 2020 |archive-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201231150226/https://www.britannica.com/biography/Sir-William-Withey-Gull-1st-Baronet |url-status=live }}</ref> त्यस समयमा जीवित रहेका सबै संदिग्धहरू मरिसकेका र आधुनिक लेखकहरू कुनै पनि सहायक ऐतिहासिक प्रमाणको कमीका कारण आरोपहरूबाट मुक्त छन्। <ref>Evans and Rumbelow, p. 261</ref> समकालीन प्रहरी दस्तावेजमा नामाङ्कित संदिग्धहरूमा मेलविले म्याकनाघटेनको सन् १८९४ को पत्रमा तीन जना सामेल छन्।<ref>e.g. Frederick Abberline in the ''Pall Mall Gazette'', {{Nowrap|31 March}} 1903, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 264</ref> ज्याक द रिपरको वास्तविक पहिचान र पेशाको बारेमा थुप्रै विविध सिद्धान्तहरू रहेका छन् तर अधिकारीहरू तीमध्ये कुनैमा पनि सिद्धान्तहरूमा सहमत छैनन् जसकारण प्रस्तावित संदिग्धहरूको सङ्ख्या एक सय भन्दा बढी पुगेको छ।<ref name=whiteway>Whiteway, Ken (2004). "A Guide to the Literature of Jack the Ripper", ''Canadian Law Library Review'', vol. 29 pp. 219–229</ref><ref>Eddleston, pp. 195–244</ref> यस घटना निरन्तर चासोको विषय बनेतापनि रिपरको पहिचान हालसम्म पनि अज्ञात नै छ।<ref>Whittington-Egan, pp. 91–92</ref> == पत्र == ह्वाइटच्यापल हत्याकाण्डको समयमा प्रहरी, समाचारपत्र र अन्य व्यक्तिहरूले यस मामिलाबारे सयौँ पत्रहरू प्राप्त गरेका थिए।<ref>Donald McCormick estimated "probably at least 2000" (quoted in Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 180). The ''Illustrated Police News'' of 20 October 1888 said that around 700 letters had been investigated by police (quoted in Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 199). Over 300 are preserved at the Corporation of London Records Office (Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 149).</ref> केही पत्रहरू हत्यारालाई कसरी समात्न सकिन्छ भनेर सल्लाह दिने राम्रो मनसायद्वारा लेखिएको थियो भने अन्य थुप्रै पत्रहरू छलकपटपूर्ण र बेकारका सावित भएका थिए। प्राप्त गरिएको सयौँ पत्रहरू हत्यारा स्वयंले लेखेको दाबी गरिएको थियो र यी मध्ये विशेषगरी प्रमुख पत्रहरूमा ''डियर बोस'', ''स्यासी ज्याकी'' र ''फ्रम हेल'' पर्दछन्।<ref>{{cite news |title=Letters to Police, Signed "Jack the Ripper," are Practical Jokes |date=8 October 1888|url=https://www.newspapers.com/clip/24858556/letters-to-police-signed-jack-the/ |publisher=The Yorkshire Herald |access-date=5 August 2021}}</ref> ''डियर बोस'' पत्र २५ सेप्टेम्बरमा लेखिएको र सन् १८८८ सेप्टेम्बर २७ का दिन ठेगाना र मिति सहित पठाइएको थियो।<ref>Cook, pp. 76–77; Evans and Rumbelow, p. 137; Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', pp. 16–18; Woods and Baddeley, pp. 48–49</ref> सोही दिन यस पत्रलाई केन्द्रीय समाचार आयोगले प्राप्त गरेको र २९ सेप्टेम्बरका दिन स्कटल्यान्ड यार्डमा पठाइएको थियो।<ref>Cook, pp. 78–79; Marriott, Trevor, p. 221</ref> सुरुमा यस पत्रलाई छलकपटपूर्ण मानिएको थियो तर जब पत्रको पोस्टमार्कको तीन दिन पछि एडोवेसको शव फेला पर्‍यो तब उनको एउटा कानको एक खण्ड उनको शरीरबाट काटिएको थियो।<ref>Cook, p. 79; Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', p. 179; Marriott, Trevor, p. 221</ref> एडोवेसको कान आक्रमणको समयमा संयोगवश हत्याराले काटेको देखिन्छ देखिन्छ। "ज्याक द रिपर" नाम पहिलोपटक हस्ताक्षरकर्ताले यस पत्रमा प्रयोग गरेका थिए र यसको प्रकाशन पछि यस नामले विश्वव्यापी बदनामी प्राप्त गरेको थियो।<ref>Cook, pp. 77–78; Evans and Rumbelow, p. 140; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 193; Fido, p. 7</ref> त्यसपछिका अधिकांश पत्रहरूले यस पत्रको नक्कल गर्दै केही लेखकहरूले "जर्ज अफ द हाई रिप ग्याङ" र "ज्याक सेरिडन, द रिपर" जस्ता छद्म नामहरू अपनाएका थिए।<ref>Cook, p. 87; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 652</ref> केही स्रोतहरूको दाबी अनुसार सन् १८८८ सेप्टेम्बर १७ का दिन अर्को पत्रले पहिलोपटक "ज्याक द रिपर" नाम प्रयोग गरेको थियो तर अधिकांश विशेषज्ञहरू यो २०औँ शताब्दीमा प्रहरी दस्तावेजमा घुसाइएको नक्कली पत्र थियो भनेर विश्वास गर्दछन्।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/press_reports/east_london_observer/elo881013.html|title=The Whitechapel Horrors: An Exciting Week|publisher=casebook.org |date=2 April 2004|access-date=8 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=The Whitechapel Murder: The Inquest |date=13 November 1888 |url=https://www.newspapers.com/clip/70867953/the-leeds-mercury/|publisher=The Leeds Mercury |access-date=22 June 2022}}</ref> [[चित्र:FromHellLetter.jpg|thumb|left|upright|फ्रम हेल पत्रबाट]] ''स्यासी ज्याकी'' पोस्टकार्ड सन् १८८८ अक्टोबर १ का दिन मिति सहित पठाउने भनिएको थियो र सोही दिन केन्द्रीय समाचार आयोगद्वारा प्राप्त गरिएको थियो।<ref>Marriott, Trevor, pp. 219–222</ref> यो पत्रको हस्तलेखन "डियर बोस" पत्रसँग मिल्दोजुल्दो थियो र यसमा ३० सेप्टेम्बरमा गरिएको क्लोनिकल हत्याहरूको उल्लेख गरिएको थियो जसमा लेखकले यस पटक दोहोर कार्यक्रम भनेर उल्लेख गरेका थिए।<ref>e.g. Cullen, Tom (1965), ''Autumn of Terror'', London: The Bodley Head, p. 103</ref> तर्क अनुसार पोस्टकार्ड हत्याको प्रचार गर्नु अघि पठाएको थियो भने हत्या भएको २४ घण्टा भन्दा बढी पछि यसलाई पठाउने क्रममा राखिएको थियो। हत्याको विवरण पत्रकारहरूले थाहा पाएको र प्रचार गरेको लामोसमय पछि ह्वाइटच्यापलका बासिन्दाहरूले यस विषयमा छलफल गर्न सुरु गरेका थिए।<ref name=saucy>Cook, pp. 79–80; Fido, pp. 8–9; Marriott, Trevor, pp. 219–222; Rumbelow, p. 123</ref><ref>Sugden p.269</ref> == सञ्चार माध्यम == [[चित्र:The Penny Illustrated Paper - September 8, 1888 - Jack the Ripper.jpg|180px|thumb|८ सेप्टेम्बर १८८८ मा पहिलो क्यानोनिकल रिपर पीडित मेरी एन निकोल्सको शरीरको खोजलाई चित्रण गर्ने 'पेनी इलस्ट्रेटेड पेपर' को संस्करण]] रिपर हत्याले पत्रकारहरूद्वारा अपराधको अनुसन्धानमा मानिसहरूको सोचाइ परिवर्तनलाई चिह्नित गर्दछ।<ref name=odnb/><ref name=w&b20/> ज्याक द रिपर पहिलो धारावाहिक हत्यारा नभएतापनि यस मामिलाले विश्वव्यापी सञ्चार माध्यममा उन्माद सिर्जना गर्न सफल भएको थियो।<ref name=odnb>Richard Davenport-Hines (2004). [http://www.oxforddnb.com/view/article/38744 "Jack the Ripper (fl. 1888)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725143844/http://www.oxforddnb.com/view/article/38744 |date=25 July 2015 }}, ''Oxford Dictionary of National Biography''. Oxford University Press. Subscription required for online version.</ref><ref name=w&b20>Woods and Baddeley, pp. 20, 52</ref> प्राथमिक शिक्षा ऐन सन् १८८० (जुन अघिल्लो ऐनमा विस्तार गरिएको थियो) ले कक्षाको विद्यार्थीहरूको विद्यालयमा उपस्थितिलाई अनिवार्य बनाएको थियो। त्यसैले सन् १८८८ सम्ममा इङ्ल्यान्ड र वेल्सका श्रमजीवी वर्गका मानिसहरू साक्षर भइसकेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.educationengland.org.uk/history/chapter06.html |title=Education in England: A History |publisher=educationengland.org.uk |date=1 June 1998 |access-date=14 September 2020 |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226232031/http://www.educationengland.org.uk/history/chapter06.html |url-status=live }}</ref> सन् १८५० को दशकमा कर सुधारले व्यापक परिसंचरणको साथ सुलभ मुल्यको समाचार पत्रको प्रकाशनलाई सक्षम बनाएको थियो।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 208</ref> त्यसपछिको भिक्टोरिया युगमा ठूलो मात्रामा परिसंचरण समाचार पत्रहरूलाई जनतामाझ पुर्‍याउन सफल भएको थियो।<ref>Curtis, L. Perry, Jr. (2001). ''Jack the Ripper and the London Press''. Yale University Press. {{ISBN|0-300-08872-8}}</ref> तत्कालीन समयको सबैभन्दा लोकप्रिय पत्रिकाहरूमा द इलस्ट्रेटेड पुलिस न्युज सामेल छ जसले रिपरलाई पहिले अद्वितीय प्रचारको लाभार्थी बनाएको थियो।<ref>{{cite news|title=Murderers Who Haunt the Screen|url=https://www.borehamwoodtimes.co.uk/news/1051836.murderers-who-haunt-the-screen/|access-date=23 January 2020|work=Borehamwood & Elstree Times|date=30 November 2006|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308030305/https://www.borehamwoodtimes.co.uk/news/1051836.murderers-who-haunt-the-screen/|url-status=live}}</ref> यसको फलस्वरूप ह्वाइटचापेल हत्याका लागि समर्पित व्यापक छानबिन रहेको समाचार पत्रहरूको दश लाख भन्दा बढी प्रतिहरू प्रत्येक दिन बेचिएको भएतापनि यस्ता कयौँ पत्रिकाहरूले झुठा जानकारी तथा तथ्यहरूलाई नियमित रूपमा बेचेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.psychologytoday.com/gb/blog/wicked-deeds/201401/jack-the-ripper-identified |title=Jack the Ripper |publisher=psychologytoday.com |date=27 January 2004 |access-date=23 January 2020 |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331082352/https://www.psychologytoday.com/gb/blog/wicked-deeds/201401/jack-the-ripper-identified |url-status=live }}</ref> यस बाहेक रिपरको पहचानको बारेमा अनुमान लगाउने कयौँ स्थानीय अज्ञातव्यक्तिभीतिको तर्फ अङ्कित गर्दै अपराधी एक यहूदी या विदेशी रहेको भनिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/press_reports/star/s880908.html |title=Horror Upon Horror. Whitechapel is Panic-stricken at Another Fiendish Crime. A Fourth Victim of the Maniac |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=1 June 2020 |archive-date=18 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118044730/https://casebook.org/press_reports/star/s880908.html |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.casebook.org/ripper_media/book_reviews/non-fiction/cjmorley/149.html |title=John Pizer |publisher=casebook.org |date=1 January 2010 |access-date=1 June 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124183718/https://www.casebook.org/ripper_media/book_reviews/non-fiction/cjmorley/149.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.nationalgeographic.co.uk/history-and-civilisation/2018/10/who-was-jack-ripper| title= Who Was Jack the Ripper?| author= Ignacio Peyro| website= nationalgeographic.co.uk| date= 29 October 2018| access-date= 1 June 2020| archive-date= 31 March 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20210331082322/https://www.nationalgeographic.co.uk/history-and-civilisation/2018/10/who-was-jack-ripper| url-status= live}}</ref> मेरी एन निकोल्सको हत्या भएको छ दिनपछि सेप्टेम्बरको सुरुवात तिर द म्यानचेस्टर गार्जियनले लेखेको प्रतिवेदन यस प्रकार थियो; "प्रहरीहरूसँग जतिसुकै अनुसन्धानात्मक सूचना भए तापनि उनीहरूले यसलाई गोप्य राख्न आवश्यक ठानेका छन् र उनीहरूको ध्यान विशेषगरी 'लेदर एप्रोन' भनिने कुख्यात पात्रतर्फ केन्द्रित भएको विश्वास गरिन्छ"।<ref>''Manchester Guardian'', {{Nowrap|6 September}} 1888, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 98</ref> अपराध अनुसन्धान विभागले आफ्नो अनुसन्धानको विवरण सार्वजनिक गर्न आनाकानी गरेपछि पत्रकारहरू निराश बनेका थिए भने पत्रकारहरूले शंकास्पद सत्यताको प्रतिवेदन लेख्न सुरु गरेका थिए।<ref name=odnb/><ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 214</ref> "लेदर एप्रोन" को कल्पनाशील वर्णन पत्रिकाहरूमा देखा पर्दा प्रतिद्वन्द्वी पत्रकारहरूले यसलाई मनगढन्ते भनी खारेज गरेका थिए।<ref>e.g. ''Manchester Guardian'', {{Nowrap|10 September}} 1888, and ''Austin Statesman'', {{Nowrap|5 September}} 1888, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 98–99; ''The Star'', {{Nowrap|5 September}} 1888, quoted in Evans and Rumbelow, p. 80</ref> छालाबाट जुत्ता बनाउने स्थानीय यहुदी जोन पिजरलाई "लेदर एप्रोन" नामले चिनिन्थ्यो र उनलाई पक्राउ गरिएको थियो।<ref>''Leytonstone Express and Independent'', {{Nowrap|8 September}} 1888, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 99</ref> यद्यपि अनुसन्धान निरीक्षकले उनीविरुद्ध कुनै प्रमाण छैन भनेर प्रतिवेदन लेखेका थिए।<ref name=pizer>e.g. Marriott, Trevor, p. 251; Rumbelow, p. 49</ref> सम्भावित संदिग्ध यहुदी यस घटनामा कुनैपनि कोणबाट संलग्न नभएको पाइएपछि उनलाई चाँडै रिहा गरिएको थियो।<ref>Report by Inspector Joseph Helson, CID 'J' Division, in the Metropolitan Police archive, MEPO 3/140 ff. 235–8, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 99 and Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 24</ref> "डियर बोस" नामक पत्रको प्रकाशन पछि ज्याक द रिपरले हत्याराको वर्णन गर्न पत्रिका र जनताद्वारा अपनाइएको नामको रूपमा "लेदर एप्रोन"को स्थान लिएको थियो। "ज्याक" नाम पहिले नै अर्को काल्पनिक लन्डन आक्रमणकारीको वर्णन गर्न प्रयोग गरिएको थियो। एक विशेष हत्याराका लागि उपनामको आविष्कार र अङ्गिकार गर्न न्यु ओरलिन्सको एक्सम्यान, बोस्टन स्ट्रेङ्गलर र बेल्टवे स्नाइपर जस्ता उदाहरणहरूका साथमा मानक सञ्चार माध्यमको अभ्यास बनेको थियो। ज्याक द रिपरबाट व्युत्पन्न उदाहरणहरूमा फ्रान्सेली रिपर, डसेलडोर्फ रिपर, क्यामडेन रिपर, ब्ल्याकआउट रिपर, ज्याक द स्ट्रिपर, योर्कसायर रिपर र रोस्तोभ रिपर सामेल छन्। सनसनीखेज पत्रिका प्रतिवेदनहरू र हत्याका लागि कसैलाई पनि दोषी नठहर्‍याएको भन्ने संयुक्त तथ्यले विद्वानहरूको विद्वत्तापूर्ण विश्लेषणलाई भ्रमित पारेको छ र एक किंवदन्ती सिर्जना गरेको छ जसले पछिका धारावाहिक हत्याराहरूमाथि छायाँ पार्दछ। == विरासत == [[चित्र:Jack-the-Ripper-The-Nemesis-of-Neglect-Punch-London-Charivari-cartoon-poem-1888-09-29.jpg|thumb|right|पन्च पत्रिकामा छापिएको रिपरको एक चित्र]] रिपरद्वारा गरिएका हत्याको प्रकृति र पीडितहरूको गरीब जीवनशैलीले पूर्वी भूभागको खराब जीवनस्तरतर्फ ध्यानाकर्षण गरिरहेको थियो भने यसले भीडले खचाखच भरिएका झुपडीहरू त्यहाँबाट खाली गर्ने र भत्काउने जनमत लाई हौसला गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=The Whitechapel Murders |date=17 November 1888 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/32713412 |publisher=Western Mail |access-date=9 February 2020 |archive-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202185647/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/32713412 |url-status=live }}</ref> हत्या भएको दुई दशकको अन्तरालमा थुप्रै झुपडीहरूलाई भत्काइएको थियो तर यसको बाबजुद पनि केही ठूलो भवनहरूलाई छाडिएको थियो जसकारण रिपरको दन्त्यकथालाई अझै पनि हत्या स्थल तथा मुद्दासँग सम्बन्धित अन्य स्थानहरूको विभिन्न निर्देशित भ्रमणद्वारा प्रवर्धन गरिएको हुन्छ।<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', pp. 1–2; Rivett and Whitehead, p. 15</ref><ref>Cook, pp. 139–141; Vaughan, Laura, "Mapping the East End Labyrinth", in Werner, pp. 236–237</ref> हत्या भएको धेरै वर्षसम्म पनि कमर्सियल स्ट्रिटको दश बेल्स सार्वजनिक घर (जसलाई कम्तीमा एक जना क्यानोनिकल रिपर पीडितहरूले बारम्बार प्रयोग गर्थे) भ्रमणहरू मुख्य केन्द्रबिन्दु बनेको थियो।<ref>Dennis, Richard, "Common Lodgings and 'Furnished Rooms': Housing in 1880s Whitechapel", in Werner, pp. 177–179</ref><ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 19</ref> हत्याको लगत्तै र त्यसपछिका वर्षहरूमा "ज्याक द रिपर प्रायजसो केटाकेटी हरुलाई डर देखाउन भन्ने गरिने एक काल्पनिक दुष्टात्मा बनेको थियो।<ref>Dew, Walter (1938). ''I Caught Crippen''. London: Blackie and Son. p. 126, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 198</ref> बालबालिकाहरूलाई भन्ने गरिने रिपरको कथामा रिपरको अमानवीय वा राक्षसी प्रवृत्तिको बयान गरिन्थ्यो। सन् १९२० देखि सन् १९३० को दशकमा रिपरलाई दैनिक लुगा फेरेर लुकिरहेको एक गोप्य व्यक्तिको रूपमा चलचित्रमा चित्रण गरिएको थियो भने त्यसबेलाका चलचित्रहरूमा रिपरले आफ्ना शिकारहरूलाई गोप्य रूपमा प्रहार गरेको देखाइन्थ्यो।<ref>Woods and Baddeley, p. 150</ref> सन् १९६० को दशकसम्ममा रिपर महाशिकारी वा अग्रपङ्क्तिको शिकारीको रूपमा परिचित भइसकेको थियो भने उसलाई प्रायः भलादमीको रूपमा कालो टोपी पहिरिएको रूपमा चित्रण गरिन्थ्यो।<ref>Bloom, Clive, "Jack the Ripper – A Legacy in Pictures", in Werner, pp. 252–253</ref> समग्रमा रिपर माथिल्लो वर्गको शोषणको प्रष्टीकरणको रूपमा कार्य गर्ने खलनायक बन्न पुगेको थियो। रिपरको चित्र ड्राकुलाको क्लोक वा भिक्टर फ्रान्केस्टीनको अङ्ग कटनीजस्ता डरलाग्दा कथाहरूका प्रतीकहरूसँग गाभिएको वा उधार लिएको थियो।<ref>Bloom, Clive, "Jack the Ripper – A Legacy in Pictures", in Werner, pp. 255–260</ref> रिपरको काल्पनिक संसारले शेरलक होम्सदेखि जापानी कामुक त्राससम्म विभिन्न शैलीहरूसँग समायोजित भएको थियो। ज्याक द रिपरलाई केन्द्रविन्दु बनाएर सयौँ काल्पनिक कृतिहरू लेखिएका छन् जसले तथ्य र काल्पनिकता बीचको सीमालाई समेट्छ छ। यस तथ्य र काल्पनिकताको बीचमा समायोजित गर्न थुप्रै लेख वा चलचित्रहरू मध्ये सन् १९९२ मा जेम्स मेब्रिकद्वारा प्रस्तुत गरिएको एक वृत्तचित्र पनि समावेश छ। रिपर उपन्यास, लघुकथा, कविता, हास्यव्यङ्ग्य पुस्तक, खेल, गीत, नाटक, टेलिभिजन कार्यक्रम र असङ्ख्य चलचित्र तथा वृत्तचित्रहरूमा देखापरेको छ। १०० भन्दा बढी गैर-काल्पनिक कृतिहरूले ज्याक द रिपर हत्यासँग सोझै सम्बन्ध राख्दछन् र यो वास्तविक अपराधसम्बन्धी सबैभन्दा लिखित विषयहरूमध्ये एक भएको छ।<ref>Woods and Baddeley, pp. 70, 124</ref><ref>Evans, Stewart P. (April 2003). "Ripperology, A Term Coined By&nbsp;...", ''Ripper Notes'', copies at [https://web.archive.org/web/20080321211934/http://www.rippernotes.com/ripperology-ripperphile.html Wayback] [http://www.casebook.org/dissertations/rn-walking.html Casebook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016042408/http://www.casebook.org/dissertations/rn-walking.html |date=16 October 2011 }}</ref> "रिपरतत्व" भन्ने पदावली सन् १९७० को दशकमा यस मुद्दामा अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्नका लागि कोलिन विल्सनद्वारा निर्माण गरेका थिए। यस मुद्दामा रिपराना, रिपरलोजिस्ट र रिपर नोट्स पत्रिकाले आफ्नो अनुसन्धान प्रकाशित गर्ने गरेको छ।<ref>{{citation |first=Heather |last=Creaton |title=Recent Scholarship on Jack the Ripper and the Victorian Media |date=April 2003 |issue=333 |journal=Reviews in History |url=http://www.history.ac.uk/reviews/articles/creatonH.html |access-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928185213/http://www.history.ac.uk/reviews/articles/creatonH.html |archive-date=28 September 2006 |url-status= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928185213/http://www.history.ac.uk/reviews/articles/creatonH.html |date=28 September 2006 }}</ref> सन् २०१५ मा ज्याक द रिपर सङ्ग्रहलय पूर्वी लन्डनमा खोलिएको थियो।<ref>{{citation|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2015/aug/05/jack-the-ripper-museum-salacious-misogynist-rubbish-london-east-end|title=Jack the Ripper Museum Architect Says He Was 'Duped' Over Change of Plans|date=5 August 2015|journal=The Guardian|author=Khomami, Nadia|access-date=12 August 2015|archive-date=15 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815095533/http://www.theguardian.com/uk-news/2015/aug/05/jack-the-ripper-museum-salacious-misogynist-rubbish-london-east-end|url-status=live}}</ref> मेरी तुसोको च्याम्बर अफ होरर्समा ज्याक द रिपरको कुनै पनि मैन आकृति बनाइएको छैन जहाँ अन्य असङ्ख्य हत्या वा हत्याराहरूको आकृतिलाई मैनबाट बनाइएको छ।<ref>{{citation|last1=Warwick|first1=Alexandra|title=The Scene of the Crime: Inventing the Serial Killer|journal=Social & Legal Studies|volume=15|issue=4|year=2016|pages=552–569|doi=10.1177/0964663906069547|citeseerx=10.1.1.610.8479|s2cid=146167265}}</ref> उक्त सङ्ग्रहलयमा रिपरलाई छायाँको रूपमा चित्रण गरिएको छ। सन् २००६ मा बीबीसी इतिहास पत्रिकाको एक सर्वेक्षणले ज्याक द रिपरलाई इतिहासकै सबैभन्दा खराब बेलायतीको रूपमा छनोट गरेको थियो। <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4663280.stm "Jack the Ripper is 'Worst Briton'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203110348/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4663280.stm |date=3 February 2009 }}, {{Nowrap|31 January}} 2006, BBC, retrieved {{Nowrap|4 December}} 2009</ref><ref>Woods and Baddeley, p. 176</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} === स्रोतहरू === {{refbegin|40em}} * Begg, Paul (2003). ''Jack the Ripper: The Definitive History''. London: Pearson Education. {{ISBN|0-582-50631-X}} * Begg, Paul (2004). ''Jack the Ripper: The Facts''. Barnes & Noble Books. {{ISBN|978-0-760-77121-1}} * Bell, Neil R. A. (2016). ''Capturing Jack the Ripper: In the Boots of a Bobby in Victorian England''. Stroud: Amberley Publishing. {{ISBN|978-1-445-62162-3}} * Cook, Andrew (2009). ''Jack the Ripper''. Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing. {{ISBN|978-1-84868-327-3}} * Curtis, Lewis Perry (2001). ''Jack The Ripper & The London Press''. Yale University Press. {{ISBN|0-300-08872-8}} * Eddleston, John J. (2002). ''Jack the Ripper: An Encyclopedia''. London: Metro Books. {{ISBN|1-84358-046-2}} * Evans, Stewart P.; [[Donald Rumbelow|Rumbelow, Donald]] (2006). ''Jack the Ripper: Scotland Yard Investigates''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. {{ISBN|0-7509-4228-2}} * Evans, Stewart P.; [[Keith Skinner|Skinner, Keith]] (2000). ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook: An Illustrated Encyclopedia''. London: Constable and Robinson. {{ISBN|1-84119-225-2}} * Evans, Stewart P.; Skinner, Keith (2001). ''Jack the Ripper: Letters from Hell''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. {{ISBN|0-7509-2549-3}} * [[Martin Fido|Fido, Martin]] (1987), ''The Crimes, Detection and Death of Jack the Ripper'', London: Weidenfeld and Nicolson, {{ISBN|0-297-79136-2}} * Holmes, Ronald M.; Holmes, Stephen T. (2002). ''Profiling Violent Crimes: An Investigative Tool''. Thousand Oaks, California: Sage Publications, Inc. {{ISBN|0-7619-2594-5}} * [[Gordon Honeycombe|Honeycombe, Gordon]] (1982), ''The Murders of the Black Museum: 1870–1970'', London: Bloomsbury Books, {{ISBN|978-0-863-79040-9}} * Marriott, Trevor (2005). ''Jack the Ripper: The 21st Century Investigation''. London: John Blake. {{ISBN|1-84454-103-7}} * Meikle, Denis (2002). ''Jack the Ripper: The Murders and the Movies''. Richmond, Surrey: Reynolds and Hearn Ltd. {{ISBN|1-903111-32-3}} * Rivett, Miriam; Whitehead, Mark (2006). ''Jack the Ripper''. Harpenden, Hertfordshire: Pocket Essentials. {{ISBN|978-1-904048-69-5}} * Rumbelow, Donald (2004). ''The Complete Jack the Ripper. Fully Revised and Updated''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-017395-6}} * [[Philip Sugden (historian)|Sugden, Philip]] (2002). ''The Complete History of Jack the Ripper''. Carroll & Graf Publishers. {{ISBN|0-7867-0276-1}} * Thurgood, Peter (2013). ''Abberline: The Man Who Hunted Jack the Ripper''. The History Press Ltd. {{ISBN|978-0-752-48810-3}} * Werner, Alex (editor, 2008). ''Jack the Ripper and the East End''. London: Chatto & Windus. {{ISBN|978-0-7011-8247-2}} * Whittington-Egan, Richard; Whittington-Egan, Molly (1992). ''The Murder Almanac''. Glasgow: Neil Wilson Publishing. {{ISBN|978-1-897-78404-4}} * [[Colin Wilson|Wilson, Colin]]; Odell, Robin; Gaute, J. H. H. (1988). ''Jack the Ripper: Summing up and Verdict''. London: Corgi Publishing. {{ISBN|978-0-552-12858-2}} * Woods, Paul; [[Gavin Baddeley|Baddeley, Gavin]] (2009). ''Saucy Jack: The Elusive Ripper''. Hersham, Surrey: Ian Allan Publishing. {{ISBN|978-0-7110-3410-5}} {{refend}} == बाह्य कडीहरू == {{Spoken Wikipedia|Jack-the-ripper.ogg|date=5 March 2011}} {{कमन्स२|Jack the Ripper|ज्याक द रिपर}} * [http://www.casebook.org ज्याक द रिपर] केसबुक डट ओआरजिमा * [https://whitechapeljack.com/ ह्वाइटचापल: ज्याक] * [http://www.jack-the-ripper.org/ गृहपृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154502/http://www.jack-the-ripper.org/ |date=2011-09-03 }} * [https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/94769173 समकालीन समाचार लेख] ज्याक द रिपरद्वारा गरिएका हत्याहरू * सन् १९८८ [http://vault.fbi.gov/Jack%20the%20Ripper अनुसन्धान] * सन् २०१४ [https://www.itv.com/news/london/2014-06-07/experts-pinpoint-the-spot-where-jack-the-ripper-lived/ समाचार लेख] * [http://www.nationalarchives.gov.uk/museum/item.asp?item_id=39 ज्याक द रिपरद्वारा लेखिएको भनिएको पत्र] नेसनल आर्काइभ डटओआरजिमा * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/298729/Jack-the-Ripper ज्याक द रिपर] ''इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिकामा'' * लेख [http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html ज्याक द रिपर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927013454/http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html |date=2011-09-27 }} [[श्रेणी:अज्ञात हत्याराहरू]] r0vu6wx36tcdwyb299t85s5q5290k07 0 127107 1380490 1187873 2026-09-17T11:15:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380490 wikitext text/x-wiki '''तुलसीहेर श्रेष्ठ''' (वि.सं. १९५५ पुस २१ - २०३५ असोज १०) [[नेपाल]]का एक सामाजिक तथा आध्यात्मिक नेता थिए। [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] जिल्लाको भेलाक्षे टोलमा निम्न–मध्यम परिवारमा जन्मेका र औपचारिक शिक्षा हासिल गर्न सकेका थिएनन् । उनी भारत गए, र साबरमती आश्रममा महात्मा गान्धीसँग चार वर्ष बसे। १९२५मा, उनले गान्धीद्वारा हस्ताक्षर गरिएको एउटा पत्र प्राप्त गरे जसमा उनको कपडा बुन्ने दक्षता प्रमाणित भयो। गान्धीको आग्रहमा, उनी आफ्नो देशको सेवा गर्न फर्किए। नेपालमा, उहाँले परम्परागत चरखालाई लोकप्रिय बनाउन काम गर्नुभयो र दलित र असहाय विधवाहरूको कल्याणको लागि काम गर्नुभयो। उनले नेपालमा पहिलो सामाजिक गैर-सरकारी संस्था श्री चन्द्र कामधेनु चरखा प्रचारक महागुठी स्थापना गरे। उनले गान्धीलाई नेपालबाट परम्परागत नेपाली कागजको आपूर्ति गरेर विदेशी वस्तुहरूको बहिष्कार गर्न सहयोग गरे। नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि सरकारको सहयोगमा उनले गान्धीको सम्झनामा नेपाल गान्धी स्मारक निधि नामक अर्को सामाजिक संस्था स्थापना गरे । ==सामाजिक सेवा== उनी राष्ट्रिय एकता कमजोर भएको अनुभव गरी समाजलाई एक ढिक्का बनाउने उद्देश्यले समाज सेवामा लागेका थिए।<ref>https://www.newsofnepal.com/2017/01/26/8776/</ref> त्यतिबेला उनी अमरराज जोशीको अध्यक्षतामा गठित सत्याचरण मलामी गुठीका सहायक मन्त्री थिए। यो कुरा श्री ३ महाराज [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर]]कहाँ पुगेपछि २ हजार रुपियाँ जरिवााना गरेर उनलाई डाँडा कटाउने राणाबाट [[हुकुम प्रमाङ्]]गी भयो। उनले [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर]]लाई जाहेर गरे, 'महाराज ! म टुहुरो हुँ, त्यति पैसा तिर्न सक्तिनँ । अब आइन्दा यस्तो काममा पनि लाग्दिन । बरू म सीप सिक्न बाहिर जान पाऊँ।' त्यसपछि उनले माफ पाए र १०० रुपियाँ बाटो खर्च पनि पाए। राणाकै हुकुम शिरोपर गरेर [[गुजरात]]को गान्धी आश्रमतर्फ लागे।<ref>http://nai.com.np/contents.php?id=365 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921172820/http://nai.com.np/contents.php?id=365 |date=2022-09-21 }}</ref> ==चर्खा प्रचार== तुलसीमेहर भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका नायक एवं अहिंसात्मक आन्दोलनका अनुयायी [[महात्मा गान्धी]]सँग निकट भई भारतलाई अङ्ग्रेजको उपनिवेशबाट मुक्त गराउने आन्दोलनहरूमा पनि सक्रिय सहभागी भए।<ref>https://ekantipur.com/ampnews/2017-07-22/20170722081011.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129200510/https://ekantipur.com/ampnews/2017-07-22/20170722081011.html |date=2021-11-29 }}</ref> महात्मा गान्धीले स्वदेशी कपडा उत्पादन र उपभोग बढाउँदै बेरोजगारी समस्या पनि हल गर्ने उद्देश्यले थालेको हरेक घरमा चर्खा राख्ने र कपास खेती गरी त्यसबाट कपडा बुन्ने अभियानबाट पनि प्रभावित भई वि.सं. १८८१ मा नेपाल फर्केर उनले कपास खेतीका साथै [[चर्खा प्रचार]] अभियान सुरु गरे। प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरलाई खुशी बनाउँदै श्री ३ चन्द्र कामधेनु चर्खा प्रचारक महागुठी नामको संस्था स्थापना गरे।<ref>http://nepalihimal.com/article/15492</ref> महागुठीमा चर्खा सिकाउन विधवा र [[दलित]]लाई प्रश्रय दिए । तिनीहरूको सहयोगका लागि मुठ्ठीदानको अभियान चलाए । ग्रहणदान लिने पनि उनैले सुरुवात गरे । तर चन्द्रशमशेरका उत्तराधिकारी श्री ३ महाराज [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]लाई तुलसीमेहरको यो काम मन परेन। चर्खा उद्योगमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदै तुलसीमेहरलाई कारावासको सजाय तोके । तुलसीमेहरले २००८ सालमा 'नेपाल गान्धी स्मारक निधि' को स्थापना गर्दा त्यसको उद्घाटन राजा त्रिभुवन र भारतका प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू]]ले गरेका थिए । त्यो भव्य समारोहमा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का साथै [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]] र [[इन्दिरा गान्धी]]को पनि उपस्थिति थियो। ==पुरस्कार र सम्मान== तुलसीमेहरलाई भारत सरकारले सन् १९७७ मा [[नेहरू अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार]]ले प्रदान गरेको थियो।<ref>https://www.hindustantimes.com/delhi/mahatma-s-dream-lives-on-in-nepal/story-YfXk1BwggftdB23qZSE9vM.html</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 6kchvt02hnun78wli3ydgyvc72pbi03 0 136822 1380444 1219240 2026-09-17T08:04:35Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] जोडियो 1380444 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = 1459 | builder = [[जोधपुर राज्य]] को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले भारतको राजस्थानको जोधपुरमा १२०० एकड (४८६ हेक्टेयर) को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो कम्प्लेक्स वरपरको मैदानबाट १२२ मिटर माथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ,[[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] र राजपूत शासक राव जोधाले १४५९-१४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७ औं शताब्दीको हो। [[https://www.ethnicrajasthan.com/blogs/blog/mehrangarh-fort]] यसको सिमाना भित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल नक्काशी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्,साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको संग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। [[https://www.123rf.com/photo_18535211_chhatri-of-kirat-singh-soda-meherangarh-fort-jodhpur-rajasthan-india.html]] त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले १८०६ मा जयपुर र बिकानेर सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), मुगलहरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो । किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौं राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसंख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दू योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैं पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला शहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठूला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन् । [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अंगीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठूलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] teonmfbxn2zilzbnkx1j3p9y9xu9n3v 1380446 1380444 2026-09-17T08:05:03Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] जोडियो 1380446 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = 1459 | builder = [[जोधपुर राज्य]] को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले भारतको राजस्थानको जोधपुरमा १२०० एकड (४८६ हेक्टेयर) को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो कम्प्लेक्स वरपरको मैदानबाट १२२ मिटर माथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ,[[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] र राजपूत शासक राव जोधाले १४५९-१४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७ औं शताब्दीको हो। [[https://www.ethnicrajasthan.com/blogs/blog/mehrangarh-fort]] यसको सिमाना भित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल नक्काशी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्,साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको संग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। [[https://www.123rf.com/photo_18535211_chhatri-of-kirat-singh-soda-meherangarh-fort-jodhpur-rajasthan-india.html]] त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले १८०६ मा जयपुर र बिकानेर सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), मुगलहरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो । किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौं राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसंख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दू योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैं पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला शहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठूला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन् । [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अंगीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठूलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] jy1ale3spucq19cbyfdphvjj67aaml8 1380448 1380446 2026-09-17T08:05:31Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू]] जोडियो 1380448 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = 1459 | builder = [[जोधपुर राज्य]] को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले भारतको राजस्थानको जोधपुरमा १२०० एकड (४८६ हेक्टेयर) को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो कम्प्लेक्स वरपरको मैदानबाट १२२ मिटर माथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ,[[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] र राजपूत शासक राव जोधाले १४५९-१४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७ औं शताब्दीको हो। [[https://www.ethnicrajasthan.com/blogs/blog/mehrangarh-fort]] यसको सिमाना भित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल नक्काशी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्,साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको संग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। [[https://www.123rf.com/photo_18535211_chhatri-of-kirat-singh-soda-meherangarh-fort-jodhpur-rajasthan-india.html]] त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले १८०६ मा जयपुर र बिकानेर सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), मुगलहरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो । किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौं राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसंख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दू योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैं पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला शहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठूला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन् । [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अंगीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठूलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] [[श्रेणी:राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू]] 72atbg0x2hhdgs98ep8icj19kyuer4z 1380449 1380448 2026-09-17T08:05:51Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:जोधपुरको इतिहास]] जोडियो 1380449 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = 1459 | builder = [[जोधपुर राज्य]] को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले भारतको राजस्थानको जोधपुरमा १२०० एकड (४८६ हेक्टेयर) को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो कम्प्लेक्स वरपरको मैदानबाट १२२ मिटर माथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ,[[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] र राजपूत शासक राव जोधाले १४५९-१४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७ औं शताब्दीको हो। [[https://www.ethnicrajasthan.com/blogs/blog/mehrangarh-fort]] यसको सिमाना भित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल नक्काशी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्,साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको संग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। [[https://www.123rf.com/photo_18535211_chhatri-of-kirat-singh-soda-meherangarh-fort-jodhpur-rajasthan-india.html]] त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले १८०६ मा जयपुर र बिकानेर सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), मुगलहरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो । किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौं राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसंख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दू योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैं पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला शहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठूला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन् । [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अंगीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठूलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] [[श्रेणी:राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:जोधपुरको इतिहास]] kv3bx5u4div3yu2sogb9cwuji78ic7t 1380450 1380449 2026-09-17T08:06:42Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:जोधपुरका भवन र संरचनाहरू]] जोडियो 1380450 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = 1459 | builder = [[जोधपुर राज्य]] को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले भारतको राजस्थानको जोधपुरमा १२०० एकड (४८६ हेक्टेयर) को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो कम्प्लेक्स वरपरको मैदानबाट १२२ मिटर माथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ,[[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] र राजपूत शासक राव जोधाले १४५९-१४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७ औं शताब्दीको हो। [[https://www.ethnicrajasthan.com/blogs/blog/mehrangarh-fort]] यसको सिमाना भित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल नक्काशी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्,साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको संग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। [[https://www.123rf.com/photo_18535211_chhatri-of-kirat-singh-soda-meherangarh-fort-jodhpur-rajasthan-india.html]] त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले १८०६ मा जयपुर र बिकानेर सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), मुगलहरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो । किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौं राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसंख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दू योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैं पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला शहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठूला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन् । [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अंगीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठूलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] [[श्रेणी:राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:जोधपुरको इतिहास]] [[श्रेणी:जोधपुरका भवन र संरचनाहरू]] eu7o98l8lkdxahokqe970zcdb3s7p3p 1380456 1380450 2026-09-17T08:11:19Z Biplab Anand 13653 सुधार गरियो 1380456 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | partof = | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | image = Jodhpur mehrangarh fort.jpg | caption = मेहरानगढ किल्लाको रात्रीकालिन दृश्य | map_type = India Rajasthan#India | map_size = 300px | map_caption = | type = [[गढी|किल्ला]] | coordinates = {{coord|26|17|53|N|73|01|08|E|type:landmark|display=inline,title}} | code = | built = सन् १४५९ | builder = [[जोधपुर राज्य]]को [[राठौर|राठौर वंश]] | materials = | height = | used = | demolished = | condition = | open_to_public = हो | controlledby = [[गज सिंह]] | garrison = | current_commander = | commanders = | occupants = | battles = | events = | image2 = | caption2 = }} '''मेहरानगढ'''ले [[भारत]]को [[राजस्थान]]को [[जोधपुर]]मा {{conv|1200|acre}}को क्षेत्रफल ओगटेको छ। यो परिसर वरपरको मैदानबाट १२२ मिटरमाथि पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ र राजपूत शासक राव जोधाले सन् १४५९ मा निर्माण गरेको थियो, यद्यपि विद्यमान संरचनाहरू १७औँ शताब्दीको हो। यसको सिमानाभित्र त्यहाँ धेरै दरबारहरू छन् जुन तिनीहरूको जटिल कारिगरी र फराकिलो आँगनका लागि परिचित छन्, साथै विभिन्न अवशेषहरू भएको सङ्ग्रहालय छन्। घुमाउरो बाटोले तल सहर तर्फ जान्छ। जयपुरका आक्रमणकारी सेनाहरूले प्रहार गरेको तोपको गोलीको छाप अझै पनि दोस्रो गेटमा देख्न सकिन्छ। किल्लाको उत्तर-पूर्वमा मेहरानगढको रक्षा गर्दै घटनास्थलमा लडेका सिपाही किरत सिंह सोडाको छत्री छ। त्यहाँ सातवटा गेटहरू छन्, जसमा जय पोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार') समावेश छ, जसलाई महाराजा मान सिंहले सन् १८०६ मा [[जयपुर]] र [[बिकानेर]] सेनाहरूमाथि आफ्नो विजयको सम्झनामा निर्माण गरेका थिए। फत्तेपोल (जसको अर्थ 'विजय द्वार' पनि हो), [[मुगल साम्राज्य]]हरूमाथि महाराजा अजित सिंहको विजयको स्मरण गर्दछ। यहाँ हुने केही उल्लेखनीय चाडहरूमा विश्व पवित्र आत्मा महोत्सव र राजस्थान अन्तर्राष्ट्रिय लोक महोत्सव समावेश छ। ===व्युत्पत्ति=== मेहरानगढको व्युत्पत्ति संस्कृत शब्द 'मिहिर' (अर्थ सूर्य) र 'गढ़' (अर्थ किल्ला) मा निहित छ। ध्वन्यात्मक रूपमा राजस्थानी भाषामा 'मिहिरगढ' देखि 'मेहरानगढ' सम्म विकसित भयको हो। किल्लाको नाम मिहिरगढ राखिएको थियो, जसको अर्थ 'सूर्यको किल्ला' - शासक गोत्र राठौरको पौराणिक वंश सूर्य देवताबाट आएको सन्दर्भ हो। [[https://www.mehrangarh.org/mehrangarh-2/history/]] [[चित्र:Mehrangarh Fort sanhita.jpg|अङ्गुठाकार|जसवंत थाडा अगाडि मेहरानगढ किल्ला]] [[चित्र:Jodhpur, India, Gates of Mehrangarh Fort.jpg|अङ्गुठाकार|अमृति पोल मेहरानगढ]] ===इतिहास=== राठौर वंशका प्रमुख राव जोधालाई भारतको जोधपुरको उत्पत्तिको श्रेय दिइन्छ। [[https://www.jstor.org/stable/44145652]] उनले १४५९ मा मारवाड (मन्डोर पहिलेको राजधानी थियो) को राजधानीको रूपमा जोधपुर स्थापना गरे। उहाँ रणमलका २४ छोराहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो र पन्ध्रौँ राठौर शासक बने। सिंहासनमा प्रवेश गरेको एक वर्ष पछि, जोधाले आफ्नो राजधानी जोधपुरको सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरे, किनकि एक हजार वर्ष पुरानो मन्डोर किल्लालाई पर्याप्त सुरक्षा प्रदान गर्न मानिएको थिएन। राव नारा (राव सम्राका छोरा) को भरपर्दो सहयोगमा, मेवाड सेनाहरू मन्डोरमा परास्त भए। यससँगै राव जोधाले राव नारालाई दीवानको उपाधि दिए। राव नाराको सहयोगमा, किल्लाको जग १२ मे १४५९ [[https://web.archive.org/web/20081120141657/http://www.maharajajodhpur.com/fort/fort_hist.htm]] मा जोधाले मन्डोरको दक्षिणमा ९ किलोमिटर (५.६ माइल) चट्टानी पहाडमा तय गरेको थियो। यस पहाडलाई चराहरूको पहाड भकुरचेरिया भनिन्थ्यो। पौराणिक कथा अनुसार किल्ला निर्माण गर्न उनले पहाडको एकमात्र मानव बसोबास गर्ने, चराहरूका स्वामी चेरिया नाथजी नामक सन्यासीलाई विस्थापित गर्नुपर्‍यो। चेरिया नाथजी एक व्यक्ति थिए जसको स्थानीय जनसङ्ख्या उनका अनुयायी थिए र यसैले यस क्षेत्रमा प्रभावशाली थिए। सार्न अनुरोध गर्दा उनले स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गरे। यो धेरै पटक भयो। त्यसपछि राव जोधाले चरम उपायहरू अपनाए र अर्को शक्तिशाली माता, देशनोकेकी करनी मातासँग मद्दत मागे जो एक हिन्दु योद्धा ऋषि चारण जातिमा जन्मेकी थिए। राजाको अनुरोधमा, उनी आइन् र चेरिया नाथजीलाई तुरुन्तै छोड्न भनिन्। श्रेष्ठ शक्ति देखेर उनले तुरुन्तै छोडे तर राव जोधालाई "जोधा! तिम्रो किल्लामा सधैँ पानीको अभाव होस्!" भनी श्राप दिए। राव जोधाले किल्लामा घर र मन्दिर बनाएर सन्यासीलाई सन्तुष्ट पार्न सफल भए। करणी माताले मेहरानगढ किल्लाको शिलान्यास गरिन्। आज केवल बीकानेर र जोधपुरका किल्लाहरू राठौरहरूको हातमा छन्, दुबैको शिलान्यास श्री करणी माताले गरेकी थिए। राजस्थानका अन्य सबै राजपूत किल्लाहरू सम्बन्धित कुलहरूले कुनै न कुनै कारणले छोडेका थिए। जोधपुर र बीकानेरका राठौरहरूको मात्रै किल्लाहरू आजसम्म उनीहरूसँग छन्। यो तथ्यलाई स्थानीय जनताले चमत्कार मान्छन् र श्री करणी मातालाई श्रेय दिन्छन्। राव जोधाले माँ मेहाईलाई जोधपुर आउन अनुरोध गर्न पठाइएका दुई चरण सेनापतिहरूलाई मथानिया र चोपस्नी गाउँहरू पनि दिए। [[https://books.google.co.in/books?id=pkkqAAAAYAAJ&redir_esc=y]] यद्यपि यो किल्ला मूलतः १४५९ मा जोधपुरका संस्थापक राव जोधा द्वारा सुरु गरिएको थियो, तर आज खडा भएका अधिकांश किल्लाहरू महाराजा जसवंत सिंह (१६३८-७८) को समयका हुन्।यो किल्ला सहरको केन्द्रमा ५ किलोमिटर (३.१ माइल) अग्लो पहाडको माथि फैलिएको छ। यसको पर्खालहरू, जुन ३६ मिटर (११८ फीट) अग्लो र २१ मिटर (६९ फीट) चौडा छन्, राजस्थानका केही सबैभन्दा सुन्दर र ऐतिहासिक दरबारहरूलाई सुरक्षित गर्दछ। पुरानो परम्परागत समुदाय मध्येका एक खाण्डवालिया समुदायले ठुला ढुङ्गा भाँच्ने ज्ञान पाएर अरुले यो किल्ला बनाएका हुन्। [[चित्र:Chamunda Devi Temple Jodhpur.jpg|अङ्गुठाकार|चामुण्डा देवी मन्दिर]] [[चित्र:DSC 5097b Mehrangarh.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढको भित्री दृश्य]] [[चित्र:Mehrangarh fort jodhpur fort.jpg|अङ्गुठाकार|मेहरानगढ फोर्ट को रात को दृश्य]] ===पर्यटकीय आकर्षण=== '''राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक''' भारतको भूगर्भ सर्वेक्षणले देशको भू-पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न मेहरानगढ किल्लालाई राष्ट्रिय भूवैज्ञानिक स्मारक घोषणा गरेको छ। यो अनुपम भौगोलिक विशेषता ४३,५०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको थार मरुभूमि क्षेत्रमा देखिएको भाग हो। यो अद्वितीय भूवैज्ञानिक विशेषताले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व क्याम्ब्रियन युगको आग्नेय गतिविधिको अन्तिम चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। [[https://archive.ph/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL]] [[http://prr.hec.gov.pk/Chapters/338-3.pdf]] '''चामुण्डा माताजी मन्दिर''' चामुण्डा माताजी राव जोधाको मनपर्ने देवी थिइन्, उनले उनको मूर्ति १४६० मा पुरानो राजधानी मन्डोरबाट ल्याए र उनको मेहरानगढमा स्थापना गरे (मा चामुण्डा मन्डोरका प्रतिहार शासकहरूको कुल देवी थिइन्)। उनी महाराजा र शाही परिवारको इष्ट देवी वा अङ्गीकरण गरिएको देवी हुन् र जोधपुरका अधिकांश नागरिकहरूले पनि पूजा गर्छन्। दशहरा पर्वको समयमा मेहरानगढमा भीड जम्मा हुन्छ। '''राव जोधा डेजर्ट रक पार्क''' राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, ७२ हेक्टेयरमा फैलिएको, मेहरानगढ फोर्टको छेउमा। पार्कले पारिस्थितिक रूपमा पुनर्स्थापित मरुभूमि र सुक्खा भूमि वनस्पति समावेश गर्दछ। [[https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/reclaiming-the-desert/article6263279.ece]] [[https://web.archive.org/web/20131031045616/http://news.xinhuanet.com/english/photo/2013-10/23/c_132822528.htm]] पार्क २००६ मा किल्लाको छेउमा र तलको ठुलो, चट्टानी क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिकीलाई पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्न र फेब्रुअरी २०११ मा जनताको लागि खोलिएको थियो। पार्क भित्र र वरपरको क्षेत्रले विशिष्ट ज्वालामुखी चट्टान संरचनाहरू समावेश गर्दछ जस्तै rhyolite, वेल्डेड टफ, र breccia, बलुआ ढुङ्गा संरचनाहरू। [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजस्थानका किल्लाहरू]] [[श्रेणी:राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:जोधपुरको इतिहास]] [[श्रेणी:जोधपुरका भवन र संरचनाहरू]] lev1nkl90w2bmyd2s8jyni4eqyfvao5 0 137256 1380489 1195247 2026-09-17T10:46:39Z Bishaldev100 28807 1380489 wikitext text/x-wiki '''एकीकरणको कानुन''' ( {{Lang-gd|Achd an Aonaidh}} ) संसदका दुई ऐनहरू थिए: इङ्गल्याण्डको संसदले पारित गरेको '''स्कटल्याण्डसंग एकीकरणको कानुन १७०६ (Union with Scotland Act 1706)''' र स्कटल्याण्डको संसदले पारित गरेको '''इङ्गल्याण्डसँग एकीकरणको कानुन १७०७ (Union with England Act 1707)'''। दुई अधिनियमहरूद्वारा, इङ्गल्याण्डको अधिराज्य र स्कटल्याण्डको अधिराज्य {{Mdash}} जुन त्यस समयमा छुट्टाछुट्टै [[सार्वभौम राज्य|राज्य]] थिए, तर एउटै राजा गद्दीनसिन थिए {{Mdash}} " ग्रेट ब्रिटेनको नाममा एक राज्यमा एकीकरण " सन्धिका शब्दमा । <ref>Article I of the Treaty of Union</ref> सन् १६०३ को "व्यक्तिगत" युनियन अफ द क्राउन्स देखि नै यी दुवै देशहरूका साझा राजा थिए, जब स्कटल्यान्डका जेम्स छैटौँले आफ्नी फुपूकी छोरी [[एलिजाबेथ प्रथम]]को निधनपछि इङ्ल्यान्डको गद्दी विरासतमा पाएर 'इङ्ल्यान्डका जेम्स प्रथम' (जेम्स छैटौँ र प्रथम) बने। यी दुई अलग-अलग देशहरूलाई एकीकृत गर्ने प्रयास सन् १६०६, १६६७ र १६८९ मा (सन् १६८८ को '[[गौरवमय क्रान्ति]]' र त्यसपछि इङ्ल्यान्डका जेम्स द्वितीयलाई उनकी छोरी मेरी र उनका ज्वाइँ विलियम अफ ओरेन्जद्वारा पदच्युत गरिएपश्चात्) गरिएको थियो। तर, १८ औँ शताब्दीको सुरुवातमा मात्र अङ्ग्रेजी र स्कटिस रोयल कमिस्नरहरूको छुट्टाछुट्टै समूह तथा तिनीहरूका राजनीतिक निकायहरूमार्फत दुवै राष्ट्रहरू फरक-फरक कारणले भए तापनि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय "राजनीतिक, मौद्रिक र व्यापारिक संघ सन्धि" को अवधारणालाई समर्थन गर्ने स्थितिमा पुगे। यो कानुन १ मे १७०७ मा लागू भयो। यस मितिमा, स्कटिश संसद र इंलिस संसदले ग्रेट ब्रिटेनको संसद गठन लन्डनको वेस्टमिन्स्टर दरबारमा भयो, जहाँ पहिले इंलिस संसद थियो । <ref>[[wikisource:Act of Union 1707|Act of Union 1707]], Article 3</ref> यस विशिष्ट प्रक्रियालाई कहिलेकाहीँ स्कटल्याण्डमा "संसदको संघ" भनिन्छ। <ref>{{Cite web |date=2010-05-20 |title=Glossary |url=https://archive2021.parliament.scot/help/769_928.aspx |access-date=2023-01-14 |website=archive2021.parliament.scot}}</ref> == ३०० औं वार्षिकोत्सव == [[File:2007£2union.jpg|अङ्गुठाकार| £2 को सिक्का युनाइटेड किंगडममा 2007 मा एक्ट्स अफ युनियनको 300 औं वार्षिकोत्सवको सम्झनामा जारी गरिएको थियो।]] [[संयुक्त अधिराज्य]]मा ३ मे २००७ मा स्कटिश संसदको आम चुनाव हुनुभन्दा दुई दिन अघि एकीकरणको ३०० औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा दुई पाउण्डको एउटा स्मारक सिक्का जारी गरिएको थियो <ref>[https://www.theyworkforyou.com/wrans/?id=2006-11-06a.79.0 House of Lords – Written answers], 6 November 2006, TheyWorkForYou.com</ref> स्कटिश सरकारले पुरातन र ऐतिहासिक स्मारकहरूमा शाही आयोगको नेतृत्वमा शिक्षा परियोजना, स्कटल्याण्डको राष्ट्रिय संग्रहालयमा संघ-सम्बन्धित वस्तुहरू र कागजातहरूको प्रदर्शनी र चित्रहरूको प्रदर्शनी सहित वर्षभरि धेरै स्मरणात्मक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्यो। <ref>Announced by the Scottish Culture Minister, Patricia Ferguson, 9 November 2006</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य]] rh0tur6v6m29iiyylt9pqd8szdgf15b 0 137882 1380392 1224440 2026-09-17T04:06:10Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380392 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2024}} {{Infobox officeholder | name = कर्पूरी ठाकुर | image = Karpoori Thakur 2024 stamp of India.jpg | caption = भारतको २०२४ को टिकटमा ठाकुर | birth_date = {{Birth date|df=yes|1924|01|24}} | birth_place = [[समस्तीपुर जिल्ला|पिटौंझिया]], [[बिहार र ओडिशा प्रान्त]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1988|02|17|1924|01|24}} | death_place = [[पटना]], [[बिहार]], भारत | party = [[समाजवादी पार्टी (भारत)]], [[भारतीय क्रान्ति दल]], [[जनता पार्टी]], [[लोक दल]] | order1 = ११ औं | office1 = बिहारको मुख्यमन्त्री | term_start1 = २२ डिसेम्बर १९७० | term_end1 = २ जुन १९७१ | predecessor1 = [[दरोगा प्रसाद राई]] | successor1 = [[भोला पासवान शास्त्री]] | term_start2 = २४ जुन १९७७ | term_end2 = २१ अप्रिल १९७९ | predecessor2 = [[जगन्नाथ मिश्र]] | successor2 = [[रामसुन्दर दास]] | office3 = दोस्रो [[बिहारका उपमुख्यमन्त्री]] | term_start3 = ५ मार्च १९६७ | term_end3 = ३१ जनवरी १९६८ | 1blankname3 = मुख्यमन्त्री | 1namedata3 = [[महामाया प्रसाद सिन्हा]] | predecessor3 = [[अनुग्रह नारायण सिन्हा]] | successor3 = [[सुशील कुमार मोदी]] | office4 = बिहारको शिक्षा मन्त्री | term_start4 = ५ मार्च १९६७ | term_end4 = ३१ जनवरी १९६८ | predecessor4 = [[सत्येन्द्र नारायण सिन्हा]] | successor4 = सतीश प्रसाद सिंह | occupation = [[स्वतन्त्रता सेनानी]], [[शिक्षक]], [[राजनीतिज्ञ]] | awards = [[File:Bharat Ratna Ribbon.svg|35px]] [[भारत रत्न]] (२०२४)| }} ''''कर्पूरी ठाकुर'''' (२४ जनवरी १९२४ – १७ फेब्रुअरी १९८८) एक भारतीय राजनीतिज्ञ थिए जसले बिहारका ११औं मुख्यमन्त्री, पहिलो डिसेम्बर १९७० देखि जुनसम्म दुई कार्यकाल सेवा गरेका थिए। १९७१, र त्यसपछि जुन १९७७ देखि अप्रिल १९७९ सम्म। उनी ‘जन नायक’ भनेर चिनिन्थे । २६ जनवरी २०२४ मा, उहाँलाई [[भारत सरकार]] द्वारा मरणोपरान्त भारतको सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[भारत रत्न]] प्रदान गरिएको थियो। यो घोषणा भारतको राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुले २३ जनवरी २०२४ मा गर्नुभएको थियो।<ref>{{cite web |last1=Joshi |first1=Varenya |title=Bharat Ratna for Jananayak Karpuri Thakur: Transformative Leader's Enduring Legacy |url=https://www.brutimes.com/news/politics/bharat-ratna-for-jananayak-karpuri-thakur-transformative-leaders-enduring-legacy |website=Bru Times News |language=en |access-date=23 January 2024 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123180023/https://www.brutimes.com/news/politics/bharat-ratna-for-jananayak-karpuri-thakur-transformative-leaders-enduring-legacy |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240123180023/https://www.brutimes.com/news/politics/bharat-ratna-for-jananayak-karpuri-thakur-transformative-leaders-enduring-legacy |date=23 January 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Former Bihar chief minister Karpoori Thakur to be awarded Bharat Ratna posthumously |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-socialist-leader-karpoori-thakur-to-be-awarded-bharat-ratna-posthumously-101706020261885.html |website=Hindustan Times |language=en |date=23 January 2024 |access-date=23 January 2024 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123144100/https://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-socialist-leader-karpoori-thakur-to-be-awarded-bharat-ratna-posthumously-101706020261885.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title='Jan Nayak Karpoori Thakurji's Life Revolved Around Twin Pillars Of Simplicity, Social Justice': PM Modi |url=https://www.oneindia.com/india/jan-nayak-karpoori-thakurjis-life-revolved-around-twin-pillars-of-simplicity-social-justice-pm-3733821.html}}</ref> ==जीवनी== कर्पूरी ठाकुरको जन्म [[बिहार]] को [[समस्तीपुर जिल्ला]] को पिटौंझिया (अहिले कर्पुरी ग्राम) गाउँमा गोकुल ठाकुर र रामदुलारी देवीमा भएको थियो।<ref name=print>{{Cite web|last=Singh|first=Aastha|date=24 January 2019|title=Karpoori Thakur, the other Bihar CM who banned alcohol|url=https://theprint.in/theprint-profile/karpoori-thakur-the-other-bihar-cm-who-banned-alcohol/182593/|access-date=15 June 2020|website=ThePrint|language=en-US|archive-date=15 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615083114/https://theprint.in/theprint-profile/karpoori-thakur-the-other-bihar-cm-who-banned-alcohol/182593/|url-status=live}}</ref> उनी [[नाई (जाति)|नाई]] समुदायका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/former-bihar-chief-minister-karpoori-thakur-to-be-awarded-bharat-ratna-posthumously-2492709-2024-01-23|title=Karpoori Thakur, former Bihar Chief Minister, conferred Bharat Ratna posthumously|access-date=23 January 2024|archive-date=23 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123180028/https://www.indiatoday.in/india/story/former-bihar-chief-minister-karpoori-thakur-to-be-awarded-bharat-ratna-posthumously-2492709-2024-01-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/karpoori-thakur-bihar-chief-minister-who-championed-social-justice-101696331907041.html|title=How Bihar’s caste survey seeks to build on the legacy of Karpoori Thakur|access-date=23 January 2024|archive-date=12 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231112202839/https://www.hindustantimes.com/india-news/karpoori-thakur-bihar-chief-minister-who-championed-social-justice-101696331907041.html|url-status=live}}</ref> उनी [[महात्मा गान्धी]] र [[सत्यनारायण सिन्हा]]बाट प्रभावित थिए।<ref name="Prasāda Ārya Kumāra">{{cite book | last=Prasāda | first=R. | last2=Ārya | first2=J. | last3=Kumāra | first3=K. | title=Karpoori, a Portrait | publisher=S.K. Publications | year=1991 | url=https://books.google.com/books?id=LKNAAAAAMAAJ | access-date=23 January 2024 | page=11 | archive-date=23 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240123175915/https://books.google.com/books?id=LKNAAAAAMAAJ | url-status=live }}</ref><ref name="Singh 2015">{{cite book | last=Singh | first=S. | title=Ruled or Misruled: Story and Destiny of Bihar | publisher=Bloomsbury Publishing | year=2015 | isbn=978-93-85436-42-0 | url=https://books.google.com/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT26 | quote=Karpoori Thakur, a Gandhian leader from an extremely backward caste of a barber or nai community from Samastipur | page=26 | access-date=23 January 2024 | archive-date=23 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240123180030/https://books.google.com/books?id=SVu8CgAAQBAJ&pg=PT26 | url-status=live }}</ref> उनी [[अखिल भारतीय विद्यार्थी महासंघ]] मा सामेल भए।<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2016/08/karpoori-thakur-a-socialist-leader-in-the-hindi-belt/?amp|title=Karpoori Thakur: A Socialist Leader in the Hindi Belt|date=15 August 2016|access-date=11 February 2021|archive-date=23 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123175918/https://www.forwardpress.in/2016/08/karpoori-thakur-a-socialist-leader-in-the-hindi-belt/?amp|url-status=live}}</ref> एक विद्यार्थी कार्यकर्ताको रूपमा, उनले [[भारत छोडो आन्दोलन]] मा सामेल हुन आफ्नो स्नातक कलेज छोडे। [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]] मा आफ्नो सहभागिताको लागि, उनले २६ महिना जेलमा बिताए।<ref name="freeindia">{{cite web |url=http://www.freeindia.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=517 |title=Karpoori Thakur |publisher=FreeIndia.Org |access-date=14 January 2008 |archive-date = 14 March 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050314010924/http://www.freeindia.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=517 |url-status=dead }}</ref> भारत स्वतन्त्र भएपछि ठाकुरले आफ्नो गाउँको विद्यालयमा शिक्षकको रूपमा काम गरे। उहाँ [[समाजवादी पार्टी]] का उम्मेद्वारको रूपमा ताजपुर निर्वाचन क्षेत्रबाट १९५२ मा बिहार [[विधान सभा|विधानसभा]] का सदस्य हुनुभयो। सन् १९६० मा केन्द्र सरकारका कर्मचारीहरूको आम हड्तालमा पी एन्ड टी कर्मचारीहरूको नेतृत्व गरेको भन्दै उनलाई पक्राउ गरिएको थियो। १९७० मा, उहाँले [[टाटा इन्जिनियरिङ र लोकोमोटिभ कम्पनी|टेलको]] मजदुरहरूको कारणलाई प्रवर्द्धन गर्न २८ दिनसम्म [[उपवास]] गर्नुभयो। <ref name="freeindia" /> ठाकुर [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको समर्थक थिए, र बिहारको शिक्षा मन्त्रीको रूपमा, उहाँले [[म्याट्रिक]] पाठ्यक्रमको अनिवार्य विषयको रूपमा अंग्रेजी हटाउनुभयो। बिहार राज्यमा अङ्ग्रेजी माध्यमको शिक्षाको न्यून स्तरका कारण बिहारका विद्यार्थीहरूले मारमा परेको आरोप छ।<ref name="freeindia" /> ठाकुरले १९७० मा बिहारको पहिलो गैर-[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|कांग्रेस]] समाजवादी मुख्यमन्त्री बन्नु अघि मन्त्री र [[बिहारका उपमुख्यमन्त्रीहरू|बिहारका उपमुख्यमन्त्री]] को रूपमा सेवा गर्नुभयो। उनले बिहारमा कुल [[मदिरा निषेध]] लागू गरे। उनको शासनकालमा बिहारको पिछडिएको क्षेत्रमा उनको नाममा धेरै विद्यालय <ref name="freeindia" /> र कलेजहरू स्थापना भएका थिए। == राष्ट्रिय सम्मान == === भारत === * २०२४ – [[File:IND Bharat Ratna BAR.png|50px]] [[भारत रत्न]], भारतको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार। {{ भारत रत्न सम्मानित}} 5usv838rbxkywmecrraks3qbacnnob9 0 138128 1380408 1364431 2026-09-17T06:23:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380408 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | honorific_prefix = | name = गीताञ्जली थापा<!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | image = Geetanjali Thapa (cropped).jpg | image_size = | alt = गीताञ्जली थापा २०१८ मा | caption = गीताञ्जली थापा २०१८ मा | birth_name = <!--only use if different from name--> | birth_date = | birth_place = [[गान्तोक]], [[सिक्किम]], [[भारत]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | education = | alma_mater = | occupation = अभिनेत्री | years_active = २०११–वर्तमान | spouse = | partner = <!-- unmarried life partner; use ''Name (1950–present)'' --> | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = उत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] }} '''गीताञ्जली थापा''' एक भारतीय अभिनेत्री हुन् जो मुख्यतया हिन्दी चलचित्रहरूमा देखा पर्छन्। ''लायर्स डाइस''मा उनको अभिनयको लागि उनले उत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] (२०१३) जितेकी थिइन्। == क्यारियर == फिल्म उद्योगमा आउनु अघि एक पेशेवर मोडेल, २०१० मा उनले टिना की चाबी बाट आफ्नो फिचर फिल्म डेब्यू गरे। कमल केएम द्वारा निर्देशित उनको अर्को फिल्म, आई.डी ले लस एन्जलस फिल्म फेस्टिभल र म्याड्रिड फिल्म फेस्टिभलमा उनको उत्कृष्ट अभिनेत्रीको अवार्ड जित्यो।<ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-04/news-interviews/42716292_1_danis-tanovic-emraan-hashmi-white-lies |title=I auditioned for White Lies so I could meet Danis: Geetanjali Thapa |access-date=19 January 2014 |archive-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201235824/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-04/news-interviews/42716292_1_danis-tanovic-emraan-hashmi-white-lies |newspaper=[[The Times of India]] |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201235824/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-04/news-interviews/42716292_1_danis-tanovic-emraan-hashmi-white-lies |date=2014-02-01 }}</ref> यो चलचित्र बुसान अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा प्रिमियर भयो र अन्य धेरै प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवहरूको लागि छनोट भयो। उनले अर्को चलचित्र मनसुन शूटआउटमा अभिनय गरिन्, अमित कुमारको हिन्दी नोयर थ्रिलर, जुन कान्स फिल्म फेस्टिभल २०१३ मा मिडनाइट स्क्रिनिङ खण्डको एक भागको रूपमा देखाइएको थियो, धेरै अन्तर्राष्ट्रिय समीक्षकहरूको समीक्षाको लागि। उनी अनुराग कश्यपको छोटो फिल्म द डे आफ्टर एभरिडेमा पनि देखा परिन्, जसले यसको रिलीजको केही हप्तामा YouTube मा 6 मिलियन भन्दा बढी भ्यूहरू प्राप्त गर्यो। उनको अर्को फिचर, गीतु मोहनदास 'लायर्स डाइस, अक्टोबर २०१३ मा मुम्बई फिल्म फेस्टिभलमा प्रिमियर भयो र जनवरी २०१४ मा सन्डान्स फिल्म फेस्टिभल र इन्टरनेशनल फिल्म फेस्टिभल रोटरडममा देखाइयो।<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/liars-dice-mumbai-review-649639/ |title=Liar's Dice: Mumbai Review |work=The Hollywood Reporter |access-date=25 January 2014 |archive-date=18 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218013909/http://www.hollywoodreporter.com/review/liars-dice-mumbai-review-649639 |url-status=live}}</ref> ६१ औँ राष्ट्रिय चलचित्र अवार्डमा गीताञ्जलीले उत्कृष्ट अभिनेत्रीको अवार्ड जितेकी छन् । यो फिल्म ८७ औं एकेडेमी अवार्डमा सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषाको फिल्मको लागि भारतको आधिकारिक प्रविष्टि पनि थियो, जसले त्यस वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवहरूमा अन्य धेरै पुरस्कारहरू जित्यो। थापाको पछिल्लो रिलिज एकेडेमी अवार्ड विजेता निर्देशक डेनिस तानोभिकको भारतीय फिल्म, टाइगर्स, इमरान हाश्मीसँग थियो, जहाँ उनले पाकिस्तानी महिला, जेनाबको भूमिका निर्वाह गरेकी छिन् जो उनकी नवविवाहित पत्नी पनि हुन्।<ref>{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/geetanjali-thapa-i.d--liars-dice-geethu-mohandas-mumbai-film-festival/1/313209.html |title=Making a Mark |work=India Today |access-date=25 January 2014 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203005029/http://indiatoday.intoday.in/story/geetanjali-thapa-i.d--liars-dice-geethu-mohandas-mumbai-film-festival/1/313209.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Geetanjali Thapa: I wouldn't want to be cast just because I'm a 'North Easterner' |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Geetanjali-Thapa-I-wouldnt-want-to-be-cast-just-because-Im-a-North-Easterner/articleshow/41845023.cms |author=Ankur Pathak |date=6 September 2014 |access-date=20 October 2014 |newspaper=The Times of India |archive-date=9 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909024844/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Geetanjali-Thapa-I-wouldnt-want-to-be-cast-just-because-Im-a-North-Easterner/articleshow/41845023.cms |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Emraan Hashmi's turn as an anti–infant formula activist |website=The Caravan |url=https://caravanmagazine.in/vantage/emraan-hashmi-turn-anti-infant-formula-activist |date=15 September 2014}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geetanjali Thapa heads to Toronto to promote her new film with the Oscar-winning director Danis Tanovic |website=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20140908-geetanjali-thapa-toronto-new-film-oscar-winning-director-danis-tanovic-805109-2014-08-29 |date=29 August 2014}}</ref> यो 2014 टोरन्टो अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा समकालीन विश्व सिनेमा खण्डमा स्क्रिन गर्न चयन गरिएको थियो। फिल्महरू बाहेक, उनी धेरै प्रतिष्ठित विज्ञापनहरूमा पनि देखा परेकी छिन्, उनको सबैभन्दा हालको ज्वेलरी ब्रान्ड तनिष्क र ऐश्वर्या राई बच्चनसँग ल'ओरियल सहित।<ref name=mid>{{cite web |title=Yet to learn how things work in Bollywood: Geetanjali Thapa |work=MiD DAY |url=http://www.mid-day.com/articles/yet-to-learn-how-things-work-in-bollywood-geetanjali-thapa/15640193 |author=Shaheen Parkar |date=28 September 2014 |access-date=20 October 2014 |archive-date=29 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929061005/http://www.mid-day.com/articles/yet-to-learn-how-things-work-in-bollywood-geetanjali-thapa/15640193 |url-status=live}}</ref> 2016 मा, थापाले चलचित्र ल्यान्ड अफ द गॉड्स (देवभूमि) मा अभिनय गरे, एक युवा प्रगतिशील स्कूल शिक्षिका शान्तिको भूमिका खेल्दै, जसले गाउँमा आधुनिकता ल्याउन चाहन्छ र शिक्षामा जोड दिन्छ।<ref>{{cite web |title=Film Review: 'Land of the Gods' (Dev Bhoomi) |work=Variety |url=https://variety.com/2016/film/reviews/land-of-the-gods-review-1201863665/ |date=25 September 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Land of the Gods: A universal story highlighting that some things never change |publisher=Cineuropa |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/325825/ |date=21 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227161832/https://cineuropa.org/en/newsdetail/325825/ |date=27 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title=Serbian director puts Uttarakhand on world cinema map |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/Serbian-director-puts-Uttarakhand-on-world-cinema-map/article14637913.ece |date=14 September 2016}}</ref> उनले विक्रमादित्य मोटवानेको सर्वाइभल ड्रामा ट्र्याप्डमा पनि अभिनय गरिन्, जहाँ उनले राजकुमार रावसँग अभिनय गरेकी थिइन्। 2018 मा, उनले जैन खान दुर्रानीसँग रोमान्टिक नाटक केही भीगे अल्फाजमा अभिनय गरिन्, जहाँ उनले अर्चना प्रधानको भूमिका निभाइन्, जसले ब्रान्डेड मेमहरू डिजाइन गर्ने र जीवनलाई पूर्ण रूपमा बाँच्ने क्रिएटिभ एजेन्सीमा काम गर्छिन्। उनले ट्यागोरको काबुलीवालाको रूपान्तरण ड्रामा फिल्म बायोस्कोपवालामा मिन्नी बसुको भूमिकामा पनि अभिनय गरेकी थिइन्। सन् २०१९ मा थापाको पछिल्लो रिलिज अमेरिकी अपराध चलचित्र स्ट्रे डल्स हो, जसको कलाकारमा ओलिभिया डिजोङ्ग र सिन्थिया निक्सन छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/stray-dolls-review-1204979 |title='Stray Dolls' Review |last=Lowe |first=Justin |date=27 April 2019 |website=The Hollywood Reporter |access-date=27 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://variety.com/2019/film/news/stray-dolls-samuel-goldwyn-films-cynthia-nixon-1203345826/ |title=Samuel Goldwyn Takes North American Rights to 'Stray Dolls' |last=Donnelly |first=Matt |date=23 September 2019 |website=Variety |access-date=27 September 2019}}</ref> उनले हाल छोटो नाटक चलचित्र Frayed Lines को लागि अभिनय गरिन्, जुन दुई व्यक्तिहरूको कथा हो जो एक साझा भाषा बोल्दैनन् तर जोडिन्छन् र आफूले चिनेको जीवनबाट एक कदम टाढा जान्छन्। उनले तब्बु नामक असमिया आप्रवासी कामदारको भूमिका निभाएकी छिन्।<ref>{{Cite web |title=Award-winning short film Frayed Lines explores the complexity of identity at the backdrop of NRC |website=Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/award-winning-short-film-frayed-lines-explores-the-complexity-of-identity-at-the-backdrop-of-nrc-8789241.html |access-date=6 December 2020}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== भारतको हिमालय राज्य सिक्किममा जन्मे र हुर्केकी र सिक्किममा डन बोस्को स्कूल, मालबासे र ताशी नामग्याल एकेडेमी, गान्तोकबाट स्कूली शिक्षा हासिल गरे र त्यसपछि, उनी आफ्नो स्नातक गर्न कोलकाता गए। उनी एक पेशेवर मोडेल थिइन्, र गुवाहाटी, असममा आयोजित मेगा मिस नर्थ ईस्ट 2007 सौन्दर्य प्रतियोगिता जितिन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.nenanews.com/ANE%20Oct%201-15,%2007/oh4.htm |title=Geetanjali Thapa wins Mega Miss North East |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107154608/http://www.nenanews.com/ANE%20Oct%201-15%2C%2007/oh4.htm |archive-date=7 January 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107154608/http://www.nenanews.com/ANE%20Oct%201-15%2C%2007/oh4.htm |date=7 January 2010 }}</ref>फिल्म उद्योगमा प्रवेश गर्नुअघि ।<ref name=mid/><ref>{{cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1131008/jsp/t2/story_17434586.jsp |title=Geetanjali Thapa on being low-key and letting her work speak |work=The Telegraph |access-date=20 January 2014 |archive-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201191528/http://www.telegraphindia.com/1131008/jsp/t2/story_17434586.jsp |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Interview: Geetanjali Thapa, Actor [I.D., Monsoon Shootout] |publisher=DearCinema.com |url=http://dearcinema.com/interview/interview-geetanjali-thapa-actor-i-d-monsoon-shootout/4229 |date=15 July 2013 |access-date=20 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421082259/http://dearcinema.com/interview/interview-geetanjali-thapa-actor-i-d-monsoon-shootout/4229 |archive-date=21 April 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421082259/http://dearcinema.com/interview/interview-geetanjali-thapa-actor-i-d-monsoon-shootout/4229 |date=21 April 2014 }}</ref> ==पुरस्कार== * २०१३ - [[लस एन्जलस फिल्म फेस्टिवल]] - Best Performance - ''[[I.D. (2012 film)|I.D.]]''<ref name="LAFilmAward">{{cite web |title=20th LA Film Fest Award |url=http://www.lafilmfest.com/winners-announced-for-2013/#.U6_E_vmSwvV |access-date=29 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425020656/http://www.lafilmfest.com/winners-announced-for-2013/ |archive-date=25 April 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140425020656/http://www.lafilmfest.com/winners-announced-for-2013/#.U6_E_vmSwvV |date=25 April 2014 }}</ref> * २०१३ - इम्याजिन इन्डिया फिल्म फेस्टिवल - उत्कृष्ट अभिनेत्री- ''[[I.D. (2012 film)|I.D.]]''<ref name="ImagineIndiaAward">{{cite web |title=ImagineIndia 13th International Film Festival Award |url=http://www.imagineindia.net/2014/eng/News/News.php?id=242388676991724102 |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529051903/http://www.imagineindia.net/2014/eng/News/News.php?id=242388676991724102 |archive-date=29 May 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529051903/http://www.imagineindia.net/2014/eng/News/News.php?id=242388676991724102 |date=29 May 2014 }}</ref> * २०१३ - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] - ''[[Liar's Dice]]''<ref name="NationalFilmsAward">{{cite press release |title=61st National Film Awards Announced |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=104863 |format=PDF |publisher=Press Information Bureau (PIB), India |access-date=16 April 2014 |archive-date=16 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182538/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=104863 |url-status=live}}</ref> * २०१४ - १४ औं न्यूयोर्क भारतीय फिल्म महोत्सव - उत्कृष्ट अभिनेत्री - ''[[Liar's Dice]]''<ref name="NewYorkFilmAward">{{cite web |title=14th Annual New York Indian Film Festival |url=http://www.iaac.us/nyiff2014/press.htm |access-date=29 June 2014 |archive-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111090153/http://www.iaac.us/nyiff2014/press.htm |url-status=dead}}</ref> * २०१९- ट्रिबेका फिल्म फेस्टिभल - विशेष जूरी उल्लेख - ''[[Stray Dolls]]'' ==फिल्मग्राफी== ===फिल्महरू=== {| class="wikitable" | style="width:15%; background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{double-dagger}} | अहिलेसम्म रिलिज नभएका चलचित्रहरूलाई जनाउँछ |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"| वर्ष !scope="col"| चलचित्र !scope="col"| भूमिका !scope="col"| भाषा !scope="col"| नोटहरू |- |२०१२ !scope="row"| ''[[I.D. (Hindi film)|I.D.]]'' | चारु |हिन्दी | उत्कृष्ट प्रदर्शन, लस एन्जलस फिल्म फेस्टिवल २०१३<ref name="LAFilmAward"/><br/>उत्कृष्ट अभिनेत्री, ImagineIndia Award 2013, Madrid<ref name="ImagineIndiaAward"/> |- | rowspan="2"|२०१३ !scope="row"| ''[[मनसुन सुटआउट]]'' |अनु |हिन्दी | |- !scope="row"| ''[[That Day After Every Day]]'' |‘बसभित्र गुण्डा’लाई ठक्कर दिने युवती |हिन्दी | |- |२०१३ !scope="row"| ''[[Liar's Dice (film)|Liar's Dice]]'' |कमला |हिन्दी |सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]]<ref name="NationalFilmsAward"/><br/>उत्कृष्ट अभिनेत्री, १४औँ वार्षिक न्यूयोर्क इन्डियन फिल्म फेस्टिभल<ref name="NewYorkFilmAward"/> |- | २०१४ !scope="row"| ''[[टाइगर्स (२०१४ फिल्म)]]'' |जैनाब |हिन्दी-उर्दू<br/>अंग्रेजी<br/>जर्मन | गीताञ्जलीको रूपमा श्रेय दिए<br/>[[२०१४ टोरन्टो अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सव]] (TIFF)<ref>{{cite web |title=Tigers |work=TIFF |url=http://www.tiff.net/festivals/thefestival/programmes/contemporary-world-cinema/tigers |access-date=20 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028014351/http://www.tiff.net/festivals/thefestival/programmes/contemporary-world-cinema/tigers |archive-date=28 October 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028014351/http://www.tiff.net/festivals/thefestival/programmes/contemporary-world-cinema/tigers |date=28 October 2014 }}</ref> |- |rowspan="2"|२०१६ !scope="row"| ''Land of the Gods (देवभूमि)'' |शान्ति |हिन्दी | |- !scope="row"| ''[[ट्र्याप्ड (२०१६ हिन्दी फिल्म)]]'' | नूरी |हिन्दी | |- | rowspan="3"|२०१८ !scope="row"| ''[[कुछ भीगे अल्फाज]]'' |अर्चना प्रधान |हिन्दी | |- !scope="row"| ''[[पेंटिंग लाइफ]]'' |दि लेडी इन द गेस्ट हाउस |अंग्रेजी | |- !scope="row"| ''[[बायोस्कोपवाला]]'' |मिन्नी बसु |हिन्दी | |- |२०१९ !scope="row"| ''[[Stray Dolls]]'' |रिज |अंग्रेजी |[[ट्रिबेका फिल्म फेस्टिभल]] - विशेष जूरी उल्लेख |- |२०२० !scope="row"| 'फ्रेड लाइन्स'<ref>{{Cite web |title=Frayed Lines |website=Frayed Lines |url=https://www.frayedlinesfilm.com/ |access-date=6 December 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417175831/http://www.frayedlinesfilm.com/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417175831/http://www.frayedlinesfilm.com/ |date=17 April 2021 }}</ref> |तब्बु |कोडावा<br/>असमिया |छोटो फिल्म |- |} ===वेब सिरीज=== {| class="wikitable plainrowheaders <!--sortable-->" width=60% !scope="col"| वर्ष !scope="col"| शीर्षक !scope="col"| भूमिका !scope="col"| नेटवर्क !scope="col" class="unsortable" | नोटहरू !scope="col" class="unsortable" | {{abbr|सन्दर्भ}} |- | २०१८ | ''[[सेक्रेड गेम्स (टिभी सिरिज)]]'' | नयनिका सहगल | [[नेटफ्लिक्स]] | सिजन १ | |} ==सन्दर्भ == {{Reflist}} ==बाह्य लिङ्कहरू== {{Commons}} *{{IMDb name}} *{{Bollywood Hungama person}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Thapa, Geetanjali}} [[श्रेणी:जीवित मानिस]] [[श्रेणी:गान्तोकका मानिसहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी: सिक्किमका महिला मोडेलहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय वेब सिरीज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी सिनेमाका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय गोर्खाहरू]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेत्री राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिकामा भारतीय प्रवासी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष हराएको (जीवित व्यक्तिहरू)]] [[श्रेणी:२१ औं शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] b1kk5p9cr30vqij577kncvfoao5tzd8 0 139584 1380467 1319959 2026-09-17T08:27:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380467 wikitext text/x-wiki {{भारतका राज्य र क्षेत्रहरूको सूची}} [[भारत]] २८ राज्यहरू र ८ [[केन्द्र शासित प्रदेश|केन्द्र शासित प्रदेशहरू]] मिलेर बनेको एक सङ्घ हो। सन् २०२२ सम्ममा १ अर्ब ४० करोड जनसङ्ख्या रहेको भारत [[जनसङ्ख्या अनुसार देश तथा आश्रित क्षेत्रहरूको सूची|विश्वको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश]] हो। विश्वको कुल क्षेत्रफलको २.४ प्रतिशत हिस्सा भारतले ओगटेको छ र विश्वको १७.५ प्रतिशत जनसङ्ख्याको घर हो == सूची == {{table alignment}} {| class="wikitable sortable col2left" {{right}} |+जनसङ्ख्याको आधारमा भारतका राज्य हरू र केन्द्र शासित प्रदेशहरूको सूची ! rowspan=2|श्रेणी ! rowspan=2|राज्य/ केन्द्र शासित प्रदेश ! rowspan=2|जनसङ्ख्या<br/><ref>{{Cite web |title=List of states with Population, Sex Ratio and Literacy Census 2011 |url=https://www.census2011.co.in/states.php |access-date=2023-04-30 |website=www.census2011.co.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-14 |title=Census 2011: Population in States and Union Territories of India |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/census-2011-population-in-states-and-union-territories-of-india-1476439733-1 |access-date=2023-04-30 |website=Jagranjosh.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230430052117/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/census-2011-population-in-states-and-union-territories-of-india-1476439733-1 |date=2023-04-30 }}</ref> ! rowspan=2|%<br/>भारत ! rowspan="2" |घनत्व ! rowspan="2" |लिङ्ग अनुपात |- |- |१ |[[उत्तर प्रदेश]] |{{nts|१९९८१२३४१}} |{{pct|१९९८१२३४१|१२१०५६९५७३|२}} |८२८ |९१२ |- |२ |[[महाराष्ट्र]] |{{nts|११२३७४३३३}} |{{pct|११२३७४३३३|१२१०५६९५७३|२}} |३६५ |९२९ |- |३ |[[बिहार]] |{{nts|१०४०९९४५२}} |{{pct|१०४०९९४५२|१२१०५६९५७३|२}} |१,१०२ |९१८ |- |४ |[[पश्चिम बङ्गाल]] |{{nts|९१२७६११५}} |{{pct|९१२७६११५|१२१०५६९५७३|२}} |१,०२९ |९५३ |- |५ |[[मध्य प्रदेश]] |७२,६२६,८०९ |{{pct|७२६२६८०९|१२१०५६९५७३|२}} |२३६ |९३१ |- |६ |[[तमिलनाडु]] |{{nts|७२१४७०३०}} |{{pct|७२१४७०३०|१२१०५६९५७३|२}} |५५५ |९९६ |- |७ |[[राजस्थान]] |{{nts|६८५४८४३७}} |{{pct|६८५४८४३७|१२१०५६९५७३|२}} |२०१ |९२८ |- |८ |[[कर्नाटक]] |{{nts|६१०९५२९७}} |{{pct|६१०९५२९७|१२१०५६९५७३|२}} |३१९ |९७३ |- |९ |[[गुजरात]] |{{nts|६०४३९६९२}} |{{pct|६०४३९६९२|१२१०५६९५७३|२}} |३०८ |९१९ |- |१० |[[आन्ध्र प्रदेश]] |{{nts|४९५७७१०३}} |{{pct|४९५७७१०३|१२१०५६९५७३|२}} |३०३ |९९३ |- |११ |[[ओडिसा|ओडिशा]] |{{nts|४१९७४२१९}} |{{pct|४१९७४२१८|१२१०५६९५७३|२}} |२६९ |९७९ |- |१२ |[[तेलङ्गाना]] |{{nts|३५००३६७४}} |{{pct|३५००३६७४|१२१०५६९५७३|२}} |३१२ |९८८ |- |१३ |[[केरल]] |{{nts|३३४०६०६१}} |{{pct|३३४०६०६१|१२१०५६९५७३|२}} |८५९ |१,०८४ |- |१४ |[[झारखण्ड]] |{{nts|३२९८८१३४}} |{{pct|३२९८८१३४|१२१०५६९५७३|२}} |४१४ |९४८ |- |१५ |[[असम]] |{{nts|३१२०५५७६}} |{{pct|३१२०५५७६|१२१०५६९५७३|२}} |३९८ |९५८ |- |१६ |[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]] |{{nts|२७७४३३३८}} |{{pct|२७७४३३३८|१२१०५६९५७३|२}} |५५१ |८९५ |- |१७ |[[छत्तीसगढ]] |{{nts|२५५४५१९८}} |{{pct|२५५४५१९८|१२१०५६९५७३|२}} |१८९ |९९१ |- |१८ |[[हरियाणा]] |{{nts|२५३५१४६२}} |{{pct|२५३५१४६२|१२१०५६९५७३|२}} |५७३ |८७९ |- |१९ |[[दिल्ली|दिल्लीको राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र]] |{{nts|१६७८७९४१}} |{{pct|१६७८७९४१|१२१०५६९५७३|२}} |११,२९७ |८६८ |- |२० |[[जम्मु र कश्मीर (केन्द्र शासित प्रदेश)|जम्मु र कश्मीर]] |{{nts|१२२६७०३२}} |{{pct|१२२६७०३२|१२१०५६९५७३|२}} |२९७ |८९० |- |२१ |[[उत्तराखण्ड]] |{{nts|१००८६२९२}} |{{pct|१००८६२९२|१२१०५६९५७३|२}} |१८९ |९६३ |- |२२ |[[हिमाचल प्रदेश]] |{{nts|६८६४६०२}} |{{pct|६८६४६०२|१२१०५६९५७३|२}} |१२३ |९७२ |- |२३ |[[त्रिपुरा]] |{{nts|३६७३९१७}} |{{pct|३६७३९१७|१२१०५६९५७३|२}} |३५० |९६० |- |२४ |[[मेघालय]] |{{nts|२९६६८८९}} |{{pct|२९६६८८९|१२१०५६९५७३|२}} |१३२ |९८९ |- |२५ |[[मणिपुर]] |{{nts|२५७०३९०}} |{{pct|२५७०३९०|१२१०५६९५७३|२}} |१२२ |९९२ |- |२६ |[[नागाल्यान्ड]] |{{nts|१९७८५०२}} |{{pct|१९७८५०२|१२१०५६९५७३|२}} |११९ |९३१ |- |२७ |[[गोवा]] |{{nts|१४५८५४५}} |{{pct|१४५८५४५|१२१०५६९५७३|२}} |३९४ |९७३ |- |२८ |[[अरुणाचल प्रदेश]] |{{nts|१३८३७२७}} |{{pct|१३८३७२७|१२१०५६९५७३|२}} |१७ |९३८ |- |२९ |[[पुदुच्चेरी]] |{{nts|१२४७९५३}} |{{pct|१२४७९५३|१२१०५६९५७३|२}} |२,५९८ |१,०३७ |- |३० |[[मिजोरम]] |{{nts|१०९७२०६}} |{{pct|१०९७२०६|१२१०५६९५७३|२}} |५२ |९७६ |- |३१ |[[चण्डीगढ]] |{{nts|१०५५४५०}} |{{pct|१०५५४५०|१२१०५६९५७३|२}} |९,२५२ |८१८ |- |३२ |[[सिक्किम]] |{{nts|६१०५७७}} |{{pct|६१०५७७|१२१०५६९५७३|२}} |८६ |८९० |- |३३ |[[दादरा र नगर हवेली र दमन र दीव]] |{{nts|५८५,७६४}} |{{pct|५८५७६४|१२१०५६९५७३|२}} |९७० |७११ |- |३४ |[[अन्डमन र निकोबार द्वीपसमूह]] |{{nts|३८०५८१}} |{{pct|३८०५८१|१२१०५६९५७३|२}} |४६ |८७६ |- |३५ |[[लद्दाख]] |{{nts|२७४०००}} |{{pct|२७४०००|१२१०५६९५७३|२}} |२.८ |८५३ |- |३६ |[[लक्षद्वीप]] |{{nts|६४४७३}} |{{pct|६४४७३|१२१०५६९५७३|२}} |२,०१३ |९४६ |- class="sortbottom" style="background:#9cf;" !जम्मा !भारत !१,२१०,५६९,५७३ !१००% !३८२ !९४३ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू सम्बन्धित सूचीहरू]] lnwpz3bh6089e4bua5oi935hdikk31y 0 146683 1380391 1348777 2026-09-17T03:41:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380391 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = | honorific_suffix = | native_name = | image = | caption = | office = [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री | termstart = ३० भदौ २०८२ | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | primeminister = [[सुशीला कार्की]] | predecessor = [[रमेश लेखक]] | office1 = [[कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] पूर्वमन्त्री | term_start1 = ३० भदौ २०८२ | president1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | primeminister1 = [[सुशीला कार्की]] | predecessor1 = [[अजयकुमार चौरसिया|अजय चौरासिया]] | nationality = [[नेपाली]] | citizenship = | birth_date = २०३२ पुस १७ | birth_place = अमरपुर, [[गुल्मी जिल्ला]] | children = }} '''ओमप्रकाश अर्याल''' नेपाल सरकारका गृहमन्त्री हुन् । वरिष्ठ अधिवक्ता समेत रहेका अर्याल आफ्नो जनहितका मुद्दाहरूका लागि परिचित छन्। उनले [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]]को कानुनी सल्लाहकारको रूपमा पनि काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web|title=म मन्त्री बन्ने निचोडमा पुगिसकेको छैन : अधिवक्ता ओमप्रकाश अर्याल|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/177737/2025-09-14|access-date=३० भदौ २०८२|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250920075630/https://nayapatrikadaily.com/news-details/177737/2025-09-14 |date=2025-09-20 }}</ref> ३० भदौ २०८२ मा, अर्याललाई प्रधानमन्त्री [[सुशीला कार्की]]को नेतृत्वमा रहेको [[सुशीला कार्कीको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०८२|अन्तरिम सरकार]]मा [[गृह मन्त्री (नेपाल)|गृह]] र [[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री नियुक्त गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=मन्त्रिपरिषद्: अर्थमा रामेश्वर, ऊर्जामा कुलमान, गृहमा ओमप्रकाशलाई जिम्मेवारी |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/council-of-ministers-rameshwar-in-finance-kulman-in-energy-om-prakash-in-home-affairs-83-58.html |access-date=३० भदौ २०८२|website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |title=गृह र कानुनमन्त्रीमा अधिवक्ता ओमप्रकाश अर्याल |url=https://ekantipur.com/politics/2025/09/14/202509141757866641.html |access-date=३० भदौ २०८२ |website=कान्तिपुर|language=नेपाली}}</ref> पछि कानून मन्त्रालय पूर्वन्यायाधीश अनिलकुमार सिन्हालाई दिइयो । == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == ओमप्रकाश अर्यालको जन्म २०३२ पुस १७ मा पश्चिमी नेपालको [[गुल्मी जिल्ला]]को साविक [[अमरपुर, गुल्मी|अमरपुर]] गाविस (हाल [[इस्मा गाउँपालिका]] वडा नम्बर ६) भएको थियो। अर्याल एक सामान्य परिवारमा हुर्केका थिए। उनका हजुरबुबा एक न्यायिक अधिकारी थिए। उनका बुबा, एक सेवानिवृत्त भारतीय सेनाका सिपाही थिए। अर्यालले स्थानीय सार्वजनिक विद्यालयमा पढेका थिए। वि.सं २०५१ मा, अर्याल [[रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पस]]मा सङ्गीत पढ्ने लक्ष्य राखेर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]] आएका थिए। सङ्गीत भविष्य उनी भर्नाको भएका थिए तर अङ्ग्रेजी परीक्षामा उनी उनुतिर्ण भएका थिए। सङ्गीत क्याम्पसको छेउमा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को अन्तर्गत एक कानुन क्याम्पसमा कानुन पढ्नका लागि भर्ना भएका थिए। अर्यालले संविधान, अपराध र अधिकार, र अदालतले कसरी काम गर्छ भन्ने बारेमा सिक्दै कानुनमा स्नातकोत्तर हासिल गरेका थिए।<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Om Prakash Aryal Biography: Nepal's Relentless Advocate for Justice and Human Rights |url=https://frikbaze.com.ng/om-prakash-aryal-biography/,%20https://frikbaze.com.ng/om-prakash-aryal-biography/ |access-date=2025-09-15 |language=en }}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कार्यकाल == === नेपालको सर्वोच्च अदालत === स्नातकोत्तर गरेपछि, अर्याल [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]का वकिल बनेका थिए जसले गर्दा उनलाई नेपालको सर्वोच्च अदालतमा बहस गर्न अनुमति मिलेको थियो। उनको प्रारम्भिक काममा [[माओवादी जनयुद्ध]] (वि.सं२०५२-२०६२) को समयमा जोखिमपूर्ण मुद्दाहरूमा बहस गरेका थिए। अर्यालले [[बन्दी प्रत्यक्षीकरण]] निवेदनहरू, कानुनी थुनामा राख्ने अदालतको आदेशहरू दायर गरेका थिए। उनले [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] र [[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]] जस्ता क्षेत्रका पूर्व शासकहरूलाई राज्यबाट प्राप्त हुने लाभहरूको विरुद्ध पनि बहस गरेका थिए। अदालतले यी रिटहरू अस्वीकार गरे पनि, उनको साहसी दृष्टिकोण बाहिर आएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|वि.सं २०६३ को आन्दोलन]]को समयमा, उनले [[राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग]]मा काम गरेका थिए। त्यहाँ काम गर्दा उनले अधिकार उल्लङ्घन र सरकारी क्रूरताको अनुगमन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=Thapa |first=Kokil |title=Advocate Mr. Om Prakash Aryal |url=https://www.nepallawyer.com/lawyer/om-prakash-aryal-1 |access-date=2025-09-15 |website=www.nepallawyer.com |language=en}}</ref> === उल्लेखनीय मुद्दाहरू === अर्याल ऐतिहासिक मुद्दाहरूका लागि परिचित छन्। एउटा प्रमुख मुद्दा वि.सं २०६९ मा भ्रष्टाचार विरुद्ध लड्ने [[अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल|अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग]]मा [[लोकमान सिंह कार्की]]को नियुक्ति विरुद्ध थियो। अर्यालले विगतका प्रतिवेदनहरू उद्धृत गर्दै कार्कीमा नैतिक इमानदारीको कमी भएको तर्क गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=Court disqualifies Karki as CIAA chief |url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/01/09/court-disqualifies-karki-as-ciaa-chief |access-date=2025-09-15 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> वर्षौंपछि, सर्वोच्च अदालतले वि.सं २०७३ मा कार्कीलाई निलम्बन गरेको थियो जसले गर्दा उनी महाभियोगमा परेका थिए। अर्को मुद्दा [[गिरिबन्धु चिया बगान भ्रष्टाचार काण्ड|गिरिबन्धु चिया बगान जग्गा विवाद]] थियो, जहाँ अर्यालले २०८२ मा अदालतको आदेशको पालना नगरेकोमा अवहेलनाको कारबाहीको माग गरेका थिए। उनले वि.सं २०७० मा प्रधानन्यायाधीशको [[खिलराज रेग्मी]] नेतृत्वमा रहेको सरकारको पनि विरोध गरेका थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:गुल्मी जिल्लाका मानिसहरू]] 6jcsk49tkigi13j7krgsu8h52uyupgq 0 147148 1380378 1329190 2026-09-16T18:26:13Z Srsh101 60743 1380378 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name =दुधबरी | image = Ras Malai 2.JPG | caption = | alternate_name = रसमलाई, रोसमोलाई, रसमालेई | national_cuisine = [[भारतीय व्यञ्जन|भारत]], [[बङ्गलादेशी व्यञ्जन|बङ्गलादेश]], [[पाकिस्तानी व्यञ्जन|पाकिस्तान]] | region = [[बंगाल]], [[दक्षिण एसिया]] | course = [[मिठाई]] | served = चिसो | main_ingredient = छेना, मलाई, [[केशर]], [[चिनी]] | variations = | calories = | other = | similar_dish = रसगुल्ला | country = [[बङ्गलादेश]]<br/>[[भारत]] ([[पश्चिम बंगाल]]) | cookbook = रसमलाई }} '''दुधबरी''', जसलाई हिन्दी भाषामा रसमलाई भनिन्छ, भारतीय उपमहाद्वीपको बङ्गाल क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको एक मिठाईको प्रकार हो।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/the-interesting-tale-of-how-rasmalai-was-made/photostory/101462126.cms|title=The interesting story of the origin of Rasmalai, The Times of India|access-date=2024-04-20}}</ref> जसलाई रसमालेई वा रोश्मलाई पनि भनिन्छ। मिठाईलाई बङ्गालीमा रोशमालाई<ref>{{Cite web|title=Ras malai: Traditional Cheese Dessert From West Bengal|url=https://www.tasteatlas.com/ras-malai|access-date=2020-09-05|website=TasteAtlas}}</ref>, हिन्दीमा रस मलाई<ref name="Diner's">{{cite book |last1=Ayto |first1=John |title=The Diner's Dictionary: Word Origins of Food and Drink |date=2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-964024-9 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=NoicAQAAQBAJ&q=oxford+%22ras+malai%22+Hindi%7CSanskrit&pg=PA301 |accessdate=22 April 2020 |language=en}}</ref> र उडियामा रस मलेई<ref>{{Cite web|url=https://ommcomnews.com/odisha-news/odia-treat-for-amit-shah-other-dignitaries-at-naveen-niwas/amp|title = Odia Treat for Amit Shah & Other Dignitaries at Naveen Niwas &#124;|date = 28 February 2020}}</ref> भनिन्छ। यो [[भारत]], [[बङ्गलादेश]] र [[पाकिस्तान]]मा लोकप्रिय रहेकोछ।<ref name=":0">{{cite book |last1=Shavelson |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RajrBgAAQBAJ&q=ras+&pg=PT110 |title=Flat Food, Flat Stomach: The Law of Subtraction |date=2015 |publisher=Post Hill Press |isbn=978-1-61868-932-0 |language=en |access-date=22 April 2020}}</ref> == उत्पत्ति == रसमलाई शब्दको लागि मूल शब्द ''रोश मलाई'' (बङ्गाली: রস মালাই) हो। जुन शास्त्रीय बंगाली शब्द "रोशो मलाई" बाट आएको हो। यो शब्द बंगाली शब्द रोश, (बङ्गाली: রস) जसको अर्थ रस हो, र हिन्दुस्तानी शब्द मलाई, (हिन्दी: मलाई, उर्दू: ملائی) जसको अर्थ क्लटेड क्रीम हो। त्यसैले यसको नाम: क्लटेड क्रीमको मीठो रस हो।<ref name="Diner's"/> == तयारी == दुधबरीको उत्पत्ति बारे विभिन्न धारणा पाइन्छन्। धेरै खाद्य–इतिहासकारहरूका अनुसार यसको विकास बंगाल क्षेत्रमा भएको हो, जहाँ छेना–आधारित मिठाइहरूको परम्परा लामो छ। [[दूध]] फटाएर बनाइने छेनाबाट तयार पारिने दुधबरी खासमा बंगाली मिठाई हो । यो मिठाई बनाउने विधि तथा [[रसबरी]] बनाउने विधि एउटै भए पनि दुधबरी भने चास्नीमा नभै बाक्लो हुने गरी पकाइएको गुलियो दुधमा डुबाइन्छ ।<ref>{{cite web|url=https://saptahik.com.np/eat-and-drink/2018/11/04/20181102121610|title=केही प्रसिद्ध मिठाई|access-date=2018-11-04}}</ref> * '''बनाउने विधि''' दुधबरी बनाउन सामान्यतया निम्न चरणहरू प्रयोग गरिन्छन्; * छेना तयार गर्ने: [[दूध]] उमालेर कागती वा सिरकाको रस हालेर फाटाइन्छ र चिज जस्तै छेना निकालिन्छ। यसलाई मसिनो गरी गोलो वा चेप्टो आकार दिईन्छ। * पकाउने छेनाका यी टुक्राहरूलाई पातलो चिनी–पानीमा केही बेर उमालिन्छ, जसले गर्दा तिनीहरू फुल्दै स्वादिलो बन्छन्। * रबडी तयार गर्ने दूधलाई लामो समय मन्द आँचमा पकाइन्छ त्यसपछि त्यसमा चिनी राखिन्छ। यो सबै सकिएपछि केसर, अलैँची, पिस्ता तथा बदाम मिसाइन्छन्। * समायोजन उमालिएका छेनाका गोलाहरूलाई तयार पराएको रबडीमा डुबाइन्छ र केही समय भिजाइन्छ। यसरी दुधबरी तयार गरिन्छ। === मुख्य सामग्रीहरू === * [[दूध]] * [[चिनी]] * [[कागती]]को रस * [[केसर]] * [[अलैँची]] * [[बदाम]] वा [[पिस्ता]] == क्षेत्रीय भिन्नता == दुधबरी विभिन्न क्षेत्रका खाद्य–परम्परा, स्वाद, रुचि र उपलब्ध सामग्री अनुसार केही भिन्न–भिन्न शैलीमा तयार गरिन्छ। दक्षिण एसियाभरि यसको बनावट, मीठोपन तथा मसला–प्रयोगमा स्पष्ट क्षेत्रीय विशिष्टता देखिन्छ। * बंगाली शैली बंगालमा दुधबरी अत्यन्त लोकप्रिय रहेको छ। यहाँको दुधबरी बनाउने शैलीमा दुधबरी धेरै हल्का, मुलायम छेना र कम चिनीको प्रयोग भएको हुन्छ। रबडीमा केसर, अलैँची तथा अलि कम सुख्खा फलफूलको पनि प्रयोग गरिन्छ। छेना बनाउँदा अत्यन्तै कोमल संरचना राख्न विशेष ध्यान दिइने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=Geographic Indication – BFTI |url=https://bfti.org.bd/?page_id=732 |access-date=2024-03-26 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/339113/fame-of-matri-bhander-s-roshmalai-continues|title= Fame of Matri Bhandar's Roshmalai continues}}</ref> * बिहारी शैली बिहारमा दूधमा आधारित मिठाइहरूको लामो परम्परा भएकाले दुधबरी अधिक गाढा र फलफूल वा मसला बढी प्रयोग भएको देखिन्छ। रबडी भने केही बाक्लो बनाइन्छ, जसले मिठास तथा सुगन्धलाई बढाउँछ। कहिलेकाहीँ गुलाबजल, केवडा जल, वा मेथीदाना पानी प्रयोग गरिने परम्परागत विधि पाइन्छ। * उत्तर भारतीय शैली [[उत्तर प्रदेश]], [[दिल्ली]] र [[राजस्थान]]मा दुधबरी सामान्यतया धेरै मीठो, गाढा र काजू–बदामले सजाइएर बनाएको हुन्छ। यहाँ प्रायः चाडपर्व र उत्सवमा दुधबरी बनाउने चलन धेरै रहेकोछ। दूधमा पिस्ता, केसर, अलैँची तथा कहिलेकाहीँ खोया मिसाइन्छ। * बङ्गलादेशी शैली बङ्गलादेशमा दुधबरी प्रायः धेरै मीठो बनाइन्छ। छेना अलि नरम तर चिनी–पानीमा धेरै बेर सम्म उमालिने भएकाले अलि नरम र हल्का बनावट पाइन्छ। रबडीमा चिनीको मात्रा उच्च हुन्छ र अक्सर तरल रूपमै राखिन्छ। * नेपाली शैली नेपालमा दुधबरीका मिठाइ पसल तथा मिष्ठान्नालयहरू धेरै जसो बंगाली शैलीबाट प्रभावित छन्। दुधबरी प्रायः पिस्ता, काजू वा बादामले सजाइन्छ। नेपालको बजारमा भेटिने दुधबरी मध्यम गाढा रबडी, मध्यम मिठास र कोमल छेनाको संयोजनमा उपलब्ध हुन्छ। [[काठमाडौँ]], [[पोखरा]] तथा तराईका सहरहरूमा मिष्ठान्न उत्पादन गर्ने उद्योगहरूले आफ्नै ब्रान्डेड संस्करण पनि तयार गर्छन्। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[गुलाब जामुन]] * [[रसबरी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons category|Rasmalai}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशी व्यञ्जन]] [[श्रेणी:भारतीय व्यञ्जन]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मिठाइँहरू]] 3l412kdi5wdo23sn4w3mnmcd2fhsvqn 1380379 1380378 2026-09-16T18:26:25Z Srsh101 60743 Srsh101द्वारा [[रसमलाई]] पृष्ठलाई [[दुधबरी]]मा सारियो: [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]] अनुसार शुद्ध नेपाली 1380378 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name =दुधबरी | image = Ras Malai 2.JPG | caption = | alternate_name = रसमलाई, रोसमोलाई, रसमालेई | national_cuisine = [[भारतीय व्यञ्जन|भारत]], [[बङ्गलादेशी व्यञ्जन|बङ्गलादेश]], [[पाकिस्तानी व्यञ्जन|पाकिस्तान]] | region = [[बंगाल]], [[दक्षिण एसिया]] | course = [[मिठाई]] | served = चिसो | main_ingredient = छेना, मलाई, [[केशर]], [[चिनी]] | variations = | calories = | other = | similar_dish = रसगुल्ला | country = [[बङ्गलादेश]]<br/>[[भारत]] ([[पश्चिम बंगाल]]) | cookbook = रसमलाई }} '''दुधबरी''', जसलाई हिन्दी भाषामा रसमलाई भनिन्छ, भारतीय उपमहाद्वीपको बङ्गाल क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको एक मिठाईको प्रकार हो।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/the-interesting-tale-of-how-rasmalai-was-made/photostory/101462126.cms|title=The interesting story of the origin of Rasmalai, The Times of India|access-date=2024-04-20}}</ref> जसलाई रसमालेई वा रोश्मलाई पनि भनिन्छ। मिठाईलाई बङ्गालीमा रोशमालाई<ref>{{Cite web|title=Ras malai: Traditional Cheese Dessert From West Bengal|url=https://www.tasteatlas.com/ras-malai|access-date=2020-09-05|website=TasteAtlas}}</ref>, हिन्दीमा रस मलाई<ref name="Diner's">{{cite book |last1=Ayto |first1=John |title=The Diner's Dictionary: Word Origins of Food and Drink |date=2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-964024-9 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=NoicAQAAQBAJ&q=oxford+%22ras+malai%22+Hindi%7CSanskrit&pg=PA301 |accessdate=22 April 2020 |language=en}}</ref> र उडियामा रस मलेई<ref>{{Cite web|url=https://ommcomnews.com/odisha-news/odia-treat-for-amit-shah-other-dignitaries-at-naveen-niwas/amp|title = Odia Treat for Amit Shah & Other Dignitaries at Naveen Niwas &#124;|date = 28 February 2020}}</ref> भनिन्छ। यो [[भारत]], [[बङ्गलादेश]] र [[पाकिस्तान]]मा लोकप्रिय रहेकोछ।<ref name=":0">{{cite book |last1=Shavelson |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RajrBgAAQBAJ&q=ras+&pg=PT110 |title=Flat Food, Flat Stomach: The Law of Subtraction |date=2015 |publisher=Post Hill Press |isbn=978-1-61868-932-0 |language=en |access-date=22 April 2020}}</ref> == उत्पत्ति == रसमलाई शब्दको लागि मूल शब्द ''रोश मलाई'' (बङ्गाली: রস মালাই) हो। जुन शास्त्रीय बंगाली शब्द "रोशो मलाई" बाट आएको हो। यो शब्द बंगाली शब्द रोश, (बङ्गाली: রস) जसको अर्थ रस हो, र हिन्दुस्तानी शब्द मलाई, (हिन्दी: मलाई, उर्दू: ملائی) जसको अर्थ क्लटेड क्रीम हो। त्यसैले यसको नाम: क्लटेड क्रीमको मीठो रस हो।<ref name="Diner's"/> == तयारी == दुधबरीको उत्पत्ति बारे विभिन्न धारणा पाइन्छन्। धेरै खाद्य–इतिहासकारहरूका अनुसार यसको विकास बंगाल क्षेत्रमा भएको हो, जहाँ छेना–आधारित मिठाइहरूको परम्परा लामो छ। [[दूध]] फटाएर बनाइने छेनाबाट तयार पारिने दुधबरी खासमा बंगाली मिठाई हो । यो मिठाई बनाउने विधि तथा [[रसबरी]] बनाउने विधि एउटै भए पनि दुधबरी भने चास्नीमा नभै बाक्लो हुने गरी पकाइएको गुलियो दुधमा डुबाइन्छ ।<ref>{{cite web|url=https://saptahik.com.np/eat-and-drink/2018/11/04/20181102121610|title=केही प्रसिद्ध मिठाई|access-date=2018-11-04}}</ref> * '''बनाउने विधि''' दुधबरी बनाउन सामान्यतया निम्न चरणहरू प्रयोग गरिन्छन्; * छेना तयार गर्ने: [[दूध]] उमालेर कागती वा सिरकाको रस हालेर फाटाइन्छ र चिज जस्तै छेना निकालिन्छ। यसलाई मसिनो गरी गोलो वा चेप्टो आकार दिईन्छ। * पकाउने छेनाका यी टुक्राहरूलाई पातलो चिनी–पानीमा केही बेर उमालिन्छ, जसले गर्दा तिनीहरू फुल्दै स्वादिलो बन्छन्। * रबडी तयार गर्ने दूधलाई लामो समय मन्द आँचमा पकाइन्छ त्यसपछि त्यसमा चिनी राखिन्छ। यो सबै सकिएपछि केसर, अलैँची, पिस्ता तथा बदाम मिसाइन्छन्। * समायोजन उमालिएका छेनाका गोलाहरूलाई तयार पराएको रबडीमा डुबाइन्छ र केही समय भिजाइन्छ। यसरी दुधबरी तयार गरिन्छ। === मुख्य सामग्रीहरू === * [[दूध]] * [[चिनी]] * [[कागती]]को रस * [[केसर]] * [[अलैँची]] * [[बदाम]] वा [[पिस्ता]] == क्षेत्रीय भिन्नता == दुधबरी विभिन्न क्षेत्रका खाद्य–परम्परा, स्वाद, रुचि र उपलब्ध सामग्री अनुसार केही भिन्न–भिन्न शैलीमा तयार गरिन्छ। दक्षिण एसियाभरि यसको बनावट, मीठोपन तथा मसला–प्रयोगमा स्पष्ट क्षेत्रीय विशिष्टता देखिन्छ। * बंगाली शैली बंगालमा दुधबरी अत्यन्त लोकप्रिय रहेको छ। यहाँको दुधबरी बनाउने शैलीमा दुधबरी धेरै हल्का, मुलायम छेना र कम चिनीको प्रयोग भएको हुन्छ। रबडीमा केसर, अलैँची तथा अलि कम सुख्खा फलफूलको पनि प्रयोग गरिन्छ। छेना बनाउँदा अत्यन्तै कोमल संरचना राख्न विशेष ध्यान दिइने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=Geographic Indication – BFTI |url=https://bfti.org.bd/?page_id=732 |access-date=2024-03-26 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/339113/fame-of-matri-bhander-s-roshmalai-continues|title= Fame of Matri Bhandar's Roshmalai continues}}</ref> * बिहारी शैली बिहारमा दूधमा आधारित मिठाइहरूको लामो परम्परा भएकाले दुधबरी अधिक गाढा र फलफूल वा मसला बढी प्रयोग भएको देखिन्छ। रबडी भने केही बाक्लो बनाइन्छ, जसले मिठास तथा सुगन्धलाई बढाउँछ। कहिलेकाहीँ गुलाबजल, केवडा जल, वा मेथीदाना पानी प्रयोग गरिने परम्परागत विधि पाइन्छ। * उत्तर भारतीय शैली [[उत्तर प्रदेश]], [[दिल्ली]] र [[राजस्थान]]मा दुधबरी सामान्यतया धेरै मीठो, गाढा र काजू–बदामले सजाइएर बनाएको हुन्छ। यहाँ प्रायः चाडपर्व र उत्सवमा दुधबरी बनाउने चलन धेरै रहेकोछ। दूधमा पिस्ता, केसर, अलैँची तथा कहिलेकाहीँ खोया मिसाइन्छ। * बङ्गलादेशी शैली बङ्गलादेशमा दुधबरी प्रायः धेरै मीठो बनाइन्छ। छेना अलि नरम तर चिनी–पानीमा धेरै बेर सम्म उमालिने भएकाले अलि नरम र हल्का बनावट पाइन्छ। रबडीमा चिनीको मात्रा उच्च हुन्छ र अक्सर तरल रूपमै राखिन्छ। * नेपाली शैली नेपालमा दुधबरीका मिठाइ पसल तथा मिष्ठान्नालयहरू धेरै जसो बंगाली शैलीबाट प्रभावित छन्। दुधबरी प्रायः पिस्ता, काजू वा बादामले सजाइन्छ। नेपालको बजारमा भेटिने दुधबरी मध्यम गाढा रबडी, मध्यम मिठास र कोमल छेनाको संयोजनमा उपलब्ध हुन्छ। [[काठमाडौँ]], [[पोखरा]] तथा तराईका सहरहरूमा मिष्ठान्न उत्पादन गर्ने उद्योगहरूले आफ्नै ब्रान्डेड संस्करण पनि तयार गर्छन्। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[गुलाब जामुन]] * [[रसबरी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons category|Rasmalai}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशी व्यञ्जन]] [[श्रेणी:भारतीय व्यञ्जन]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मिठाइँहरू]] 3l412kdi5wdo23sn4w3mnmcd2fhsvqn 1 147281 1380381 1328956 2026-09-16T18:26:25Z Srsh101 60743 Srsh101द्वारा [[वार्तालाप:रसमलाई]] पृष्ठलाई [[वार्तालाप:दुधबरी]]मा सारियो: [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]] अनुसार शुद्ध नेपाली 1328956 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2025}} {{अनेब वार्ता २०२५}} k2qoqviiblmqznimf9ewml53n7wcw2n 0 147484 1380387 1328397 2026-09-17T01:14:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380387 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|भारतीय चामलको बियर}} {{Infobox drink | name = आपो <br> আপো | image = Nogin Apong, Lakhimpur.jpg | image_alt = | caption = नोगिन अपोङ चामलको वाइन | type = [[चामलको वाइन]] | proof = | manufacturer = | distributor = | origin = [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[उत्तरपूर्वी भारत]] | introduced = [[मिसिङ जनजाति|मिसिङ]], [[निचि जाति|निचि]], [[गालो जाति|गालो]] | discontinued = | colour = | flavour = | ingredients = [[चामल]]लाई सडाउने प्रकियाद्वारा | variants = | related = | website = | region = }} '''आपो''', ([[असमिया भाषा|असमिया]]:আপো) वा '''आपोङ''' एक [[मादक पदार्थ|मदिराजन्य पेय]] पदार्थ हो जुन सामान्यतया उत्तरपूर्वी भारतका [[अरुणाचल प्रदेश]] र [[असम]] राज्यहरूमा पाइने टानी जनजातिहरूमा पाइन्छ। यो चामल कुहाएरद्वारा तयार पारिन्छ। यसलाई अरुणाचल प्रदेश र असमका विभिन्न जनजातिहरूमा विभिन्न नामले चिनिन्छ। अरुणाचल प्रदेशका धेरै आदिवासी समुदायहरूले न्योकुम जस्ता आफ्ना सम्बन्धित चाडपर्वहरूमा आपो प्रयोग गर्दछन्। आदिवासीहरूले यो पेय पदार्थ पिउँदा, हरेक पटक भुइँमा केही थोपा खसालेर आत्माहरू (वियु) लाई अर्पण गर्छन्।<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=8vxtAAAAMAAJ&q=apung | title=Women in a tribal community: a study of Arunachal Pradesh | publisher=Vikas Pub. House | author=Kiran Mishra | year=1991 | pages=76| isbn=9780706958362 }}</ref> वार्षिक रूपमा आयोजित पूर्वज पूजा समारोहहरू जस्तै [[आली आये लृजाङ]], न्योकुम, ड्री, र अन्य उत्सवहरू, र वार्षिक कृषि कार्यक्रमहरू यसको प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web |date=5 September 2019 |title=All About Assam |url=https://allaboutassam.in/2019/09/apong-or-apung/ |url-status=dead |access-date=November 14, 2020 |website=What Is Apong or Apung or Haaz? |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014213125/https://allaboutassam.in/2019/09/apong-or-apung/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014213125/https://allaboutassam.in/2019/09/apong-or-apung/ |date=14 October 2020 }}</ref> उत्तर-पूर्वी भारतका विभिन्न जनजातिहरूमा आपोलाई फरक-फरक नामले चिनिन्छ, जस्तै हाज (अहोम), अपोङ ([[मिसिङ जनजाति|मिसिङ]]), जु (जु माई) ([[बडो जाति|बडो]]) र सुजेन (देउरी)। परम्परा र संस्कृति भएकाले यसलाई पसलहरूमा विक्री वितरण गरिँदैन। आपो सामान्यतया घरपरिवारमा बनाइन्छ र लिङ्ग वा उमेरको भिन्नतालाई ख्याद नखरिकनै प्रायः भात र चटनीको साथ पनि पिउन दिइन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Chakravorty |first1=Jharna |last2=Ghosh |first2=Sampat |last3=Meyer-Rochow |first3=Victor Benno |title=Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India) |journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |date=14 January 2011 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/1746-4269-7-5|pmid=21235790 |pmc=3031207 |doi-access=free }}</ref> == इतिहास == उत्तर-पूर्वी क्षेत्रहरूमा आपो परम्पराको उत्पत्ति रेकर्ड गरिएको छैन, यद्यपि, यो परम्परा नवपाषाण कालदेखि नै हुन सक्छ।<ref name="auto">{{cite journal |last1=Tanti |first1=Bhaben |last2=Gurung |first2=Lisha |last3=Sarma |first3=Hridip Kumar |last4=Buragohain |first4=Alak K |title=Ethnobotany of starter cultures used in alcohol fermentation by a few ethnic tribes of Northeast India |journal=Indian Journal of Traditional Knowledge |date=1 July 2010 |volume=9 |issue=3 |pages=463–466}}</ref> त्यस्तै गरी, यो शब्द चामलमा आधारित पेय पदार्थको लागि सामान्य शब्द होइन, किनकि प्रत्येक जनजातिले पेय पदार्थलाई फरक-फरक नामले चिनाउँछन्। यद्यपि, परम्परागत चामल बियर पहिलो पटक असमका 'मिसिङ जाति'द्वारा विकसित विश्वास गरिन्छ। यसरी शब्दको व्युत्पत्तिले यसको मिसिङ भाषाको उत्पत्तिलाई जनाउँछ।<ref name="auto3">{{cite web |last1=Barman |first1=Rini |title=Assam: How tribal communities brew apong, their drink, reveals a lot about gender and tradition |url=https://scroll.in/article/857160/assam-how-tribal-communities-brew-apong-their-drink-reveals-a-lot-about-gender-and-tradition |website=Scroll |date=11 November 2017 |access-date=14 November 2020}}</ref> विभिन्न जनजातिहरूमा, पकाउने विधिमा केही भिन्नताहरू छन्, तर यसलाई विशेष गरि चामलाई कुहाएर नै बनाइन्छ। यसले उत्तर-पूर्वी भारतमा पकाउने संस्कृतिको साझा पूर्वजलाई सङ्केत गर्दछ।<ref name="auto1">{{cite journal |last1=Das |first1=Arup |last2=Deka |first2=Sankar Chandra |last3=Miyaji |first3=T |title=Methodology of rice beer preparation and various plant materials used in starter culture preparation by some tribal communities of North-East India: A survey |journal=International Food Research Journal |date=1 January 2012 |volume=19 |issue=1 |pages=101–107 |url=http://www.ifrj.upm.edu.my/19%20(01)%202011/(14)IFRJ-2011-137%20Deka.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251124091729/http://www.ifrj.upm.edu.my/19%20%2801%29%202011/%2814%29IFRJ-2011-137%20Deka.pdf |date=24 November 2025 }}</ref> == उत्पादन == भारतको [[अरुणाचल प्रदेश]] र [[असम]]का उत्तरपूर्वी राज्यहरूका घरपरिवारमा आपो सामान्यतया उत्पादन गरिन्छ। भारतको उत्तर-पूर्वी क्षेत्रमा पकाउने विशिष्ट विधिहरू अवस्थित भए तापनि, यी क्षेत्रहरूमा उत्पादन प्रक्रिया उस्तै रहन्छ, जसले गर्दा पकाउने सामान्य उत्पत्तिलाई सङ्केत गर्दछ। पहिलो चरणमा, पेय पदार्थ बनाउनको लागि सङ्कलन गरिएको चामल पकाइन्छ र त्यसपछि जलाइएको धानको पातबाट बनेको खरानीसँग मिसाइन्छ, जसले मिश्रणलाई कालो रङ्ग दिन्छ। एकपटक चामल पाकेपछि, यसलाई चामल र औषधीय बोटबिरुवाबाट बनेको पदर्थलाई मिश्रणसँग मिसाइन्छ।<ref>{{cite book |last1=Sandor Ellix |first1=Katz |title=The art of fermentation : an in-depth exploration of essential concepts and processes from around the world |date=2012 |publisher=White River Junction, Vt. : Chelsea Green Publishing}}</ref> हावापानी र तापक्रमसँगै यसमा भएका रासायनिक प्रतिक्रियाहरूले गर्दा यसमा स्वादहरू आउँदै जान्छन्। गर्मी मौसममा, कुहाउन ५-६ दिन लाग्छ। निस्किएको मिश्रणलाई छानेर अन्तमा बाँसको ख्वालमा खन्याइन्छ। यी प्रक्रियाहरूको क्रममा, लगभग ३० औषधीय बोटबिरुवाहरूले चामलसँगै पेय पदार्थ प्रयोग गर्छन्। यसमा पात, लता र घाँस समावेश छन्। आपो उत्पादन गर्न लाग्ने कुल अवधि ३ महिनाभन्दा बढी हुने गर्दछ। यसमा अल्कोहलको मात्रा १८-२५% भए पनि यो प्रकृतिमा बढी मादक हुन्छ। हालैका अध्ययनहरूले आपोलाई उत्पादनले सम्बन्धित समुदाय आर्थिक रूपमा लाभान्वित गर्न सक्ने जनाएका छन्। यसले समुदायलाई उद्यमशीलताको सम्भावना प्रदान गर्दछ। यो उत्तरपूर्वी क्षेत्रहरूमा उत्पादन गरिने आपोमा गुणस्तर उच्च रहन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Das |first1=Arup |last2=Seth |first2=Dibyakanta |last3=Miyaji |first3=Tatsuro |last4=Deka |first4=Sankar Chandra |title=Fermentation optimization for a probiotic local northeastern Indian rice beer and application to local cassava and plantain beer production |journal=Journal of the Institute of Brewing |year=2015 |volume=121 |issue=1(2) |pages=273–282 |doi=10.1002/jib.211}}</ref> [[File:Saccharum officinarum 01.JPG|thumb|अपो बियर उत्पादनमा एक विशेष प्रकारको [[उखु]]का बिरुवाहरू प्रयोग गरिन्छ।]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.timelytipple.com/research-posts/the-rice-beers-of-the-mishing-people#comments मिसिङ जातिको चामलका बियरहरू] [[श्रेणी:भारतीय मादक पेय पदार्थहरू]] [[श्रेणी:चामलको वाइन|आपो]] [[श्रेणी:अरुणाचल प्रदेशको संस्कृति]] [[श्रेणी:बियरक प्रकारहरू]] 6qzf4fy36upkawuiza9hvishvd971k8 0 149039 1380370 1354438 2026-09-16T15:27:02Z ~2026-50250-68 80922 /* प्रारम्भिक जीवन */ 1380370 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ, कार्यकर्ता र अभिनेत्री}} {{Infobox officeholder | name = आसिका तामाङ | honorific_prefix = [[माननीय]] | office = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | native_name = | native_name_lang = ne | image = | caption = आधिकारिक तस्बिर, २०८२ | constituency = [[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १]] | term_start = १३ चैत २०८२ | term_end = | predecessor = [[राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे]] | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | birth_date = २०४९ कात्तिक १ | birth_place = धादिङ | profession = राजनीतिज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ता, नर्स }} '''आशिका तामाङ''' (जन्म: २०४९ कात्तिक १) एक नेपाली राजनीतिज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ता र अभिनेत्री हुन्। उनी [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा [[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १]] निर्वाचन क्षेत्रबाट [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को उम्मेदवारका रूपमा निर्वाचित भएर प्रतिनिधि सभा सदस्य बनेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |date=1992-10-17 |title=आशिका तामाङ |url=https://wikinp.org/wiki/ashika-tamang/ |access-date=2026-03-23 |website=Wikinp |language=नेपाली}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == आसिका तामाङको जन्म नेपालको [[धादिङ जिल्ला]]को मलेखुमा भएको थियो, जहाँ उनले आफ्नो बाल्यकाल बिताएकी थिइन्। ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएकी उनले आम मानिसले भोग्नुपरेका चुनौतीहरूलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर प्राप्त गरेकी थिइन्। यिनै अनुभवहरूले उनको दृष्टिकोणलाई आकार दिए र उनलाई सामाजिक समानता, जनहित र स्थानीय समुदायको सशक्तीकरणका लागि काम गर्न प्रेरित गरेको थियो।<ref>{{Cite web |title=आशिका तामाङ – जनअन्यायविरुद्ध लड्ने नेपाली सामाजिक कार्यकर्ता तथा अभिनेत्री |url=https://www.tamangsamaj.com/directory/people/ashika-tamang/ |access-date=2026-03-23 |website=तामाङ समाज |language=नेपाली}}</ref> == राजनीतिक जीवन == तत्कालीन नेपाली सरकारलाई अपदस्थ गर्ने [[नेपालमा जेनजी आन्दोलन|जेनजी आन्दोलन]]पछि, तामाङलाई [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]द्वारा धादिङ १ बाट निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्न मनोनयन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=आसिका तामाङ, धादिङ - १, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, Nepal Election 2082 |url=https://election.onlinekhabar.com/central-candidate/ashika-tamang |access-date=2026-03-21 |website=OnlineKhabar Election Update 2026 - Nepal Vote 2026 |language=en-US}}</ref> उम्मेदवारी फिर्ताको झूटो समाचारमार्फत उनको उम्मेदवारीलाई असफल पार्ने प्रयासका बाबजुद पनि उनी चुनावी अभियानभरि नै बलियो अग्रता कायम राख्दै ३९,१२८ मत प्राप्त विजयी भएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |title=Federal Parliament Election 2082 |url=https://election.ekantipur.com/profile/1257?lng=eng |access-date=2026-04-04 |website=eKantipur |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-23 |title=आशिका तामाङद्वारा उम्मेदवारी फिर्ताको खण्डन |url=https://kathmandupost.com/national/2026/01/23/ashika-tamang-denies-withdrawing-candidacy |access-date=2026-05-06 |website=द काठमाडौँ पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == तामाङको विवाह जर्मनीका नागरिक थोमससँग भएको छ। उनी दुई सन्तान (एक छोरा र एक छोरी) की आमा हुन्। सन् २०२४ मा आफ्ना सन्तानसहित नेपालमा स्थायी रूपमा बसोबास गर्न आउनुअघि उनी नर्सको रूपमा काम गर्दै जर्मनीमा केही वर्ष बसेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=आशिका तामाङ: पति, शिक्षा, करियर, सामाजिक सञ्जाल र राजनीति |url=https://www.nepalicreator.com/ashika-tamang-education-career-social-media-politics/ |access-date=2026-03-23 |language=नेपाली}}</ref> == सन्दर्भसूची == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९२ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]] gxw78ffa1rnocz9rf5dmf281t06s6le 0 151419 1380376 1380325 2026-09-16T18:16:54Z Nirvana869976 80779 Added response section. विस्तार गरियो. 1380376 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालमा आएको विनाशकारी बाढी}} {{Current disaster|date=भदौ २०८३}} {{Infobox event | name = २०८३ नेपाल बाढी | image = 2026 Nepal floods.gif | thumbtime = 31 | mapframe-caption = लेदो प्रवाह र बाढीको विस्तार | image_caption = [[नेपाल-चीन सिमाना|नेपाल-चीन सीमा]]स्थित [[केरुङ बन्दरगाह]]मा आएको बाढी | date = {{start date|2026|08|26|df=y}}–वर्तमान | location = {{ubl |[[रसुवा जिल्ला]] र [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल |[[केरुङ क्षेत्र]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], चीन }} | coordinates = {{coord|28.3|N|85.5|E|display=inline,title}}<ref name="USGS_est">{{Cite web |title=M 5.2 Landslide - 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal |publisher=United States Geological Survey |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive }}</ref> | type = [[हिमपहिरो]] वा हिमनदी पतन | deaths = १,०२६+{{efn|{{hlist|नेपालमा ९३९+<ref name="BBCLive"/>|चीनमा १६+<ref name = "BBCLive"/>}}}} | injuries = १,४७३+ {{small|(नेपालमा)}}<ref name="BBCLive"/> | missing = ४,४६२+{{efn|{{hlist|नेपालमा ३,९२५|चीनमा ५४६<ref name = "BBCLive"/>}}}} | cause = अनुसन्धान जारी | property_damage = '''नेपाल:''' <br> [[नेपाली रुपैयाँ|रू]] २०० अर्ब+ {{small|($१.३ अर्ब+)}} <br> {{small|(२७ अगस्ट २०२६ सम्म)}} <br> जलविद्युत् संरचना, बाँध, पुल, सडक, विद्यालय, व्यवसाय, सरकारी कार्यालय, आवासीय भवन, देवीघाटको सम्पूर्ण सहर तथा गल्छीमा ठूलो क्षति भएको छ। काशीटार पर्यटन क्षेत्र तथा रिसोर्टहरूमा समेत बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।<ref name="onlinekhabar_bhotekoshi_2026">{{cite web |url=https://english.onlinekhabar.com/bhotekoshi-floods-massive-losses.html |title=Bhotekoshi floods cause massive human losses and billions in material damage |publisher=Online Khabar |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref> <br> '''चीन:''' ''{{abbr|निर्धारण हुन बाँकी}}'' }} २०८३ भदौ १० को बिहान [[त्रिशूली नदी]]को करिब {{cvt|45|mi|order=flip}} लामो क्षेत्रमा{{efn|नेपालमा त्रिशूली नदीको माथिल्लो भागलाई भोटेकोशी नदी भनेर पनि चिनिन्छ।}}<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding |work=The New York Times |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |url-status=live }}</ref> एकपछि अर्को [[आकस्मिक बाढी|अचानक आएको बाढी]] र [[लेदो प्रवाह]]ले नेपालका [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]], [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]], [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]], [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]], [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]] र [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाका दर्जनौँ बस्तीलाई प्रभावित बनाएको थियो जसकारण [[नेपाल-चीन सिमाना]]मा रहेको [[केरुङ बन्दरगाह]] परिसर पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको थियो।<ref>{{cite news|date=१० भदौ २०८३|title=रसुवा बाढीबाट ६ प्रसारण लाइन अवरुद्ध, त्रिशूलीको २२० केभी सबस्टेसनमा पूर्ण क्षति|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/08/2004550/6-transmission-lines-disrupted-by-rasuwa-floods-trishulis-220-kv-substation-completely-damagedo|language=ne|publisher=अनलाइन खबर|access-date=१० भदौ २०८३}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sharma |first1=Gopal |last2=Bajracharya |first2=Sahana |last3=Chitrakar |first3=Navesh |date=27 August 2026 |title=Hundreds killed and more than 1,000 missing after Himalayan flood |url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/ |work=Reuters }}</ref> यो बन्दरगाह दुई देशबीच व्यापार तथा पर्यटनका लागि प्रमुख प्रवेशद्वार थियो। बाढीले केही पीडितका शवहरू छिमेकी भारतको भूभागमा {{cvt|150|mi|order=flip}} टाढासम्म पुर्‍याएको थियो। नेपालमा कम्तीमा ९३९ जनाको मृत्यु भएको र ३,९२५ जना बेपत्ता भएको पुष्टि भएको थियो भने चीनको [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]]मा थप १६ जनाको मृत्यु र ५४६ जना बेपत्ता भएका थिए।<ref name="BBCLive">{{Cite web |last1=Whitehead |first1=Jamie |last2=Pandey |first2=Manish |last3=Nepali |first3=with reporting from BBC |last4=Kathmandu |first4=Azadeh Moshiri in |last5=Beijing |first5=Laura Bicker in |date=28 August 2026 |title=Nepal-Tibet floods: China suspends rescue efforts at border due to risk of second flood – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |access-date=28 August 2026 |website=BBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 August 2026 |title=Live: : Number of Australians missing climbs to 41with 3,000 unaccounted for in flood disaster |url=https://www.abc.net.au/news/2026-08-29/death-toll-rises-as-rescuers-work-through-flood-devastation/107092742 |access-date=29 August 2026 |work=ABC News |language=en}}</ref> नेपालका जिल्लाहरू रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, नवलपरासी र चितवनका नदी किनारका समुदायहरूका लागि बाढीको चेतावनी जारी गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help? |access-date=27 August 2026 |website=Médecins Sans Frontieres }}</ref> यस घटनाको सम्भावित भौगर्भिक कारण [[हिमालय]]मा रहेको [[लाङटाङ लिरुङ]] नजिक भएको [[हिमनदी पतन]] मानिएको छ। यस घटनाले ५.२ परिमाणको कम्पन उत्पन्न गरेको थियो, जुन विश्वभरका [[भूकम्पमापक यन्त्र]]हरूले समेत अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Extreme flooding in China and Nepal |url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal |access-date=2026-08-29 |website=GFZ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=26 agosto 2026: la frana in Nepal e l’analisi dei sismogrammi |trans-title=26 August 2026: the landslide in Nepal and the analysis of seismograms |url=https://ingvterremoti.com/2026/08/27/26-agosto-2026-la-frana-in-nepal-e-lanalisi-dei-sismogrammi/ |access-date=2026-08-29 |website=INGVterremoti |language=it}}</ref> == पृष्ठभूमि == === भूगोल र इतिहास === [[त्रिशूली नदी]]{{efn|name="Bhotekoshi"}}मा लेन्दे खोला (जसलाई लेन्दे नदी वा ल्हासा तिब्बतीमा ''दोङ्लिन साङ्पो'' पनि भनिन्छ) मिसिन्छ। यो नदी नेपाल प्रवेश गर्नुअघि तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको [[केरुङ जिल्ला]]बाट उद्गम हुन्छ। त्यसपछि यो [[धुन्चे]] हुँदै बग्छ र यसको तल्लो भागमा त्रिशूली नदी प्रणालीको एक अंश निर्माण गर्दछ।<ref>{{cite news |date=26 August 2026 |title=रसुवामा भीषण बाढी, मुग्लिङसम्म सतर्कता |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |language=ne |publisher=BBC |access-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827045156/https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |archive-date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Two teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |website=[[BBC]] |access-date=27 August 2026 |date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827053510/https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |archive-date=27 August 2026 |url-status=live |last1=Goldsmith |first1=Adam |last2=Atkinson |first2=Simon }}</ref> नेपालको [[रसुवा जिल्ला]] र केरुङलाई जोड्ने रणनीतिक सीमानाका केरुङ नाका—जुन त्रिशूली र लेन्दे खोलाको दोभानमा अवस्थित छ जसको वरिपरि [[आकस्मिक बाढी|अचानक आएको बाढी]] र [[पहिरो]] गएको थियो। यो नाकामा व्यापार र पर्यटनसँग सम्बन्धित दैनिक आवतजावत ठूलो मात्रामा हुने गर्दछ, विशेष गरी वोन, बौद्ध धर्म, हिन्दुु धर्म र जैन धर्ममा पवित्र स्थल मानिने [[कैलाश पर्वत]]को [[तीर्थयात्रा]]का लागि जाने पर्यटकहरूको भिडभाड हुने गर्छ।<ref>{{Cite news |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |title=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827200151/https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |url-status=live |last=Hernández|first=María Teresa|date=28 August 2026|work=Associated Press}}</ref> सन् १९०० देखि नेपाल र चीनको सीमा नजिक दर्जनौँ बाढीहरू आएका छन्।<ref>{{Cite news |last1=Joselow |first1=Maxine |last2=Sands |first2=Leo |date=27 August 2026 |title=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |access-date=27 August 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |url-access=subscription }}</ref> २०८३ मा पहिरो गएको स्थान नजिकै रहेको [[लाङटाङ लिरुङ]]मा [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|विसं २०७२ वैशाख १२]] र [[विसं २०७२ वैशाख २९ को भूकम्प|२९ वैशाख]]मा गएका भूकम्पहरूका कारण ठूलो [[हिमनदी पतन|हिमनदी ढल्ने घटना]] र हिमपहिरो गएको थियो। [[लाङटाङ]] उपत्यकामा गएको सो पहिरोले धेरै गाउँहरूलाई नष्ट र पुरिदिएको थियो जसमा ३५० भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Lacroix |first1=Pascal |title=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |journal=Earth, Planets and Space |date=2016 |volume=68 |number=48 |article-number=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |doi-access=free |bibcode=2016EP&S...68...46L }}</ref> २०८२ को रसुवागढी बाढी (जुन हिमनदी ताल फुटेर आएको थियो) ले सीमानाकामा रहेको पुललाई बगाएको थियो।<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Gopal |date=2025-07-10 |title=Tibetan glacial lake drainage triggered deadly flood in Nepal, climate body says |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/tibetan-glacial-lake-drainage-triggered-deadly-flood-nepal-climate-body-says-2025-07-10/ |access-date=2026-08-29 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Upendra Raj |date=27 August 2026 |title=Bhotekoshi flood: What happened in Himalayas and what comes next? |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/bhotekoshi-flood-what-happened-in-nepal-s-himalayas-and-what-comes-next |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> ==== चित्र दीर्घा ==== <gallery> File:बागमती प्रदेश.png|[[बागमती प्रदेश]]का जिल्लाहरू गण्डकी प्रदेश.png|[[गण्डकी प्रदेश]]का जिल्लाहरू File:Location of Gyirong within Xizang (China).png|{{unbulleted list|[[केरुङ काउन्टी]] (गुलाबी)|[[सिगात्से]] (पहेँलो)|[[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|तिब्बत]] (हलुका खैरो)| [[चीन]] (गाढा खैरो)}} File:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|[[रसुवा जिल्ला]]मा पर्ने त्रिशूली उपत्यका File:Nuwakot Valley.jpg|[[नुवाकोट जिल्ला]] File:River in Rasuwa.JPG|सन् २०१३ मा त्रिशूली नदी (बायाँ) र लेन्दे खोला (दायाँ) को दोभान </gallery> == क्षति == [[चित्र:Nepal_flood_2026_before_after.webm|thumb|बाढी आउनुअघिको र बाढीपछिको भू-उपग्रह तस्वीर। बायाँतर्फ [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]] (भोटेकोशी), माथि ल्हेन्दे खोला, माथि दायाँ छोचेन खोला, केन्द्र दायाँ सम्भावित हिमनदी कटान क्षेत्र र तल दायाँ [[लाङटाङ लिरुङ]] देखिन्छ।]] उत्पन्न भएको ध्वंसावशेष लगभग {{cvt|50|m/s|kph mph}} को गतिमा बगेको अनुमान गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Glacier collapse triggers mudslide hitting border port in China's Xizang: expert |url=https://english.news.cn/20260827/2f6b73e2813e4966931616e39209c7f1/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua }}</ref> भू-उपग्रह तस्वीरहरूको विश्लेषणले बाढीका कारण देखिएको रङ परिवर्तनको प्रभाव उत्पत्तिस्थलबाट करिब {{cvt|7|km}} टाढाको एउटा उपत्यकामा {{cvt|800|m}} सम्मको उचाइमा पुगेको देखाएको छ।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Expert: Impact of mudslides extends 80 km downstream in Nepal |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260827_22/ |access-date=27 August 2026 |website=NHK }}</ref> बाढीपछि मुख्य विपद् प्रभावित क्षेत्रमा {{cvt|1.5|m}} भन्दा बढी बाक्लो माटो तथा सूक्ष्म ध्वंसावशेष जमेको थियो।<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Explainer: What challenges await rescuers in China's Xizang border mudslide? |url=https://english.news.cn/20260828/7a94304ab7a94ef082074bfa039d817a/c.html |access-date=28 August 2026 |website=Xinhua }}</ref> बाढीको पानी नदीको सतहभन्दा {{Convert|270|ft|sigfig=1|order=flip}} सम्म माथि रहेका बस्तीहरूमा समेत पुगेको थियो।<ref name="Prasai-2026">{{Cite web |last1=Prasai |first1=Kamal |last2=Gautam |first2=Dinesh |date=26 August 2026 |title=Rasuwa flood leaves trail of destruction from Rasuwagadhi to Bidur |url=https://english.onlinekhabar.com/rasuwa-flood-in-pictures.html |access-date=26 August 2026 |website=Online Khabar |language=en}}</ref> नेपालमा आवासीय क्षेत्र तथा सडक लगायतका पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको थियो।<ref name="RU26a">{{cite web |last=Sharma |first=Gopal |date=26 August 2026 |title=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |url=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |website=Reuters |access-date=26 August 2026 }}</ref><ref name="Ratopati">{{Cite web |title=Flood Damages Property in Nuwakot Due to Rasuwa Border Overflow |url=http://english.ratopati.com/story/76358/nuwakot-cdo-says-there-has-been-a-lot-of-physical-damage |access-date=26 August 2026 |website=Ratopati |date=26 August 2026 }}</ref> बाढीबाट रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवन जिल्लाहरू प्रभावित भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=भोटेकोशी-त्रिशूली बाढी : सम्पर्कविहीनको सङ्ख्या ८२६, कसरी गरिँदैछ तथ्याङ्क सङ्कलन |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c7506p6n6d2o |access-date=27 August 2026 |website=बीबीसी नेपाली |language=नेपाली }}</ref> नुवाकोटमा बाढीको पानी [[टिमुरे]], धुन्चे, [[मैलुङ खोला जलविद्युत केन्द्र|मैलुङ]], [[स्याफ्रु|स्याफ्रुबेसी]], [[बेत्रावती]], त्रिशूली र [[देवीघाट]] लगायतका क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो।<ref name="Prasai-2026" /><ref name="Ratopati" /> नेपाल सरकारले गरेको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार बाढीका कारण [[नेपाली रूपैयाँ|रू]] २०० अर्ब बराबरको क्षति भएको थियो।<ref name="Dev Bhattarai-2026">{{Cite web |last=Dev Bhattarai |first=Kamal |date=27 August 2026 |title=The aftermath of Nepal's deadly flash flood |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/66702/ |access-date=27 August 2026 |website=The Annapurna Express }}</ref> [[सडक विभाग (नेपाल)|सडक विभाग]]का निर्देशक विजय जैसीले सडक तथा पुल पूर्वाधारमा प्रारम्भिक रूपमा रू १५ अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान गरिएको बताएका थिए।<ref name="BBC News नेपाली-2026a">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=रसुवा बाढी : सडक र पुलमा रु १५ अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको प्रारम्भिक आकलन |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c1wxn9705gyo |access-date=27 August 2026 |website=बीबीसी नेपाली |language=नेपाली }}</ref> यसबाट ४१ वटा पुल र {{cvt|42|km}} सडक प्रभावित भएका थिए।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /><ref name="Dev Bhattarai-2026" /> [[त्रिशूली करिडोर]] (राष्ट्रिय राजमार्ग ४२) अन्तर्गत पर्ने स्याफ्रुबेसी–[[रसुवागढी]] सडक, जुन २०८२ को बाढीबाट क्षतिग्रस्त भएपछि पुनर्निर्माण भइरहेको थियो, यस बाढीबाट थप क्षतिग्रस्त बनेको थियो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> त्रिशूली बजारसँग जोडिएको एउटा पुल पनि बाढीले बगाएको थियो।<ref name="Dahal-2026">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Hundreds missing and 98 dead as flash flood hits Nepal-Tibet border |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |access-date=26 August 2026 |website=BBC News |first1=Phanindra |last1=Dahal |first2=Laura |last2=Bicker |language=en-GB |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826232500/https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वी राजमार्ग]]को [[बैरेनी]]देखि [[मुग्लिङ]]सम्मको एक खण्ड २८ अगस्टसम्म अवरुद्ध भएको थियो।<ref>{{cite web |date=29 August 2026 |title=Washed-out bridges force flood-hit communities to rely on choppers|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/washed-out-bridges-force-flood-hit-communities-to-rely-on-choppers |website=The Kathmandu Post |access-date=29 August 2026 }}</ref> मुग्लिङ र काठमाडौँबीचको राजमार्गको अर्को खण्ड भने त्रिशूली नदीको कटानका कारण बन्द भएको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=Trishuli flood severs Prithvi Highway, cutting off key route into Kathmandu|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/trishuli-flood-severs-prithvi-highway-cutting-off-key-route-into-kathmandu |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> कम्तीमा तीनवटा गाउँका करिब १,२०० मानिस विस्थापित भएका थिए। [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] र [[उत्तरगया गाउँपालिका]]का गाउँपालिका कार्यालयहरू बाढीले बगाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Floods wipe out local governments' ability to lead rescue, relief |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/floods-wipe-out-local-governments-ability-to-lead-rescue-relief |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> अर्थमन्त्री [[स्वर्णिम वाग्ले]]ले प्रारम्भिक पुनर्निर्माण लागत रू ७६२ अर्ब (५ अर्ब अमेरिकी डलर) सम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरेका थिए।<ref>{{cite web |date=30 August 2026 |title=Nepal working on detailed assessment as Bhotekoshi flood reconstruction could cost up to $5 billion|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/relief-priority-but-government-assessing-damage-inflicted-by-bhotekoshi-floods|website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा मन्त्रालय]]का अनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लामा कम्तीमा २० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको थियो।<ref>{{cite web |date=27 August 2026 |title=20 schools in three districts damaged by Wednesday's floods |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/20-schools-in-three-districts-damaged-by-wednesday's-floods |website=The Kathmandu Post |access-date=27 August 2026 }}</ref> विद्युत् उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारमा भएको क्षतिका कारण प्रभावित क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको थियो। [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]का अनुसार १३ वटा जलविद्युत आयोजनामा क्षति पुगेको थियो, जसबाट सयौँ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=Flood damage to Nepal’s hydropower sector could run into billions |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/flood-damage-to-nepal-s-hydropower-sector-could-run-into-billions |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> प्रभावित संरचनाहरूमा रसुवागढी, [[चिलिमे जलविद्युत केन्द्र|चिलिमे]], [[माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र|त्रिशूली ३ए]], [[माथिल्लो त्रिशुली ३ बि जलविद्युत केन्द्र|त्रिशूली ३बी]] हब २२० [[भोल्ट|केभी]] सबस्टेसन, [[त्रिशुली जलविद्युत|त्रिशूली जलविद्युत केन्द्र]] र [[देवीघाट जलविद्युत|देवीघाट जलविद्युत केन्द्र]] रहेका थिए।<ref>{{cite web |date=26 August 2026 |title=Rasuwa flood damages 6 major hydropower, transmission facilities, disrupts power supply |url=https://english.nepalnews.com/s/business/rasuwa-flood-damages-6-major-hydropower-transmission-facilities-disrupts-power-supply/ |website=Nepal News |location=Kathmandu |access-date=26 August 2026 }}</ref> विद्युत प्राधिकरणका अनुसार ऊर्जा पूर्वाधारमा भएको क्षतिका कारण अनुमानित ४३१ मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय ग्रिडबाट बाहिरिएको थियो भने निर्माणाधीन आयोजनाहरूमा कुल ४७० मेगावाट क्षमतामा क्षति पुगेको थियो।<ref name="Dev Bhattarai-2026" /> रसुवागढी भन्सार कार्यालय पूर्ण रूपमा नष्ट भएको थियो।<ref name="Prasai-2026" /> त्यहाँ पालो कुरेर बसेका ३०० भन्दा बढी सवारीसाधन पनि बाढीले बगाएको थियो।<ref>{{cite web |date=27 August 2026 |title=Flood death toll continues to rise as Nepal reels from one of its worst disasters in years |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/nepal-flash-flood-kills-at-least-95-leaves-nearly-400-missing-including-foreign-tourists |website=The Kathmandu Post |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827020623/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/nepal-flash-flood-kills-at-least-95-leaves-nearly-400-missing-including-foreign-tourists |url-status=live }}</ref> नेपालमा निर्यात गरिँदै गरेका करिब १,००० विद्युतीय सवारीसाधन तथा त्यस सम्बन्धित पाटपूर्जा बोकेका कन्टेनरहरू पनि बाढीबाट प्रभावित भएका थिए।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=The ‘all-weather’ Rasuwa-Kerung route is no more |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/the-all-weather-rasuwa-kerung-route-is-no-more |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> चीनतर्फ बाढीका कारण सडक पहुँच, सञ्चार तथा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको थियो।<ref name="Xinhua1">{{cite news |date=26 August 2026 |title=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援 |url=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html |access-date=26 August 2026 |language=zh |agency=Xinhua }}</ref><ref name="Sharma-2026">{{Cite news |last1=Sharma |first1=Gopal |last2=Bajracharya |first2=Sahana |last3=Chitrakar |first3=Navesh |date=26 August 2026 |title=Rescuers search for survivors after devastating Nepal flood |url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/ |access-date=27 August 2026 |work=Reuters |url-access=subscription }}</ref> यसबाट चिनियाँ राष्ट्रिय राजमार्ग २१६ को एक खण्ड पनि प्रभावित भएको थियो।<ref>{{cite web |date=29 August 2026 |title=China Focus: Rescuers conduct sweeping search at mudslide-stricken Gyirong Port |url=https://english.news.cn/20260829/97e4b4afda9c41988fbafbc1a8bac76f/c.html |website=Xinhua |access-date=29 August 2026 }}</ref> २८ अगस्टमा उक्त क्षेत्रमा पुगेका चिनियाँ उद्धारकर्मीहरूले सीमावर्ती नाका परिसर नष्ट भएको पुष्टि गरेका थिए। एक उद्धारकर्मीले त्यहाँको अवस्था "भग्नावशेषबाहेक केही नरहेको" बताएका थिए।<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=29 August 2026 |title=Chinese rescuers find 'nothing but ruins' at border crossing as Nepal seeks help to ID and store the dead |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/29/nepal-tibet-chinese-rescue-team-finds-nothing-but-ruins-after-reaching-border-crossing-hit-by-deadly-flood |access-date=29 August 2026 |work=The Guardian |language=en|issn=0261-3077 }}</ref><!--DO NOT REVERT TO "COMPLETELY DESTROYED"--> बाढीले क्यिरोङबाट रसुवागढीतर्फ जाने करिब {{cvt|5|km}} सडक नष्ट गरेपछि [[केरुङ]]मा करिब ८० वटा ट्रक रोकिएका थिए।<ref>{{cite web |date=28 August 2026 |title=Eighty container drivers stranded in Kerung plead for repatriation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/eighty-container-drivers-stranded-in-kerung-plead-for-repatriation |website=The Kathmandu Post |access-date=28 August 2026 }}</ref> ३१ अगस्टमा पहिरोको जोखिमका कारण चिनियाँ अधिकारीहरूले [[तातोपानी, सिन्धुपाल्चोक|तातोपानी]] नाका बन्द गरेपछि [[मुस्ताङ जिल्ला]]मा रहेको [[कोरला]] नाका नेपाल–चीन सीमापार गर्ने एकमात्र खुला मार्ग बनेको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=China closes Tatopani border point citing landslides risk|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/china-closes-tatopani-border-point-citing-landslides-risk |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> == खोज तथा उद्धार कार्य == === नेपाल === [[नेपाल सरकार]]ले खोज, उद्धार तथा राहत कार्य सञ्चालन गर्न [[नेपाली सेना]], [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल|सशस्त्र प्रहरी बल]] र [[नेपाल प्रहरी]]लाई हेलिकोप्टर र चिकित्सा टोलीको सहयोगमा परिचालन गरेको थियो।<ref name="Onlinekhabar">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=26 August 2026 |language=en |website=OnlineKhabar }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |url=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |access-date=26 August 2026 |website=The Rising Nepal |date=26 August 2026 }}</ref> उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न २०,८१९ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएका थिए, जसमा सेनाका ८,७२२, प्रहरीका ७,८९४ र सशस्त्र प्रहरीका ४,२०३ कर्मीहरू समावेश थिए।<ref name="10krescued"/> [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद्ले]] विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ अन्तर्गत उक्त क्षेत्रलाई तीन महिनाका लागि विपद् प्रभावित क्षेत्र घोषणा गरेको थियो।<ref name="The Himalayan Times-2026b">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827183511/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Disaster Risk Reduction and Management Act, 2074 (2017) |url=https://leap.unep.org/en/countries/np/national-legislation/disaster-risk-reduction-and-management-act-2074-2017 |access-date=27 August 2026 |website=UNEP Law and Environment Assistance Platform |language=en }}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सरकारले घाइतेहरूको निःशुल्क उपचार र परिवारका सदस्य गुमाउने परिवारलाई आर्थिक सहायता प्रदान गर्ने निर्णय पनि गरेको थियो।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Government orders free treatment, emergency aid for Rasuwa flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827021233/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |url-status=live }}</ref><ref name="The Himalayan Times-2026b" /> २७ अगस्टमा, प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]] अवस्थाको अनुगमन गर्न नुवाकोट जिल्ला पुगेका थिए।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827135512/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रधानमन्त्रीको प्राकृतिक विपद् राहत कोष सञ्चालनमा ल्याएको थियो, जसमा २९ अगस्टसम्म {{Currency|5.44 billion|NPR}} भन्दा बढी रकम जम्मा भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Over Rs 5 billion deposited in PM Disaster Relief Fund |url=https://risingnepaldaily.com/news/85767 |access-date=2026-08-29 |website=The Rising Nepal}}</ref> शाह र उनको मन्त्रिपरिषद्ले पनि उक्त कोषमा एक महिनाको तलब दान गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए।<ref>{{cite news |title=Cabinet members to donate a month's salary to disaster relief fund |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |work=The Kathmandu Post |date=28 August 2026 |access-date=28 August 2026 }}</ref> सरकारले विपद् व्यवस्थापन कोषबाट पाँच प्रभावित जिल्लाका १५ स्थानीय तहलाई {{Currency|675 million|NPR}} रकम पनि निकासा गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Government releases Rs675 million to 15 local units hit by Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> नेपाली अधिकारीहरूले १०,४५१ भन्दा बढी मानिसको उद्धार गरिएको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका थिए।<ref name="10krescued">{{Cite web |title=Death toll from Bhotekoshi flood reaches 903|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/death-toll-from-bhotekoshi-flood-reaches-903 |access-date=31 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |date=31 August 2026 }}</ref> प्रभावित क्षेत्रका अस्पताल र शवगृहहरू पूर्ण क्षमतामा पुगेपछि, बाँचेका घाइतेहरू र शवहरूलाई [[भैरहवा]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]], [[काठमाडौँ]], [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]], [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] र [[पोखरा]] लगायत अन्य स्थानहरूमा सारिएको थियो।<ref name=":3" /> कम्तीमा ६७५ शव फेला परेका थिए।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Nepal will preserve DNA before burial of unidentified flood victims, PM says |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-will-preserve-dna-before-burial-of-unidentified-flood-victims-pm-says |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> चिस्यान भण्डारणको अभावका कारण, धेरै अज्ञात शवहरू पहिचान नभएसम्म अस्थायी रूपमा गाड्नु परेको थियो,<ref>{{Cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en}}</ref> जसमा शव पहिचानका लागि [[डिएनए परीक्षण]] प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=DNA testing begins to identify bodies recovered from Bhotekoshi flood |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Nepal will preserve DNA before burial of unidentified flood victims, PM says |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-will-preserve-dna-before-burial-of-unidentified-flood-victims-pm-says |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> नुवाकोट र धादिङमा विस्थापित व्यक्तिहरूका लागि शिविरहरू स्थापना गरिएका थिए।<ref>{{cite news |title=2,362 people still missing after Bhotekoshi floods, police say |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/2-362-people-still-missing-after-bhotekoshi-floods-police-say |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> त्रिशूली बजारमा, बासिन्दाहरूले व्यवस्था कायम राख्न थोरै प्रहरी अधिकारी मात्र भएका घरहरूमा लुटपाट भएको रिपोर्ट गरेका थिए।<ref>{{cite news |title=Flood survivors face a second crisis as medicines, water run short |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/flood-survivors-face-a-second-crisis-as-medicines-water-run-short |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> विपत्तिको केही दिनपछि, नुवाकोट जिल्लाको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीले बाढी आउनु दस मिनेट अघि ९०० बालबालिकालाई सुरक्षित स्थानमा लैजानका लागि प्रशंसा गरिएको थियो। उनले विद्यालयको ठीक माथिल्लो भागमा रहेको बेत्रावतीबाट आएको सहित चार फरक स्रोतबाट चेतावनी प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/30/headteacher-saves-children-flash-flood-nepal|title=Headteacher saves 900 children from deadly flash flood in Nepal|first=Harry|last=Cockburn|date=30 August 2026|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|title=Head teacher evacuated 900 children minutes before Nepal floods hit|date=30 August 2026|work=BBC News}}</ref> बाढीपछि, नेपाल [[सडक विभाग (नेपाल)|सडक विभाग]]ले भत्किएका पुलहरू प्रतिस्थापन गर्न [[बेली ब्रिज]]हरू जडान गर्न थालेको थियो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> नेपाली सेनाले २७ अगस्टसम्म रसुवामा आठ टन राहत सामग्री पुर्‍याएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Eight tonnes of relief supplies sent to Rasuwa flood-hit areas |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827181906/https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रवासी श्रमिकहरू र प्रभावित परिवारहरूका लागि मनोसामाजिक परामर्श र टेलिमेडिसिन सेवा कार्यक्रम सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Psychosocial, telemedicine services launched for Bhote Koshi flood-affected families |url=https://english.nepalnews.com/s/nation/psychosocial-telemedicine-services-launched-for-bhote-koshi-flood-affected-families/ |access-date=27 August 2026 |website=Nepal News |language=en }}</ref> [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्रालय]]ले २०७२ को [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|विनाशकारी भूकम्प]] पछिको संयुक्त उद्धार प्रयासमा खराब समन्वय र व्यवस्थापन भएको मुख्य कारण देखाउँदै धेरै देशहरूले राहत कार्यमा सहयोग गर्न पठाउन चाहेका खोज तथा उद्धार टोलीहरूलाई सुरुमा अस्वीकार गरेको थियो।<ref>{{cite news |last=Giri |first=Anil |title=Nepal declines foreign rescue teams, says its own security agencies can handle operation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |work=The Kathmandu Post |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="NPRhesitance">{{Cite news |last=Bhandari |first=Mamita |last2=Khandekar |first2=Omkar |date=2026-08-31 |title=Nepal's hesitance to accept foreign help for flood relief comes under scrutiny |url=https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |access-date=2026-08-31 |work=NPR |language=en}}</ref> यद्यपि, नेपाल सरकारले सुरुङ उद्धार, डिएनए परीक्षण र फोरेन्सिक जाँचमा सहयोगका लागि भारत, चीन, अस्ट्रेलिया र दक्षिण कोरियाका विज्ञहरूको प्रवेशको अनुमति दिएको थियो।<ref>{{cite news |title=Nepal agrees to foreign help for flood rescue |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> यसले पृथक पर्वतीय क्षेत्रहरूमा राहत सामग्री पुर्‍याउन अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूबाट भारी-भार उठाउने कार्गो ड्रोनहरू पनि माग गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Nepal has not rejected foreign rescue aid, says foreign minister |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-has-not-rejected-foreign-rescue-aid-says-foreign-minister |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> २९ अगस्टमा, [[राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण]]ले खोज कार्यमा सहयोग गर्न १८,७०० भन्दा बढी उद्धारकर्मी परिचालन गरिएको बताएको थियो।<ref name="BBCLive"/> उद्धार प्रयासहरू अविरल वर्षा<ref>{{cite news |title=Nepali Army rescues 2,697 people from flood-hit Rasuwa |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> र नेपाल प्रहरीसँग उड्डयन स्रोतको अभावका कारण बाधित भएका थिए।<ref>{{cite news |title=Nepal flood rescuers battle treacherous terrain and shortages to find the missing |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> ३१ अगस्टको प्रारम्भिक घण्टाहरूमा, [[माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र]]को एक सुरुङमा ९३३ बेपत्ता श्रमिकहरूको खोजी गर्न नियन्त्रित विस्फोट गरिएको थियो। त्यसपछि नेपाली सेनाले दुईवटा उत्खननकर्ताहरू प्रयोग गरी करिब {{cvt|10|m}} गहिरो खाडल खनेर सुरुङबाट पानी, हिलो र भग्नावशेष हटाउन थालेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|title=Nepal live updates: Controlled explosion at Nepali hydropower tunnel as rescuers look for 900 missing workers|first1=Imogen|last1=James|date=31 August 2026|website=BBC News}}</ref> == प्रतिक्रिया == === नेपाल === [[नेपाल सरकार]] ले हेलिकप्टर र चिकित्सकीय टोलीहरूको सहयोगमा खोजी, उद्धार तथा राहत कार्य सञ्चालन गर्न [[नेपाली सेना]], [[सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल|सशस्त्र प्रहरी बल]] र [[नेपाल प्रहरी]] परिचालन गर्‍यो।<ref name="Onlinekhabar">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=26 August 2026 |language=en-GB |website=OnlineKhabar }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |url=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |access-date=26 August 2026 |website=The Rising Nepal |date=26 August 2026 }}</ref> उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न २१,४६५ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो, जसमा सेनाका ९,२८७, प्रहरीका ७,९१२ र एपीएफका ४,२०३ जना थिए।<ref name="kpost1355">{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Nepal flood death toll rises to 1,355, nearly 5,000 unaccounted for |access-date=2026-09-05 |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/nepal-flood-death-toll-rises-to-1-355-nearly-5-000-unaccounted-for |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907102102/https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/nepal-flood-death-toll-rises-to-1-355-nearly-5-000-unaccounted-for |url-status=live }}</ref> [[विदुर]] सेनाको खोजी तथा उद्धार कार्यका लागि मुख्य [[Staging ground|स्टेजिङ]] [[Staging ground|मैदान]]को रूपमा प्रयोग भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=BC |first=Ganga |date=September 1, 2026 |title=Floods-hit local units seek urgent supplies, power and infrastructure repairs |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/floods-hit-local-units-seek-urgent-supplies-power-and-infrastructure-repairs |access-date=2026-09-01 |website=The Kathmandu Post |language=English |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901153455/https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/floods-hit-local-units-seek-urgent-supplies-power-and-infrastructure-repairs |url-status=live }}</ref> [[Council of Ministers of Nepal|मन्त्रिपरिषद्ले]] विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ (२०१७) अन्तर्गत उक्त क्षेत्रलाई तीन महिनाका लागि विपद्प्रभावित क्षेत्र घोषणा गर्‍यो।<ref name="The Himalayan Times-2026b">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827183511/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Disaster Risk Reduction and Management Act, 2074 (2017) |url=https://leap.unep.org/en/countries/np/national-legislation/disaster-risk-reduction-and-management-act-2074-2017 |access-date=27 August 2026 |website=UNEP Law and Environment Assistance Platform |language=en }}</ref> सरकारले घाइतेहरूका लागि निःशुल्क उपचार र ज्यान गुमाएका व्यक्तिका परिवारलाई आर्थिक सहायता पनि प्रदान गर्‍यो।<ref name=":27">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Government orders free treatment, emergency aid for Rasuwa flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827021233/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |url-status=live }}</ref><ref name="The Himalayan Times-2026b" /> २७ अगस्टमा प्रधानमन्त्री [[Balen Shah]] क्षतिको अवस्था अनुगमन गर्न नुवाकोट जिल्ला पुगे।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827135512/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोष स्थापना गर्‍यो, जसमा ११ सेप्टेम्बरसम्म विभिन्न खातामा {{Currency|9.68 billion|NPR|passthrough=yes}} भन्दा बढी र {{Currency|23.28 million|USD|passthrough=yes}} संकलन भई कुल {{Currency|13.23 billion|NPR|passthrough=yes}} ({{Currency|86.69 million|USD|passthrough=yes}}) पुगेको थियो।<ref>{{Cite web |date=11 September 2026 |title=Disaster Relief Fund records Rs 13.23 billion in deposits |url=https://english.khabarhub.com/2026/11/567454/ |access-date=2026-09-11 |website=Khabarhub |language=en}}</ref> शाह र उनका मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरूले पनि कोषमा एक महिनाको तलब दान गर्ने प्रतिबद्धता जनाए।<ref>{{cite news |title=Cabinet members to donate a month's salary to disaster relief fund |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |work=The Kathmandu Post |date=28 August 2026 |access-date=28 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828103849/https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |url-status=live }}</ref> सरकारले आफ्नो विपद् व्यवस्थापन कोषबाट प्रभावित पाँच जिल्लाका १५ स्थानीय तहलाई {{Currency|675 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} पनि उपलब्ध गरायो।<ref>{{cite news |title=Government releases Rs675 million to 15 local units hit by Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830233056/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |url-status=live }}</ref> बाढीका कारण विस्थापित वा अनाथ भएका बालबालिकालाई माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउन सरकारले छात्रवृत्ति बैंक स्थापना गर्ने योजना घोषणा गर्‍यो।<ref name="scholarship">{{cite news |title=Nepal announces 'scholarship bank' for children orphaned or displaced by floods|url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/10/nepal-announces-scholarship-bank-for-children-orphaned-or-displaced-by-floods |work=The Kathmandu Post |date=10 September 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> सरकारले घरहरू क्षतिग्रस्त भएका परिवारलाई प्रतिमहिना {{Currency|15,000|NPR|linked=no}} उपलब्ध गराउने घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Satyal |first=Manoj |date=2026-09-11 |title=Government to provide Rs 15,000 monthly relief to families affected by Bhotekoshi flood |url=https://en.setopati.com/social/167150/ |access-date=2026-09-11 |website=Setopati}}</ref> नेपाली अधिकारीहरूका अनुसार १२ सेप्टेम्बरसम्म १३,७२८ भन्दा बढी मानिसको उद्धार गरिएको थियो।<ref name="kpost1386" /> प्रारम्भिक उद्धार प्रयासहरू भारी वर्षा<ref>{{cite news |title=Nepali Army rescues 2,697 people from flood-hit Rasuwa |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831041212/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |url-status=live }}</ref> र नेपाल प्रहरीसँग हवाई साधनको अभावका कारण प्रभावित भएका थिए।<ref>{{cite news |title=Nepal flood rescuers battle treacherous terrain and shortages to find the missing |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830230907/https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |url-status=live }}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म उद्धार तथा राहत कार्यका क्रममा १,३४८ उडान सञ्चालन गरिएका थिए।<ref name=":23">{{Cite web |date=September 9, 2026 |title=Flood Death Toll Reaches 1,369, Thousands Still Missing |url=http://english.ratopati.com/story/78538/rasuwa-flood-update-death-toll-reaches-1369-13000-rescued |access-date=2026-09-09 |website=Ratopati}}</ref> प्रभावित क्षेत्रका अस्पताल तथा शवगृहहरू पूर्ण क्षमतामा पुगेपछि घाइते बाँचेकाहरू र शवहरू [[Bhairahawa|भैरहवा]], [[Bharatpur, Nepal|भरतपुर]], [[Butwal|बुटवल]], [[Gorkha Municipality|गोरखा]], [[Kathmandu|काठमाडौं]], [[Nawalparasi District|नवलपरासी]], [[Palpa District|पाल्पा]] र [[Pokhara|पोखरा]] लगायत अन्य स्थानमा सारिएका थिए।<ref name=":3" /> ९ सेप्टेम्बरसम्म कम्तीमा १,३६७ शव फेला परेका थिए।<ref name=":24">{{Cite web |last1=Pokharel |first1=Gaurav |last2=Pariyar |first2=Deepak |last3=Kumar Paudel |first3=Ramesh |date=September 9, 2026 |title=Two weeks on, families wait for DNA answers |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/two-weeks-on-families-wait-for-dna-answers |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> चिस्यान भण्डारणको अभावका कारण पहिचान हुन नसकेका धेरै शवहरू पहिचान नहुँदासम्म अस्थायी रूपमा गाडिएका थिए,<ref name=":26">{{Cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en-GB |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829192930/https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |url-status=live }}</ref> शव पहिचानका लागि [[DNA testing|डीएनए परीक्षण]] र तस्बिरहरू प्रयोग गरिएका थिए।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=DNA testing begins to identify bodies recovered from Bhotekoshi flood |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901114124/https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |url-status=live }}</ref><ref name=":9">{{Cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Hussain |first2=Aijaz |date=2026-08-30 |title=In one Nepal district, flood catastrophe is measured in bodies and burial trenches |url=https://apnews.com/article/nepal-china-tibet-chitwan-flood-bodies-bhotekoshi-river-ad4f11f22f7e8e80e17d7557c396e966 |access-date=2026-09-02 |website=AP News |language=en |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902090636/https://apnews.com/article/nepal-china-tibet-chitwan-flood-bodies-bhotekoshi-river-ad4f11f22f7e8e80e17d7557c396e966 |url-status=live }}</ref> बेपत्ता व्यक्तिहरूको खोजी गर्न मानिसहरूले खोज्न सकून् भनेर शवका तस्बिरहरू सार्वजनिक अनलाइन डाटाबेसमा अपलोड गरिएका थिए।<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Kat |date=2026-09-09 |title=An ocean away from Nepal, Sonia spends her spare time piecing together clues about missing flood victims: 'I wanted to be useful' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/10/nepal-flood-victims-identification-volunteers-facebook-groups-ntwnfb |access-date=2026-09-09 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म १०२ शवको पहिचान भइसकेको थियो।<ref name=":24" /> ७ सेप्टेम्बरसम्म १,०४४ शव गाडिएका र १,१८१ शवको डीएनए नमुना संकलन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-07 |title=Nepal observes national mourning for Bhotekoshi flood victims |url=https://en.setopati.com/social/167115/ |access-date=2026-09-07 |website=Setopati |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907195727/https://en.setopati.com/social/167115 |url-status=live }}</ref> केही पीडितका परिवारजनले यस अभ्यासको आलोचना गर्दै यसले [[Hindu funeral|हिन्दु अन्त्येष्टि]] संस्कारलाई बेवास्ता गरेको बताएका थिए।<ref name=":9" /> मृतक आफन्तको शव फेला पार्न नसकेका केही परिवारहरूले अन्त्येष्टि संस्कारमा [[kusha grass|कुश घाँस]]बाट बनाइएका पुत्लाहरू प्रयोग गरे।<ref name="kusha">{{cite news |title=Nepal flood survivors lack space even to mourn their dead |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-flood-survivors-lack-space-even-to-mourn-their-dead |work=The Kathmandu Post |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903023124/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-flood-survivors-lack-space-even-to-mourn-their-dead |url-status=live }}</ref> नुवाकोट, रसुवा र धादिङमा प्रभावित मानिसहरूलाई अस्थायी रूपमा राख्न ३७ वटा होल्डिङ सेन्टर स्थापना गरिएका थिए।<ref name=":23" /> [[Trishuli Bazar|त्रिशूली बजार]]का बासिन्दाहरूले घरमा लुटपाट भएको जानकारी दिँदै त्यहाँ धेरै थोरै प्रहरी अधिकारी उपस्थित रहेको बताएका थिए।<ref>{{cite news |title=Flood survivors face a second crisis as medicines, water run short |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/flood-survivors-face-a-second-crisis-as-medicines-water-run-short |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[Rajendra Dawadi]], [[Nuwakot District|नुवाकोट जिल्ला]]स्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापकले आकस्मिक बाढी विद्यालयमा पुग्नुभन्दा दस मिनेटअघि करिब ९०० बालबालिकालाई सुरक्षित स्थानमा सारे। उनले विभिन्न स्रोतबाट चारवटा चेतावनी प्राप्त गरेका थिए, जसमा विद्यालयको सिधै माथिल्लो भागमा पर्ने [[Betrawati|बेत्रावती]] सहरबाट आएको चेतावनी पनि समावेश थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/30/headteacher-saves-children-flash-flood-nepal|title=Headteacher saves 900 children from deadly flash flood in Nepal|first=Harry|last=Cockburn|date=30 August 2026|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|title=Head teacher evacuated 900 children minutes before Nepal floods hit|date=30 August 2026|work=BBC News|archive-date=30 August 2026|access-date=30 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830205749/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|url-status=live}}</ref> बाढीपछि नेपाल [[Department of Roads (Nepal)|सडक विभाग]]ले भत्किएका पुलहरू प्रतिस्थापन गर्न [[bailey bridge|बेली पुल]]हरू जडान गर्न सुरु गर्‍यो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> नेपाली सेनाले २७ अगस्टसम्म रसुवामा आठ टन राहत सामग्री पुर्‍याएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Eight tonnes of relief supplies sent to Rasuwa flood-hit areas |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827181906/https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |url-status=live }}</ref> सरकारले रसुवा र नुवाकोटमा १५० भन्दा बढी [[mental health professional|मानसिक स्वास्थ्य पेशेवर]] परिचालन गर्नुका साथै २४/७ मानसिक स्वास्थ्य [[helpline|हेल्पलाइन]] सञ्चालन गर्‍यो।<ref name=":23" /><ref>{{Cite web |last1=Chand |first1=Aarya |last2=Nepal |first2=Jony |date=September 1, 2026 |title=In Nepal's flood zone, the second disaster is psychological |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/in-nepal-s-flood-zone-the-second-disaster-is-psychological |access-date=2026-09-01 |website=The Kathmandu Post |language= |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901144304/https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/in-nepal-s-flood-zone-the-second-disaster-is-psychological |url-status=live }}</ref> ३ सेप्टेम्बरसम्म १,२३९ भन्दा बढी मानिसले [[psychological first aid|मनोवैज्ञानिक प्राथमिक सहायता]], परामर्श र मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू प्राप्त गरेका थिए।<ref name=":22">{{Cite web |last=दाहाल |first=विनिता |date=2026-09-03 |title=भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीको विपद् भोगेकाहरूलाई भन्नुपर्ने र भन्न नहुने कुराहरू |script-title=ne:विपद्का बेला मनोसामाजिक र मानसिक स्वास्थ्यबारे थाहा पाउनुपर्ने कुरा |trans-title=What to Know About Psychosocial and Mental Health During Disasters |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/clyj2880e4yo |access-date=2026-09-08 |website=BBC News नेपाली |language=ne |archive-date=8 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260908225910/https://www.bbc.com/nepali/articles/clyj2880e4yo |url-status=live }}</ref> रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा उपचार खोज्ने मानिसका लागि स्वास्थ्य बीमा सहभुक्तानी र परिचयसम्बन्धी आवश्यकताहरूको कार्यान्वयन तीन महिनाका लागि स्थगित गर्ने सरकारले घोषणा गर्‍यो।<ref>{{cite news |title=Nepal waives health insurance fees in flood-hit districts|url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-waives-health-insurance-fees-in-flood-hit-districts |work=The Kathmandu Post |date=9 September 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> घरधुरीहरूलाई विद्युत् उपलब्ध गराउने प्रयासस्वरूप रसुवामा ५०० वटा पोर्टेबल सौर्य प्रणाली पनि पठाइए,<ref name="solar">{{cite news |title=Nepal Prime Minister: Bhotekoshi flood was one of region's largest disasters |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/nepal-prime-minister-bhote-koshi-flood-was-one-of-region-s-largest-disasters |work=The Kathmandu Post |date=1 September 2026 |access-date=2 September 2026 |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902044520/https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/nepal-prime-minister-bhote-koshi-flood-was-one-of-region-s-largest-disasters |url-status=live }}</ref> र राहत कार्यमा संलग्न विमानहरूलाई इन्धन उपलब्ध गराउन त्रिशूलीमा इन्धन ट्याङ्कर परिचालन गरियो।<ref>{{cite news |title=In Nepal's flood zone, pilots are flying by their "own discipline" |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/in-nepal-s-flood-zone-pilots-are-flying-by-their-own-discipline |work=The Kathmandu Post |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903080538/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/in-nepal-s-flood-zone-pilots-are-flying-by-their-own-discipline |url-status=live }}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म [[Unmanned aerial vehicle|ड्रोन]]मार्फत गाउँहरूमा १,५९१ किलोग्राम खाद्य सामग्री पुर्‍याइएको थियो।<ref name=":29">{{Cite web |last=Hsu |first=Jeremy |date=2026-09-10 |title=China's drone supremacy shows in airlifting bodies and food after Nepal flood disaster |url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/09/drones-deliver-food-and-remove-bodies-after-nepals-flood-disaster/ |access-date=2026-09-11 |website=Ars Technica |language=en}}</ref> [[Ministry of Foreign Affairs (Nepal)|परराष्ट्र मन्त्रालय]]ले सुरुमा राहत कार्यमा सहयोग गर्न आफ्ना खोज तथा उद्धार टोलीहरू पठाउने केही देशका प्रस्ताव अस्वीकार गर्‍यो। निर्णयका मुख्य कारणका रूपमा [[2015 Nepal Earthquake|२०१५ को भूकम्प]]पछिको संयुक्त उद्धार प्रयासमा भएको अव्यवस्था र कमजोर समन्वयलाई उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{cite news |last=Giri |first=Anil |title=Nepal declines foreign rescue teams, says its own security agencies can handle operation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |work=The Kathmandu Post |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827175138/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |url-status=live }}</ref><ref name="NPRhesitance">{{Cite news |last1=Bhandari |first1=Mamita |last2=Khandekar |first2=Omkar |date=2026-08-31 |title=Nepal's hesitance to accept foreign help for flood relief comes under scrutiny |url=https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |access-date=2026-08-31 |work=NPR |language=en |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831170646/https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |url-status=live }}</ref> यद्यपि, नेपाली सरकारले सुरुङ उद्धार, डीएनए परीक्षण र फोरेन्सिक परीक्षणमा सहयोग गर्न भारत, चीन, अस्ट्रेलिया र दक्षिण कोरियाका विज्ञहरूलाई प्रवेश अनुमति दियो।<ref>{{cite news |title=Nepal agrees to foreign help for flood rescue |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828215501/https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |url-status=live }}</ref> ३१ अगस्टको बिहान [[Upper Trishuli 3A Hydropower Station|अपर त्रिशूली ३ए जलविद्युत् केन्द्र]]को एउटा सुरुङमा ९३३ बेपत्ता कामदारको अवस्थिति पत्ता लगाउने प्रयासमा नियन्त्रित विस्फोट गराइएको थियो। त्यसपछि नेपाली सेनाले दुई वटा एक्स्काभेटर प्रयोग गरी करिब {{cvt|10|m}} गहिरो खाल्डो खनेर सुरुङभित्रको पानी, हिलो र भग्नावशेष हटाउन थालेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|title=Nepal live updates: Controlled explosion at Nepali hydropower tunnel as rescuers look for 900 missing workers|first1=Imogen|last1=James|date=31 August 2026|website=BBC News|access-date=31 August 2026|archive-date=31 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831142646/https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|url-status=live}}</ref> ४ सेप्टेम्बरमा दुई जीवित व्यक्तिको सुरुङबाट उद्धार गरिएको थियो,<ref>{{cite news |title=How two Nepal hydropower workers survived nine days trapped underground |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/how-two-nepal-hydropower-workers-survived-nine-days-trapped-underground |work=The Kathmandu Post |date=4 September 2026 |access-date=4 September 2026 |archive-date=4 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904105352/https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/how-two-nepal-hydropower-workers-survived-nine-days-trapped-underground |url-status=live }}</ref> भने अर्को दिन एक चिनियाँ नागरिकको सुरुङबाट उद्धार गरिएको थियो।<ref name=":30" /> उद्धारकर्ताहरूले जलविद्युत् सुरुङभित्र खोजी गर्न ड्रोन परिचालन गरे।<ref name=":29" /> [[Pulchowk Campus|पुल्चोक क्याम्पस]]का कर्मचारी र विद्यार्थीहरूले सुरुङबाट भग्नावशेष हटाउन स्वचालित मेसिन विकास गरे।<ref>{{Cite web |last=Bagale |first=Sanjib |date=Sep 11, 2026 |title=Pulchowk Campus builds machine overnight to remove mud from Chilime tunnel |url=https://en.setopati.com/social/167155/ |access-date=2026-09-11 |website=Setopati}}</ref> यसैबीच, ५ सेप्टेम्बरमा बेत्रावतीमा पुरिएको घरबाट एक महिलाको उद्धार गरिएको थियो।<ref name=":30">{{cite news |title=Two people rescued alive on 11th day after floods |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/two-people-rescued-alive-on-11th-day-after-floods |work=The Kathmandu Post |date=5 September 2026 |access-date=5 September 2026 |archive-date=5 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905110844/https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/two-people-rescued-alive-on-11th-day-after-floods |url-status=live }}</ref> ४ सेप्टेम्बरसम्म [[Nepal Telecom|नेपाल टेलिकम]]ले प्रभावित भएका आफ्ना १२० मध्ये ११६ [[cellular towers|सेलुलर टावर]] पुनः सञ्चालनमा आएको जानकारी दिएको थियो र [[Ncell]]ले प्रभावित भएका ७८ मध्ये ७५ सेलुलर टावर पुनः सञ्चालनमा आएको जनाएको थियो।<ref name="kpost1287" /> ९ सेप्टेम्बरसम्म रसुवामा ८३% र नुवाकोटमा ९५% विद्युत् सेवा पुनः सञ्चालनमा आएको थियो।<ref>{{Cite web |last=Dulal |first=Durga |date=September 9, 2026 |title=Nepal restores power, rebuilds links in flood-hit Rasuwa and Nuwakot |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-restores-power-rebuilds-links-in-flood-hit-rasuwa-and-nuwakot |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> ७ सेप्टेम्बरमा नेपालमा विपद्का पीडितहरूको सम्झनामा राष्ट्रिय शोक दिवस मनाइएको थियो।<ref>{{Cite news |title=Nepal observes national day of mourning for victims of flash flood disaster |date=2026-09-07 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2kw1qek7gdo |access-date=2026-09-07 |work=[[BBC]] |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907141300/https://www.bbc.com/news/articles/c2kw1qek7gdo |url-status=live }}</ref> === चीन === [[General Secretary of the Chinese Communist Party|सीसीपी]]का महासचिव [[Xi Jinping|सी जिनपिङ]]ले बेपत्ता मानिसहरूको खोजी जारी राख्न तथा विपद् निगरानी र चेतावनी प्रणाली सुधार गर्न आह्वान गरे।<ref name="Xinhua">{{Cite web |url=https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |website=[[Xinhua News Agency]] |date=26 August 2026 |access-date=26 August 2026 |language=zh-cn |trans-title=Xi Jinping Issues Important Instructions Regarding the Mudslide Disaster in Jilong County, Shigatse City, Tibet |script-title=zh:习近平对西藏日喀则市吉隆县遭受泥石流灾害作出重要指示 |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826225255/https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=26 August 2026 |title=Hundreds missing and many feared dead after massive flash flood hits Nepal-China border |url=https://edition.cnn.com/2026/08/26/asia/nepal-flooding-flood-intl |website=CNN |access-date=26 August 2026 }}</ref> तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा करिब ८०० आपत्कालीन उद्धारकर्मी र १५० सवारीसाधनसँगै खोजी गर्ने कुकुर र स्पिडबोटहरू परिचालन गरिए।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Search for missing after Nepal-Tibet floods kill 165 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260826-nepal-floods-at-china-border-kill-8-cause-major-casualties-in-tibet |access-date=27 August 2026 |website=France 24 |language=en }}</ref> [[People's Armed Police|जनसशस्त्र प्रहरी]],<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=China Focus: Rescue operations continue as death toll from mudslide rises |url=https://english.news.cn/20260829/87cc416274894831838af714fc195ef9/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828224952/https://english.news.cn/20260829/87cc416274894831838af714fc195ef9/c.html |url-status=live }}</ref> [[People's Liberation Army|जनमुक्ति सेना]] र छिमेकी [[Sichuan|सिचुआन प्रान्त]]का उद्धार टोलीहरू उद्धार कार्यमा सहयोग गर्न परिचालन गरिए।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=PLA sends group to coordinate rescue efforts in mudslide-hit county in SW China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260827/b78659433f3641859ce74e65efd59910/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref><ref name="Ormiston-2026">{{Cite web |last=Ormiston |first=Simon |date=28 August 2026 |title=At least 579 dead and 1,924 missing after Nepal-Tibet floods |url=https://www.euronews.com/2026/08/28/nepal-races-to-rescue-100-workers-trapped-in-a-tunnel-as-china-halts-tibet-operation |access-date=28 August 2026 |website=Euronews |language=en |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828084230/https://www.euronews.com/2026/08/28/nepal-races-to-rescue-100-workers-trapped-in-a-tunnel-as-china-halts-tibet-operation |url-status=live }}</ref> [[National Fire and Rescue Administration|राष्ट्रिय अग्नि तथा उद्धार प्रशासन]]ले पनि ६८१ कर्मचारी र १३ वटा उद्धार कुकुर पठायो भने [[Ministry of Emergency Management|आपत्कालीन व्यवस्थापन मन्त्रालय]]ले ६० कर्मचारी पठायो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Rescuers push deeper into mudslide-hit areas at Xizang border port: emergency management official |url=https://english.news.cn/20260829/d711170c885442e7b50c7513afb17467/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829093554/https://english.news.cn/20260829/d711170c885442e7b50c7513afb17467/c.html |url-status=live }}</ref> ग्यिरोङ बन्दरगाहमा दुई जनाको उद्धार गरियो। करिब {{cvt|3|km}} माथिल्लो भागमा जम्मा भएको भग्नावशेषका कारण घटनास्थलमा पहुँच गर्न कठिनाइ भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Rescuers arrive at mudslide-hit border port in SW China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260827/a8eb0a7aedb34d9181793f5fbc01397a/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref> चिनियाँ [[state media|राज्य सञ्चारमाध्यम]]ले तिब्बतको उक्त क्षेत्रबाट ४९९ स्थानीय बासिन्दा र ५५५ पर्यटकलाई उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा सारिएको जनाएको थियो।<ref name="Ormiston-2026" /> प्रधानमन्त्री [[Li Qiang|ली छ्याङ]] २६ अगस्टमा ग्यिरोङ पुगे।<ref name="Xinhua2">{{Cite web |url=https://www.news.cn/20260827/6d1c5add2ee147dd88bf3ef3bd7b01ea/c.html |website=[[Xinhua News Agency]] |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |language=zh-cn |trans-title=Entrusted by General Secretary Xi Jinping, Li Qiang arrived in Gyirong, Tibet, to guide the disaster relief work |script-title=zh:受习近平总书记委托，李强抵达西藏吉隆指导抢险救灾工作 }}</ref><ref name="168 dead" /> [[China Meteorological Administration|चीन मौसम विज्ञान प्रशासन]]ले ग्यिरोङ बन्दरगाहमा पोर्टेबल स्वचालित मौसम स्टेशनहरू स्थापना गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Weather monitoring, early warning stepped up for rescue at mudslide-hit Xizang port |url=https://english.news.cn/20260829/df478ee2739646429a15b3cbb8e2240f/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829124016/https://english.news.cn/20260829/df478ee2739646429a15b3cbb8e2240f/c.html |url-status=live }}</ref> अवरुद्ध सञ्चार पूर्वाधार पुनःस्थापना गर्न ग्यिरोङ काउन्टीमा [[4G]]/[[5G]] बेस स्टेसन स्थापना गरियो।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=China sets up new 4G/5G base station near Kerung port |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565906/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831190547/https://english.khabarhub.com/2026/31/565906/ |url-status=live }}</ref> [[China National Space Administration|चीन राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासन]]ले प्रभावित क्षेत्रमा आपत्कालीन तस्बिर खिच्न उपग्रह स्रोतहरू समन्वय र परिचालन गरेको जनाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=China Deploys National Data Centers for Disaster Relief in Nepal-China Border Region |url=http://english.ratopati.com/story/76950/china-to-provide-emergency-services-for-rescue-through-national-data-centers-in-chirong-region |access-date=2026-08-29 |website=Ratopati |lang=ne|archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829183623/https://english.ratopati.com/story/76950/china-to-provide-emergency-services-for-rescue-through-national-data-centers-in-chirong-region |url-status=live }}</ref> उद्धार सञ्चालक चाइना एनेङले सडक मर्मत गर्न १५८ कर्मचारी र ३३ [[heavy equipment|भारी उपकरण]] परिचालन गर्‍यो।<ref name=":7" /> सामान्य नदीको बहावभन्दा छ गुणासम्म तीव्र गतिमा नदी बगेका कारण सडक मर्मत प्रयासमा अवरोध आएको थियो।<ref name=":7" /> ग्यिरोङ बन्दरगाह जोड्ने अस्थायी सडक २ सेप्टेम्बरसम्म निर्माण सम्पन्न गरिएको थियो।<ref name=":11">{{Cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Saaliq |first2=Sheikh |date=2026-09-02 |title=Symbolic funerals held in Nepal for those feared lost as some missing tourists make contact |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flash-floods-4dadbf49cf21d37af218e0df3c2b2622 |access-date=2026-09-02 |website=AP News |language=en |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902195802/https://apnews.com/article/nepal-china-flash-floods-4dadbf49cf21d37af218e0df3c2b2622 |url-status=live }}</ref> चिनियाँ अधिकारीहरूले चीनमा अलपत्र परेका कम्तीमा ११४ नेपालीलाई तातोपानी नाका हुँदै स्वदेश फर्काउने व्यवस्था गरे,<ref>{{Cite web |title=114 Nepalis stranded in China return through Tatopani border |url=https://kathmandupost.com/province-no-3/2026/09/03/114-nepalis-stranded-in-china-return-through-tatopani-border |access-date=2026-09-03 |website=Kathmandu Post |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903134811/https://kathmandupost.com/province-no-3/2026/09/03/114-nepalis-stranded-in-china-return-through-tatopani-border |url-status=live }}</ref> भने अन्य ५७६ जनालाई कोदारी नाका हुँदै स्वदेश फर्काइयो।<ref>{{Cite web |title=576 Nepalis stranded in China after Bhotekoshi floods repatriated |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/576-nepalis-stranded-in-china-after-bhotekoshi-floods-repatriated |access-date=2026-09-07 |website=Kathmandu Post |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907154505/https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/576-nepalis-stranded-in-china-after-bhotekoshi-floods-repatriated |url-status=live }}</ref> ३० अगस्टको बिहान चीन सरकारले दुई [[Xi'an Y-20|शीआन वाई-२०]] ढुवानी विमानमार्फत काठमाडौंमा ५० टन आपत्कालीन राहत सामग्री पठायो। चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले ती सामग्री नेपाली विज्ञानमन्त्री [[Mahabir Pun|महावीर पुन]]लाई हस्तान्तरण गरे।<ref>{{Cite web |title=China sends 50 tonnes of emergency relief supplies to flood-hit Nepal |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/china-sends-50-tonnes-of-emergency-relief-supplies-to-flood-hit-nepal |access-date=2026-09-01 |website=Kathmandu Post |lang=en |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901154533/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/china-sends-50-tonnes-of-emergency-relief-supplies-to-flood-hit-nepal |url-status=live }}</ref> सोही दिन पछि राजदूत झाङ माओमिङले चीन सरकारबाट नेपाललाई {{Currency|2 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} बराबरको आपत्कालीन बाढी राहत सहायता नेपाली अर्थमन्त्री [[Swarnim Wagle|स्वर्णिम वाग्ले]]लाई हस्तान्तरण गरे। उनले [[Red Cross Society of China|चीन रेड क्रस सोसाइटी]]ले योगदान गरेको थप {{Currency|200000|USD|linked=no}} नेपाल प्रधानमन्त्री विपद् राहत कोषमा पनि हस्तान्तरण गरे।<ref name=":5">{{Cite web |date=August 30, 2026 |title=China provides Rs 336 million in cash aid to Nepal's flood victims |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/china-provides-rs-336-million-in-cash-aid-to-nepals-flood-victims-39-96.html |access-date=2026-08-31 |website=Republica |lang=en}}</ref> १ सेप्टेम्बरमा चीनबाट नेपालमा राहत सामग्रीको दोस्रो खेप पठाइयो, जसमा [[Unmanned aerial vehicle|ड्रोन]], डीएनए परीक्षण उपकरण र पानी शुद्धीकरण उपकरण समावेश थिए।<ref>{{Cite web |date=2026-09-01 |title=Second batch of China's relief supplies arrives including drones, DNA experts and testing tools |url=https://risingnepaldaily.com/news/85946 |access-date=2026-09-02 |website=The Rising Nepal |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902040435/https://risingnepaldaily.com/news/85946 |url-status=live }}</ref> सरकारले जलविद्युत् केन्द्रका सुरुङहरूमा उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न सुरुङ विज्ञहरूको टोली र नेपालमा फोरेन्सिक विज्ञहरूको टोली पनि परिचालन गर्‍यो,<ref name=":5" /><ref name=":13">{{Cite web |last=अधिकारी |first=नारायण |title=चीन, भारत र कोरियाका उद्धारकले कहाँ–कहाँ, कसरी गरेका छन् काम ? |trans-title=Where and how have rescuers from China, India, and Korea worked? |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2009486/where-and-how-have-rescuers-from-china-india-and-korea-worked |access-date=2026-09-02 |website=Online Khabar |language=ne |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902202114/https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2009486/where-and-how-have-rescuers-from-china-india-and-korea-worked |url-status=live }}</ref> साथै दुई [[bailey bridge|बेली पुल]] पनि पठाइए।<ref name=":20" /> [[National Climate Center|राष्ट्रिय जलवायु केन्द्र]]ले उद्धार तथा राहत प्रयासलाई सहयोग गर्न नेपाली समकक्षीहरूलाई निरन्तर जलवायु निगरानी र पूर्वानुमानसम्बन्धी सामग्री उपलब्ध गरायो।<ref>{{Cite web |date=10 September 2026 |title=China provides climate forecasts to support Nepal's post-mudslide relief |url=https://english.news.cn/20260910/fa9e26364e9942d38b670fc61d1800f3/c.html |access-date=10 September 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref> सरकारले सहायता सामग्री पुर्‍याउन र शवहरू निकाल्न नेपाललाई चारवटा [[DJI FlyCart]] १०० ड्रोन उपलब्ध गरायो।<ref name=":29" /> ==== सेन्सरशिप र राज्य सञ्चारमाध्यमको कभरेज ==== {{more|Censorship in China|Public opinion guidance}} चीनभित्र विपद्को समाचार कभरेज पूर्ण [[Censorship in China|सेन्सरशिप]]देखि [[Chinese Communist Party|चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी]]को "[[public opinion guidance|जनमत निर्देशन]]" अनुरूपको रिपोर्टिङसम्म फैलिएको थियो।<ref>{{Cite news |last1=Bandurski |first1=David |last2=Chiang |first2=Zack |date=September 8, 2026 |title=Taming News of a Border Tragedy |url=https://lingua-sinica.org/taming-news-of-a-border-tragedy/ |access-date=September 8, 2026 |work=Lingua Sinica |archive-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909040510/https://lingua-sinica.org/taming-news-of-a-border-tragedy/ |url-status=live }}</ref> तिब्बतका स्थानीय बासिन्दाले खिचेका विपद्का भिडियो र प्रत्यक्षदर्शीका विवरणहरू [[Internet censorship in China|चीनको इन्टरनेट सेन्सरशिप]]अन्तर्गत [[Chinese social media platforms|चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू]]मा सेन्सर गरिएका थिए।<ref name="NYTcensor">{{Cite news |last=Kuo |first=Lily |date=2026-08-27 |title=China's Information Control Could Hamper Flood Rescue Efforts in Tibet |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/flood-disaster-china-censorship.html |access-date=2026-09-09 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="NYTcensor2">{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=2026-09-01 |title=Punishment and Silence: China Pulls Out the Disaster Playbook in Tibet |url=https://www.nytimes.com/2026/09/01/world/asia/china-tibet-floods-nepal-censorship.html |access-date=2026-09-09 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="BBCcensor">{{cite web |last=Bicker |first=Laura |date=28 August 2026 |title=Footage of Tibet floods isn't being shown in China - and we know little about victims there |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2z415w2gpo |work=[[BBC News]] |access-date=28 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828225313/https://www.bbc.com/news/articles/cx2z415w2gpo |url-status=live }}</ref> ''The New York Times''ले विदेशी पत्रकारहरू सरकारी निगरानीमा हुने यात्रामार्फत मात्र उक्त क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सक्ने र उनीहरूसँग कुरा गरे तिब्बतीहरूले सजायको जोखिम बेहोर्नुपर्ने जनाएको थियो।<ref name=NYTcensor/><ref name="GuardianCensor">{{Cite news |last=Hawkins |first=Amy |date=2026-08-28 |title=Chinese control of information hampers assessment of Tibet flood damage |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/28/chinese-controls-information-hamper-assessment-tibet-flood-damage |access-date=2026-09-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> साना चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमहरूले सुरुमा प्रत्यक्षदर्शीहरूसँगका अन्तर्वार्ता प्रकाशित गरे, तर ती सामग्री केही घण्टामै हटाइए।<ref name="ABCcensor" /> [[Ministry of Public Security (China)|सार्वजनिक सुरक्षा मन्त्रालय]]ले विपद्‌सम्बन्धी भ्रामक वा अवरोधकारी पोस्टहरू साझा गरेको आरोपमा कम्तीमा १० जनालाई कारबाही गरिएको जनाएको थियो।<ref name="VincentGuardian">{{Cite news |last=Vincent |first=Danny |date=2026-08-31 |title=China is concealing scale of flood disaster, say Tibet campaigners |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/31/china-concealing-scale-nepal-flood-disaster-say-tibet-campaigners |access-date=2026-09-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |quote=Public discussion about the flash floods has been restricted, with security officials in Tibet announcing on Sunday that it had penalised at least 10 people for sharing "false disaster information". There was no further information on the nature of the penalties.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/nepal-tibet-disaster-china-punish-10-people-fake-news-6351776 |title=China punishes 10 people over Nepal-Tibet disaster 'rumours' amid misinformation crackdown |date=31 August 2026 |work=[[CNA (TV network)|CNA]] |quote=On Monday, the cybersecurity protection bureau under China’s Ministry of Public Security publicised 10 cases as it vowed to crack down on people fabricating “false disaster information” that could mislead members of the public and “disrupt online order”. |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903233834/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/nepal-tibet-disaster-china-punish-10-people-fake-news-6351776 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260901-tibetan-activists-accuse-china-of-underreporting-flood-death-toll |title=Tibetan activists accuse China of underreporting flood death toll |date=31 August 2026 |work=[[France 24]] |quote=Chinese authorities penalised 10 people accused of spreading misinformation online, suggesting that the number of missing or dead was vastly more than officially reported figures, according to the Ministry of Public Security. |agency=AFP |access-date=3 September 2026 |archive-date=4 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904045113/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260901-tibetan-activists-accuse-china-of-underreporting-flood-death-toll |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2026/08/31/china-penalises-10-people-for-misinformation-over-deadly-mudslide |title=China penalises 10 people for misinformation over deadly mudslide |date=31 August 2026 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |quote=Chinese authorities penalised 10 people accused of spreading misinformation online, suggesting that the number of missing or dead was vastly more than officially reported figures, according to the Ministry of Public Security. |agency=AFP}}</ref> ''[[The Guardian]]''का अनुसार चीनले तिब्बतमा सूचनाको प्रवाह सीमित गरेको छ, जसलाई उसले [[1951 Chinese annexation of Tibet|१९५१ मा विलय]] गरेको थियो र [[Tibetan independence movement|स्वतन्त्रता आन्दोलनका प्रदर्शनहरू]] दबाउँछ। चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमहरूले विपद्का बारेमा धेरै प्रसारण गरे र प्रभावित क्षेत्रमा पत्रकारहरू पठाए, यद्यपि रिपोर्टहरू मुख्यतः विनाशको विस्तारभन्दा उद्धार प्रयासमा केन्द्रित थिए।<ref name=GuardianCensor/> पत्रकारहरू तथा सामाजिक सञ्जाल प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई आधिकारिक रूपमा घोषणा गरिएका तथ्याङ्कभन्दा फरक हताहतीको संख्या रिपोर्ट नगर्न चेतावनी दिइएको थियो।<ref name="NYTcensor2" /> चीनमा विपद्को कभरेज पूर्ण रूपमा सेन्सर गरिएको वर्णन गर्ने [[BBC]]को शीर्षकलाई चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको आलोचनापछि "भारी रूपमा सेन्सर गरिएको" भन्ने शीर्षकमा परिवर्तन गरिएको थियो।<ref name=":15">{{Cite news |last=Speelman |first=Tabitha |date=2026-08-31 |title=De vloedgolf kwam binnen zeven minuten en vaagde het grote douanegebouw weg. De kans is klein dat er in Tibet nog slachtoffers levend gevonden worden |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2026/08/31/ook-aan-de-tibetaanse-kant-van-de-grens-lijkt-er-na-de-vloedgolf-weinig-hoop-op-veel-overlevenden-a4935509 |access-date=2026-09-01 |work=NRC |language=nl-NL |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902175834/https://www.nrc.nl/nieuws/2026/08/31/ook-aan-de-tibetaanse-kant-van-de-grens-lijkt-er-na-de-vloedgolf-weinig-hoop-op-veel-overlevenden-a4935509 |url-status=live }}</ref><ref name="BBCcensor" /> धेरै विदेशी पत्रकारहरूले कठिन भूभाग र थप बाढीको जोखिम देखाउँदै चिनियाँ अधिकारीहरूले प्रभावित क्षेत्रमा भ्रमण गर्ने आफ्ना अनुरोध अस्वीकार गरेको बताएका थिए।<ref name=ABCcensor>{{cite web |last=Horn |first=Allyson |date=29 August 2026 |title=Tibet flooding videos surface and then disappear in China |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |url=https://www.abc.net.au/news/2026-08-29/china-censors-scrubbing-videos-of-tibet-nepal-flood/107090348}}</ref> स्वतन्त्र रिपोर्टिङमा लगाइएको प्रतिबन्धका कारण तिब्बती पक्षमा भएको क्षतिको वास्तविक परिमाण प्रमाणित गर्न कठिन भएको थियो।<ref name=GuardianCensor/><ref name="DibyeshConversation" /> [[International Campaign for Tibet|इन्टरनेसनल क्याम्पेन फर तिब्बत]]ले तिब्बतमा हताहती चीनले रिपोर्ट गरेकोभन्दा बढी रहेको र ३०० वटासम्म घर ध्वस्त भएको जनाएको थियो।<ref name=VincentGuardian/> [[Human Rights Watch|ह्युमन राइट्स वाच]]का एसिया उपनिर्देशकले चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमका पत्रकारहरूलाई बाँचेकाहरू वा उनीहरूका परिवारका सदस्यसँग अन्तर्वार्ता नगर्न भनिएको बताएका थिए।<ref name=NYTcensor2/> सेन्सरशिप र हताहती कम रिपोर्ट गरिएको आरोपको जवाफमा [[Guo Jiakun|गुओ जियाकुन]], [[Ministry of Foreign Affairs (China)|चीनको परराष्ट्र मन्त्रालय]]का प्रवक्ताले विपद्लाई "निन्दा अभियान र प्रचार"का लागि प्रयोग गर्न नहुने बताएका थिए।<ref name=VincentGuardian/> ६ सेप्टेम्बरमा चिनियाँ अधिकारीहरूले हिलोले ढाकिएको उद्धार क्षेत्रमा विदेशी पत्रकारहरूको एउटा समूहलाई भ्रमण गराए। फेला परेका शवहरूको पहिचान प्रक्रिया अझै जारी थियो।<ref name=":10">{{Cite news |last=McCarthy |first=Simone |date=2026-09-06 |title=On the ground in China's wiped-out border zone, the fate of hundreds is still unknown |url=https://www.cnn.com/2026/09/06/china/china-nepal-floods-gyirong-port-intl-hnk |access-date=2026-09-06 |work=CNN |language=en}}</ref> === अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू === [[International Charter Space and Major Disasters|इन्टरनेसनल चार्टर स्पेस एन्ड मेजर डिजास्टर्स]], जसले आवश्यकता परेको अवस्थामा व्यापक मानवीय उपग्रह कभरेज उपलब्ध गराउँछ, सक्रिय गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://disasterscharter.org/activations/flood-in-nepal-activation-1052- |title=Flood in Nepal – Charter Activations & The International Charter: Space And Major Disasters |website=disasterscharter.org }}</ref> संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव [[António Guterres|अन्तोनियो गुटेरेस]]ले संयुक्त राष्ट्रसंघका टोलीहरू र साझेदारहरूले नेपाल सरकार नेतृत्वको प्रतिक्रियालाई सहयोग गर्न सामग्री र कर्मचारी पठाइरहेको बताएका थिए।<ref name="Dahal-2026" /><ref name="Sharma-2026" /> संयुक्त राष्ट्रसंघको [[Central Emergency Response Fund|केन्द्रीय आपत्कालीन प्रतिक्रिया कोष]]ले चिकित्सकीय सेवा, आश्रय र पानीका लागि {{Currency|2 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} जारी गर्‍यो।<ref name="168 dead" /> [[International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies|इन्टरनेसनल फेडरेसन अफ रेड क्रस एन्ड रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीज]]ले {{Currency|1 million|CHF|passthrough=yes}} सहायता जारी गर्‍यो।<ref name="Reuters-2026" /> [[World Health Organization|विश्व स्वास्थ्य संगठन]]ले आवश्यक आपत्कालीन चिकित्सकीय सामग्री पठाउँदै {{Currency|150,000|USD|linked=no}} रकम जारी गर्‍यो।<ref name="Reuters-2026" /> [[Médecins Sans Frontières|मेधेँसा साँ फ्रन्तिएर]]ले नेपालमा आपत्कालीन टोली पठायो।<ref name="Reuters-2026" /> [[European Union|युरोपेली संघ]]ले {{Currency|2.5 million|EUR|passthrough=yes}} मानवीय राहतका लागि विनियोजन गर्‍यो,<ref name=":21" /> पुनःस्थापना प्रयासमा सहयोग गर्न [[Copernicus Programme|कोपर्निकस]] उपग्रह निगरानी प्रणाली सक्रिय गर्‍यो,<ref name="France 24-2026">{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Nepal-Tibet disaster: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260827-nepal-tibet-disaster-what-we-know |access-date=27 August 2026 |website=France 24 |language=en-US }}</ref> र काठमाडौंमा मानवीय हवाई पुल आयोजना गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=3 September 2026 |title=EU provides additional Rs89 million in aid for Nepal flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/eu-provides-additional-rs89-million-in-aid-for-nepal-flood-victims |access-date=3 September 2026 |website=The Kathmandu Post |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903144815/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/eu-provides-additional-rs89-million-in-aid-for-nepal-flood-victims |url-status=live }}</ref> [[Asian Development Bank|एसियाली विकास बैंक]]ले मानवीय सहायताका लागि {{Currency|5 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} अनुदान जारी गर्‍यो।<ref>{{Cite web |title=भोटेकोशी बाढी : एडिबीको ७६ करोडको 'रेस्क्यु फन्ड' |trans-title=Bhotekoshi flood: ADB's 'rescue fund' of Rs 760 million |url=https://www.nepalpress.com/2026/08/28/758197/bhotekoshi-flood-adbs-rescue-fund-of-rs-760-million/ |access-date=28 August 2026 |website=Nepal Press |language=ne }}</ref> [[Welthungerhilfe]]ले आफ्नो आपत्कालीन राहत कोषबाट {{Currency|2 million|EUR|passthrough=yes|linked=no}} उपलब्ध गरायो।<ref name=":1" /> [[Humanitarian OpenStreetMap Team]]ले नेपाल सरकारसँगको समन्वयमा प्रभावित स्थान पहिचान गर्न उद्धारकर्ताहरूलाई सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले उपग्रह तस्बिरबाट भवन र सडकहरूको नक्साङ्कन गर्ने कार्यक्रम सुरु गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Pant |first=Shashwat |date=2026-08-29 |title=Want to help Nepal's flood response? Map buildings from home |url=https://english.onlinekhabar.com/mapping-help-nepal-flood-response.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en-GB |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829134911/https://english.onlinekhabar.com/mapping-help-nepal-flood-response.html |url-status=live }}</ref> [[Arsenal F.C.]]ले नेपाललाई मानवीय सहायता उपलब्ध गराउन [[Save the Children|सेभ द चिल्ड्रेन]]सँग सहकार्यमा कोष संकलन अभियान सुरु गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-08 |title=Arsenal Foundation donates to Nepal flood relief |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/08/arsenal-foundation-donates-to-nepal-flood-relief |access-date=2026-09-08 |website=The Kathmandu Post |language=en-GB |archive-date=8 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260908093606/https://kathmandupost.com/national/2026/09/08/arsenal-foundation-donates-to-nepal-flood-relief |url-status=live }}</ref> नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको [[Loss and Damage Fund|लस एन्ड ड्यामेज फन्ड]]बाट {{Currency|20 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} सहायता प्राप्त गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Giri |first=Anil |date=September 9, 2026 |title=Nepal secures $20 million from Loss and Damage Fund, awaits decision on Bhotekoshi plea |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-secures-20-million-from-loss-and-damage-fund-awaits-decision-on-bhotekoshi-plea |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> औषधि कम्पनी [[USV (company)|USV]]ले घाइतेहरूका लागि {{Currency|15 million|NPR|passthrough=yes}} बराबरका स्वास्थ्य सामग्री उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=September 11, 2026 |title=USV Pharmaceuticals Pledges NPR 1.5 Crore for Bhote Koshi Flood Victims' Healthcare |url=http://english.ratopati.com/story/78764/15-million-rupees-assistance-for-health-treatment-of-flood-victims |access-date=2026-09-11 |website=Ratopati |language=Nepali}}</ref> [[inDrive]]ले नेपाल प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोषमा {{Currency|75 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} दान गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-09-11 |title=inDrive contributes Rs 75m to Prime Minister's Disaster Relief Fund |url=https://thehimalayantimes.com/business/indrive-contributes-rs-75m-to-prime-ministers-disaster-relief-fund |access-date=2026-09-11 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> [[Aloft Hotels|Aloft Kathmandu Thamel]]ले {{Currency|1.5 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} दान गर्दै {{Currency|300,000|NPR|linked=no}} बराबरका राहत सामग्री उपलब्ध गरायो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-15 |title=Aloft Kathmandu Thamel team contributes Rs 1.5 million to flood relief fund |url=https://thehimalayantimes.com/business/aloft-kathmandu-thamel-team-contributes-rs-15-million-to-flood-relief-fund |access-date=2026-09-16 |website=The Himalayan Times}}</ref> [[Beast Philanthropy]]ले कोष संकलन अभियान सुरु गर्‍यो, जसले १६ सेप्टेम्बरसम्म {{Currency|1 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} भन्दा बढी संकलन गरेको थियो।<ref>{{Cite news |date=2026-09-16 |title=MrBeast steps up for Nepal flood victims as YouTuber launches millions-dollar relief campaign |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us-streamers/mrbeast-steps-up-for-nepal-flood-victims-as-youtuber-launches-millions-dollar-relief-campaign/articleshow/134283887.cms |access-date=2026-09-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[Rotary International|रोटरी इन्टरनेसनल]]जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय आईएनजीओहरू अन्तर्राष्ट्रिय रोटरी क्लबहरूसँग नजिकबाट सहकार्य गर्दै स्थलमै मानवीय सहायता उपलब्ध गराउन काम गरिरहेका छन्। धेरै स्थानीय रोटरी क्लबहरू द्रुत सेवाका लागि सक्रिय छन्।<ref>{{Cite web |date=2026-09-10 |title=People gave generously to Rotary’s Nepal-Tibet Floods collections in Storrington |url=https://www.sussexexpress.co.uk/your-world/people-gave-generously-to-rotarys-nepal-tibet-floods-collections-in-storrington-9008154 |access-date=2026-09-16 |website=SussexWorld |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-16 |title=ShelterBox delivers emergency aid to 1,000 families displaced by Nepal floods |url=https://www.falmouthpacket.co.uk/news/26553981.aid-delivered-shelterbox-1-000-nepal-families/ |access-date=2026-09-16 |website=Falmouth Packet |language=en}}</ref> === व्यक्तिहरू === अस्ट्रेलियाली भूगर्भशास्त्री तथा सुरुङ उद्धार विज्ञ [[Arnold Dix|अर्नोल्ड डिक्स]], जो [[Melbourne|मेलबर्न]]मा रहेका थिए, सुरुङभित्र फसेका मानिसहरूलाई मुक्त गर्न मद्दत गर्ने उद्देश्यले उद्धारकर्ताहरूलाई जलविद्युत् सुरुङका प्रवेशद्वारहरू पत्ता लगाउन सहयोग गरे।<ref>{{cite web | last=Yeung | first=Jessie | title=Race against time to find workers missing in Nepal's hydropower tunnels. Here's what we know | publisher=CNN | date=31 August 2026 | url=https://edition.cnn.com/2026/08/31/asia/nepal-missing-hydropower-tunnels-flood-explainer-intl-hnk | access-date=31 August 2026 | archive-date=31 August 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260831100517/https://edition.cnn.com/2026/08/31/asia/nepal-missing-hydropower-tunnels-flood-explainer-intl-hnk | url-status=live }}</ref><ref name=Dervisevic>{{cite web | last1=Dervisevic | first1=Hanan | last2=Fankhauser | first2=Jarrod | last3=Riga | first3=Jessica | last4=Byrd | first4=Joshua | last5=Liddy | first5=Matt | title=Inside the mission to reach Nepal's underground 'Goldilocks zones' | website=ABC News | date=2 September 2026 | url=https://www.abc.net.au/news/2026-09-03/nepal-hydroelectric-tunnels-rescue-interactive/107101108 | access-date=3 September 2026 | archive-date=2 September 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260902234333/https://www.abc.net.au/news/2026-09-03/nepal-hydroelectric-tunnels-rescue-interactive/107101108 | url-status=live }}</ref> डिक्सले उक्त उद्धारलाई आफ्नो करियरकै सबैभन्दा कठिन उद्धार भने।<ref>{{cite news |title=Arnold Dix calls Nepal tunnel rescue his toughest challenge yet |url=https://english.onlinekhabar.com/arnold-dix-nepal-tunnel-rescue.html |work=OnlineKhabar |date=2026-09-07 |location=Kathmandu |access-date=2026-09-12}}</ref> [[Nvidia]]का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत [[Jensen Huang|जेन्सेन हुआङ]]ले प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोषमा {{Currency|10 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} दान गरे।<ref>{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालमा गएका बाढीहरू]] [[श्रेणी:चीनमा गएका बाढीहरू]] [[श्रेणी:नुवाकोट जिल्ला]] [[श्रेणी:धादिङ जिल्ला]] [[श्रेणी:रसुवा जिल्ला]] 6p82j32nezbo0cqanlan0vgvydixs7h 1380377 1380376 2026-09-16T18:17:31Z Nirvana869976 80779 /* अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू */ 1380377 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालमा आएको विनाशकारी बाढी}} {{Current disaster|date=भदौ २०८३}} {{Infobox event | name = २०८३ नेपाल बाढी | image = 2026 Nepal floods.gif | thumbtime = 31 | mapframe-caption = लेदो प्रवाह र बाढीको विस्तार | image_caption = [[नेपाल-चीन सिमाना|नेपाल-चीन सीमा]]स्थित [[केरुङ बन्दरगाह]]मा आएको बाढी | date = {{start date|2026|08|26|df=y}}–वर्तमान | location = {{ubl |[[रसुवा जिल्ला]] र [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल |[[केरुङ क्षेत्र]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], चीन }} | coordinates = {{coord|28.3|N|85.5|E|display=inline,title}}<ref name="USGS_est">{{Cite web |title=M 5.2 Landslide - 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal |publisher=United States Geological Survey |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive }}</ref> | type = [[हिमपहिरो]] वा हिमनदी पतन | deaths = १,०२६+{{efn|{{hlist|नेपालमा ९३९+<ref name="BBCLive"/>|चीनमा १६+<ref name = "BBCLive"/>}}}} | injuries = १,४७३+ {{small|(नेपालमा)}}<ref name="BBCLive"/> | missing = ४,४६२+{{efn|{{hlist|नेपालमा ३,९२५|चीनमा ५४६<ref name = "BBCLive"/>}}}} | cause = अनुसन्धान जारी | property_damage = '''नेपाल:''' <br> [[नेपाली रुपैयाँ|रू]] २०० अर्ब+ {{small|($१.३ अर्ब+)}} <br> {{small|(२७ अगस्ट २०२६ सम्म)}} <br> जलविद्युत् संरचना, बाँध, पुल, सडक, विद्यालय, व्यवसाय, सरकारी कार्यालय, आवासीय भवन, देवीघाटको सम्पूर्ण सहर तथा गल्छीमा ठूलो क्षति भएको छ। काशीटार पर्यटन क्षेत्र तथा रिसोर्टहरूमा समेत बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।<ref name="onlinekhabar_bhotekoshi_2026">{{cite web |url=https://english.onlinekhabar.com/bhotekoshi-floods-massive-losses.html |title=Bhotekoshi floods cause massive human losses and billions in material damage |publisher=Online Khabar |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref> <br> '''चीन:''' ''{{abbr|निर्धारण हुन बाँकी}}'' }} २०८३ भदौ १० को बिहान [[त्रिशूली नदी]]को करिब {{cvt|45|mi|order=flip}} लामो क्षेत्रमा{{efn|नेपालमा त्रिशूली नदीको माथिल्लो भागलाई भोटेकोशी नदी भनेर पनि चिनिन्छ।}}<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding |work=The New York Times |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |url-status=live }}</ref> एकपछि अर्को [[आकस्मिक बाढी|अचानक आएको बाढी]] र [[लेदो प्रवाह]]ले नेपालका [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]], [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]], [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]], [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]], [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]] र [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाका दर्जनौँ बस्तीलाई प्रभावित बनाएको थियो जसकारण [[नेपाल-चीन सिमाना]]मा रहेको [[केरुङ बन्दरगाह]] परिसर पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको थियो।<ref>{{cite news|date=१० भदौ २०८३|title=रसुवा बाढीबाट ६ प्रसारण लाइन अवरुद्ध, त्रिशूलीको २२० केभी सबस्टेसनमा पूर्ण क्षति|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/08/2004550/6-transmission-lines-disrupted-by-rasuwa-floods-trishulis-220-kv-substation-completely-damagedo|language=ne|publisher=अनलाइन खबर|access-date=१० भदौ २०८३}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Sharma |first1=Gopal |last2=Bajracharya |first2=Sahana |last3=Chitrakar |first3=Navesh |date=27 August 2026 |title=Hundreds killed and more than 1,000 missing after Himalayan flood |url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/ |work=Reuters }}</ref> यो बन्दरगाह दुई देशबीच व्यापार तथा पर्यटनका लागि प्रमुख प्रवेशद्वार थियो। बाढीले केही पीडितका शवहरू छिमेकी भारतको भूभागमा {{cvt|150|mi|order=flip}} टाढासम्म पुर्‍याएको थियो। नेपालमा कम्तीमा ९३९ जनाको मृत्यु भएको र ३,९२५ जना बेपत्ता भएको पुष्टि भएको थियो भने चीनको [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]]मा थप १६ जनाको मृत्यु र ५४६ जना बेपत्ता भएका थिए।<ref name="BBCLive">{{Cite web |last1=Whitehead |first1=Jamie |last2=Pandey |first2=Manish |last3=Nepali |first3=with reporting from BBC |last4=Kathmandu |first4=Azadeh Moshiri in |last5=Beijing |first5=Laura Bicker in |date=28 August 2026 |title=Nepal-Tibet floods: China suspends rescue efforts at border due to risk of second flood – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |access-date=28 August 2026 |website=BBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 August 2026 |title=Live: : Number of Australians missing climbs to 41with 3,000 unaccounted for in flood disaster |url=https://www.abc.net.au/news/2026-08-29/death-toll-rises-as-rescuers-work-through-flood-devastation/107092742 |access-date=29 August 2026 |work=ABC News |language=en}}</ref> नेपालका जिल्लाहरू रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, नवलपरासी र चितवनका नदी किनारका समुदायहरूका लागि बाढीको चेतावनी जारी गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help? |access-date=27 August 2026 |website=Médecins Sans Frontieres }}</ref> यस घटनाको सम्भावित भौगर्भिक कारण [[हिमालय]]मा रहेको [[लाङटाङ लिरुङ]] नजिक भएको [[हिमनदी पतन]] मानिएको छ। यस घटनाले ५.२ परिमाणको कम्पन उत्पन्न गरेको थियो, जुन विश्वभरका [[भूकम्पमापक यन्त्र]]हरूले समेत अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Extreme flooding in China and Nepal |url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal |access-date=2026-08-29 |website=GFZ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=26 agosto 2026: la frana in Nepal e l’analisi dei sismogrammi |trans-title=26 August 2026: the landslide in Nepal and the analysis of seismograms |url=https://ingvterremoti.com/2026/08/27/26-agosto-2026-la-frana-in-nepal-e-lanalisi-dei-sismogrammi/ |access-date=2026-08-29 |website=INGVterremoti |language=it}}</ref> == पृष्ठभूमि == === भूगोल र इतिहास === [[त्रिशूली नदी]]{{efn|name="Bhotekoshi"}}मा लेन्दे खोला (जसलाई लेन्दे नदी वा ल्हासा तिब्बतीमा ''दोङ्लिन साङ्पो'' पनि भनिन्छ) मिसिन्छ। यो नदी नेपाल प्रवेश गर्नुअघि तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको [[केरुङ जिल्ला]]बाट उद्गम हुन्छ। त्यसपछि यो [[धुन्चे]] हुँदै बग्छ र यसको तल्लो भागमा त्रिशूली नदी प्रणालीको एक अंश निर्माण गर्दछ।<ref>{{cite news |date=26 August 2026 |title=रसुवामा भीषण बाढी, मुग्लिङसम्म सतर्कता |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |language=ne |publisher=BBC |access-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827045156/https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |archive-date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Two teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |website=[[BBC]] |access-date=27 August 2026 |date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827053510/https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |archive-date=27 August 2026 |url-status=live |last1=Goldsmith |first1=Adam |last2=Atkinson |first2=Simon }}</ref> नेपालको [[रसुवा जिल्ला]] र केरुङलाई जोड्ने रणनीतिक सीमानाका केरुङ नाका—जुन त्रिशूली र लेन्दे खोलाको दोभानमा अवस्थित छ जसको वरिपरि [[आकस्मिक बाढी|अचानक आएको बाढी]] र [[पहिरो]] गएको थियो। यो नाकामा व्यापार र पर्यटनसँग सम्बन्धित दैनिक आवतजावत ठूलो मात्रामा हुने गर्दछ, विशेष गरी वोन, बौद्ध धर्म, हिन्दुु धर्म र जैन धर्ममा पवित्र स्थल मानिने [[कैलाश पर्वत]]को [[तीर्थयात्रा]]का लागि जाने पर्यटकहरूको भिडभाड हुने गर्छ।<ref>{{Cite news |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |title=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827200151/https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |url-status=live |last=Hernández|first=María Teresa|date=28 August 2026|work=Associated Press}}</ref> सन् १९०० देखि नेपाल र चीनको सीमा नजिक दर्जनौँ बाढीहरू आएका छन्।<ref>{{Cite news |last1=Joselow |first1=Maxine |last2=Sands |first2=Leo |date=27 August 2026 |title=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |access-date=27 August 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |url-access=subscription }}</ref> २०८३ मा पहिरो गएको स्थान नजिकै रहेको [[लाङटाङ लिरुङ]]मा [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|विसं २०७२ वैशाख १२]] र [[विसं २०७२ वैशाख २९ को भूकम्प|२९ वैशाख]]मा गएका भूकम्पहरूका कारण ठूलो [[हिमनदी पतन|हिमनदी ढल्ने घटना]] र हिमपहिरो गएको थियो। [[लाङटाङ]] उपत्यकामा गएको सो पहिरोले धेरै गाउँहरूलाई नष्ट र पुरिदिएको थियो जसमा ३५० भन्दा बढी मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Lacroix |first1=Pascal |title=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |journal=Earth, Planets and Space |date=2016 |volume=68 |number=48 |article-number=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |doi-access=free |bibcode=2016EP&S...68...46L }}</ref> २०८२ को रसुवागढी बाढी (जुन हिमनदी ताल फुटेर आएको थियो) ले सीमानाकामा रहेको पुललाई बगाएको थियो।<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Gopal |date=2025-07-10 |title=Tibetan glacial lake drainage triggered deadly flood in Nepal, climate body says |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/tibetan-glacial-lake-drainage-triggered-deadly-flood-nepal-climate-body-says-2025-07-10/ |access-date=2026-08-29 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Upendra Raj |date=27 August 2026 |title=Bhotekoshi flood: What happened in Himalayas and what comes next? |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/bhotekoshi-flood-what-happened-in-nepal-s-himalayas-and-what-comes-next |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> ==== चित्र दीर्घा ==== <gallery> File:बागमती प्रदेश.png|[[बागमती प्रदेश]]का जिल्लाहरू गण्डकी प्रदेश.png|[[गण्डकी प्रदेश]]का जिल्लाहरू File:Location of Gyirong within Xizang (China).png|{{unbulleted list|[[केरुङ काउन्टी]] (गुलाबी)|[[सिगात्से]] (पहेँलो)|[[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|तिब्बत]] (हलुका खैरो)| [[चीन]] (गाढा खैरो)}} File:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|[[रसुवा जिल्ला]]मा पर्ने त्रिशूली उपत्यका File:Nuwakot Valley.jpg|[[नुवाकोट जिल्ला]] File:River in Rasuwa.JPG|सन् २०१३ मा त्रिशूली नदी (बायाँ) र लेन्दे खोला (दायाँ) को दोभान </gallery> == क्षति == [[चित्र:Nepal_flood_2026_before_after.webm|thumb|बाढी आउनुअघिको र बाढीपछिको भू-उपग्रह तस्वीर। बायाँतर्फ [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]] (भोटेकोशी), माथि ल्हेन्दे खोला, माथि दायाँ छोचेन खोला, केन्द्र दायाँ सम्भावित हिमनदी कटान क्षेत्र र तल दायाँ [[लाङटाङ लिरुङ]] देखिन्छ।]] उत्पन्न भएको ध्वंसावशेष लगभग {{cvt|50|m/s|kph mph}} को गतिमा बगेको अनुमान गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Glacier collapse triggers mudslide hitting border port in China's Xizang: expert |url=https://english.news.cn/20260827/2f6b73e2813e4966931616e39209c7f1/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua }}</ref> भू-उपग्रह तस्वीरहरूको विश्लेषणले बाढीका कारण देखिएको रङ परिवर्तनको प्रभाव उत्पत्तिस्थलबाट करिब {{cvt|7|km}} टाढाको एउटा उपत्यकामा {{cvt|800|m}} सम्मको उचाइमा पुगेको देखाएको छ।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Expert: Impact of mudslides extends 80 km downstream in Nepal |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260827_22/ |access-date=27 August 2026 |website=NHK }}</ref> बाढीपछि मुख्य विपद् प्रभावित क्षेत्रमा {{cvt|1.5|m}} भन्दा बढी बाक्लो माटो तथा सूक्ष्म ध्वंसावशेष जमेको थियो।<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Explainer: What challenges await rescuers in China's Xizang border mudslide? |url=https://english.news.cn/20260828/7a94304ab7a94ef082074bfa039d817a/c.html |access-date=28 August 2026 |website=Xinhua }}</ref> बाढीको पानी नदीको सतहभन्दा {{Convert|270|ft|sigfig=1|order=flip}} सम्म माथि रहेका बस्तीहरूमा समेत पुगेको थियो।<ref name="Prasai-2026">{{Cite web |last1=Prasai |first1=Kamal |last2=Gautam |first2=Dinesh |date=26 August 2026 |title=Rasuwa flood leaves trail of destruction from Rasuwagadhi to Bidur |url=https://english.onlinekhabar.com/rasuwa-flood-in-pictures.html |access-date=26 August 2026 |website=Online Khabar |language=en}}</ref> नेपालमा आवासीय क्षेत्र तथा सडक लगायतका पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको थियो।<ref name="RU26a">{{cite web |last=Sharma |first=Gopal |date=26 August 2026 |title=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |url=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |website=Reuters |access-date=26 August 2026 }}</ref><ref name="Ratopati">{{Cite web |title=Flood Damages Property in Nuwakot Due to Rasuwa Border Overflow |url=http://english.ratopati.com/story/76358/nuwakot-cdo-says-there-has-been-a-lot-of-physical-damage |access-date=26 August 2026 |website=Ratopati |date=26 August 2026 }}</ref> बाढीबाट रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवन जिल्लाहरू प्रभावित भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=भोटेकोशी-त्रिशूली बाढी : सम्पर्कविहीनको सङ्ख्या ८२६, कसरी गरिँदैछ तथ्याङ्क सङ्कलन |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c7506p6n6d2o |access-date=27 August 2026 |website=बीबीसी नेपाली |language=नेपाली }}</ref> नुवाकोटमा बाढीको पानी [[टिमुरे]], धुन्चे, [[मैलुङ खोला जलविद्युत केन्द्र|मैलुङ]], [[स्याफ्रु|स्याफ्रुबेसी]], [[बेत्रावती]], त्रिशूली र [[देवीघाट]] लगायतका क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो।<ref name="Prasai-2026" /><ref name="Ratopati" /> नेपाल सरकारले गरेको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार बाढीका कारण [[नेपाली रूपैयाँ|रू]] २०० अर्ब बराबरको क्षति भएको थियो।<ref name="Dev Bhattarai-2026">{{Cite web |last=Dev Bhattarai |first=Kamal |date=27 August 2026 |title=The aftermath of Nepal's deadly flash flood |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/66702/ |access-date=27 August 2026 |website=The Annapurna Express }}</ref> [[सडक विभाग (नेपाल)|सडक विभाग]]का निर्देशक विजय जैसीले सडक तथा पुल पूर्वाधारमा प्रारम्भिक रूपमा रू १५ अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान गरिएको बताएका थिए।<ref name="BBC News नेपाली-2026a">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=रसुवा बाढी : सडक र पुलमा रु १५ अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको प्रारम्भिक आकलन |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c1wxn9705gyo |access-date=27 August 2026 |website=बीबीसी नेपाली |language=नेपाली }}</ref> यसबाट ४१ वटा पुल र {{cvt|42|km}} सडक प्रभावित भएका थिए।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /><ref name="Dev Bhattarai-2026" /> [[त्रिशूली करिडोर]] (राष्ट्रिय राजमार्ग ४२) अन्तर्गत पर्ने स्याफ्रुबेसी–[[रसुवागढी]] सडक, जुन २०८२ को बाढीबाट क्षतिग्रस्त भएपछि पुनर्निर्माण भइरहेको थियो, यस बाढीबाट थप क्षतिग्रस्त बनेको थियो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> त्रिशूली बजारसँग जोडिएको एउटा पुल पनि बाढीले बगाएको थियो।<ref name="Dahal-2026">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Hundreds missing and 98 dead as flash flood hits Nepal-Tibet border |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |access-date=26 August 2026 |website=BBC News |first1=Phanindra |last1=Dahal |first2=Laura |last2=Bicker |language=en-GB |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826232500/https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वी राजमार्ग]]को [[बैरेनी]]देखि [[मुग्लिङ]]सम्मको एक खण्ड २८ अगस्टसम्म अवरुद्ध भएको थियो।<ref>{{cite web |date=29 August 2026 |title=Washed-out bridges force flood-hit communities to rely on choppers|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/washed-out-bridges-force-flood-hit-communities-to-rely-on-choppers |website=The Kathmandu Post |access-date=29 August 2026 }}</ref> मुग्लिङ र काठमाडौँबीचको राजमार्गको अर्को खण्ड भने त्रिशूली नदीको कटानका कारण बन्द भएको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=Trishuli flood severs Prithvi Highway, cutting off key route into Kathmandu|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/trishuli-flood-severs-prithvi-highway-cutting-off-key-route-into-kathmandu |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> कम्तीमा तीनवटा गाउँका करिब १,२०० मानिस विस्थापित भएका थिए। [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] र [[उत्तरगया गाउँपालिका]]का गाउँपालिका कार्यालयहरू बाढीले बगाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Floods wipe out local governments' ability to lead rescue, relief |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/floods-wipe-out-local-governments-ability-to-lead-rescue-relief |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> अर्थमन्त्री [[स्वर्णिम वाग्ले]]ले प्रारम्भिक पुनर्निर्माण लागत रू ७६२ अर्ब (५ अर्ब अमेरिकी डलर) सम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरेका थिए।<ref>{{cite web |date=30 August 2026 |title=Nepal working on detailed assessment as Bhotekoshi flood reconstruction could cost up to $5 billion|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/relief-priority-but-government-assessing-damage-inflicted-by-bhotekoshi-floods|website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा मन्त्रालय]]का अनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लामा कम्तीमा २० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको थियो।<ref>{{cite web |date=27 August 2026 |title=20 schools in three districts damaged by Wednesday's floods |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/20-schools-in-three-districts-damaged-by-wednesday's-floods |website=The Kathmandu Post |access-date=27 August 2026 }}</ref> विद्युत् उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारमा भएको क्षतिका कारण प्रभावित क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको थियो। [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]का अनुसार १३ वटा जलविद्युत आयोजनामा क्षति पुगेको थियो, जसबाट सयौँ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=Flood damage to Nepal’s hydropower sector could run into billions |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/flood-damage-to-nepal-s-hydropower-sector-could-run-into-billions |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> प्रभावित संरचनाहरूमा रसुवागढी, [[चिलिमे जलविद्युत केन्द्र|चिलिमे]], [[माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र|त्रिशूली ३ए]], [[माथिल्लो त्रिशुली ३ बि जलविद्युत केन्द्र|त्रिशूली ३बी]] हब २२० [[भोल्ट|केभी]] सबस्टेसन, [[त्रिशुली जलविद्युत|त्रिशूली जलविद्युत केन्द्र]] र [[देवीघाट जलविद्युत|देवीघाट जलविद्युत केन्द्र]] रहेका थिए।<ref>{{cite web |date=26 August 2026 |title=Rasuwa flood damages 6 major hydropower, transmission facilities, disrupts power supply |url=https://english.nepalnews.com/s/business/rasuwa-flood-damages-6-major-hydropower-transmission-facilities-disrupts-power-supply/ |website=Nepal News |location=Kathmandu |access-date=26 August 2026 }}</ref> विद्युत प्राधिकरणका अनुसार ऊर्जा पूर्वाधारमा भएको क्षतिका कारण अनुमानित ४३१ मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय ग्रिडबाट बाहिरिएको थियो भने निर्माणाधीन आयोजनाहरूमा कुल ४७० मेगावाट क्षमतामा क्षति पुगेको थियो।<ref name="Dev Bhattarai-2026" /> रसुवागढी भन्सार कार्यालय पूर्ण रूपमा नष्ट भएको थियो।<ref name="Prasai-2026" /> त्यहाँ पालो कुरेर बसेका ३०० भन्दा बढी सवारीसाधन पनि बाढीले बगाएको थियो।<ref>{{cite web |date=27 August 2026 |title=Flood death toll continues to rise as Nepal reels from one of its worst disasters in years |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/nepal-flash-flood-kills-at-least-95-leaves-nearly-400-missing-including-foreign-tourists |website=The Kathmandu Post |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827020623/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/nepal-flash-flood-kills-at-least-95-leaves-nearly-400-missing-including-foreign-tourists |url-status=live }}</ref> नेपालमा निर्यात गरिँदै गरेका करिब १,००० विद्युतीय सवारीसाधन तथा त्यस सम्बन्धित पाटपूर्जा बोकेका कन्टेनरहरू पनि बाढीबाट प्रभावित भएका थिए।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=The ‘all-weather’ Rasuwa-Kerung route is no more |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/the-all-weather-rasuwa-kerung-route-is-no-more |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> चीनतर्फ बाढीका कारण सडक पहुँच, सञ्चार तथा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको थियो।<ref name="Xinhua1">{{cite news |date=26 August 2026 |title=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援 |url=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html |access-date=26 August 2026 |language=zh |agency=Xinhua }}</ref><ref name="Sharma-2026">{{Cite news |last1=Sharma |first1=Gopal |last2=Bajracharya |first2=Sahana |last3=Chitrakar |first3=Navesh |date=26 August 2026 |title=Rescuers search for survivors after devastating Nepal flood |url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/ |access-date=27 August 2026 |work=Reuters |url-access=subscription }}</ref> यसबाट चिनियाँ राष्ट्रिय राजमार्ग २१६ को एक खण्ड पनि प्रभावित भएको थियो।<ref>{{cite web |date=29 August 2026 |title=China Focus: Rescuers conduct sweeping search at mudslide-stricken Gyirong Port |url=https://english.news.cn/20260829/97e4b4afda9c41988fbafbc1a8bac76f/c.html |website=Xinhua |access-date=29 August 2026 }}</ref> २८ अगस्टमा उक्त क्षेत्रमा पुगेका चिनियाँ उद्धारकर्मीहरूले सीमावर्ती नाका परिसर नष्ट भएको पुष्टि गरेका थिए। एक उद्धारकर्मीले त्यहाँको अवस्था "भग्नावशेषबाहेक केही नरहेको" बताएका थिए।<ref>{{Cite news |agency=Reuters |date=29 August 2026 |title=Chinese rescuers find 'nothing but ruins' at border crossing as Nepal seeks help to ID and store the dead |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/29/nepal-tibet-chinese-rescue-team-finds-nothing-but-ruins-after-reaching-border-crossing-hit-by-deadly-flood |access-date=29 August 2026 |work=The Guardian |language=en|issn=0261-3077 }}</ref><!--DO NOT REVERT TO "COMPLETELY DESTROYED"--> बाढीले क्यिरोङबाट रसुवागढीतर्फ जाने करिब {{cvt|5|km}} सडक नष्ट गरेपछि [[केरुङ]]मा करिब ८० वटा ट्रक रोकिएका थिए।<ref>{{cite web |date=28 August 2026 |title=Eighty container drivers stranded in Kerung plead for repatriation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/eighty-container-drivers-stranded-in-kerung-plead-for-repatriation |website=The Kathmandu Post |access-date=28 August 2026 }}</ref> ३१ अगस्टमा पहिरोको जोखिमका कारण चिनियाँ अधिकारीहरूले [[तातोपानी, सिन्धुपाल्चोक|तातोपानी]] नाका बन्द गरेपछि [[मुस्ताङ जिल्ला]]मा रहेको [[कोरला]] नाका नेपाल–चीन सीमापार गर्ने एकमात्र खुला मार्ग बनेको थियो।<ref>{{cite web |date=31 August 2026 |title=China closes Tatopani border point citing landslides risk|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/china-closes-tatopani-border-point-citing-landslides-risk |website=The Kathmandu Post |access-date=31 August 2026 }}</ref> == खोज तथा उद्धार कार्य == === नेपाल === [[नेपाल सरकार]]ले खोज, उद्धार तथा राहत कार्य सञ्चालन गर्न [[नेपाली सेना]], [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल|सशस्त्र प्रहरी बल]] र [[नेपाल प्रहरी]]लाई हेलिकोप्टर र चिकित्सा टोलीको सहयोगमा परिचालन गरेको थियो।<ref name="Onlinekhabar">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=26 August 2026 |language=en |website=OnlineKhabar }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |url=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |access-date=26 August 2026 |website=The Rising Nepal |date=26 August 2026 }}</ref> उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न २०,८१९ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएका थिए, जसमा सेनाका ८,७२२, प्रहरीका ७,८९४ र सशस्त्र प्रहरीका ४,२०३ कर्मीहरू समावेश थिए।<ref name="10krescued"/> [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद्ले]] विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ अन्तर्गत उक्त क्षेत्रलाई तीन महिनाका लागि विपद् प्रभावित क्षेत्र घोषणा गरेको थियो।<ref name="The Himalayan Times-2026b">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827183511/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Disaster Risk Reduction and Management Act, 2074 (2017) |url=https://leap.unep.org/en/countries/np/national-legislation/disaster-risk-reduction-and-management-act-2074-2017 |access-date=27 August 2026 |website=UNEP Law and Environment Assistance Platform |language=en }}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सरकारले घाइतेहरूको निःशुल्क उपचार र परिवारका सदस्य गुमाउने परिवारलाई आर्थिक सहायता प्रदान गर्ने निर्णय पनि गरेको थियो।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Government orders free treatment, emergency aid for Rasuwa flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827021233/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |url-status=live }}</ref><ref name="The Himalayan Times-2026b" /> २७ अगस्टमा, प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]] अवस्थाको अनुगमन गर्न नुवाकोट जिल्ला पुगेका थिए।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827135512/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रधानमन्त्रीको प्राकृतिक विपद् राहत कोष सञ्चालनमा ल्याएको थियो, जसमा २९ अगस्टसम्म {{Currency|5.44 billion|NPR}} भन्दा बढी रकम जम्मा भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Over Rs 5 billion deposited in PM Disaster Relief Fund |url=https://risingnepaldaily.com/news/85767 |access-date=2026-08-29 |website=The Rising Nepal}}</ref> शाह र उनको मन्त्रिपरिषद्ले पनि उक्त कोषमा एक महिनाको तलब दान गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए।<ref>{{cite news |title=Cabinet members to donate a month's salary to disaster relief fund |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |work=The Kathmandu Post |date=28 August 2026 |access-date=28 August 2026 }}</ref> सरकारले विपद् व्यवस्थापन कोषबाट पाँच प्रभावित जिल्लाका १५ स्थानीय तहलाई {{Currency|675 million|NPR}} रकम पनि निकासा गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Government releases Rs675 million to 15 local units hit by Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> नेपाली अधिकारीहरूले १०,४५१ भन्दा बढी मानिसको उद्धार गरिएको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका थिए।<ref name="10krescued">{{Cite web |title=Death toll from Bhotekoshi flood reaches 903|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/death-toll-from-bhotekoshi-flood-reaches-903 |access-date=31 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |date=31 August 2026 }}</ref> प्रभावित क्षेत्रका अस्पताल र शवगृहहरू पूर्ण क्षमतामा पुगेपछि, बाँचेका घाइतेहरू र शवहरूलाई [[भैरहवा]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]], [[काठमाडौँ]], [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]], [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] र [[पोखरा]] लगायत अन्य स्थानहरूमा सारिएको थियो।<ref name=":3" /> कम्तीमा ६७५ शव फेला परेका थिए।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Nepal will preserve DNA before burial of unidentified flood victims, PM says |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-will-preserve-dna-before-burial-of-unidentified-flood-victims-pm-says |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> चिस्यान भण्डारणको अभावका कारण, धेरै अज्ञात शवहरू पहिचान नभएसम्म अस्थायी रूपमा गाड्नु परेको थियो,<ref>{{Cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en}}</ref> जसमा शव पहिचानका लागि [[डिएनए परीक्षण]] प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=DNA testing begins to identify bodies recovered from Bhotekoshi flood |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Nepal will preserve DNA before burial of unidentified flood victims, PM says |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-will-preserve-dna-before-burial-of-unidentified-flood-victims-pm-says |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> नुवाकोट र धादिङमा विस्थापित व्यक्तिहरूका लागि शिविरहरू स्थापना गरिएका थिए।<ref>{{cite news |title=2,362 people still missing after Bhotekoshi floods, police say |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/2-362-people-still-missing-after-bhotekoshi-floods-police-say |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> त्रिशूली बजारमा, बासिन्दाहरूले व्यवस्था कायम राख्न थोरै प्रहरी अधिकारी मात्र भएका घरहरूमा लुटपाट भएको रिपोर्ट गरेका थिए।<ref>{{cite news |title=Flood survivors face a second crisis as medicines, water run short |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/flood-survivors-face-a-second-crisis-as-medicines-water-run-short |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> विपत्तिको केही दिनपछि, नुवाकोट जिल्लाको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीले बाढी आउनु दस मिनेट अघि ९०० बालबालिकालाई सुरक्षित स्थानमा लैजानका लागि प्रशंसा गरिएको थियो। उनले विद्यालयको ठीक माथिल्लो भागमा रहेको बेत्रावतीबाट आएको सहित चार फरक स्रोतबाट चेतावनी प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/30/headteacher-saves-children-flash-flood-nepal|title=Headteacher saves 900 children from deadly flash flood in Nepal|first=Harry|last=Cockburn|date=30 August 2026|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|title=Head teacher evacuated 900 children minutes before Nepal floods hit|date=30 August 2026|work=BBC News}}</ref> बाढीपछि, नेपाल [[सडक विभाग (नेपाल)|सडक विभाग]]ले भत्किएका पुलहरू प्रतिस्थापन गर्न [[बेली ब्रिज]]हरू जडान गर्न थालेको थियो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> नेपाली सेनाले २७ अगस्टसम्म रसुवामा आठ टन राहत सामग्री पुर्‍याएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Eight tonnes of relief supplies sent to Rasuwa flood-hit areas |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827181906/https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रवासी श्रमिकहरू र प्रभावित परिवारहरूका लागि मनोसामाजिक परामर्श र टेलिमेडिसिन सेवा कार्यक्रम सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Psychosocial, telemedicine services launched for Bhote Koshi flood-affected families |url=https://english.nepalnews.com/s/nation/psychosocial-telemedicine-services-launched-for-bhote-koshi-flood-affected-families/ |access-date=27 August 2026 |website=Nepal News |language=en }}</ref> [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्रालय]]ले २०७२ को [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|विनाशकारी भूकम्प]] पछिको संयुक्त उद्धार प्रयासमा खराब समन्वय र व्यवस्थापन भएको मुख्य कारण देखाउँदै धेरै देशहरूले राहत कार्यमा सहयोग गर्न पठाउन चाहेका खोज तथा उद्धार टोलीहरूलाई सुरुमा अस्वीकार गरेको थियो।<ref>{{cite news |last=Giri |first=Anil |title=Nepal declines foreign rescue teams, says its own security agencies can handle operation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |work=The Kathmandu Post |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="NPRhesitance">{{Cite news |last=Bhandari |first=Mamita |last2=Khandekar |first2=Omkar |date=2026-08-31 |title=Nepal's hesitance to accept foreign help for flood relief comes under scrutiny |url=https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |access-date=2026-08-31 |work=NPR |language=en}}</ref> यद्यपि, नेपाल सरकारले सुरुङ उद्धार, डिएनए परीक्षण र फोरेन्सिक जाँचमा सहयोगका लागि भारत, चीन, अस्ट्रेलिया र दक्षिण कोरियाका विज्ञहरूको प्रवेशको अनुमति दिएको थियो।<ref>{{cite news |title=Nepal agrees to foreign help for flood rescue |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> यसले पृथक पर्वतीय क्षेत्रहरूमा राहत सामग्री पुर्‍याउन अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूबाट भारी-भार उठाउने कार्गो ड्रोनहरू पनि माग गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Nepal has not rejected foreign rescue aid, says foreign minister |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-has-not-rejected-foreign-rescue-aid-says-foreign-minister |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> २९ अगस्टमा, [[राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण]]ले खोज कार्यमा सहयोग गर्न १८,७०० भन्दा बढी उद्धारकर्मी परिचालन गरिएको बताएको थियो।<ref name="BBCLive"/> उद्धार प्रयासहरू अविरल वर्षा<ref>{{cite news |title=Nepali Army rescues 2,697 people from flood-hit Rasuwa |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> र नेपाल प्रहरीसँग उड्डयन स्रोतको अभावका कारण बाधित भएका थिए।<ref>{{cite news |title=Nepal flood rescuers battle treacherous terrain and shortages to find the missing |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 }}</ref> ३१ अगस्टको प्रारम्भिक घण्टाहरूमा, [[माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र]]को एक सुरुङमा ९३३ बेपत्ता श्रमिकहरूको खोजी गर्न नियन्त्रित विस्फोट गरिएको थियो। त्यसपछि नेपाली सेनाले दुईवटा उत्खननकर्ताहरू प्रयोग गरी करिब {{cvt|10|m}} गहिरो खाडल खनेर सुरुङबाट पानी, हिलो र भग्नावशेष हटाउन थालेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|title=Nepal live updates: Controlled explosion at Nepali hydropower tunnel as rescuers look for 900 missing workers|first1=Imogen|last1=James|date=31 August 2026|website=BBC News}}</ref> == प्रतिक्रिया == === नेपाल === [[नेपाल सरकार]] ले हेलिकप्टर र चिकित्सकीय टोलीहरूको सहयोगमा खोजी, उद्धार तथा राहत कार्य सञ्चालन गर्न [[नेपाली सेना]], [[सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल|सशस्त्र प्रहरी बल]] र [[नेपाल प्रहरी]] परिचालन गर्‍यो।<ref name="Onlinekhabar">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=26 August 2026 |language=en-GB |website=OnlineKhabar }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |url=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |access-date=26 August 2026 |website=The Rising Nepal |date=26 August 2026 }}</ref> उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न २१,४६५ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो, जसमा सेनाका ९,२८७, प्रहरीका ७,९१२ र एपीएफका ४,२०३ जना थिए।<ref name="kpost1355">{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Nepal flood death toll rises to 1,355, nearly 5,000 unaccounted for |access-date=2026-09-05 |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/nepal-flood-death-toll-rises-to-1-355-nearly-5-000-unaccounted-for |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907102102/https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/nepal-flood-death-toll-rises-to-1-355-nearly-5-000-unaccounted-for |url-status=live }}</ref> [[विदुर]] सेनाको खोजी तथा उद्धार कार्यका लागि मुख्य [[Staging ground|स्टेजिङ]] [[Staging ground|मैदान]]को रूपमा प्रयोग भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=BC |first=Ganga |date=September 1, 2026 |title=Floods-hit local units seek urgent supplies, power and infrastructure repairs |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/floods-hit-local-units-seek-urgent-supplies-power-and-infrastructure-repairs |access-date=2026-09-01 |website=The Kathmandu Post |language=English |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901153455/https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/floods-hit-local-units-seek-urgent-supplies-power-and-infrastructure-repairs |url-status=live }}</ref> [[Council of Ministers of Nepal|मन्त्रिपरिषद्ले]] विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ (२०१७) अन्तर्गत उक्त क्षेत्रलाई तीन महिनाका लागि विपद्प्रभावित क्षेत्र घोषणा गर्‍यो।<ref name="The Himalayan Times-2026b">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827183511/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Disaster Risk Reduction and Management Act, 2074 (2017) |url=https://leap.unep.org/en/countries/np/national-legislation/disaster-risk-reduction-and-management-act-2074-2017 |access-date=27 August 2026 |website=UNEP Law and Environment Assistance Platform |language=en }}</ref> सरकारले घाइतेहरूका लागि निःशुल्क उपचार र ज्यान गुमाएका व्यक्तिका परिवारलाई आर्थिक सहायता पनि प्रदान गर्‍यो।<ref name=":27">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Government orders free treatment, emergency aid for Rasuwa flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827021233/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |url-status=live }}</ref><ref name="The Himalayan Times-2026b" /> २७ अगस्टमा प्रधानमन्त्री [[Balen Shah]] क्षतिको अवस्था अनुगमन गर्न नुवाकोट जिल्ला पुगे।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827135512/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |url-status=live }}</ref> सरकारले प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोष स्थापना गर्‍यो, जसमा ११ सेप्टेम्बरसम्म विभिन्न खातामा {{Currency|9.68 billion|NPR|passthrough=yes}} भन्दा बढी र {{Currency|23.28 million|USD|passthrough=yes}} संकलन भई कुल {{Currency|13.23 billion|NPR|passthrough=yes}} ({{Currency|86.69 million|USD|passthrough=yes}}) पुगेको थियो।<ref>{{Cite web |date=11 September 2026 |title=Disaster Relief Fund records Rs 13.23 billion in deposits |url=https://english.khabarhub.com/2026/11/567454/ |access-date=2026-09-11 |website=Khabarhub |language=en}}</ref> शाह र उनका मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरूले पनि कोषमा एक महिनाको तलब दान गर्ने प्रतिबद्धता जनाए।<ref>{{cite news |title=Cabinet members to donate a month's salary to disaster relief fund |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |work=The Kathmandu Post |date=28 August 2026 |access-date=28 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828103849/https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/cabinet-members-to-donate-a-month-s-salary-to-disaster-relief-fund |url-status=live }}</ref> सरकारले आफ्नो विपद् व्यवस्थापन कोषबाट प्रभावित पाँच जिल्लाका १५ स्थानीय तहलाई {{Currency|675 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} पनि उपलब्ध गरायो।<ref>{{cite news |title=Government releases Rs675 million to 15 local units hit by Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |work=The Kathmandu Post |date=31 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830233056/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/government-releases-rs675-million-to-15-local-units-hit-by-bhotekoshi-flood |url-status=live }}</ref> बाढीका कारण विस्थापित वा अनाथ भएका बालबालिकालाई माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउन सरकारले छात्रवृत्ति बैंक स्थापना गर्ने योजना घोषणा गर्‍यो।<ref name="scholarship">{{cite news |title=Nepal announces 'scholarship bank' for children orphaned or displaced by floods|url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/10/nepal-announces-scholarship-bank-for-children-orphaned-or-displaced-by-floods |work=The Kathmandu Post |date=10 September 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> सरकारले घरहरू क्षतिग्रस्त भएका परिवारलाई प्रतिमहिना {{Currency|15,000|NPR|linked=no}} उपलब्ध गराउने घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Satyal |first=Manoj |date=2026-09-11 |title=Government to provide Rs 15,000 monthly relief to families affected by Bhotekoshi flood |url=https://en.setopati.com/social/167150/ |access-date=2026-09-11 |website=Setopati}}</ref> नेपाली अधिकारीहरूका अनुसार १२ सेप्टेम्बरसम्म १३,७२८ भन्दा बढी मानिसको उद्धार गरिएको थियो।<ref name="kpost1386" /> प्रारम्भिक उद्धार प्रयासहरू भारी वर्षा<ref>{{cite news |title=Nepali Army rescues 2,697 people from flood-hit Rasuwa |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831041212/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/nepali-army-rescues-2-697-people-from-flood-hit-rasuwa |url-status=live }}</ref> र नेपाल प्रहरीसँग हवाई साधनको अभावका कारण प्रभावित भएका थिए।<ref>{{cite news |title=Nepal flood rescuers battle treacherous terrain and shortages to find the missing |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |work=The Kathmandu Post |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026 |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830230907/https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/nepal-flood-rescuers-battle-treacherous-terrain-and-shortages-to-find-the-missing |url-status=live }}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म उद्धार तथा राहत कार्यका क्रममा १,३४८ उडान सञ्चालन गरिएका थिए।<ref name=":23">{{Cite web |date=September 9, 2026 |title=Flood Death Toll Reaches 1,369, Thousands Still Missing |url=http://english.ratopati.com/story/78538/rasuwa-flood-update-death-toll-reaches-1369-13000-rescued |access-date=2026-09-09 |website=Ratopati}}</ref> प्रभावित क्षेत्रका अस्पताल तथा शवगृहहरू पूर्ण क्षमतामा पुगेपछि घाइते बाँचेकाहरू र शवहरू [[Bhairahawa|भैरहवा]], [[Bharatpur, Nepal|भरतपुर]], [[Butwal|बुटवल]], [[Gorkha Municipality|गोरखा]], [[Kathmandu|काठमाडौं]], [[Nawalparasi District|नवलपरासी]], [[Palpa District|पाल्पा]] र [[Pokhara|पोखरा]] लगायत अन्य स्थानमा सारिएका थिए।<ref name=":3" /> ९ सेप्टेम्बरसम्म कम्तीमा १,३६७ शव फेला परेका थिए।<ref name=":24">{{Cite web |last1=Pokharel |first1=Gaurav |last2=Pariyar |first2=Deepak |last3=Kumar Paudel |first3=Ramesh |date=September 9, 2026 |title=Two weeks on, families wait for DNA answers |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/two-weeks-on-families-wait-for-dna-answers |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> चिस्यान भण्डारणको अभावका कारण पहिचान हुन नसकेका धेरै शवहरू पहिचान नहुँदासम्म अस्थायी रूपमा गाडिएका थिए,<ref name=":26">{{Cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en-GB |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829192930/https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |url-status=live }}</ref> शव पहिचानका लागि [[DNA testing|डीएनए परीक्षण]] र तस्बिरहरू प्रयोग गरिएका थिए।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=DNA testing begins to identify bodies recovered from Bhotekoshi flood |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901114124/https://english.khabarhub.com/2026/31/565897/ |url-status=live }}</ref><ref name=":9">{{Cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Hussain |first2=Aijaz |date=2026-08-30 |title=In one Nepal district, flood catastrophe is measured in bodies and burial trenches |url=https://apnews.com/article/nepal-china-tibet-chitwan-flood-bodies-bhotekoshi-river-ad4f11f22f7e8e80e17d7557c396e966 |access-date=2026-09-02 |website=AP News |language=en |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902090636/https://apnews.com/article/nepal-china-tibet-chitwan-flood-bodies-bhotekoshi-river-ad4f11f22f7e8e80e17d7557c396e966 |url-status=live }}</ref> बेपत्ता व्यक्तिहरूको खोजी गर्न मानिसहरूले खोज्न सकून् भनेर शवका तस्बिरहरू सार्वजनिक अनलाइन डाटाबेसमा अपलोड गरिएका थिए।<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Kat |date=2026-09-09 |title=An ocean away from Nepal, Sonia spends her spare time piecing together clues about missing flood victims: 'I wanted to be useful' |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/10/nepal-flood-victims-identification-volunteers-facebook-groups-ntwnfb |access-date=2026-09-09 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म १०२ शवको पहिचान भइसकेको थियो।<ref name=":24" /> ७ सेप्टेम्बरसम्म १,०४४ शव गाडिएका र १,१८१ शवको डीएनए नमुना संकलन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-07 |title=Nepal observes national mourning for Bhotekoshi flood victims |url=https://en.setopati.com/social/167115/ |access-date=2026-09-07 |website=Setopati |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907195727/https://en.setopati.com/social/167115 |url-status=live }}</ref> केही पीडितका परिवारजनले यस अभ्यासको आलोचना गर्दै यसले [[Hindu funeral|हिन्दु अन्त्येष्टि]] संस्कारलाई बेवास्ता गरेको बताएका थिए।<ref name=":9" /> मृतक आफन्तको शव फेला पार्न नसकेका केही परिवारहरूले अन्त्येष्टि संस्कारमा [[kusha grass|कुश घाँस]]बाट बनाइएका पुत्लाहरू प्रयोग गरे।<ref name="kusha">{{cite news |title=Nepal flood survivors lack space even to mourn their dead |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-flood-survivors-lack-space-even-to-mourn-their-dead |work=The Kathmandu Post |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903023124/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-flood-survivors-lack-space-even-to-mourn-their-dead |url-status=live }}</ref> नुवाकोट, रसुवा र धादिङमा प्रभावित मानिसहरूलाई अस्थायी रूपमा राख्न ३७ वटा होल्डिङ सेन्टर स्थापना गरिएका थिए।<ref name=":23" /> [[Trishuli Bazar|त्रिशूली बजार]]का बासिन्दाहरूले घरमा लुटपाट भएको जानकारी दिँदै त्यहाँ धेरै थोरै प्रहरी अधिकारी उपस्थित रहेको बताएका थिए।<ref>{{cite news |title=Flood survivors face a second crisis as medicines, water run short |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/29/flood-survivors-face-a-second-crisis-as-medicines-water-run-short |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[Rajendra Dawadi]], [[Nuwakot District|नुवाकोट जिल्ला]]स्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापकले आकस्मिक बाढी विद्यालयमा पुग्नुभन्दा दस मिनेटअघि करिब ९०० बालबालिकालाई सुरक्षित स्थानमा सारे। उनले विभिन्न स्रोतबाट चारवटा चेतावनी प्राप्त गरेका थिए, जसमा विद्यालयको सिधै माथिल्लो भागमा पर्ने [[Betrawati|बेत्रावती]] सहरबाट आएको चेतावनी पनि समावेश थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/30/headteacher-saves-children-flash-flood-nepal|title=Headteacher saves 900 children from deadly flash flood in Nepal|first=Harry|last=Cockburn|date=30 August 2026|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|title=Head teacher evacuated 900 children minutes before Nepal floods hit|date=30 August 2026|work=BBC News|archive-date=30 August 2026|access-date=30 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830205749/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5ymvdm5520o|url-status=live}}</ref> बाढीपछि नेपाल [[Department of Roads (Nepal)|सडक विभाग]]ले भत्किएका पुलहरू प्रतिस्थापन गर्न [[bailey bridge|बेली पुल]]हरू जडान गर्न सुरु गर्‍यो।<ref name="BBC News नेपाली-2026a" /> नेपाली सेनाले २७ अगस्टसम्म रसुवामा आठ टन राहत सामग्री पुर्‍याएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Eight tonnes of relief supplies sent to Rasuwa flood-hit areas |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |access-date=27 August 2026 |website=The Himalayan Times |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827181906/https://thehimalayantimes.com/nepal/eight-tonnes-of-relief-supplies-sent-to-rasuwa-flood-hit-areas |url-status=live }}</ref> सरकारले रसुवा र नुवाकोटमा १५० भन्दा बढी [[mental health professional|मानसिक स्वास्थ्य पेशेवर]] परिचालन गर्नुका साथै २४/७ मानसिक स्वास्थ्य [[helpline|हेल्पलाइन]] सञ्चालन गर्‍यो।<ref name=":23" /><ref>{{Cite web |last1=Chand |first1=Aarya |last2=Nepal |first2=Jony |date=September 1, 2026 |title=In Nepal's flood zone, the second disaster is psychological |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/in-nepal-s-flood-zone-the-second-disaster-is-psychological |access-date=2026-09-01 |website=The Kathmandu Post |language= |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901144304/https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/in-nepal-s-flood-zone-the-second-disaster-is-psychological |url-status=live }}</ref> ३ सेप्टेम्बरसम्म १,२३९ भन्दा बढी मानिसले [[psychological first aid|मनोवैज्ञानिक प्राथमिक सहायता]], परामर्श र मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू प्राप्त गरेका थिए।<ref name=":22">{{Cite web |last=दाहाल |first=विनिता |date=2026-09-03 |title=भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीको विपद् भोगेकाहरूलाई भन्नुपर्ने र भन्न नहुने कुराहरू |script-title=ne:विपद्का बेला मनोसामाजिक र मानसिक स्वास्थ्यबारे थाहा पाउनुपर्ने कुरा |trans-title=What to Know About Psychosocial and Mental Health During Disasters |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/clyj2880e4yo |access-date=2026-09-08 |website=BBC News नेपाली |language=ne |archive-date=8 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260908225910/https://www.bbc.com/nepali/articles/clyj2880e4yo |url-status=live }}</ref> रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा उपचार खोज्ने मानिसका लागि स्वास्थ्य बीमा सहभुक्तानी र परिचयसम्बन्धी आवश्यकताहरूको कार्यान्वयन तीन महिनाका लागि स्थगित गर्ने सरकारले घोषणा गर्‍यो।<ref>{{cite news |title=Nepal waives health insurance fees in flood-hit districts|url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-waives-health-insurance-fees-in-flood-hit-districts |work=The Kathmandu Post |date=9 September 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> घरधुरीहरूलाई विद्युत् उपलब्ध गराउने प्रयासस्वरूप रसुवामा ५०० वटा पोर्टेबल सौर्य प्रणाली पनि पठाइए,<ref name="solar">{{cite news |title=Nepal Prime Minister: Bhotekoshi flood was one of region's largest disasters |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/nepal-prime-minister-bhote-koshi-flood-was-one-of-region-s-largest-disasters |work=The Kathmandu Post |date=1 September 2026 |access-date=2 September 2026 |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902044520/https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/nepal-prime-minister-bhote-koshi-flood-was-one-of-region-s-largest-disasters |url-status=live }}</ref> र राहत कार्यमा संलग्न विमानहरूलाई इन्धन उपलब्ध गराउन त्रिशूलीमा इन्धन ट्याङ्कर परिचालन गरियो।<ref>{{cite news |title=In Nepal's flood zone, pilots are flying by their "own discipline" |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/in-nepal-s-flood-zone-pilots-are-flying-by-their-own-discipline |work=The Kathmandu Post |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903080538/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/in-nepal-s-flood-zone-pilots-are-flying-by-their-own-discipline |url-status=live }}</ref> ९ सेप्टेम्बरसम्म [[Unmanned aerial vehicle|ड्रोन]]मार्फत गाउँहरूमा १,५९१ किलोग्राम खाद्य सामग्री पुर्‍याइएको थियो।<ref name=":29">{{Cite web |last=Hsu |first=Jeremy |date=2026-09-10 |title=China's drone supremacy shows in airlifting bodies and food after Nepal flood disaster |url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/09/drones-deliver-food-and-remove-bodies-after-nepals-flood-disaster/ |access-date=2026-09-11 |website=Ars Technica |language=en}}</ref> [[Ministry of Foreign Affairs (Nepal)|परराष्ट्र मन्त्रालय]]ले सुरुमा राहत कार्यमा सहयोग गर्न आफ्ना खोज तथा उद्धार टोलीहरू पठाउने केही देशका प्रस्ताव अस्वीकार गर्‍यो। निर्णयका मुख्य कारणका रूपमा [[2015 Nepal Earthquake|२०१५ को भूकम्प]]पछिको संयुक्त उद्धार प्रयासमा भएको अव्यवस्था र कमजोर समन्वयलाई उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{cite news |last=Giri |first=Anil |title=Nepal declines foreign rescue teams, says its own security agencies can handle operation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |work=The Kathmandu Post |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827175138/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/nepal-declines-foreign-rescue-teams-says-its-own-security-agencies-can-handle-operation |url-status=live }}</ref><ref name="NPRhesitance">{{Cite news |last1=Bhandari |first1=Mamita |last2=Khandekar |first2=Omkar |date=2026-08-31 |title=Nepal's hesitance to accept foreign help for flood relief comes under scrutiny |url=https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |access-date=2026-08-31 |work=NPR |language=en |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831170646/https://www.npr.org/2026/08/31/nx-s1-5949971/nepals-hesitance-help-flood |url-status=live }}</ref> यद्यपि, नेपाली सरकारले सुरुङ उद्धार, डीएनए परीक्षण र फोरेन्सिक परीक्षणमा सहयोग गर्न भारत, चीन, अस्ट्रेलिया र दक्षिण कोरियाका विज्ञहरूलाई प्रवेश अनुमति दियो।<ref>{{cite news |title=Nepal agrees to foreign help for flood rescue |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |work=The Kathmandu Post |date=29 August 2026 |access-date=29 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828215501/https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/diplomatic-pressure-pushes-nepal-to-seek-foreign-rescue-expertise |url-status=live }}</ref> ३१ अगस्टको बिहान [[Upper Trishuli 3A Hydropower Station|अपर त्रिशूली ३ए जलविद्युत् केन्द्र]]को एउटा सुरुङमा ९३३ बेपत्ता कामदारको अवस्थिति पत्ता लगाउने प्रयासमा नियन्त्रित विस्फोट गराइएको थियो। त्यसपछि नेपाली सेनाले दुई वटा एक्स्काभेटर प्रयोग गरी करिब {{cvt|10|m}} गहिरो खाल्डो खनेर सुरुङभित्रको पानी, हिलो र भग्नावशेष हटाउन थालेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|title=Nepal live updates: Controlled explosion at Nepali hydropower tunnel as rescuers look for 900 missing workers|first1=Imogen|last1=James|date=31 August 2026|website=BBC News|access-date=31 August 2026|archive-date=31 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831142646/https://www.bbc.co.uk/news/live/cwrk34rzx3z2t|url-status=live}}</ref> ४ सेप्टेम्बरमा दुई जीवित व्यक्तिको सुरुङबाट उद्धार गरिएको थियो,<ref>{{cite news |title=How two Nepal hydropower workers survived nine days trapped underground |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/how-two-nepal-hydropower-workers-survived-nine-days-trapped-underground |work=The Kathmandu Post |date=4 September 2026 |access-date=4 September 2026 |archive-date=4 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904105352/https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/how-two-nepal-hydropower-workers-survived-nine-days-trapped-underground |url-status=live }}</ref> भने अर्को दिन एक चिनियाँ नागरिकको सुरुङबाट उद्धार गरिएको थियो।<ref name=":30" /> उद्धारकर्ताहरूले जलविद्युत् सुरुङभित्र खोजी गर्न ड्रोन परिचालन गरे।<ref name=":29" /> [[Pulchowk Campus|पुल्चोक क्याम्पस]]का कर्मचारी र विद्यार्थीहरूले सुरुङबाट भग्नावशेष हटाउन स्वचालित मेसिन विकास गरे।<ref>{{Cite web |last=Bagale |first=Sanjib |date=Sep 11, 2026 |title=Pulchowk Campus builds machine overnight to remove mud from Chilime tunnel |url=https://en.setopati.com/social/167155/ |access-date=2026-09-11 |website=Setopati}}</ref> यसैबीच, ५ सेप्टेम्बरमा बेत्रावतीमा पुरिएको घरबाट एक महिलाको उद्धार गरिएको थियो।<ref name=":30">{{cite news |title=Two people rescued alive on 11th day after floods |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/two-people-rescued-alive-on-11th-day-after-floods |work=The Kathmandu Post |date=5 September 2026 |access-date=5 September 2026 |archive-date=5 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905110844/https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/two-people-rescued-alive-on-11th-day-after-floods |url-status=live }}</ref> ४ सेप्टेम्बरसम्म [[Nepal Telecom|नेपाल टेलिकम]]ले प्रभावित भएका आफ्ना १२० मध्ये ११६ [[cellular towers|सेलुलर टावर]] पुनः सञ्चालनमा आएको जानकारी दिएको थियो र [[Ncell]]ले प्रभावित भएका ७८ मध्ये ७५ सेलुलर टावर पुनः सञ्चालनमा आएको जनाएको थियो।<ref name="kpost1287" /> ९ सेप्टेम्बरसम्म रसुवामा ८३% र नुवाकोटमा ९५% विद्युत् सेवा पुनः सञ्चालनमा आएको थियो।<ref>{{Cite web |last=Dulal |first=Durga |date=September 9, 2026 |title=Nepal restores power, rebuilds links in flood-hit Rasuwa and Nuwakot |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-restores-power-rebuilds-links-in-flood-hit-rasuwa-and-nuwakot |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> ७ सेप्टेम्बरमा नेपालमा विपद्का पीडितहरूको सम्झनामा राष्ट्रिय शोक दिवस मनाइएको थियो।<ref>{{Cite news |title=Nepal observes national day of mourning for victims of flash flood disaster |date=2026-09-07 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2kw1qek7gdo |access-date=2026-09-07 |work=[[BBC]] |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907141300/https://www.bbc.com/news/articles/c2kw1qek7gdo |url-status=live }}</ref> === चीन === [[General Secretary of the Chinese Communist Party|सीसीपी]]का महासचिव [[Xi Jinping|सी जिनपिङ]]ले बेपत्ता मानिसहरूको खोजी जारी राख्न तथा विपद् निगरानी र चेतावनी प्रणाली सुधार गर्न आह्वान गरे।<ref name="Xinhua">{{Cite web |url=https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |website=[[Xinhua News Agency]] |date=26 August 2026 |access-date=26 August 2026 |language=zh-cn |trans-title=Xi Jinping Issues Important Instructions Regarding the Mudslide Disaster in Jilong County, Shigatse City, Tibet |script-title=zh:习近平对西藏日喀则市吉隆县遭受泥石流灾害作出重要指示 |archive-date=26 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826225255/https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=26 August 2026 |title=Hundreds missing and many feared dead after massive flash flood hits Nepal-China border |url=https://edition.cnn.com/2026/08/26/asia/nepal-flooding-flood-intl |website=CNN |access-date=26 August 2026 }}</ref> तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा करिब ८०० आपत्कालीन उद्धारकर्मी र १५० सवारीसाधनसँगै खोजी गर्ने कुकुर र स्पिडबोटहरू परिचालन गरिए।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Search for missing after Nepal-Tibet floods kill 165 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260826-nepal-floods-at-china-border-kill-8-cause-major-casualties-in-tibet |access-date=27 August 2026 |website=France 24 |language=en }}</ref> [[People's Armed Police|जनसशस्त्र प्रहरी]],<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=China Focus: Rescue operations continue as death toll from mudslide rises |url=https://english.news.cn/20260829/87cc416274894831838af714fc195ef9/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828224952/https://english.news.cn/20260829/87cc416274894831838af714fc195ef9/c.html |url-status=live }}</ref> [[People's Liberation Army|जनमुक्ति सेना]] र छिमेकी [[Sichuan|सिचुआन प्रान्त]]का उद्धार टोलीहरू उद्धार कार्यमा सहयोग गर्न परिचालन गरिए।<ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=PLA sends group to coordinate rescue efforts in mudslide-hit county in SW China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260827/b78659433f3641859ce74e65efd59910/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref><ref name="Ormiston-2026">{{Cite web |last=Ormiston |first=Simon |date=28 August 2026 |title=At least 579 dead and 1,924 missing after Nepal-Tibet floods |url=https://www.euronews.com/2026/08/28/nepal-races-to-rescue-100-workers-trapped-in-a-tunnel-as-china-halts-tibet-operation |access-date=28 August 2026 |website=Euronews |language=en |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828084230/https://www.euronews.com/2026/08/28/nepal-races-to-rescue-100-workers-trapped-in-a-tunnel-as-china-halts-tibet-operation |url-status=live }}</ref> [[National Fire and Rescue Administration|राष्ट्रिय अग्नि तथा उद्धार प्रशासन]]ले पनि ६८१ कर्मचारी र १३ वटा उद्धार कुकुर पठायो भने [[Ministry of Emergency Management|आपत्कालीन व्यवस्थापन मन्त्रालय]]ले ६० कर्मचारी पठायो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Rescuers push deeper into mudslide-hit areas at Xizang border port: emergency management official |url=https://english.news.cn/20260829/d711170c885442e7b50c7513afb17467/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829093554/https://english.news.cn/20260829/d711170c885442e7b50c7513afb17467/c.html |url-status=live }}</ref> ग्यिरोङ बन्दरगाहमा दुई जनाको उद्धार गरियो। करिब {{cvt|3|km}} माथिल्लो भागमा जम्मा भएको भग्नावशेषका कारण घटनास्थलमा पहुँच गर्न कठिनाइ भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Rescuers arrive at mudslide-hit border port in SW China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260827/a8eb0a7aedb34d9181793f5fbc01397a/c.html |access-date=27 August 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref> चिनियाँ [[state media|राज्य सञ्चारमाध्यम]]ले तिब्बतको उक्त क्षेत्रबाट ४९९ स्थानीय बासिन्दा र ५५५ पर्यटकलाई उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा सारिएको जनाएको थियो।<ref name="Ormiston-2026" /> प्रधानमन्त्री [[Li Qiang|ली छ्याङ]] २६ अगस्टमा ग्यिरोङ पुगे।<ref name="Xinhua2">{{Cite web |url=https://www.news.cn/20260827/6d1c5add2ee147dd88bf3ef3bd7b01ea/c.html |website=[[Xinhua News Agency]] |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |language=zh-cn |trans-title=Entrusted by General Secretary Xi Jinping, Li Qiang arrived in Gyirong, Tibet, to guide the disaster relief work |script-title=zh:受习近平总书记委托，李强抵达西藏吉隆指导抢险救灾工作 }}</ref><ref name="168 dead" /> [[China Meteorological Administration|चीन मौसम विज्ञान प्रशासन]]ले ग्यिरोङ बन्दरगाहमा पोर्टेबल स्वचालित मौसम स्टेशनहरू स्थापना गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=Weather monitoring, early warning stepped up for rescue at mudslide-hit Xizang port |url=https://english.news.cn/20260829/df478ee2739646429a15b3cbb8e2240f/c.html |access-date=29 August 2026 |website=Xinhua |language=en |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829124016/https://english.news.cn/20260829/df478ee2739646429a15b3cbb8e2240f/c.html |url-status=live }}</ref> अवरुद्ध सञ्चार पूर्वाधार पुनःस्थापना गर्न ग्यिरोङ काउन्टीमा [[4G]]/[[5G]] बेस स्टेसन स्थापना गरियो।<ref>{{Cite web |date=31 August 2026 |title=China sets up new 4G/5G base station near Kerung port |url=https://english.khabarhub.com/2026/31/565906/ |access-date=2026-08-31 |website=Khabarhub |language=en |archive-date=31 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831190547/https://english.khabarhub.com/2026/31/565906/ |url-status=live }}</ref> [[China National Space Administration|चीन राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासन]]ले प्रभावित क्षेत्रमा आपत्कालीन तस्बिर खिच्न उपग्रह स्रोतहरू समन्वय र परिचालन गरेको जनाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=29 August 2026 |title=China Deploys National Data Centers for Disaster Relief in Nepal-China Border Region |url=http://english.ratopati.com/story/76950/china-to-provide-emergency-services-for-rescue-through-national-data-centers-in-chirong-region |access-date=2026-08-29 |website=Ratopati |lang=ne|archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829183623/https://english.ratopati.com/story/76950/china-to-provide-emergency-services-for-rescue-through-national-data-centers-in-chirong-region |url-status=live }}</ref> उद्धार सञ्चालक चाइना एनेङले सडक मर्मत गर्न १५८ कर्मचारी र ३३ [[heavy equipment|भारी उपकरण]] परिचालन गर्‍यो।<ref name=":7" /> सामान्य नदीको बहावभन्दा छ गुणासम्म तीव्र गतिमा नदी बगेका कारण सडक मर्मत प्रयासमा अवरोध आएको थियो।<ref name=":7" /> ग्यिरोङ बन्दरगाह जोड्ने अस्थायी सडक २ सेप्टेम्बरसम्म निर्माण सम्पन्न गरिएको थियो।<ref name=":11">{{Cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Saaliq |first2=Sheikh |date=2026-09-02 |title=Symbolic funerals held in Nepal for those feared lost as some missing tourists make contact |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flash-floods-4dadbf49cf21d37af218e0df3c2b2622 |access-date=2026-09-02 |website=AP News |language=en |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902195802/https://apnews.com/article/nepal-china-flash-floods-4dadbf49cf21d37af218e0df3c2b2622 |url-status=live }}</ref> चिनियाँ अधिकारीहरूले चीनमा अलपत्र परेका कम्तीमा ११४ नेपालीलाई तातोपानी नाका हुँदै स्वदेश फर्काउने व्यवस्था गरे,<ref>{{Cite web |title=114 Nepalis stranded in China return through Tatopani border |url=https://kathmandupost.com/province-no-3/2026/09/03/114-nepalis-stranded-in-china-return-through-tatopani-border |access-date=2026-09-03 |website=Kathmandu Post |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903134811/https://kathmandupost.com/province-no-3/2026/09/03/114-nepalis-stranded-in-china-return-through-tatopani-border |url-status=live }}</ref> भने अन्य ५७६ जनालाई कोदारी नाका हुँदै स्वदेश फर्काइयो।<ref>{{Cite web |title=576 Nepalis stranded in China after Bhotekoshi floods repatriated |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/576-nepalis-stranded-in-china-after-bhotekoshi-floods-repatriated |access-date=2026-09-07 |website=Kathmandu Post |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907154505/https://kathmandupost.com/national/2026/09/07/576-nepalis-stranded-in-china-after-bhotekoshi-floods-repatriated |url-status=live }}</ref> ३० अगस्टको बिहान चीन सरकारले दुई [[Xi'an Y-20|शीआन वाई-२०]] ढुवानी विमानमार्फत काठमाडौंमा ५० टन आपत्कालीन राहत सामग्री पठायो। चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले ती सामग्री नेपाली विज्ञानमन्त्री [[Mahabir Pun|महावीर पुन]]लाई हस्तान्तरण गरे।<ref>{{Cite web |title=China sends 50 tonnes of emergency relief supplies to flood-hit Nepal |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/china-sends-50-tonnes-of-emergency-relief-supplies-to-flood-hit-nepal |access-date=2026-09-01 |website=Kathmandu Post |lang=en |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901154533/https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/china-sends-50-tonnes-of-emergency-relief-supplies-to-flood-hit-nepal |url-status=live }}</ref> सोही दिन पछि राजदूत झाङ माओमिङले चीन सरकारबाट नेपाललाई {{Currency|2 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} बराबरको आपत्कालीन बाढी राहत सहायता नेपाली अर्थमन्त्री [[Swarnim Wagle|स्वर्णिम वाग्ले]]लाई हस्तान्तरण गरे। उनले [[Red Cross Society of China|चीन रेड क्रस सोसाइटी]]ले योगदान गरेको थप {{Currency|200000|USD|linked=no}} नेपाल प्रधानमन्त्री विपद् राहत कोषमा पनि हस्तान्तरण गरे।<ref name=":5">{{Cite web |date=August 30, 2026 |title=China provides Rs 336 million in cash aid to Nepal's flood victims |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/china-provides-rs-336-million-in-cash-aid-to-nepals-flood-victims-39-96.html |access-date=2026-08-31 |website=Republica |lang=en}}</ref> १ सेप्टेम्बरमा चीनबाट नेपालमा राहत सामग्रीको दोस्रो खेप पठाइयो, जसमा [[Unmanned aerial vehicle|ड्रोन]], डीएनए परीक्षण उपकरण र पानी शुद्धीकरण उपकरण समावेश थिए।<ref>{{Cite web |date=2026-09-01 |title=Second batch of China's relief supplies arrives including drones, DNA experts and testing tools |url=https://risingnepaldaily.com/news/85946 |access-date=2026-09-02 |website=The Rising Nepal |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902040435/https://risingnepaldaily.com/news/85946 |url-status=live }}</ref> सरकारले जलविद्युत् केन्द्रका सुरुङहरूमा उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न सुरुङ विज्ञहरूको टोली र नेपालमा फोरेन्सिक विज्ञहरूको टोली पनि परिचालन गर्‍यो,<ref name=":5" /><ref name=":13">{{Cite web |last=अधिकारी |first=नारायण |title=चीन, भारत र कोरियाका उद्धारकले कहाँ–कहाँ, कसरी गरेका छन् काम ? |trans-title=Where and how have rescuers from China, India, and Korea worked? |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2009486/where-and-how-have-rescuers-from-china-india-and-korea-worked |access-date=2026-09-02 |website=Online Khabar |language=ne |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902202114/https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2009486/where-and-how-have-rescuers-from-china-india-and-korea-worked |url-status=live }}</ref> साथै दुई [[bailey bridge|बेली पुल]] पनि पठाइए।<ref name=":20" /> [[National Climate Center|राष्ट्रिय जलवायु केन्द्र]]ले उद्धार तथा राहत प्रयासलाई सहयोग गर्न नेपाली समकक्षीहरूलाई निरन्तर जलवायु निगरानी र पूर्वानुमानसम्बन्धी सामग्री उपलब्ध गरायो।<ref>{{Cite web |date=10 September 2026 |title=China provides climate forecasts to support Nepal's post-mudslide relief |url=https://english.news.cn/20260910/fa9e26364e9942d38b670fc61d1800f3/c.html |access-date=10 September 2026 |website=Xinhua |language=en }}</ref> सरकारले सहायता सामग्री पुर्‍याउन र शवहरू निकाल्न नेपाललाई चारवटा [[DJI FlyCart]] १०० ड्रोन उपलब्ध गरायो।<ref name=":29" /> ==== सेन्सरशिप र राज्य सञ्चारमाध्यमको कभरेज ==== {{more|Censorship in China|Public opinion guidance}} चीनभित्र विपद्को समाचार कभरेज पूर्ण [[Censorship in China|सेन्सरशिप]]देखि [[Chinese Communist Party|चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी]]को "[[public opinion guidance|जनमत निर्देशन]]" अनुरूपको रिपोर्टिङसम्म फैलिएको थियो।<ref>{{Cite news |last1=Bandurski |first1=David |last2=Chiang |first2=Zack |date=September 8, 2026 |title=Taming News of a Border Tragedy |url=https://lingua-sinica.org/taming-news-of-a-border-tragedy/ |access-date=September 8, 2026 |work=Lingua Sinica |archive-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909040510/https://lingua-sinica.org/taming-news-of-a-border-tragedy/ |url-status=live }}</ref> तिब्बतका स्थानीय बासिन्दाले खिचेका विपद्का भिडियो र प्रत्यक्षदर्शीका विवरणहरू [[Internet censorship in China|चीनको इन्टरनेट सेन्सरशिप]]अन्तर्गत [[Chinese social media platforms|चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू]]मा सेन्सर गरिएका थिए।<ref name="NYTcensor">{{Cite news |last=Kuo |first=Lily |date=2026-08-27 |title=China's Information Control Could Hamper Flood Rescue Efforts in Tibet |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/flood-disaster-china-censorship.html |access-date=2026-09-09 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="NYTcensor2">{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=2026-09-01 |title=Punishment and Silence: China Pulls Out the Disaster Playbook in Tibet |url=https://www.nytimes.com/2026/09/01/world/asia/china-tibet-floods-nepal-censorship.html |access-date=2026-09-09 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="BBCcensor">{{cite web |last=Bicker |first=Laura |date=28 August 2026 |title=Footage of Tibet floods isn't being shown in China - and we know little about victims there |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2z415w2gpo |work=[[BBC News]] |access-date=28 August 2026 |archive-date=28 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260828225313/https://www.bbc.com/news/articles/cx2z415w2gpo |url-status=live }}</ref> ''The New York Times''ले विदेशी पत्रकारहरू सरकारी निगरानीमा हुने यात्रामार्फत मात्र उक्त क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सक्ने र उनीहरूसँग कुरा गरे तिब्बतीहरूले सजायको जोखिम बेहोर्नुपर्ने जनाएको थियो।<ref name=NYTcensor/><ref name="GuardianCensor">{{Cite news |last=Hawkins |first=Amy |date=2026-08-28 |title=Chinese control of information hampers assessment of Tibet flood damage |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/28/chinese-controls-information-hamper-assessment-tibet-flood-damage |access-date=2026-09-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> साना चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमहरूले सुरुमा प्रत्यक्षदर्शीहरूसँगका अन्तर्वार्ता प्रकाशित गरे, तर ती सामग्री केही घण्टामै हटाइए।<ref name="ABCcensor" /> [[Ministry of Public Security (China)|सार्वजनिक सुरक्षा मन्त्रालय]]ले विपद्‌सम्बन्धी भ्रामक वा अवरोधकारी पोस्टहरू साझा गरेको आरोपमा कम्तीमा १० जनालाई कारबाही गरिएको जनाएको थियो।<ref name="VincentGuardian">{{Cite news |last=Vincent |first=Danny |date=2026-08-31 |title=China is concealing scale of flood disaster, say Tibet campaigners |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/31/china-concealing-scale-nepal-flood-disaster-say-tibet-campaigners |access-date=2026-09-09 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |quote=Public discussion about the flash floods has been restricted, with security officials in Tibet announcing on Sunday that it had penalised at least 10 people for sharing "false disaster information". There was no further information on the nature of the penalties.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/nepal-tibet-disaster-china-punish-10-people-fake-news-6351776 |title=China punishes 10 people over Nepal-Tibet disaster 'rumours' amid misinformation crackdown |date=31 August 2026 |work=[[CNA (TV network)|CNA]] |quote=On Monday, the cybersecurity protection bureau under China’s Ministry of Public Security publicised 10 cases as it vowed to crack down on people fabricating “false disaster information” that could mislead members of the public and “disrupt online order”. |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903233834/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/nepal-tibet-disaster-china-punish-10-people-fake-news-6351776 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260901-tibetan-activists-accuse-china-of-underreporting-flood-death-toll |title=Tibetan activists accuse China of underreporting flood death toll |date=31 August 2026 |work=[[France 24]] |quote=Chinese authorities penalised 10 people accused of spreading misinformation online, suggesting that the number of missing or dead was vastly more than officially reported figures, according to the Ministry of Public Security. |agency=AFP |access-date=3 September 2026 |archive-date=4 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260904045113/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260901-tibetan-activists-accuse-china-of-underreporting-flood-death-toll |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2026/08/31/china-penalises-10-people-for-misinformation-over-deadly-mudslide |title=China penalises 10 people for misinformation over deadly mudslide |date=31 August 2026 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |quote=Chinese authorities penalised 10 people accused of spreading misinformation online, suggesting that the number of missing or dead was vastly more than officially reported figures, according to the Ministry of Public Security. |agency=AFP}}</ref> ''[[The Guardian]]''का अनुसार चीनले तिब्बतमा सूचनाको प्रवाह सीमित गरेको छ, जसलाई उसले [[1951 Chinese annexation of Tibet|१९५१ मा विलय]] गरेको थियो र [[Tibetan independence movement|स्वतन्त्रता आन्दोलनका प्रदर्शनहरू]] दबाउँछ। चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमहरूले विपद्का बारेमा धेरै प्रसारण गरे र प्रभावित क्षेत्रमा पत्रकारहरू पठाए, यद्यपि रिपोर्टहरू मुख्यतः विनाशको विस्तारभन्दा उद्धार प्रयासमा केन्द्रित थिए।<ref name=GuardianCensor/> पत्रकारहरू तथा सामाजिक सञ्जाल प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई आधिकारिक रूपमा घोषणा गरिएका तथ्याङ्कभन्दा फरक हताहतीको संख्या रिपोर्ट नगर्न चेतावनी दिइएको थियो।<ref name="NYTcensor2" /> चीनमा विपद्को कभरेज पूर्ण रूपमा सेन्सर गरिएको वर्णन गर्ने [[BBC]]को शीर्षकलाई चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको आलोचनापछि "भारी रूपमा सेन्सर गरिएको" भन्ने शीर्षकमा परिवर्तन गरिएको थियो।<ref name=":15">{{Cite news |last=Speelman |first=Tabitha |date=2026-08-31 |title=De vloedgolf kwam binnen zeven minuten en vaagde het grote douanegebouw weg. De kans is klein dat er in Tibet nog slachtoffers levend gevonden worden |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2026/08/31/ook-aan-de-tibetaanse-kant-van-de-grens-lijkt-er-na-de-vloedgolf-weinig-hoop-op-veel-overlevenden-a4935509 |access-date=2026-09-01 |work=NRC |language=nl-NL |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902175834/https://www.nrc.nl/nieuws/2026/08/31/ook-aan-de-tibetaanse-kant-van-de-grens-lijkt-er-na-de-vloedgolf-weinig-hoop-op-veel-overlevenden-a4935509 |url-status=live }}</ref><ref name="BBCcensor" /> धेरै विदेशी पत्रकारहरूले कठिन भूभाग र थप बाढीको जोखिम देखाउँदै चिनियाँ अधिकारीहरूले प्रभावित क्षेत्रमा भ्रमण गर्ने आफ्ना अनुरोध अस्वीकार गरेको बताएका थिए।<ref name=ABCcensor>{{cite web |last=Horn |first=Allyson |date=29 August 2026 |title=Tibet flooding videos surface and then disappear in China |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |url=https://www.abc.net.au/news/2026-08-29/china-censors-scrubbing-videos-of-tibet-nepal-flood/107090348}}</ref> स्वतन्त्र रिपोर्टिङमा लगाइएको प्रतिबन्धका कारण तिब्बती पक्षमा भएको क्षतिको वास्तविक परिमाण प्रमाणित गर्न कठिन भएको थियो।<ref name=GuardianCensor/><ref name="DibyeshConversation" /> [[International Campaign for Tibet|इन्टरनेसनल क्याम्पेन फर तिब्बत]]ले तिब्बतमा हताहती चीनले रिपोर्ट गरेकोभन्दा बढी रहेको र ३०० वटासम्म घर ध्वस्त भएको जनाएको थियो।<ref name=VincentGuardian/> [[Human Rights Watch|ह्युमन राइट्स वाच]]का एसिया उपनिर्देशकले चिनियाँ राज्य सञ्चारमाध्यमका पत्रकारहरूलाई बाँचेकाहरू वा उनीहरूका परिवारका सदस्यसँग अन्तर्वार्ता नगर्न भनिएको बताएका थिए।<ref name=NYTcensor2/> सेन्सरशिप र हताहती कम रिपोर्ट गरिएको आरोपको जवाफमा [[Guo Jiakun|गुओ जियाकुन]], [[Ministry of Foreign Affairs (China)|चीनको परराष्ट्र मन्त्रालय]]का प्रवक्ताले विपद्लाई "निन्दा अभियान र प्रचार"का लागि प्रयोग गर्न नहुने बताएका थिए।<ref name=VincentGuardian/> ६ सेप्टेम्बरमा चिनियाँ अधिकारीहरूले हिलोले ढाकिएको उद्धार क्षेत्रमा विदेशी पत्रकारहरूको एउटा समूहलाई भ्रमण गराए। फेला परेका शवहरूको पहिचान प्रक्रिया अझै जारी थियो।<ref name=":10">{{Cite news |last=McCarthy |first=Simone |date=2026-09-06 |title=On the ground in China's wiped-out border zone, the fate of hundreds is still unknown |url=https://www.cnn.com/2026/09/06/china/china-nepal-floods-gyirong-port-intl-hnk |access-date=2026-09-06 |work=CNN |language=en}}</ref> === अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू === [[International Charter Space and Major Disasters|इन्टरनेसनल चार्टर स्पेस एन्ड मेजर डिजास्टर्स]], जसले आवश्यकता परेको अवस्थामा व्यापक मानवीय उपग्रह कभरेज उपलब्ध गराउँछ, सक्रिय गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://disasterscharter.org/activations/flood-in-nepal-activation-1052- |title=Flood in Nepal – Charter Activations & The International Charter: Space And Major Disasters |website=disasterscharter.org }}</ref> संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव [[António Guterres|अन्तोनियो गुटेरेस]]ले संयुक्त राष्ट्रसंघका टोलीहरू र साझेदारहरूले नेपाल सरकार नेतृत्वको प्रतिक्रियालाई सहयोग गर्न सामग्री र कर्मचारी पठाइरहेको बताएका थिए।<ref name="Dahal-2026" /><ref name="Sharma-2026" /> संयुक्त राष्ट्रसंघको [[Central Emergency Response Fund|केन्द्रीय आपत्कालीन प्रतिक्रिया कोष]]ले चिकित्सकीय सेवा, आश्रय र पानीका लागि {{Currency|2 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} जारी गर्‍यो।<ref name="168 dead" /> [[International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies|इन्टरनेसनल फेडरेसन अफ रेड क्रस एन्ड रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीज]]ले {{Currency|1 million|CHF|passthrough=yes}} सहायता जारी गर्‍यो।<ref name="Reuters-2026" /> [[World Health Organization|विश्व स्वास्थ्य संगठन]]ले आवश्यक आपत्कालीन चिकित्सकीय सामग्री पठाउँदै {{Currency|150,000|USD|linked=no}} रकम जारी गर्‍यो।<ref name="Reuters-2026" /> [[Médecins Sans Frontières|मेधेँसा साँ फ्रन्तिएर]]ले नेपालमा आपत्कालीन टोली पठायो।<ref name="Reuters-2026" /> [[European Union|युरोपेली संघ]]ले {{Currency|2.5 million|EUR|passthrough=yes}} मानवीय राहतका लागि विनियोजन गर्‍यो,<ref name=":21" /> पुनःस्थापना प्रयासमा सहयोग गर्न [[Copernicus Programme|कोपर्निकस]] उपग्रह निगरानी प्रणाली सक्रिय गर्‍यो,<ref name="France 24-2026">{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Nepal-Tibet disaster: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260827-nepal-tibet-disaster-what-we-know |access-date=27 August 2026 |website=France 24 |language=en-US }}</ref> र काठमाडौंमा मानवीय हवाई पुल आयोजना गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=3 September 2026 |title=EU provides additional Rs89 million in aid for Nepal flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/eu-provides-additional-rs89-million-in-aid-for-nepal-flood-victims |access-date=3 September 2026 |website=The Kathmandu Post |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903144815/https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/eu-provides-additional-rs89-million-in-aid-for-nepal-flood-victims |url-status=live }}</ref> [[Asian Development Bank|एसियाली विकास बैंक]]ले मानवीय सहायताका लागि {{Currency|5 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} अनुदान जारी गर्‍यो।<ref>{{Cite web |title=भोटेकोशी बाढी : एडिबीको ७६ करोडको 'रेस्क्यु फन्ड' |trans-title=Bhotekoshi flood: ADB's 'rescue fund' of Rs 760 million |url=https://www.nepalpress.com/2026/08/28/758197/bhotekoshi-flood-adbs-rescue-fund-of-rs-760-million/ |access-date=28 August 2026 |website=Nepal Press |language=ne }}</ref> [[Welthungerhilfe]]ले आफ्नो आपत्कालीन राहत कोषबाट {{Currency|2 million|EUR|passthrough=yes|linked=no}} उपलब्ध गरायो।<ref name=":1" /> [[Humanitarian OpenStreetMap Team]]ले नेपाल सरकारसँगको समन्वयमा प्रभावित स्थान पहिचान गर्न उद्धारकर्ताहरूलाई सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले उपग्रह तस्बिरबाट भवन र सडकहरूको नक्साङ्कन गर्ने कार्यक्रम सुरु गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Pant |first=Shashwat |date=2026-08-29 |title=Want to help Nepal's flood response? Map buildings from home |url=https://english.onlinekhabar.com/mapping-help-nepal-flood-response.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en-GB |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829134911/https://english.onlinekhabar.com/mapping-help-nepal-flood-response.html |url-status=live }}</ref> [[Arsenal F.C.]]ले नेपाललाई मानवीय सहायता उपलब्ध गराउन [[Save the Children|सेभ द चिल्ड्रेन]]सँग सहकार्यमा कोष संकलन अभियान सुरु गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-08 |title=Arsenal Foundation donates to Nepal flood relief |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/08/arsenal-foundation-donates-to-nepal-flood-relief |access-date=2026-09-08 |website=The Kathmandu Post |language=en-GB |archive-date=8 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260908093606/https://kathmandupost.com/national/2026/09/08/arsenal-foundation-donates-to-nepal-flood-relief |url-status=live }}</ref> नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको [[Loss and Damage Fund|लस एन्ड ड्यामेज फन्ड]]बाट {{Currency|20 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} सहायता प्राप्त गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last=Giri |first=Anil |date=September 9, 2026 |title=Nepal secures $20 million from Loss and Damage Fund, awaits decision on Bhotekoshi plea |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/09/nepal-secures-20-million-from-loss-and-damage-fund-awaits-decision-on-bhotekoshi-plea |access-date=2026-09-09 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> औषधि कम्पनी [[USV (company)|USV]]ले घाइतेहरूका लागि {{Currency|15 million|NPR|passthrough=yes}} बराबरका स्वास्थ्य सामग्री उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।<ref>{{Cite web |date=September 11, 2026 |title=USV Pharmaceuticals Pledges NPR 1.5 Crore for Bhote Koshi Flood Victims' Healthcare |url=http://english.ratopati.com/story/78764/15-million-rupees-assistance-for-health-treatment-of-flood-victims |access-date=2026-09-11 |website=Ratopati |language=Nepali}}</ref> [[inDrive]]ले नेपाल प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोषमा {{Currency|75 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} दान गर्‍यो।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-09-11 |title=inDrive contributes Rs 75m to Prime Minister's Disaster Relief Fund |url=https://thehimalayantimes.com/business/indrive-contributes-rs-75m-to-prime-ministers-disaster-relief-fund |access-date=2026-09-11 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> [[Aloft Hotels|Aloft Kathmandu Thamel]]ले {{Currency|1.5 million|NPR|passthrough=yes|linked=no}} दान गर्दै {{Currency|300,000|NPR|linked=no}} बराबरका राहत सामग्री उपलब्ध गरायो।<ref>{{Cite web |date=2026-09-15 |title=Aloft Kathmandu Thamel team contributes Rs 1.5 million to flood relief fund |url=https://thehimalayantimes.com/business/aloft-kathmandu-thamel-team-contributes-rs-15-million-to-flood-relief-fund |access-date=2026-09-16 |website=The Himalayan Times}}</ref> [[Beast Philanthropy]]ले कोष संकलन अभियान सुरु गर्‍यो, जसले १६ सेप्टेम्बरसम्म {{Currency|1 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} भन्दा बढी संकलन गरेको थियो।<ref>{{Cite news |date=2026-09-16 |title=MrBeast steps up for Nepal flood victims as YouTuber launches millions-dollar relief campaign |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us-streamers/mrbeast-steps-up-for-nepal-flood-victims-as-youtuber-launches-millions-dollar-relief-campaign/articleshow/134283887.cms |access-date=2026-09-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[रोटरी इन्टरनेसनल]]जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय आईएनजीओहरू अन्तर्राष्ट्रिय रोटरी क्लबहरूसँग नजिकबाट सहकार्य गर्दै स्थलमै मानवीय सहायता उपलब्ध गराउन काम गरिरहेका छन्। धेरै स्थानीय रोटरी क्लबहरू द्रुत सेवाका लागि सक्रिय छन्।<ref>{{Cite web |date=2026-09-10 |title=People gave generously to Rotary’s Nepal-Tibet Floods collections in Storrington |url=https://www.sussexexpress.co.uk/your-world/people-gave-generously-to-rotarys-nepal-tibet-floods-collections-in-storrington-9008154 |access-date=2026-09-16 |website=SussexWorld |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-16 |title=ShelterBox delivers emergency aid to 1,000 families displaced by Nepal floods |url=https://www.falmouthpacket.co.uk/news/26553981.aid-delivered-shelterbox-1-000-nepal-families/ |access-date=2026-09-16 |website=Falmouth Packet |language=en}}</ref> === व्यक्तिहरू === अस्ट्रेलियाली भूगर्भशास्त्री तथा सुरुङ उद्धार विज्ञ [[Arnold Dix|अर्नोल्ड डिक्स]], जो [[Melbourne|मेलबर्न]]मा रहेका थिए, सुरुङभित्र फसेका मानिसहरूलाई मुक्त गर्न मद्दत गर्ने उद्देश्यले उद्धारकर्ताहरूलाई जलविद्युत् सुरुङका प्रवेशद्वारहरू पत्ता लगाउन सहयोग गरे।<ref>{{cite web | last=Yeung | first=Jessie | title=Race against time to find workers missing in Nepal's hydropower tunnels. Here's what we know | publisher=CNN | date=31 August 2026 | url=https://edition.cnn.com/2026/08/31/asia/nepal-missing-hydropower-tunnels-flood-explainer-intl-hnk | access-date=31 August 2026 | archive-date=31 August 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260831100517/https://edition.cnn.com/2026/08/31/asia/nepal-missing-hydropower-tunnels-flood-explainer-intl-hnk | url-status=live }}</ref><ref name=Dervisevic>{{cite web | last1=Dervisevic | first1=Hanan | last2=Fankhauser | first2=Jarrod | last3=Riga | first3=Jessica | last4=Byrd | first4=Joshua | last5=Liddy | first5=Matt | title=Inside the mission to reach Nepal's underground 'Goldilocks zones' | website=ABC News | date=2 September 2026 | url=https://www.abc.net.au/news/2026-09-03/nepal-hydroelectric-tunnels-rescue-interactive/107101108 | access-date=3 September 2026 | archive-date=2 September 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260902234333/https://www.abc.net.au/news/2026-09-03/nepal-hydroelectric-tunnels-rescue-interactive/107101108 | url-status=live }}</ref> डिक्सले उक्त उद्धारलाई आफ्नो करियरकै सबैभन्दा कठिन उद्धार भने।<ref>{{cite news |title=Arnold Dix calls Nepal tunnel rescue his toughest challenge yet |url=https://english.onlinekhabar.com/arnold-dix-nepal-tunnel-rescue.html |work=OnlineKhabar |date=2026-09-07 |location=Kathmandu |access-date=2026-09-12}}</ref> [[Nvidia]]का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत [[Jensen Huang|जेन्सेन हुआङ]]ले प्रधानमन्त्री प्राकृतिक विपद् राहत कोषमा {{Currency|10 million|USD|passthrough=yes|linked=no}} दान गरे।<ref>{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालमा गएका बाढीहरू]] [[श्रेणी:चीनमा गएका बाढीहरू]] [[श्रेणी:नुवाकोट जिल्ला]] [[श्रेणी:धादिङ जिल्ला]] [[श्रेणी:रसुवा जिल्ला]] e9fvmbg3vmbfz0q4ae9mev9d7wv3kmr 0 151433 1380443 1372670 2026-09-17T08:02:52Z Biplab Anand 13653 सुधार गरियो 1380443 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = तूरजी का झालरा | native_name = | native_name_lang = hi | other_name = तूरजी का झालरा; तन्वरजी का झालरा | image = Toorji Ka Jhalra.jpg | caption = सन् २०२६ मा तूरजी का झालरा | location = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], भारत | coordinates = {{coord|26.29713|73.02305|format=dms|type:landmark_region:IN-RJ|display=inline,title}} | years_built = सन् १७४० }} '''तूरजी का झालरा''' <ref>{{cite web |title=Explore the Unique Toorji Ka Jhalra in Jodhpur |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/rajasthan/jodhpur/toorji-ka-jhalra|website=Incredible India |publisher=Ministry of Tourism, Government of India |access-date=28 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India is turning to ancient water systems as modern ones run dry |url=https://www.bbc.com/future/article/20260820-india-is-turning-to-ancient-water-systems-as-modern-ones-run-dry |website=BBC Future |date=20 August 2026}}</ref> लाई '''तन्वरजी का झालरा''' पनि भनिन्छ। यो [[जोधपुर]], [[राजस्थान]]स्थित एक [[बावडी]] हो। == स्थान == [[File:Toorji Ka Jhalra.jpg|thumb|तूरजी का झालरा (तूरजीको बावडी), भारतको राजस्थान राज्यको जोधपुरमा अवस्थित एक ऐतिहासिक बावडी हो। यस बावडीमा परम्परागत राजस्थानी वास्तुकलाका साथै जटिल रूपमा कुँदिएका बलौटे ढुङ्गाका सिँढीहरू रहेका छन्।]] तूरजी का झालरा<ref>{{cite web|title=The fast disappearing traditional water harvesting structures of Rajasthan|url=https://www.indiawaterportal.org/health-and-sanitation/urban-sanitation/fast-disappearing-traditional-water-harvesting-structures-rajasthan|website=India Water Portal|date=2 January 2021}}</ref> जोधपुरको पुरानो सहरका साँघुरा गल्लीहरूको बीचमा अवस्थित छ। यो गुलाब सागरको करिब १०० मिटर पश्चिम र [[मेहरानगढ|मेहरानगढ किल्ला]]को करिब ३०० मिटर पूर्वमा रहेको छ। यसको स्थानबारे धेरै स्थानीय बासिन्दासमेत अनभिज्ञ भएकाले यसलाई [[भौगोलिक निर्देशाङ्क प्रणाली]]को प्रयोग गरेर पत्ता लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। == इतिहास == केही स्रोतहरूले तूरजी का झालराको निर्माण छैटौँ शताब्दीमा भएको उल्लेख गरेका छन्, जसअनुसार यो आफ्नो प्रकारका सबैभन्दा पुराना संरचनामध्ये एक हुन सक्छ। तथापि, यसको निर्माणको समय सामान्यतया १८औँ शताब्दी, विशेषतः सन् १७४०, लाई मानिन्छ। यस बावडीको निर्माण परम्परागत रूपमा [[रानी]] तन्वरजी, [[राजा]] अभय सिंहकी पत्नीसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसको निर्माणको पछिल्लो मिति संरचनाको वास्तुकलासँग पनि बढी मेल खान्छ। यद्यपि, यीमध्ये कुनै पनि मितिलाई अभिलेख वा दस्तावेजी प्रमाणले पुष्टि गर्दैन। अन्ततः दुवै मिति सम्भव हुन सक्छन्, किनकि अन्य बावडीहरूजस्तै यस संरचनामा पनि शताब्दीऔँको अवधिमा पटक–पटक पुनर्स्थापना तथा परिवर्तन गरिएको छ। == वास्तुकला == तूरजी का झालरा सामान्यतया [[मनसुन]] (जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म)मा मात्र पानीले भरिन्छ। यसको तीनतर्फ पानीको जलाशयतर्फ तल झर्ने प्रिज्माकार सिँढीका पङ्क्तिहरू रहेका छन्। [[वसन्त ऋतु]]मा यो जलाशय प्रायः सुक्खा हुन्छ। चौथो भागमा ठूलो तथा केही लुकेको [[रणस्तम्भ]]सहितको एउटा भवन रहेको छ। खम्बाको दुवै छेउमा साना बाहिर निस्किएका बल्कोनीहरू ([[झरोखा]]) रहेका छन्। इनारको अधिकतम पानी भण्डारण क्षमता एक अनुप्रस्थ बल्कोनी मुनि रहेको भागमा हुन्छ। उक्त बल्कोनीको पछाडि ढोकाबाट प्रवेश गर्न सकिने एउटा बन्द कोठा रहेको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडी == {{commonscat|Toor Ji Ka Jhalra}} 26gn88fyhc665f82h6xw60zrvklrgvo 0 151465 1380421 1373270 2026-09-17T07:18:10Z Biplab Anand 13653 [[प्रयोगकर्ता:बडा काजी/नेपालीकरण|एक उपकरण]] प्रयोग गरेर व्याकरण ठीक गरियो 1380421 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Main_and_University,_Charlottesville,_during_flash_flood_(comparison).jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|266x266पिक्सेल|सन् २०१७ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको भर्जिनियास्थित शार्लोट्सभिलमा रहेको एउटा अन्डरपासको सामान्य अवस्था (माथि) र १५ मिनेटको भारी वर्षापछिको अवस्था (तल) ]] [[चित्र:GobiFlood.JPG|दायाँ|अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल|सन् २००४ मा मङ्गोलियाको [[गोबी मरुभूमि]] आँधीबेहरीपछि आएको आकस्मिक बाढी]] '''आकस्मिक बाढी''' तल्लो तटीय क्षेत्रहरू: खोला-नाला, [[नदी]], सुक्खा ताल र खाडलहरूमा तीव्र गतिमा आउने [[बाढी]] हो। यो भीषण मेघगर्जनसहितको [[वर्षा]], चक्रवात, वा [[उष्णदेशीय चक्रवात|उष्णकटिबन्धीय आँधी]]का कारण हुने भारी वर्षा, अथवा बरफ र [[हिउँ]] पग्लेर बनेको पानीका कारण आउन सक्छ। प्राकृतिक बरफ वा पहिरोको बाँध भत्किँदा, वा मानवनिर्मित बाँध जस्ता संरचनाहरू फुट्दा पनि आकस्मिक बाढी आउन सक्छ, जस्तै सन् १८८९ को 'जोन्सटाउन बाढी' अघि भएको थियो। वर्षा र बाढी सुरु हुने समयबीच ६ घण्टाभन्दा कमको समयावधि हुनु नै आकस्मिक बाढीलाई सामान्य बाढीभन्दा अलग बनाउने मुख्य विशेषता हो।<ref>{{Cite web |title=Flash Flooding Definition |url=http://www.weather.gov/phi/FlashFloodingDefinition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901031820/http://www.weather.gov/phi/FlashFloodingDefinition |archive-date=September 1, 2017 |access-date=August 31, 2017 |publisher=National Weather Service}}</ref> == कारणहरू == आकस्मिक बाढी धेरैजसो भर्खरै वर्षा भएका सुक्खा क्षेत्रहरूमा आउने गर्छ, तर वर्षा भएको मूल स्रोतभन्दा धेरै माइल टाढा तल्लो तटीय क्षेत्रहरूमा पनि यो देखिन सक्छ। ज्वालामुखी भएका वा त्यसको आसपासका क्षेत्रमा अत्यधिक तापक्रमका कारण हिमनदीहरू पग्लेपछि ज्वालामुखी विस्फोटपश्चात् पनि आकस्मिक बाढी आएका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिकाका अग्ला पहाडी शृङ्खलाहरूमा आकस्मिक बाढी आउने गर्छ भने दक्षिण-पश्चिम संयुक्त राज्य अमेरिकाका सुक्खा मैदानहरूमा पनि यो सामान्य मानिन्छ। चक्रवात र अन्य उष्णकटिबन्धीय आँधीका कारण हुने अत्यधिक वर्षाका साथै हिउँका बाँधहरू अचानक पग्लिनाले पनि आकस्मिक बाढी आउन सक्छ।<ref>{{cite web |author=WeatherEye |year=2007 |title=Flash Flood! |url=http://weathereye.kgan.com/cadet/flood/about.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227073206/http://weathereye.kgan.com/cadet/flood/about.html |archive-date=2009-02-27 |access-date=2009-09-09 |publisher=Sinclair Acquisition IV, Inc. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227073206/http://weathereye.kgan.com/cadet/flood/about.html |date=2009-02-27 }}</ref><ref name="srh.noaa.gov">{{cite web |author=[[National Weather Service]] Forecast Office [[Morristown, Tennessee]] |date=2006-03-07 |title=Definitions of flood and flash flood |url=http://www.srh.noaa.gov/mrx/hydro/flooddef.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929072411/http://www.srh.noaa.gov/mrx/hydro/flooddef.php |archive-date=2006-09-29 |access-date=2009-09-09 |publisher=[[National Weather Service]] Southern Region Headquarters}}</ref> मानव निर्मित गतिविधिहरूले पनि आकस्मिक बाढी निम्त्याउन सक्छन्। जब बाँधहरू फुट्छन्, ठुलो मात्रामा पानी बाहिर निस्कन्छ र यसको बाटोमा आउने सबै कुरा नष्ट गरिदिन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:प्राकृतिक प्रकोपहरू]] 6pyx5tty3ihkkybo6m6dczklgf6olb4 0 151611 1380420 1378812 2026-09-17T07:16:33Z Biplab Anand 13653 [[प्रयोगकर्ता:बडा काजी/नेपालीकरण|एक उपकरण]] प्रयोग गरेर व्याकरण ठीक गरियो 1380420 wikitext text/x-wiki '''अल्फा कण''', जसलाई '''अल्फा किरण''' वा '''अल्फा विकिरण''' पनि भनिन्छ, दुईवटा [[प्रोटोन]] र दुईवटा [[न्यूट्रोन|न्युट्रोन]] मिलेर बनेका हुन्छन् जुन हिलियम-४ परमाणुको न्युक्लियससँग पूर्ण रूपमा समान हुन्छन्। यी सामान्यतया 'अल्फा क्षय'को प्रक्रियामा उत्पन्न हुन्छन्, तर अन्य तरिकाहरूबाट पनि उत्पन्न हुन सक्छन्। अल्फा कणहरूको नाम ग्रीक वर्णमालाको पहिलो अक्षर 'α' बाट राखिएको हो। अल्फा कणको प्रतीक α वा α2 + हो। हिलियम न्युक्लियससँग समान हुने भएकाले, यिनीहरूलाई कहिलेकाहीँ +२ चार्ज भएको हिलियम आयन (जसमा दुईवटा इलेक्ट्रोन हुँदैनन्) जनाउन He2+ वा {{Chem|4|2|He}}+ को रूपमा पनि लेखिन्छ। जब यो [[आयन]]ले आफ्नो वरपरको वातावरणबाट [[इलेक्ट्रोन]]हरू प्राप्त गर्छ, तब अल्फा कण एउटा सामान्य (विद्युतीय रूपमा तटस्थ) हिलियम परमाणु {{Chem|4|2|He}} बन्छ। अल्फा कणहरूको शुद्ध स्पिन (net spin) शून्य हुन्छ। मानक अल्फा रेडियोधर्मी क्षयमा उत्पन्न हुँदा, अल्फा कणहरूको [[चाल शक्ति|गतिज ऊर्जा]] (kinetic energy) सामान्यतया लगभग ५ MeV र [[गति]] [[प्रकाशको गति]]को लगभग ४% हुन्छ। यी उच्च आयनीकरण क्षमता भएका कण विकिरणका रूप हुन्, जसको भेदन क्षमता (penetration depth) कम हुन्छ (यिनीहरूलाई केही सेन्टिमिटर हावा वा [[छाला]]ले नै रोक्न सक्छ)। यद्यपि, टर्नरी फिसन बाट निस्कने लामो दूरीका अल्फा कणहरूमा तीन गुणा बढी ऊर्जा हुन्छ र यिनीहरू तीन गुणा बढी भित्री भागसम्म भेदन गर्न सक्छन्। == नाम == अल्फा कण" (alpha particle) शब्दको प्रयोग सर्वप्रथम [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] ले [[युरेनियम]] विकिरणका गुणहरूको अध्ययन प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने क्रममा गरेका थिए।<ref name="RutherfordAlpha2">Rutherford distinguished and named α and β rays on page 116 of: E. Rutherford (1899) [https://books.google.com/books?id=ipMOAAAAIAAJ&pg=PA109 "Uranium radiation and the electrical conduction produced by it"], ''Philosophical Magazine'', Series 5, vol.</ref> उक्त विकिरणमा दुईवटा फरक विशेषताहरू देखिएका थिए, जसमध्ये पहिलोलाई उनले "α विकिरण" र बढी भेदन क्षमता भएको दोस्रोलाई "β विकिरण" भने। थप पाँच वर्षको प्रयोगात्मक कार्यपछि, रदरफोर्ड र हान्स गिगरले "अल्फा कणले आफ्नो धनात्मक चार्ज (positive charge) गुमाएपछि यो एउटा हिलियम परमाणु बन्छ" भन्ने कुरा पत्ता लगाए। अल्फा विकिरणका कणहरू दोहोरो-आयनित हिलियम न्युक्लियस (He2+) सँग समान हुन्छन्। पृथ्वीमा पाइने धेरैजसो हिलियम ग्यास (4 He) थोरियम र युरेनियमको अल्फा कण रेडियोधर्मी क्षय, र त्यसपछि वरपरका पदार्थबाट इलेक्ट्रोन प्राप्त गर्ने प्रक्रियाबाट प्राप्त हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Morrison |first1=P. |last2=Pine |first2=J. |date=1955 |title=Radiogenic Origin of the Helium Isotopes in Rock |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=71–92 |bibcode=1955NYASA..62...71M |doi=10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription}}</ref> == उपयोग == === उपकरणहरू === * '''धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्र (Smoke detectors):''' केही धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्रहरूमा थोरै मात्रामा अल्फा-उत्सर्जक 'अमेरिसियम-२४१' (americium-241) हुन्छ। अल्फा कणहरूले यन्त्रभित्रको सानो खाली ठाउँमा हावालाई आयनीकरण (ionize) गर्छन् र त्यो आयनीकृत हावाबाट सानो विद्युतीय प्रवाह बग्छ। आगो लाग्दा आउने धुवाँका कणहरू उक्त ठाउँमा प्रवेश गर्दा विद्युतीय प्रवाह घट्छ, जसले गर्दा अलार्म बज्छ। यो आइसोटोप सासबाट भित्र गएमा वा निलेमा अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ, तर यसको स्रोतलाई सिल गरेर राख्दासम्म खतरा न्युनतम हुन्छ। * '''रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर:''' अल्फा क्षयले अन्तरिक्षयानहरूमा प्रयोग हुने रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटरहरूका लागि अपेक्षाकृत सुरक्षित ऊर्जा स्रोत प्रदान गर्न सक्छ। रेडियोधर्मी क्षयका अन्य रूपहरूको तुलनामा अल्फा क्षयबाट बचावट (shielding) गर्न धेरै सजिलो हुन्छ। अल्फा कणको स्रोत 'प्लुटोनियम-२३८' बाट अनावश्यक विकिरण रोक्नका लागि केवल २.५ मिमी सिसाको घेरा पर्याप्त हुन्छ। === क्यान्सरको उपचार === क्यान्सरका ट्युमरहरू नष्ट गर्न वर्तमान तीन फरक तरिकाले अल्फा-उत्सर्जक रेडियोन्यूक्लाइडहरू प्रयोग भइरहेका छन्: # लक्षित तन्तुहरूलाई लक्षित गरी इन्फ्युज गर्न सकिने (शरीरमा पठाउन सकिने) रेडियोधर्मी उपचारको रूपमा (रेडियम-२२३)। # ठोस ट्युमरहरूभित्र सिधै राखिने विकिरणको स्रोतको रूपमा (रेडियम-२२४)। # ट्युमरसँग सम्बन्धित एन्टिजेनको एन्टिबडी जस्तै ट्युमरलाई लक्षित गर्ने अणुमा जोडिने तत्वको रूपमा ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एक्स-रे]] 00p338v05ee5f0c0k34tp88tr86z2li 1380422 1380420 2026-09-17T07:18:27Z Biplab Anand 13653 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:हिलियम]] जोडियो 1380422 wikitext text/x-wiki '''अल्फा कण''', जसलाई '''अल्फा किरण''' वा '''अल्फा विकिरण''' पनि भनिन्छ, दुईवटा [[प्रोटोन]] र दुईवटा [[न्यूट्रोन|न्युट्रोन]] मिलेर बनेका हुन्छन् जुन हिलियम-४ परमाणुको न्युक्लियससँग पूर्ण रूपमा समान हुन्छन्। यी सामान्यतया 'अल्फा क्षय'को प्रक्रियामा उत्पन्न हुन्छन्, तर अन्य तरिकाहरूबाट पनि उत्पन्न हुन सक्छन्। अल्फा कणहरूको नाम ग्रीक वर्णमालाको पहिलो अक्षर 'α' बाट राखिएको हो। अल्फा कणको प्रतीक α वा α2 + हो। हिलियम न्युक्लियससँग समान हुने भएकाले, यिनीहरूलाई कहिलेकाहीँ +२ चार्ज भएको हिलियम आयन (जसमा दुईवटा इलेक्ट्रोन हुँदैनन्) जनाउन He2+ वा {{Chem|4|2|He}}+ को रूपमा पनि लेखिन्छ। जब यो [[आयन]]ले आफ्नो वरपरको वातावरणबाट [[इलेक्ट्रोन]]हरू प्राप्त गर्छ, तब अल्फा कण एउटा सामान्य (विद्युतीय रूपमा तटस्थ) हिलियम परमाणु {{Chem|4|2|He}} बन्छ। अल्फा कणहरूको शुद्ध स्पिन (net spin) शून्य हुन्छ। मानक अल्फा रेडियोधर्मी क्षयमा उत्पन्न हुँदा, अल्फा कणहरूको [[चाल शक्ति|गतिज ऊर्जा]] (kinetic energy) सामान्यतया लगभग ५ MeV र [[गति]] [[प्रकाशको गति]]को लगभग ४% हुन्छ। यी उच्च आयनीकरण क्षमता भएका कण विकिरणका रूप हुन्, जसको भेदन क्षमता (penetration depth) कम हुन्छ (यिनीहरूलाई केही सेन्टिमिटर हावा वा [[छाला]]ले नै रोक्न सक्छ)। यद्यपि, टर्नरी फिसन बाट निस्कने लामो दूरीका अल्फा कणहरूमा तीन गुणा बढी ऊर्जा हुन्छ र यिनीहरू तीन गुणा बढी भित्री भागसम्म भेदन गर्न सक्छन्। == नाम == अल्फा कण" (alpha particle) शब्दको प्रयोग सर्वप्रथम [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] ले [[युरेनियम]] विकिरणका गुणहरूको अध्ययन प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने क्रममा गरेका थिए।<ref name="RutherfordAlpha2">Rutherford distinguished and named α and β rays on page 116 of: E. Rutherford (1899) [https://books.google.com/books?id=ipMOAAAAIAAJ&pg=PA109 "Uranium radiation and the electrical conduction produced by it"], ''Philosophical Magazine'', Series 5, vol.</ref> उक्त विकिरणमा दुईवटा फरक विशेषताहरू देखिएका थिए, जसमध्ये पहिलोलाई उनले "α विकिरण" र बढी भेदन क्षमता भएको दोस्रोलाई "β विकिरण" भने। थप पाँच वर्षको प्रयोगात्मक कार्यपछि, रदरफोर्ड र हान्स गिगरले "अल्फा कणले आफ्नो धनात्मक चार्ज (positive charge) गुमाएपछि यो एउटा हिलियम परमाणु बन्छ" भन्ने कुरा पत्ता लगाए। अल्फा विकिरणका कणहरू दोहोरो-आयनित हिलियम न्युक्लियस (He2+) सँग समान हुन्छन्। पृथ्वीमा पाइने धेरैजसो हिलियम ग्यास (4 He) थोरियम र युरेनियमको अल्फा कण रेडियोधर्मी क्षय, र त्यसपछि वरपरका पदार्थबाट इलेक्ट्रोन प्राप्त गर्ने प्रक्रियाबाट प्राप्त हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Morrison |first1=P. |last2=Pine |first2=J. |date=1955 |title=Radiogenic Origin of the Helium Isotopes in Rock |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=71–92 |bibcode=1955NYASA..62...71M |doi=10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription}}</ref> == उपयोग == === उपकरणहरू === * '''धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्र (Smoke detectors):''' केही धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्रहरूमा थोरै मात्रामा अल्फा-उत्सर्जक 'अमेरिसियम-२४१' (americium-241) हुन्छ। अल्फा कणहरूले यन्त्रभित्रको सानो खाली ठाउँमा हावालाई आयनीकरण (ionize) गर्छन् र त्यो आयनीकृत हावाबाट सानो विद्युतीय प्रवाह बग्छ। आगो लाग्दा आउने धुवाँका कणहरू उक्त ठाउँमा प्रवेश गर्दा विद्युतीय प्रवाह घट्छ, जसले गर्दा अलार्म बज्छ। यो आइसोटोप सासबाट भित्र गएमा वा निलेमा अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ, तर यसको स्रोतलाई सिल गरेर राख्दासम्म खतरा न्युनतम हुन्छ। * '''रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर:''' अल्फा क्षयले अन्तरिक्षयानहरूमा प्रयोग हुने रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटरहरूका लागि अपेक्षाकृत सुरक्षित ऊर्जा स्रोत प्रदान गर्न सक्छ। रेडियोधर्मी क्षयका अन्य रूपहरूको तुलनामा अल्फा क्षयबाट बचावट (shielding) गर्न धेरै सजिलो हुन्छ। अल्फा कणको स्रोत 'प्लुटोनियम-२३८' बाट अनावश्यक विकिरण रोक्नका लागि केवल २.५ मिमी सिसाको घेरा पर्याप्त हुन्छ। === क्यान्सरको उपचार === क्यान्सरका ट्युमरहरू नष्ट गर्न वर्तमान तीन फरक तरिकाले अल्फा-उत्सर्जक रेडियोन्यूक्लाइडहरू प्रयोग भइरहेका छन्: # लक्षित तन्तुहरूलाई लक्षित गरी इन्फ्युज गर्न सकिने (शरीरमा पठाउन सकिने) रेडियोधर्मी उपचारको रूपमा (रेडियम-२२३)। # ठोस ट्युमरहरूभित्र सिधै राखिने विकिरणको स्रोतको रूपमा (रेडियम-२२४)। # ट्युमरसँग सम्बन्धित एन्टिजेनको एन्टिबडी जस्तै ट्युमरलाई लक्षित गर्ने अणुमा जोडिने तत्वको रूपमा ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एक्स-रे]] [[श्रेणी:हिलियम]] i3pqcmur7wlp3psp1qmtuhihimivhma 1380423 1380422 2026-09-17T07:18:56Z Biplab Anand 13653 सुधार गरियो 1380423 wikitext text/x-wiki '''अल्फा कण''', जसलाई '''अल्फा किरण''' वा '''अल्फा विकिरण''' पनि भनिन्छ, दुईवटा [[प्रोटोन]] र दुईवटा [[न्यूट्रोन|न्युट्रोन]] मिलेर बनेका हुन्छन् जुन हिलियम-४ परमाणुको न्युक्लियससँग पूर्ण रूपमा समान हुन्छन्। यी सामान्यतया 'अल्फा क्षय'को प्रक्रियामा उत्पन्न हुन्छन्, तर अन्य तरिकाहरूबाट पनि उत्पन्न हुन सक्छन्। अल्फा कणहरूको नाम ग्रीक वर्णमालाको पहिलो अक्षर 'α' बाट राखिएको हो। अल्फा कणको प्रतीक α वा α2 + हो। हिलियम न्युक्लियससँग समान हुने भएकाले, यिनीहरूलाई कहिलेकाहीँ +२ चार्ज भएको हिलियम आयन (जसमा दुईवटा इलेक्ट्रोन हुँदैनन्) जनाउन He2+ वा {{Chem|4|2|He}}+ को रूपमा पनि लेखिन्छ। जब यो [[आयन]]ले आफ्नो वरपरको वातावरणबाट [[इलेक्ट्रोन]]हरू प्राप्त गर्छ, तब अल्फा कण एउटा सामान्य (विद्युतीय रूपमा तटस्थ) हिलियम परमाणु {{Chem|4|2|He}} बन्छ। अल्फा कणहरूको शुद्ध स्पिन (net spin) शून्य हुन्छ। मानक अल्फा रेडियोधर्मी क्षयमा उत्पन्न हुँदा, अल्फा कणहरूको [[चाल शक्ति|गतिज ऊर्जा]] (kinetic energy) सामान्यतया लगभग ५ MeV र [[गति]] [[प्रकाशको गति]]को लगभग ४% हुन्छ। यी उच्च आयनीकरण क्षमता भएका कण विकिरणका रूप हुन्, जसको भेदन क्षमता (penetration depth) कम हुन्छ (यिनीहरूलाई केही सेन्टिमिटर हावा वा [[छाला]]ले नै रोक्न सक्छ)। यद्यपि, टर्नरी फिसन बाट निस्कने लामो दूरीका अल्फा कणहरूमा तीन गुणा बढी ऊर्जा हुन्छ र यिनीहरू तीन गुणा बढी भित्री भागसम्म भेदन गर्न सक्छन्। == नाम == अल्फा कण शब्दको प्रयोग सर्वप्रथम [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]]ले [[युरेनियम]] विकिरणका गुणहरूको अध्ययन प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने क्रममा गरेका थिए।<ref name="RutherfordAlpha2">Rutherford distinguished and named α and β rays on page 116 of: E. Rutherford (1899) [https://books.google.com/books?id=ipMOAAAAIAAJ&pg=PA109 "Uranium radiation and the electrical conduction produced by it"], ''Philosophical Magazine'', Series 5, vol.</ref> उक्त विकिरणमा दुईवटा फरक विशेषताहरू देखिएका थिए, जसमध्ये पहिलोलाई उनले "α विकिरण" र बढी भेदन क्षमता भएको दोस्रोलाई "β विकिरण" भने। थप पाँच वर्षको प्रयोगात्मक कार्यपछि, रदरफोर्ड र हान्स गिगरले "अल्फा कणले आफ्नो धनात्मक चार्ज (positive charge) गुमाएपछि यो एउटा हिलियम परमाणु बन्छ" भन्ने कुरा पत्ता लगाए। अल्फा विकिरणका कणहरू दोहोरो-आयनित हिलियम न्युक्लियस (He2+) सँग समान हुन्छन्। पृथ्वीमा पाइने धेरैजसो हिलियम ग्यास (4 He) थोरियम र युरेनियमको अल्फा कण रेडियोधर्मी क्षय, र त्यसपछि वरपरका पदार्थबाट इलेक्ट्रोन प्राप्त गर्ने प्रक्रियाबाट प्राप्त हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Morrison |first1=P. |last2=Pine |first2=J. |date=1955 |title=Radiogenic Origin of the Helium Isotopes in Rock |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=71–92 |bibcode=1955NYASA..62...71M |doi=10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription}}</ref> == उपयोग == === उपकरणहरू === * '''धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्र (Smoke detectors):''' केही धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्रहरूमा थोरै मात्रामा अल्फा-उत्सर्जक 'अमेरिसियम-२४१' (americium-241) हुन्छ। अल्फा कणहरूले यन्त्रभित्रको सानो खाली ठाउँमा हावालाई आयनीकरण (ionize) गर्छन् र त्यो आयनीकृत हावाबाट सानो विद्युतीय प्रवाह बग्छ। आगो लाग्दा आउने धुवाँका कणहरू उक्त ठाउँमा प्रवेश गर्दा विद्युतीय प्रवाह घट्छ, जसले गर्दा अलार्म बज्छ। यो आइसोटोप सासबाट भित्र गएमा वा निलेमा अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ, तर यसको स्रोतलाई सिल गरेर राख्दासम्म खतरा न्युनतम हुन्छ। * '''रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर:''' अल्फा क्षयले अन्तरिक्षयानहरूमा प्रयोग हुने रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटरहरूका लागि अपेक्षाकृत सुरक्षित ऊर्जा स्रोत प्रदान गर्न सक्छ। रेडियोधर्मी क्षयका अन्य रूपहरूको तुलनामा अल्फा क्षयबाट बचावट (shielding) गर्न धेरै सजिलो हुन्छ। अल्फा कणको स्रोत 'प्लुटोनियम-२३८' बाट अनावश्यक विकिरण रोक्नका लागि केवल २.५ मिमी सिसाको घेरा पर्याप्त हुन्छ। === क्यान्सरको उपचार === क्यान्सरका ट्युमरहरू नष्ट गर्न वर्तमान तीन फरक तरिकाले अल्फा-उत्सर्जक रेडियोन्यूक्लाइडहरू प्रयोग भइरहेका छन्: # लक्षित तन्तुहरूलाई लक्षित गरी इन्फ्युज गर्न सकिने (शरीरमा पठाउन सकिने) रेडियोधर्मी उपचारको रूपमा (रेडियम-२२३)। # ठोस ट्युमरहरूभित्र सिधै राखिने विकिरणको स्रोतको रूपमा (रेडियम-२२४)। # ट्युमरसँग सम्बन्धित एन्टिजेनको एन्टिबडी जस्तै ट्युमरलाई लक्षित गर्ने अणुमा जोडिने तत्वको रूपमा ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एक्स-रे]] [[श्रेणी:हिलियम]] j24uktlac67grtc53an97wt46qztdl9 1380438 1380423 2026-09-17T07:36:15Z Biplab Anand 13653 सुधार गरियो 1380438 wikitext text/x-wiki {{Infobox particle |name=अल्फा कण |image=[[Image:Alpha Decay.svg|center|250px]] |caption=[[अल्फा क्षय]] |composition=२ प्रोटोन, २ न्युट्रोन |statistics=[[बोसोन]] |antiparticle= |status= |theorized= |discovered= |symbol=α, α^२+, He^२+ |mass={{physconst|malpha}}<br />{{physconst|malpha_Da}}<br />{{physconst|malphac2_GeV|unit={{val|ul=GeV/c2}}}} |electric_charge=+२&nbsp;[[मौलिक आवेश|''e'']] |charge_radius={{physconst|ralpha}} |spin=०&nbsp;[[प्ल्याङ्क स्थिराङ्क|''ħ'']]{{px2}}<ref name="Krane"> {{cite book |last=Krane |first=Kenneth S. |year=1988 |title=Introductory Nuclear Physics |pages=246–269 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-471-80553-3 }}</ref> |num_spin_states= }} '''अल्फा कण''', जसलाई '''अल्फा किरण''' वा '''अल्फा विकिरण''' पनि भनिन्छ, दुईवटा [[प्रोटोन]] र दुईवटा [[न्यूट्रोन|न्युट्रोन]] मिलेर बनेका हुन्छन् जुन हिलियम-४ परमाणुको न्युक्लियससँग पूर्ण रूपमा समान हुन्छन्। यी सामान्यतया 'अल्फा क्षय'को प्रक्रियामा उत्पन्न हुन्छन्, तर अन्य तरिकाहरूबाट पनि उत्पन्न हुन सक्छन्। अल्फा कणहरूको नाम ग्रीक वर्णमालाको पहिलो अक्षर 'α' बाट राखिएको हो। अल्फा कणको प्रतीक α वा α2 + हो। हिलियम न्युक्लियससँग समान हुने भएकाले, यिनीहरूलाई कहिलेकाहीँ +२ चार्ज भएको हिलियम आयन (जसमा दुईवटा इलेक्ट्रोन हुँदैनन्) जनाउन He2+ वा {{Chem|4|2|He}}+ को रूपमा पनि लेखिन्छ। जब यो [[आयन]]ले आफ्नो वरपरको वातावरणबाट [[इलेक्ट्रोन]]हरू प्राप्त गर्छ, तब अल्फा कण एउटा सामान्य (विद्युतीय रूपमा तटस्थ) हिलियम परमाणु {{Chem|4|2|He}} बन्छ। अल्फा कणहरूको शुद्ध स्पिन (net spin) शून्य हुन्छ। मानक अल्फा रेडियोधर्मी क्षयमा उत्पन्न हुँदा, अल्फा कणहरूको [[चाल शक्ति|गतिज ऊर्जा]] (kinetic energy) सामान्यतया लगभग ५ MeV र [[गति]] [[प्रकाशको गति]]को लगभग ४% हुन्छ। यी उच्च आयनीकरण क्षमता भएका कण विकिरणका रूप हुन्, जसको भेदन क्षमता कम हुन्छ (यिनीहरूलाई केही सेन्टिमिटर हावा वा [[छाला]]ले नै रोक्न सक्छ)। यद्यपि, टर्नरी फिसनबाट निस्कने लामो दूरीका अल्फा कणहरूमा तीन गुणा बढी ऊर्जा हुन्छ र यिनीहरू तीन गुणा बढी भित्री भागसम्म भेदन गर्न सक्छन्। == नाम == अल्फा कण शब्दको प्रयोग सर्वप्रथम [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]]ले [[युरेनियम]] विकिरणका गुणहरूको अध्ययन प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने क्रममा गरेका थिए।<ref name="RutherfordAlpha2">Rutherford distinguished and named α and β rays on page 116 of: E. Rutherford (1899) [https://books.google.com/books?id=ipMOAAAAIAAJ&pg=PA109 "Uranium radiation and the electrical conduction produced by it"], ''Philosophical Magazine'', Series 5, vol.</ref> उक्त विकिरणमा दुईवटा फरक विशेषताहरू देखिएका थिए, जसमध्ये पहिलोलाई उनले "α विकिरण" र बढी भेदन क्षमता भएको दोस्रोलाई "β विकिरण" भने। थप पाँच वर्षको प्रयोगात्मक कार्यपछि, रदरफोर्ड र हान्स गिगरले "अल्फा कणले आफ्नो धनात्मक चार्ज (positive charge) गुमाएपछि यो एउटा हिलियम परमाणु बन्छ" भन्ने कुरा पत्ता लगाए। अल्फा विकिरणका कणहरू दोहोरो-आयनित हिलियम न्युक्लियस (He2+) सँग समान हुन्छन्। पृथ्वीमा पाइने धेरैजसो हिलियम ग्यास (4 He) थोरियम र युरेनियमको अल्फा कण रेडियोधर्मी क्षय, र त्यसपछि वरपरका पदार्थबाट इलेक्ट्रोन प्राप्त गर्ने प्रक्रियाबाट प्राप्त हुन्छ।<ref>{{cite journal |last1=Morrison |first1=P. |last2=Pine |first2=J. |date=1955 |title=Radiogenic Origin of the Helium Isotopes in Rock |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=71–92 |bibcode=1955NYASA..62...71M |doi=10.1111/j.1749-6632.1955.tb35366.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription}}</ref> == उपयोग == === उपकरणहरू === * '''धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्र (Smoke detectors):''' केही धुवाँ पत्ता लगाउने यन्त्रहरूमा थोरै मात्रामा अल्फा-उत्सर्जक 'अमेरिसियम-२४१' (americium-241) हुन्छ। अल्फा कणहरूले यन्त्रभित्रको सानो खाली ठाउँमा हावालाई आयनीकरण (ionize) गर्छन् र त्यो आयनीकृत हावाबाट सानो विद्युतीय प्रवाह बग्छ। आगो लाग्दा आउने धुवाँका कणहरू उक्त ठाउँमा प्रवेश गर्दा विद्युतीय प्रवाह घट्छ, जसले गर्दा अलार्म बज्छ। यो आइसोटोप सासबाट भित्र गएमा वा निलेमा अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ, तर यसको स्रोतलाई सिल गरेर राख्दासम्म खतरा न्युनतम हुन्छ। * '''रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर:''' अल्फा क्षयले अन्तरिक्षयानहरूमा प्रयोग हुने रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटरहरूका लागि अपेक्षाकृत सुरक्षित ऊर्जा स्रोत प्रदान गर्न सक्छ। रेडियोधर्मी क्षयका अन्य रूपहरूको तुलनामा अल्फा क्षयबाट बचावट (shielding) गर्न धेरै सजिलो हुन्छ। अल्फा कणको स्रोत 'प्लुटोनियम-२३८' बाट अनावश्यक विकिरण रोक्नका लागि केवल २.५ मिमी सिसाको घेरा पर्याप्त हुन्छ। === क्यान्सरको उपचार === क्यान्सरका ट्युमरहरू नष्ट गर्न वर्तमान तीन फरक तरिकाले अल्फा-उत्सर्जक रेडियोन्यूक्लाइडहरू प्रयोग भइरहेका छन्: # लक्षित तन्तुहरूलाई लक्षित गरी इन्फ्युज गर्न सकिने (शरीरमा पठाउन सकिने) रेडियोधर्मी उपचारको रूपमा (रेडियम-२२३)। # ठोस ट्युमरहरूभित्र सिधै राखिने विकिरणको स्रोतको रूपमा (रेडियम-२२४)। # ट्युमरसँग सम्बन्धित एन्टिजेनको एन्टिबडी जस्तै ट्युमरलाई लक्षित गर्ने अणुमा जोडिने तत्वको रूपमा ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एक्स-रे]] [[श्रेणी:हिलियम]] ewef0fq1itz6h7fw8ctb11375d75lgm 0 151639 1380401 1380217 2026-09-17T05:30:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1380401 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = कोविद गुप्ता | image = Kovid Gupta Author.jpg | caption = सन् २०१९ मा गुप्ता | birth_date = 1988 | birth_place = ह्युस्टन, टेक्सस, संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = {{flatlist| * चलचित्र निर्माता * पटकथा लेखक * लेखक * सामाजिक अभियन्ता }} | education = [[Cornell University]] ([[MBA]])<ref>{{cite web | url=https://blackbird-archive.vcu.edu/v20n1/fiction/gupta-k/index.shtml | title=Kovid Gupta | Blackbird v20n1 | #fiction }}</ref><br />[[University of Texas at Austin]] ([[Bachelor of Business Administration|BBA]]), ([[Bachelor of Science|BS]]), ([[Bachelor of Arts|BA]]) | genre = आख्यान, गैर-आख्यान | notable_works = ''[[Kingdom of The Soap Queen: The Story of Balaji Telefilms]]''<br />''[[Redrawing India: The Teach For India Story]]'' | website = {{URL|http://kovidguptafilms.com/}} }} '''कोविद गुप्ता''' (जन्म १९८८) भारतीय-अमेरिकी लेखक, पटकथा लेखक, चलचित्र निर्माता तथा सामाजिक अभियन्ता हुन्।<ref>{{Cite web |title=Dipa, Sakshi, Alia on Forbes' 'Super Achievers' List |url=https://www.canindia.com/dipa-sakshi-alia-on-fobes-super-achievers-list/ |website=Can India}}</ref> उनले ''[[Kingdom of The Soap Queen: The Story of Balaji Telefilms]]'' र ''[[Redrawing India: The Teach For India Story]]'' लगायतका गैर-आख्यानात्मक कृतिहरूमार्फत पहिचान बनाएका छन्।<ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/dipa-karmakar-sakshi-malik-among-53-indians-on-forbes-under-30-achievers-list-1682275|title=Dipa Karmakar, Sakshi Malik Among 53 Indians On Forbes' 'Under 30' Achievers List|work=NDTV.com|access-date=2017-04-20}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == गुप्ताको जन्म र हुर्काइ ह्युस्टनमा भएको थियो। [[Bollywood|बलिउड]] चलचित्रहरूसँगको उनको प्रारम्भिक परिचयले उनको सिर्जनात्मक रुचि निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।<ref name="Moody">{{cite web |date=11 August 2017 |title=Asia 30 Under 30 Radio-Television-Film alumnus makes Forbes list of movers and shakers |url=https://moody.utexas.edu/news/asia-30-under-30 |accessdate=1 September 2019 |website=Moody College}}</ref> उनले [[University of Texas at Austin]] मा उच्च शिक्षा हासिल गरे र [[McCombs School of Business]], [[Moody College of Communication]] तथा College of Liberal Arts बाट तीनवटा स्नातक डिग्री प्राप्त गरे।<ref name="McCombs Hall of Fame list">{{Cite web |title=McCombs Hall of Fame list |url=https://www.mccombs.utexas.edu/Alumni/Advisory-Council/Hall%20of%20Fame/ |website=utexas.edu }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229064353/https://www.mccombs.utexas.edu/Alumni/Advisory-Council/Hall%20of%20Fame |date=2021-12-29 }}</ref> त्यसपछि उनले [[Cornell University]] बाट एमबीए प्राप्त गरे।<ref>{{Cite web |title=Kovid Gupta: Mad About Storytelling |url=https://www.connectedtoindia.com/kovid-gupta-mad-about-story-telling-1392.html/ |website=Connected to India}}</ref> == व्यावसायिक जीवन == गुप्ताले मुख्यधाराका हिन्दी टेलिभिजन धारावाहिकहरूको पटकथा लेख्दै आफ्नो करियर सुरु गरेका थिए। उनले ''[[Balika Vadhu]]'' बाट पहिलो ठूलो अवसर प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले [[Ekta Kapoor|एकता कपूर]] र [[Balaji Telefilms]] सँग सहकार्य गरे, जहाँ उनले ''[[Kingdom of The Soap Queen: The Story of Balaji Telefilms]]'' पुस्तक लेखे।<ref>{{Cite news|url=http://www.indiawest.com/news/business/indian-olympians-sakshi-malik-dipa-karmakar-make-forbes-under-asia/article_cb9cc95e-23bd-11e7-ae00-ff2b75e88501.html|title=Indian Olympians Sakshi Malik, Dipa Karmakar Make Forbes' '30 Under 30' Asia List|work=India West|access-date=2017-04-20|agency=IANS|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420071753/http://www.indiawest.com/news/business/indian-olympians-sakshi-malik-dipa-karmakar-make-forbes-under-asia/article_cb9cc95e-23bd-11e7-ae00-ff2b75e88501.html |date=2017-04-20 }}</ref> पछि उनी [[Rajshri Productions]] मा आबद्ध भए र ''[[Prem Ratan Dhan Payo]]'' को निर्माणमा [[Sooraj Barjatya|सूरज बडजात्या]]लाई सहयोग गरे।<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/small-biz/hr-leadership/people/over-50-indians-in-forbes-under-30-list-of-super-achievers/articleshow/58216666.cms|title=Over 50 Indians in Forbes' Under 30 List of Super Achievers|work=The Economic Times|access-date=2017-04-20}}</ref> त्यसपछि उनले [[Vinod Chopra Films]] र [[Film Companion]] मा व्यवसाय विकास प्रमुखका रूपमा काम गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-over-50-indians-in-forbes-under-30-list-of-super-achievers-news-hindi-5576696-PHO.html|title=Forbes अंडर 30 सुपर अचीवर्स लिस्ट में 53 भारतीय; आलिया, दीपा, साक्षी शामिल|date=2017-04-17|work=dainikbhaskar|access-date=2017-04-20|language=en}}</ref> ''[[Forbes]]'' ले गुप्तालाई सन् २०१७ को [[Forbes 30 Under 30|''Forbes'' 30 Under 30]] मिडिया, मार्केटिङ तथा विज्ञापन सूचीमा समावेश गर्दै उनको उपलब्धिलाई मान्यता दिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=30 Under 30 Asia 2017: Media, Marketing & Advertising |url=https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/media-marketing-advertising/ |access-date=2017-04-20 |website=Forbes}}</ref> == चलचित्र सूची == === निर्माता === * ''Untitled Dia Mirza and Rahul Bhat Film'' (२०२६) |<ref>{{Cite web |date=1 November 2025 |title='Dia Mirza Rahul Bhat Team Up For A Love Story |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/dia-mirza-rahul-bhat-team-up-for-a-love-story-directed-by-indo-german-filmmaker-kanwal-sethi |access-date=9 November 2025 |website=Hollywood Reporter India}}</ref> * ''An Unquiet Mind'' (२०२५)<ref>{{Cite web |date=29 January 2024 |title=Moody College alum brings good into the world through film |url=https://moody.utexas.edu/news/moody-college-alum-brings-good-world-through-film/ |website=The University of Texas at Austin}}{{unreliable source?|date=January 2024}}</ref> === पटकथा लेखक === * ''[[Balika Vadhu]]'' (२०१०) * ''[[Bade Achhe Lagte Hain]]'' (२०११) * ''Hamaar Sautan Hamaar Saheli'' (२०११)<ref>{{Cite web |title=Humaar Sautan Hamaar Saheli |url=https://www.imdb.com/title/tt2340518/ |website=IMDb}}{{unreliable source?|date=January 2024}}</ref> * ''[[Chhan Chhan]]'' (२०१३) * ''[[Bahu Hamari Rajni Kant]]'' (२०१६) * ''[[Krishnadasi (2016 TV series)]]'' (२०१६) * ''[[Devanshi (TV series)]]'' (२०१६) === सहायक निर्देशक === * ''[[Prem Ratan Dhan Payo]]'' (२०१५) == साहित्यिक जीवन == === पुस्तकहरू === * {{cite book|title=[[Kingdom of the Soap Queen: The Story of Balaji Telefilms]]|date=2014|publisher=HarperCollins Publishers India|isbn=9789351363033}} * {{cite book|title=[[Redrawing India: The Teach For India Story]]|date=2014|publisher=Random House India|isbn=978-8184005639}} === कथाहरू === * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=Spring 2021 |title=Boy of the Betel Leaf |url=https://blackbird-archive.vcu.edu/v20n1/fiction/gupta-k/boy-page.shtml |journal=[[Blackbird (journal)|Blackbird]] |volume=20 |issue=1}} * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=22 December 2018 |title=Reincarnation |url=https://www.broadkillreview.com/post/2018/12/22/-reincarnation/ |journal=The Broadkill Review |volume=18 |issue=1}} === सामयिक प्रकाशनहरू === * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=1 March 2019 |title=CSR In India: The Companies Act and its Implications |url=https://www.proquest.com/openview/e3931cce36f770964aa81b630376b0a5/1.pdf?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=2039847 |journal=Journal of Contemporary Management Research |volume=13 |issue=1}} * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=6 July 2018 |title=Filmmaking and the India-Pakistan partition: the representation of women in contemporary commercial Hindi cinema |url=https://www.inderscienceonline.com/doi/abs/10.1504/IJICBM.2018.093016 |journal=International Journal of Indian Culture and Business Management |volume=17 |issue=1}} * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=22 May 2013 |title=The Indian Television Melodrama: A Vehicle for Social Innovation |url=https://www.inderscienceonline.com/doi/abs/10.1504/IJIIM.2013.053797 |journal=International Journal of Intercultural Information Management |volume=3 |issue=2}} * {{cite journal |last=Gupta |first=Kovid |date=1 February 2011 |title=Brand Development in Indian Cinema: A Fusion of Traditionalism and Modernity |url=https://openurl.ebsco.com/EPDB%3Agcd%3A2%3A29214562/detailv2?sid=ebsco%3Aplink%3Ascholar&id=ebsco%3Agcd%3A84617973&crl=c&link_origin=scholar.google.com |journal=International Journal of Global Management |volume=1 |issue=2}} == पुरस्कार तथा सम्मान == * Outstanding Young [[Texas Exes]] Award (२०२३)<ref>{{Cite web |title=Outstanding Young Texas Award |url=https://www.texasexes.org/about-us/awards/outstanding-young-texas-ex-award/ |access-date=2023-12-22 |website=Texas Exes}}</ref> * [[McCombs School of Business]] Rising Star Award (२०१९)<ref>{{Cite web |title=Announcing the 2019 Rising Stars: Kovid O. Gupta, Lance T. Loeffler, and Carlos A. Whitaker |url=https://blogs.mccombs.utexas.edu/alumninews/2019/07/29/2019-rising-stars// |access-date=2019-08-04 |website=McCombs}}</ref> * [[Forbes 30 Under 30|''Forbes'' 30 Under 30]] (२०१७)<ref>{{Cite web |title=30 Under 30 Asia 2017: Media, Marketing & Advertising |url=https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/media-marketing-advertising/ |access-date=2017-04-20 |website=Forbes}}</ref> * Glorious India Award (२०१७)<ref>{{Cite press release|url=https://www.prnewswire.com/in/news-releases/us-based-nri-achievers-honoured-with-glorious-india-awards-626909151.html/|title=US Based NRI Achievers Honoured with Glorious India Awards|website=PR Newswire|access-date=2023-12-22}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|id=nm4760436|name=Kovid Gupta}} kmf6gj3kuccaeg15gbv4e59fp7eq33b 0 151655 1380380 2026-09-16T18:26:25Z Srsh101 60743 Srsh101द्वारा [[रसमलाई]] पृष्ठलाई [[दुधबरी]]मा सारियो: [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]] अनुसार शुद्ध नेपाली 1380380 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[दुधबरी]] 0cbktqmlv345appujprv430n096nvid 1 151656 1380382 2026-09-16T18:26:25Z Srsh101 60743 Srsh101द्वारा [[वार्तालाप:रसमलाई]] पृष्ठलाई [[वार्तालाप:दुधबरी]]मा सारियो: [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]] अनुसार शुद्ध नेपाली 1380382 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[वार्तालाप:दुधबरी]] fhfjwhm91l6tg1vgso36eee78j913nk 3 151657 1380419 2026-09-17T07:09:12Z Nirjal stha 14613 /* लेख तयारी सम्बन्धमा */ नयाँ खण्ड 1380419 wikitext text/x-wiki == लेख तयारी सम्बन्धमा == तपाईले विकिपिडियामा योगदान गर्नु भएकोमा धन्यवाद तथा नेपाली विकिपिडिया समुदायमा स्वागत छ। विकिपिडियामा लेख लेख्‍दा पालना गर्नु पर्ने मापदण्ड तथा गुणस्तर सम्बन्धमा एक पटक [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरू|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] हेर्नुहोला तथा योगदानमा सहकार्यको अपेक्षा गर्दछु। [[User:Nirjal stha|nShrestha]] ([[User talk:Nirjal stha|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:५४, १७ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 0svce5q8a80meoai9t1y4hhi6q4akf3 10 151658 1380453 2014-07-08T14:49:42Z en>RingtailedFox 0 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[Template:Convert]] 1380453 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Convert]] cr473lh6p7lvvc67e0umh6lxzd6t0ee 1380454 1380453 2023-09-25T18:00:19Z en>MusikBot II 0 Protected "[[Template:Conv]]": [[Wikipedia:High-risk templates|High-risk template or module]]: 288 transclusions ([[User:MusikBot II/TemplateProtector|more info]]) ([Edit=Require autoconfirmed or confirmed access] (indefinite)) 1380453 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Convert]] cr473lh6p7lvvc67e0umh6lxzd6t0ee 1380455 1380454 2026-09-17T08:08:51Z Biplab Anand 13653 [[:en:Template:Conv]] बाट २ संशोधन(हरू): आयात 1380453 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Convert]] cr473lh6p7lvvc67e0umh6lxzd6t0ee 14 151659 1380457 2026-09-17T08:12:43Z Biplab Anand 13653 +नयाँ श्रेणी 1380457 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजस्थानको वास्तुकला]] [[श्रेणी:राजपुत संस्कृति|वास्तुकला]] oyf5amxgwlo1c6impg945e5skj7ztlb 14 151660 1380458 2026-09-17T08:17:14Z Biplab Anand 13653 +नयाँ श्रेणी 1380458 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Forts in Rajasthan|राजस्थानका किल्लाहरू}} [[श्रेणी:राजपुत वास्तुकला]] [[श्रेणी:भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूका आधारमा किल्लाहरू|राजस्थान]] [[श्रेणी:राजस्थानका ऐतिहासिक स्थलहरू]] mzh2ai5h1psbu9fae9alzgrcpjx07o4 14 151661 1380461 2026-09-17T08:20:09Z Biplab Anand 13653 +नयाँ श्रेणी 1380461 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Visitor attractions in Rajasthan|राजस्थानका पर्यटकीय स्थलहरू}} [[श्रेणी:भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूका पर्यटकीय स्थलहरू|राजस्थान]] [[श्रेणी:राजस्थानमा पर्यटन]] kyirzfjtx2jcnwj89w4yo6dho1xqhb9 14 151662 1380462 2026-09-17T08:22:21Z Biplab Anand 13653 +नयाँ श्रेणी 1380462 wikitext text/x-wiki {{Commons category|History of Jodhpur|जोधपुरको इतिहास}} [[श्रेणी:राजस्थानको इतिहास]] [[श्रेणी:जोधपुर]] [[श्रेणी:भारतका सहरहरूको इतिहास|जोधपुर]] duzphh49tx9dytu58y5ve4ra3mb7t7w 14 151663 1380464 2026-09-17T08:24:16Z Biplab Anand 13653 +नयाँ श्रेणी 1380464 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Buildings in Jodhpur|जोधपुरका भवनहरू}} [[श्रेणी:जोधपुर]] [[श्रेणी:राजस्थानका सहर अनुसार भवन तथा संरचनाहरू|जोधपुर]] 8ex1937hgs8irb5w6d5muwj4rdl887u